ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ: Difference between revisions
No edit summary |
No edit summary |
||
| Line 4: | Line 4: | ||
== ၵိင်ႇၽႄ ၼႂ်းပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ == | == ၵိင်ႇၽႄ ၼႂ်းပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ == | ||
ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းတေႃႇ ပိုၼ်ႉငဝ်ႈလွင်ႈပိူင်ပဵၼ်တေႉ လႄႈ လွင်ႈၵိူတ်ႇမီးၼႆႉတေလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ၵိင်ႇၽႄ ဢၼ်ၼိူင်ႈၼႂ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉသေ ႁိၵ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ ပၢႆးလႅင်ႊတူဝ်ႁၢင်ႊၵမ်ႇၽီႇ(metaphysics) ၼႆယဝ်ႉ။ပၢႆးလႅင်ႊတူဝ် ႁၢင်ႊၵမ်ႇၽီႇၼႆႉ မၼ်းၵႂၢင်ႈလိုၵ်ႉ လိူဝ်သေ တူဝ်ႁၢင်ႊဢၼ်ႁဝ်းယိပ်းၵမ်ႁူႉ | ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းတေႃႇ ပိုၼ်ႉငဝ်ႈလွင်ႈပိူင်ပဵၼ်တေႉ လႄႈ လွင်ႈၵိူတ်ႇမီးၼႆႉတေလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ၵိင်ႇၽႄ ဢၼ်ၼိူင်ႈၼႂ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉသေ ႁိၵ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ ပၢႆးလႅင်ႊတူဝ်ႁၢင်ႊၵမ်ႇၽီႇ(metaphysics) ၼႆယဝ်ႉ။ပၢႆးလႅင်ႊတူဝ် ႁၢင်ႊၵမ်ႇၽီႇၼႆႉ မၼ်းၵႂၢင်ႈလိုၵ်ႉ လိူဝ်သေ တူဝ်ႁၢင်ႊဢၼ်ႁဝ်းယိပ်းၵမ်ႁူႉ ႁၼ်လႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တူဝ်ယၢင်ႇ - ပၢႆးလႅင်ႊတူဝ်ႁၢင်ႊၵမ်ႇၽီႇၼႆႉ မၼ်းထၢမ် ၶေႃႈထၢမ်ၸိူဝ်ႉၼင်ႇဝႃႈ ၾႃႉၸဝ်ႈ(God) ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ၸွင်ႇမီးယူႇႁိုဝ်၊ ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ ဢွင်ႈတီႈ(Space)ၼႆႉ ၸွင်ႇမၼ်းမီးထႅင်ႈၼႃႈၼိူင်ႈ(another dimesion)ႁိုဝ် ဢမ်ႇၼၼ် ၶၢဝ်း ယၢမ်းၼႆႉ ၸွင်ႇမၼ်းမီးဢၼ်လူၼ်ႉလိူဝ်သေ ဢၼ်ႁဝ်းႁူႉဝႆႉယူႇၸင်ႇၼႆႉႁိုဝ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ | ||
ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းတေႃႇပၢႆးႁူႉမေႃပၺ်ႇၺႃႇၼၼ်ႉ ၶေႃၶေႃၼႆႉ | ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းတေႃႇပၢႆးႁူႉမေႃပၺ်ႇၺႃႇၼၼ်ႉ ၶေႃၶေႃၼႆႉ ႁဝ်းႁွင်ႉဝႃႈ‘[[ပၢႆးၾၢႆႇၺၢၼ်ႇႁူႉလႅင်း]]’(Epistemology- သိမှုပညာ) ၼႆယဝ်ႉ။ပဵၼ်ပၢႆးလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈ တၢင်းႁူႉ(ပိုၼ်ႉႁူႉ)၊ ပိုၼ်ႉႁူႉဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢီႈ သင်၊ ယဝ်ႉၵေႃႈႁဝ်းႁဵတ်းႁိုဝ်လႆႈတၢင်းႁူႉမႃး၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၸွင်ႇႁဝ်းတေၸၢင်ႊႁူႉလႆႈတေႉတေႉ ဝႃႈဢၼ်ႁဝ်းဝူၼ်ႉဝႃႈ ႁဝ်းႁူႉၼၼ်ႉယူႇႁိုဝ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ | ||
ယင်းမီးထႅင်ႈၵိင်ႇၽႄထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈၼႂ်းပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ထၢမ်ၶေႃႈထၢမ် ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈလွင်ႈ တၢင်း ႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈႁဝ်း။တူဝ်ယၢင်ႇ- ႁဝ်းၵိုင်ႇလီလႆႈၵပ်းသိုပ်ႇတေႃႇၵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်၊ တေႃႇတူဝ်သတ်း လႄႈ သိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉႁိမ်းႁွမ်းႁဝ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပၢႆးၼႆႉတႄႉႁွင်ႉဝႃႈ [[ပၢႆးၾၢႆႇၽိင်ႈတိုဝ်းၵမ်ႊ]] (ethics) ၼႆယဝ်ႉ။ ၵူႊဝၼ်းဝၼ်းၼႆႉ လူၺ်ႈႁဝ်းဢမ်ႇႁူႉတူဝ်သေ ႁဝ်းလႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်းၽိင်ႈတိုဝ်းၵမ်ႊ ဝႆႉယူႇ။တူဝ်ယၢင်ႇ ယွၼ်ႉႁဝ်းဝူၼ်ႉဝႃႈ ထူင်ယၢင်ႊပလၢတ်ႉသတိၵ်ႉၼႆႉ ဢမ်ႇလီတေႃႇသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼႆသေ ပေႃးပိူၼ်ႈပၼ်ႁဝ်းမႃး ႁဝ်းဢမ်ႇႁပ်ႉဢဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ။ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ ၵွပ်ႈႁဝ်းဝူၼ်ႉဝႃႈ လွင်ႈၶႃႈတၢႆသတ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်ဢမ်ႇလီလႄႈ ႁဝ်းဢမ်ႇၵိၼ်ၼိူဝ်ႉသတ်း ၸိူဝ်းၼႆႉ။လုၵ်ႉတီႈတႅပ်းတတ်းႁဵတ်းသၢင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉသေ မၼ်းပဵၼ်ဢၼ်ႁဝ်းလႆႈဝူၼ်ႉဝႃႈ ဢၼ် ႁဝ်း ယုမ်ႇၼၼ်ႉ မၼ်းၽိတ်းႁိုဝ်မၼ်းထုၵ်ႇ၊ ၵွပ်ႈသင်လႄႈၽိတ်း ဢမ်ႇၼၼ် ထုၵ်ႇၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းၼႆႉၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈႁဝ်းႁႃး လႆႈတႅပ်းတတ်း ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ ၽိင်ႈတိုဝ်းၵမ်ႊ (ကျင့်ဝတ်တရား)ဝႆႉယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ | ယင်းမီးထႅင်ႈၵိင်ႇၽႄထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈၼႂ်းပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ထၢမ်ၶေႃႈထၢမ် ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈလွင်ႈ တၢင်း ႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈႁဝ်း။တူဝ်ယၢင်ႇ- ႁဝ်းၵိုင်ႇလီလႆႈၵပ်းသိုပ်ႇတေႃႇၵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်၊ တေႃႇတူဝ်သတ်း လႄႈ သိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉႁိမ်းႁွမ်းႁဝ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပၢႆးၼႆႉတႄႉႁွင်ႉဝႃႈ [[ပၢႆးၾၢႆႇၽိင်ႈတိုဝ်းၵမ်ႊ]] (ethics) ၼႆယဝ်ႉ။ ၵူႊဝၼ်းဝၼ်းၼႆႉ လူၺ်ႈႁဝ်းဢမ်ႇႁူႉတူဝ်သေ ႁဝ်းလႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်းၽိင်ႈတိုဝ်းၵမ်ႊ ဝႆႉယူႇ။တူဝ်ယၢင်ႇ ယွၼ်ႉႁဝ်းဝူၼ်ႉဝႃႈ ထူင်ယၢင်ႊပလၢတ်ႉသတိၵ်ႉၼႆႉ ဢမ်ႇလီတေႃႇသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼႆသေ ပေႃးပိူၼ်ႈပၼ်ႁဝ်းမႃး ႁဝ်းဢမ်ႇႁပ်ႉဢဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ။ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ ၵွပ်ႈႁဝ်းဝူၼ်ႉဝႃႈ လွင်ႈၶႃႈတၢႆသတ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်ဢမ်ႇလီလႄႈ ႁဝ်းဢမ်ႇၵိၼ်ၼိူဝ်ႉသတ်း ၸိူဝ်းၼႆႉ။လုၵ်ႉတီႈတႅပ်းတတ်းႁဵတ်းသၢင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉသေ မၼ်းပဵၼ်ဢၼ်ႁဝ်းလႆႈဝူၼ်ႉဝႃႈ ဢၼ် ႁဝ်း ယုမ်ႇၼၼ်ႉ မၼ်းၽိတ်းႁိုဝ်မၼ်းထုၵ်ႇ၊ ၵွပ်ႈသင်လႄႈၽိတ်း ဢမ်ႇၼၼ် ထုၵ်ႇၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းၼႆႉၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈႁဝ်းႁႃး လႆႈတႅပ်းတတ်း ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ ၽိင်ႈတိုဝ်းၵမ်ႊ (ကျင့်ဝတ်တရား)ဝႆႉယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ | ||
Latest revision as of 10:44, 24 October 2026
ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ
ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ (မၢၼ်ႊဝႃႈ - ဒဿနဗေဒ၊ ဢိင်းၵလဵတ်ႈဝႃႈ - philosophy)ၼႆႉ ပဵၼ်ပၢႆးၾၢႆႇဢၼ်ၼိူင်ႈ ၼႂ်းပၢႆးၾၢႆႇလိူင်ႈၵူၼ်း။ ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပဵၼ်ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းတေႃႇ ၶေႃႈထၢမ်ဢၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉငဝ်ႈၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵိူတ်ႇမီး၊ လွင်ႈတၢင်းႁူႉပၺ်ႇၺႃႇ ဢမ်ႇ ၼၼ် လွင်ႈတၢင်းႁဵတ်းသၢင်ႈတိုဝ်းၵမ်ႊ ၸိူဝ်းၼႆႉ ယဝ်ႉ။တူဝ်ယၢင်ႇ “တီႈပွင်ႇ ၸူဝ်ႊပၢၼ်ၵူၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်ဢီႈ သင်?” ၊ “တၢင်းႁူႉမေႃဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉပဵၼ်ဢီႈသင်၊ လႄႈ ႁဝ်းႁဵတ်းႁိုဝ်လႆႈမၼ်းမႃး ?”၊ “ႁဝ်းၵိုင်ႇလီဢဝ် ပိူင်သင် သေ တမ်းဝၢင်းတႃႇၸူဝ်ႊပၢၼ်ႁဝ်း?” ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵိင်ႇၽႄ ၼႂ်းပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ
ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းတေႃႇ ပိုၼ်ႉငဝ်ႈလွင်ႈပိူင်ပဵၼ်တေႉ လႄႈ လွင်ႈၵိူတ်ႇမီးၼႆႉတေလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ၵိင်ႇၽႄ ဢၼ်ၼိူင်ႈၼႂ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉသေ ႁိၵ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ ပၢႆးလႅင်ႊတူဝ်ႁၢင်ႊၵမ်ႇၽီႇ(metaphysics) ၼႆယဝ်ႉ။ပၢႆးလႅင်ႊတူဝ် ႁၢင်ႊၵမ်ႇၽီႇၼႆႉ မၼ်းၵႂၢင်ႈလိုၵ်ႉ လိူဝ်သေ တူဝ်ႁၢင်ႊဢၼ်ႁဝ်းယိပ်းၵမ်ႁူႉ ႁၼ်လႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တူဝ်ယၢင်ႇ - ပၢႆးလႅင်ႊတူဝ်ႁၢင်ႊၵမ်ႇၽီႇၼႆႉ မၼ်းထၢမ် ၶေႃႈထၢမ်ၸိူဝ်ႉၼင်ႇဝႃႈ ၾႃႉၸဝ်ႈ(God) ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ၸွင်ႇမီးယူႇႁိုဝ်၊ ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ ဢွင်ႈတီႈ(Space)ၼႆႉ ၸွင်ႇမၼ်းမီးထႅင်ႈၼႃႈၼိူင်ႈ(another dimesion)ႁိုဝ် ဢမ်ႇၼၼ် ၶၢဝ်း ယၢမ်းၼႆႉ ၸွင်ႇမၼ်းမီးဢၼ်လူၼ်ႉလိူဝ်သေ ဢၼ်ႁဝ်းႁူႉဝႆႉယူႇၸင်ႇၼႆႉႁိုဝ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းတေႃႇပၢႆးႁူႉမေႃပၺ်ႇၺႃႇၼၼ်ႉ ၶေႃၶေႃၼႆႉ ႁဝ်းႁွင်ႉဝႃႈ‘ပၢႆးၾၢႆႇၺၢၼ်ႇႁူႉလႅင်း’(Epistemology- သိမှုပညာ) ၼႆယဝ်ႉ။ပဵၼ်ပၢႆးလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈ တၢင်းႁူႉ(ပိုၼ်ႉႁူႉ)၊ ပိုၼ်ႉႁူႉဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢီႈ သင်၊ ယဝ်ႉၵေႃႈႁဝ်းႁဵတ်းႁိုဝ်လႆႈတၢင်းႁူႉမႃး၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၸွင်ႇႁဝ်းတေၸၢင်ႊႁူႉလႆႈတေႉတေႉ ဝႃႈဢၼ်ႁဝ်းဝူၼ်ႉဝႃႈ ႁဝ်းႁူႉၼၼ်ႉယူႇႁိုဝ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ယင်းမီးထႅင်ႈၵိင်ႇၽႄထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈၼႂ်းပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ထၢမ်ၶေႃႈထၢမ် ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈလွင်ႈ တၢင်း ႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈႁဝ်း။တူဝ်ယၢင်ႇ- ႁဝ်းၵိုင်ႇလီလႆႈၵပ်းသိုပ်ႇတေႃႇၵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်၊ တေႃႇတူဝ်သတ်း လႄႈ သိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉႁိမ်းႁွမ်းႁဝ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပၢႆးၼႆႉတႄႉႁွင်ႉဝႃႈ ပၢႆးၾၢႆႇၽိင်ႈတိုဝ်းၵမ်ႊ (ethics) ၼႆယဝ်ႉ။ ၵူႊဝၼ်းဝၼ်းၼႆႉ လူၺ်ႈႁဝ်းဢမ်ႇႁူႉတူဝ်သေ ႁဝ်းလႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်းၽိင်ႈတိုဝ်းၵမ်ႊ ဝႆႉယူႇ။တူဝ်ယၢင်ႇ ယွၼ်ႉႁဝ်းဝူၼ်ႉဝႃႈ ထူင်ယၢင်ႊပလၢတ်ႉသတိၵ်ႉၼႆႉ ဢမ်ႇလီတေႃႇသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼႆသေ ပေႃးပိူၼ်ႈပၼ်ႁဝ်းမႃး ႁဝ်းဢမ်ႇႁပ်ႉဢဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ။ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ ၵွပ်ႈႁဝ်းဝူၼ်ႉဝႃႈ လွင်ႈၶႃႈတၢႆသတ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်ဢမ်ႇလီလႄႈ ႁဝ်းဢမ်ႇၵိၼ်ၼိူဝ်ႉသတ်း ၸိူဝ်းၼႆႉ။လုၵ်ႉတီႈတႅပ်းတတ်းႁဵတ်းသၢင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉသေ မၼ်းပဵၼ်ဢၼ်ႁဝ်းလႆႈဝူၼ်ႉဝႃႈ ဢၼ် ႁဝ်း ယုမ်ႇၼၼ်ႉ မၼ်းၽိတ်းႁိုဝ်မၼ်းထုၵ်ႇ၊ ၵွပ်ႈသင်လႄႈၽိတ်း ဢမ်ႇၼၼ် ထုၵ်ႇၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းၼႆႉၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈႁဝ်းႁႃး လႆႈတႅပ်းတတ်း ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ ၽိင်ႈတိုဝ်းၵမ်ႊ (ကျင့်ဝတ်တရား)ဝႆႉယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢၢင်ႈဢိင်
- Jagger, S., & Simpson, M. (2019). Social science and the humanities: Student’s book. Mote Oo Education.