ၶေႃႈမုၼ်း၊ ပဵၼ်သင်?

ၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢီႈသင်

တႃႇတေၽုၺ်ႇတီႈပွင်ႇ တၢင်းႁပ်ႉႁၼ် ဢၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်ၼႆႉ မၼ်းၶႂ်ႈ သုၵ်ႉသၢၵ်ႉဝႆႉ။ ၵွပ်ႈၶဝ်ပဵၼ်လွင်ႈတၢင်း ဢၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်တႃႇၵူႊၸိူဝ်ႉ ၵူႊ လွင်ႈဢၼ်တၢမ်းမႃးၼၼ်ႉလႄႈ တၢမ်တူဝ်ၶဝ်(တၢင်းႁပ်ႉႁၼ်/လွင်ႈတၢင်း) ၼၼ်ႉၵေႃႈ မိူၼ်ႁၢင်ႊဢမ်ႇမီးပိုၼ်ႉထၢၼ်ႁင်းၶဝ်ဝႆႉ။ ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊတူဝ်ႁၢင်ႊ (physicist) ၶဝ်ၵေႃႈ မီးတၢင်းယၢပ်ႇ တႃႇၽုၺ်ႇတီႈပွင်ႇ ၶူဝ်းတူဝ်(matter) လႄႈ သၢႆႁႅင်း(energy)၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊတူဝ်ၸႂ်(biologist)ၶဝ်ၵေႃႈ မီးတၢင်း ယၢပ်ႇ တႃႇၽုၺ်ႇတီႈပွင်ႇ သၢႆၸႂ်(life)၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၶဝ်ၵေႃႈ သမ်ႉမီးတၢင်းယၢပ်ႇ တႃႇၽုၺ်ႇတီႈပွင်ႇ လွင်ႈပိူင်ပဵၼ်တေႉ(reality) ၼႆဝႆႉယူႇ။

ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၶဝ်၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊတူဝ်ၸႂ်ၶဝ်၊ လႄႈ ဢိၵ်ႇပႃးတင်း ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊတူဝ်ႁၢင်ႊၶဝ်ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈ တႄႇႁၼ်ဝႃႈ "ၶေႃႈမုၼ်း"ၼႆႉ ပဵၼ် ပိုၼ်ႉထၢၼ်(ပိုၼ်ႉငဝ်ႈ)လူင် ဢၼ်ၵေႃႇတင်ႈပဵၼ် ပိူင်ပဵၼ်တေႉ ၼႆၼၼ်ႉမႃး ယူႇတိၵ်းတိၵ်းဝႆႉ၊ ႁၼ်ဝႃႈ ၶေႃႈမုၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်ငဝ်ႈငႃႇ လိူဝ်သေ ၶူဝ်းတူဝ် လႄႈ သၢႆႁႅင်းဝႆႉ။ ၸင်ႇဝႃႈ ဢမ်ႇလီငၢမ်း ၵွပ်ႈသင်လႄႈ လႆႈမီးလွင်ႈထဵင်ထွင်ၵၼ် ၵဵဝ်ႇ ၵပ်းလူၺ်ႈဝႃႈ တေႁဵတ်းႁိုဝ်ၽုၺ်ႇတီႈပွင်ႇ "ၶေႃႈမုၼ်း"၊ လႄႈ မၼ်းသမ်ႉႁဵတ်း ႁိုဝ် ၼွင်ႇၵၢႆႇတင်း လွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႊ(evolution)သၢႆၸႂ် ဢမ်ႇၼၼ် ၼွင်ႇၵၢႆႇ တင်း လွင်ႈတၢင်းပိုၼ်ႉငဝ်ႈ ၼႂ်းပၢႆးလႅင်ႊတူဝ်ႁၢင်ႊ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ လွင်ႈဢႅၼ်ႇ ထြူဝ်ႇၽီႇ(entropy)၊ လွင်ႈပိူင်ႀႂ်ႇမူဝ်ႇၻၢႆႇၼႃးမိၵ်ႉ(laws of thermodyna-mics)၊ လႄႈ လွင်ႈလၵ်းပိူင်းဢမ်ႇတႅတ်ႈတေႃး ၶႂၢၼ်ႇတမ်ႇ(quantum uncertainty principle)ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းပပ်ႉၼႆႉတႄႉၵေႃႈ တေ ဢမ်ႇဢၢၼ်းၵေႈၶႆ ဢမ်ႇၼၼ် သပ်းလႅင်းပၼ် လွင်ႈထဵင်ထွင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၼင်ႇၵဝ်ႇ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇဢၢၼ်းဝႃႈ တေပၢႆးပၼ် တီႈပွင်ႇဢၼ်ၵူႊၵေႃႉၽွမ်ႉ ႁပ်ႉလႆႈ လွင်ႈၶေႃႈမုၼ်း ဢၼ်ၸၢင်ႊဢဝ်တိုဝ်းလႆႈ ၼႂ်းပၢႆးလႅင်ႊတူဝ်ႁၢင်ႊ၊ ပၢႆး လႅင်ႊတူဝ်ၸႂ်၊ လႄႈ ဢိၵ်ႇတင်းလၢႆလၢႆပၢႆးၾၢႆႇၼၼ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၵွပ်ႈမၼ်းပဵၼ် ပပ်ႉဢၼ်ၵဵဝ်ႇတင်းသၢႆပိုၼ်း ဢၼ်ပဵၼ်ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်းတူင်ႇ ဝူင်းၵူၼ်း ဢၼ်ပူၼ်ႉမႃး လႄႈ ဢၼ်မိူဝ်းၼႃႈၵွၺ်းလႄႈ တေပၵ်းၸႂ်ၼိူဝ် တီႈ ပွင်ႇ လႄႈ ထၢၼ်ႈငၢၼ်းၶေႃႈမုၼ်း တီႈၼႂ်းပၢႆးသၢႆပိုၼ်းၵွၺ်းၵွၼ်ႇ။

ပေႃးဢဝ်လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းၵူႊဝၼ်းဝၼ်းဝႃႈ "ၶေႃႈမုၼ်း"(information) ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လွင်ႈမဵတ်ႇမၢႆ ဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းႁဵတ်းသၢင်ႈမႃး ၸိူဝ်ႉ ၼင်ႇ ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် လိၵ်ႈလၢႆး ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း ၸၢမ်း ဝူၼ်ႉတူၺ်း ဢပုမ်ႇလွင်ႈ ၼူၵ်ႉၶျိူဝ်းဢမီႇ လႄႈ တပ်ႉၵွင်တူၵ်းသုမ်း ၼၼ်ႉ တူၺ်းလူ။ မိူဝ်ႈလိူၼ် ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႂ်ႇ ပီႊ ၁၉၁၈ ၽွင်းတပ်ႉသိုၵ်းဢမႄႇရီႇ ၵၼ်ႇ ၶဝ် တိုၵ်ႉတိုၵ်းတႃႇပူတ်းပွၺ်ႇ မိူင်းၾရင်ႇသဵတ်ႈပွတ်းႁွင်ႇ ၽၢႆႇတႂ်ႈၸမ်ႇ မၢၼ်ႇ ၶဝ်ဝႆႉယူႇၼၼ်ႉ တပ်ႉၵွင်သိုၵ်းဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်မီးသိုၵ်းဢမႄႇရီႇၵၼ်ႇ ၅၀၀ ပၢႆၼၼ်ႉ ၶမ်ယူႇၽၢႆႇလင် တႅဝ်းသိုၵ်းၽူႈၶဵၼ်။ တပ်ႉၶိူင်ႈလူင်ဢမႄႇရီႇၵၼ်ႇ ဢၼ်ဢၢၼ်းယိုဝ်းၵင်ႈပၼ်ၶဝ်ၼၼ်ႉ သမ်ႉၵႂႃႇယိုဝ်းၽိတ်းတီႈမၼ်းသေ ပွၺ်ႇ ၶိူင်ႈလူင်တူၵ်းသႂ်ႇၼိူဝ်ၶဝ်။ ၽူႈၵႂၢၼ်းတပ်ႉၵွင်းမၼ်း ၸွမ်ႁၢၼ် ၶျႃး ဝိတ်ႇတႂ်ႇ သေး ၸင်ႇလူဝ်ႇႁိပ်ႈပွင်ႇၸူး ငဝ်ႈငုၼ်းဝႃႈ ၶဝ်မီးဝႆႉယူႇတီႈလႂ်တေႉတေႉၼႆမႃး။ ၵူၺ်းၼႃႇ ဢမ်ႇမီးၽႂ်လႅပ်ႈတေလႅၼ်ႈလတ်းလႆႈ တႅဝ်းသိုၵ်းၸမ်ႇမၼ်ႇ။ ၸွမ်း ၼင်ႇမၢႆတမ်းလၢႇလၢႆဢၼ်ဝႃႈ လိုၼ်းသုတ်းမၼ်း ၸွမ်းႁၢၼ် ဝိတ်ႇတႂ်ႇသေး ၸင်ႇဝိၼ်ႇၼႃႈႁႃ ၼူၵ်ႉၵႃၶျိူဝ်းဢမီႇ ဢၼ်ပဵၼ်ၼူၵ်ႉသိုၵ်း။ တီႈၼိူဝ်ၸေႈ ပွတ်းဢွၼ်ႇၼၼ်ႉ ဝိတ်ႇတႂ်ႇသေး တႅမ်ႈဝႃႈ "ႁဝ်းမီးယူႇတီႈၼိူဝ်တၢင်း ၂၇၆.၄။ ၶိူင်ႈလူင်ႁဝ်း တူၵ်းၺႃးသႂ်ႇၼိူဝ်ႁဝ်းၵမ်းသိုဝ်ႈဝႆႉ။ ၵိုတ်းယိုတ်းပၼ်သၵ်းၵမ်း"။ ၸေႈပွတ်းဢွၼ်ႇၼၼ်ႉ ၸင်ႇဢဝ်မၼ်ႈၵိုၵ်းတိၼ်ၶႂႃ ၼူၵ်ႉၶျိူဝ်းဢမီႇ၊ ယဝ်ႉ ၵေႃႈ ပွၺ်ႇၼူၵ်ႉဢွၼ်ႇတူဝ်ၼၼ်ႉ မိၼ်ၶိုၼ်ႈၵႂႃႇၼႂ်းလူမ်း။ ၸွမ်းၼင်ႇ သိုၵ်း ႁၢၼ် ၵျွၼ်ႇၼႅလ်း ၼႂ်းတပ်ႉၵွင်ၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းၶႆႊၼေၸိုင် "ႁဝ်းႁူႉဝႃႈ မၼ်းပဵၼ် သုၼ်ႇလိုၼ်းသုတ်းႁဝ်း။ သင်ဝႃႈ ၼူၵ်ႉၼၼ်ႉ ၽိတ်းတၢင်းမၼ်းၸိုင် ၵၢမ်ႇႁဝ်း ၵေႃႈဝွတ်ႈယဝ်ႉ" ၼႆယူႇ။

ဝၢႆးမႃး ၵူၼ်းဢၼ်ယၢမ်ႈႁၼ်သိုဝ်ႈၼႃႈတၼ်းတႃလၢႆလၢႆၵေႃႉ ၶိုၼ်းမႃး သပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ ၼူၵ်ႉၶျိူဝ်း ဢမ်ႇမီႇတူဝ်ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁိုဝ် မိၼ်လတ်းမၢၵ်ႇ ၵွင်ႈ ၸမ်ႇမၢၼ်ႇၶဝ်၊ လွင်ႈဝႃႈ မၢၵ်ႇၵွင်ႈလူင် တူၵ်းတႅၵ်ႇ တႂ်ႈၼူၵ်ႉဢၼ်မိၼ်ၵႂႃႇ၊ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းႁႃႈၵေႃႉ လူႉတၢႆ၊ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၼူၵ်ႉတူဝ်ၼၼ်ႉ ၸဵပ်းမၢတ်ႇၵႂႃႇ။ ၸၢၵ်ႇ မၢၵ်ႇတိူဝ်ႉမၢတ်ႇသႂ်ႇ တီႈဢူၵ်းၼူၵ်ႉ၊ တိၼ်ၶႂႃႇမၼ်းၵေႃႈ ပၢႆႉပႅတ်ႉယႅတ်ႉလူင်ၵႂႃႇ၊ ၵူၺ်းၼႃႇ မၼ်းၵေႃႈ လတ်းပူၼ်ႉပၢင်တိုၵ်းၵႂႃႇလႆႈ။ ၼူၵ်ႉၸဵပ်းမၢတ်ႇဢွၼ်ႇတူဝ် ၼၼ်ႉၵေႃႈ မိၼ်လတ်းၶၢဝ်းတၢင်းၵႆ ၄၀ ၵီးလူဝ်းမီးတႂ်းသေ ၵႂႃႇၸူးပၢင်သဝ်း ငဝ်ႈငုၼ်း ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၄၅ မီးၼိတ်ႉ၊ ပႃးတင်းလိၵ်ႈၼႂ်းၸေႈပွတ်းဢွၼ်ႇ ဢၼ်ႁွၺ်ႈၸပ်းတိၼ်မၼ်း။ သမ်ႉဝႃႈ မီးလွင်ႈဢမ်ႇႁပ်ႉႁၼ်မိူၼ်ၵၼ် ၵဵဝ်ႇ လူၺ်ႈႁူဝ်ယွၺ်ႈမၼ်းသေတႃႉၵေႃႈ ဢၼ်ၸႅင်းလႅင်းတႄႉ ၶိူင်ႈလူင်ဢမႄႇရီႇ ၵၼ်ႇၶဝ်ၵေႃႈ လၢႆႊတႃႈယိူင်းမၼ်းၵႂႃႇ၊ တပ်ႉဢမႄႇရီႇၵၼ်ႇၶဝ်ၵေႃႈ ၸွၺ်ႈ ၽူတ်ႇဢဝ် တပ်ႉၵွင်ဢၼ်ၸမ်တေသုမ်းသိုၵ်းၼၼ်ႉမႃးလႆႈ။ ၼူၵ်ႉဢွၼ် ၶျိူဝ်း ဢမ်ႇမီႇၵေႃႈ လႆႈႁပ်ႉတၢင်းယူတ်းယႃ၊ သူင်ႇပွၵ်ႈၸူးၶိုၼ်း မိူင်းဢမႄးရီးၵႂ်းသေ ဝႆႉပဵၼ် ၼူၵ်ႉႁတ်းငၢၼ်၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်မႃး လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ပိူၼ်ႈတူၵ်ႈ ပိူၼ်ႈ တႅမ်ႈထိုင်လွင်ႈမၼ်း - ၸဵမ်ၼႂ်းဢပုမ်ႇပွတ်း၊ ၼႂ်းပပ်ႉလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ၊ ၼႂ်းဝွၵ်း လႄႈ ဢိၵ်ႇတင်းၼႂ်းၸိူင်းငဝ်းတူင်ႉ ၸိူဝ်းၼႆႉလူးၵွၼ်ႇ။ ၼူၵ်ႉဢွၼ်ႇတူဝ်ၼၼ်ႉ တႄႉ မၼ်းဢမ်ႇႁူႉဝႃႈ မၼ်းတေႃႉဢဝ်ၶေႃႈမုၼ်းဢီႈသင်၊ ၵူၺ်းၼႃႇ မဵတ်ႇမၢႆ ၼမ်ႉမိုၵ်ႉ ဢွၼ်ႇၼိူဝ်ၸေပွတ်းဢၼ်မၼ်းတေႃႉၵႂႃႇၼၼ်ႉ ၸွၺ်ႈၽူတ်ႇလႆႈ ႁႂ်ႈၵူၼ်းၼပ်ႉပၢၵ်ႇ ပေႃးလွတ်ႈတၢင်းလူႉ တၢင်းတၢႆမႃးလႆႈယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၵူၺ်းၼႃႇ ၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇပႄႉတပ်ႈလူဝ်ႇဝႃႈ ပဵၼ်မဵဝ်း မဵတ်ႇမၢႆ ဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းႁဵတ်းလၢႆလၢႆၼၼ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၸွမ်းၼင်ႇ ဢပုမ်ႇၼႂ်း ၽိုၼ်ပွင်ထမ်း(သမ်ႇမႃႇၵျၢမ်း) ဢၼ်ပဵၼ်ဢပုမ်ႇလွင်ႈၼမ်ႉထူမ်ႈၼၼ်ႉၸိုင် ၼူဝ်ႇဢႃႇ(Noah) ႁူႉဝႃႈ ၼမ်ႉယွမ်းလူင်းၵႂႃႇၶိုၼ်းၼၼ်ႉၼႆၵေႃႈ ယွၼ်ႉဝႃႈ မီးၵႃဢိုဝ်ႈ ဢၼ်မၼ်းလုၵ်ႉတီႈ ႁိူဝ်းဢၢၵ်ႉ(ark)လူင်သေ သူင်ႇၵႂႃႇၼၼ်ႉ ၵၢပ်ႈ တင်းၵိင်ႇမႆႉမၢၵ်ႇၵွၵ်ႇ(olive)သေ ပွၵ်ႈမႃးၸူးမၼ်းၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ ၼၼ်ႉ ၾႃႉၸဝ်ႈၵေႃႈ ပွၺ်ႇႁူင်းႁႆး တီႈၼႂ်းမွၵ်ႇၵုမ်ႈသေ ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်မၢႆ တမ်း မၵ်းမၼ်ႈၵႂၢမ်းမၼ်ႈမၼ်းဝႃႈ တေဢမ်ႇဢဝ်ၼမ်ႉထူမ်ႈမိူင်းလုမ်ႈၾႃႉ ထႅင်ႈသေပွၵ်ႈ။ တႄႇဢဝ်ၼၼ်ႉမႃး ၵႃဢိုဝ်ႈ၊ ၵိင်ႇမႆႉမၢၵ်ႇၵွၵ်ႇ၊ လႄႈ ႁူင်းႁႆးၵေႃႈ လႆႈပဵၼ်မဵတ်ႇမၢႆလူင် လွင်ႈငမ်းယဵၼ် လႄႈ လွင်ႈယိူၼ်ႉၵၼ်ႈ ၼႆမႃး။ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ၵႆလိူဝ်သေ ႁူင်းႁႆးၵေႃႈ ယင်းၸၢင်ႊပဵၼ်ၶေႃႈမုၼ်းလႆႈယူႇ။ တွၼ်ႊတႃႇ ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊလၢဝ်ၶဝ်ၸမ်း ပိူင်ႁၢင်ႊ လႄႈ လွင်ႈတူင်ႉၶၢႆႉ တၢင်းၸၢင်ႉၼႆႉ ပဵၼ် ၶေႃႈမုၼ်းလမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၼႄပၼ် သၢႆပိုၼ်းၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊလူင်ဝႆႉယူႇ။ တႃႇ ၵူၼ်းၾၢႆႈၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇၶဝ်သမ်ႉ လၢဝ်ႁွင်ႇ(North Star) ၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်ၸီႉပိူင်း ပၼ်ဝႃႈ ၽၢႆႇတၢင်းလႂ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၼႃႈတၢင်းႁွင်ႇ။ တႃႇမေႃႁူးရႃး(ၵႃႇလႃး)ၶဝ် တႄႉၵေႃႈ လၢဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်လိၵ်ႈ ဢၼ်ႁေႃးၼႄပၼ် ၶေႃႈမုၼ်းလွင်ႈဝၼ်းမိူဝ်း ၼႃႈ ၵူၼ်းသေၵေႃႉၵေႃႉ ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈဝၼ်းမိူဝ်းၼႃႈ တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းလူင် တင်းဢၼ်ယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

တေလႆႈဝႃႈ ၵၢၼ်ၽုၺ်ႇတီႈပွင်ႇသေမဵဝ်းမဵဝ်းဝႃႈ ပဵၼ် "ၶေႃႈမုၼ်း" ၼႆ ၼၼ်ႉ မၼ်းပဵၼ်မဵဝ်းဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ်ၸဵင်ႇႁပ်ႉႁၼ်ဝႃႈဝႆႉသႄႈ။ ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊ လၢဝ် ဢမ်ႇၼၼ် မေႃႁူးရႃးၵေႃႉၼိူင်ႈ တေတူၺ်းႁၼ်ဝႃႈ သိူင်းလၢဝ်သေ သိူင်း သိူင်းၼၼ်ႉ ပဵၼ် "ၶေႃႈမုၼ်း" ၼႆသေတႃႉ၊ ၵူၺ်းၼႃႇ လၢဝ်တီႈၵႆၵႆၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၵွမ်ႉဝႃႈ ပဵၼ်သိူင်းလၢဝ် တွၼ်ႊတႃႇၵူၼ်းႁဝ်း လဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၺ်းႁၼ်ၵွၺ်း။ ယူဝ်ၶႄး ၸၢင်ႊမီးယဵၼ်ႇငႄႈၵူၼ်းတၢင်ႇလူၵ်ႈ သေမဵဝ်းမဵဝ်း မီးဝႆႉယူႇတီႈၼၼ်ႉ ၵေႃႈ ပဵၼ်လႆႈ၊ ပဵၼ်လွင်ႈတၢင်း ဢၼ်ပိူင်ႈပၢႆႊၵၼ်တင်းဢၼ်ႁဝ်းဢုပ်ႇႁဝ်း လၢတ်ႈထိုင်ၼၼ်ႉယူႇၵေႃႈ ၸၢင်ႊပဵၼ်လႆႈ။ ၼင်ႇၼၼ် ၸေႈပွတ်းဢွၼ်ႇ ဢၼ်မီးၼမ်ႉမိုၵ်ႉတႅမ်ႈၶၢၼ်ႇၼိူဝ်မၼ်းၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊပဵၼ်ၶေႃႈမုၼ်းလမ်ႇလွင်ႈ တႃႇ တပ်ႉသိုၵ်းဢၼ်ၼိူင်ႈလႆႈ၊ ဢမ်ႇၼၼ် ၵေႃႈ ၸၢင်ႊပဵၼ်ၽၵ်းၶဝ်ႈၶမ်ႈ တႃႇ ၽုင်ပူၵ်ႇလႆႈ။ ၶူဝ်းၶွင်ၼိူင်ႈမဵဝ်းၼႆႉ ၶႂ်ႈပဵၼ်ၶေႃႈမုၼ်းၵေႃႈ ပဵၼ်လႆႈ၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈ ၵေႃႈ ၸၢင်ႊပဵၼ်လႆႈ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ မၼ်းၸင်ႇပဵၼ်လွင်ႈယၢပ်ႇ တႃႇတေၽုၺ်ႇ တီႈပွင်ႇဝႃႈ ၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်သင် ၼႆယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

လွင်ႈၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ် ဢၼ်ၶေႃႈမုၼ်း ပဵၼ်လွင်ႈလေႃးလႄးဝႆႉၼႆႉ ၵေႃႈ ပဵၼ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တွၼ်ႊတႃႇသၢႆလပ်ႉသိုၵ်းၶဝ်ဝႆႉယူႇ။ ယွၼ်ႉဝႃႈ သိုၵ်းၶဝ်လူဝ်ႇသူင်ႇၶေႃႈမုၼ်းၸူးၵၼ် လပ်ႉလပ်ႉ။ မိူဝ်ႈၽွင်း သိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉ ပွၵ်ႈၼိူင်ႈၼၼ်ႉ မိူင်းၾရင်ႇသဵတ်ႈပွတ်းႁွင်ႇၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလႄႈဝႃႈ ပဵၼ်ၼႃႈ သိုၵ်းလူင် တီႈလဵဝ်။ တင်ႈတႄႇပီႊ ၁၉၁၅ တေႃႇထိုင် ၁၉၁၈ ၼၼ်ႉ ဢိင်းၵ လဵတ်ႈ လႄႈ မိူင်းတုမ်ႊၵႅၼ်ႇဢွတ်ႇတူဝ်ႇမၼ်ႇၶဝ် တိုၵ်းၵၼ် တႃႇတေၵုမ်းၵမ် လႆႈ ပွတ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇတွၼ်ႊၵၢင်။ ဝၢႆးသေ သုမ်းသိုၵ်းဢွတ်ႇတူဝ်ႇမၼ်ႇၶဝ် တီႈ ၵုၼ်ႇပႅၼ်သီႇၼၢႆး(Sinai Peninsula) လႄႈ တီႈႁွင်ႊမိူင်သူးဢဵတ်ႉ (Suez Canal)ယဝ်ႉၼၼ်ႉ ဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ် ၶိုၼ်းဝိၼ်ႇတိုၵ်း မိူင်းတုမ်ႊၵႅၼ်ႇဢွတ်ႇ တူဝ်ႇမၼ်ႇ၊ ၵူၺ်းၼႃႇ ၵွပ်ႈတႅဝ်းၼႃႈသိုၵ်းဢွတ်ႇတူဝ်ႇမၼ်ႇၶဝ် ဢၼ်မီးတင်ႈ တႄႇ Beersheba တေႃႇထိုင် Gaza ထင်ႉဝႆႉယူႇလႄႈ သိုၵ်းဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ် ၶမ်ဝႆႉယူႇတီႈဢၢဝ်ႇပၢင်ႇလၢႆ တေႃႇပေႃးထိုင် လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႂ်ႇ ပီႊ ၁၉၁၇။ ဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ် ဢၢၼ်းၸိင်းၶဝ်ႈသေတႃႉ လႆႈၶၢမ်ႇတိုၵ်းၶိုၼ်း တီႈပၢင်တိုၵ်း ၵႃႇၸႃႇပွၵ်ႈၵမ်းၼိူင်ႈ (လိူၼ်မၢတ်ႉ ၁၆ ဝၼ်း ၁၉၁၇)၊ လႄႈ ပၢင်တိုၵ်းၵႃႇၸႃႇ ပွၵ်ႈၵမ်းသွင် (လိူၼ်ဢေႇပရႄႇ ၁၇-၁၉၊ ၁၉၁၇)။ ၽွင်းၼၼ်ႉ ၵျိဝ်းၶဝ် ဢၼ် ၵိူင်းဢိင်းၵလဵတ်ႈ ၸိူဝ်းမီးဝႆႉယူႇတီႈ ပႃႇလႅတ်ႈသတၢႆးၼၼ်ႉသမ်ႉ တင်ႈမႃး ယူင်ႉၼႅင်ႈသၢႆလပ်ႉဢၼ်ၼိူင်ႈ၊ မီးၸိုဝ်ႈမၢႆလပ်ႉဝႃႈ. NILI ၊ ပဵၼ်တႃႇတေပွင်ႇ ၶၢဝ်ႇၸူးဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ် လွင်ႈတူင်ႉၼိုင်သိုၵ်းဢွတ်ႇတူဝ်ႇမၼ်ႇၶဝ်။ လွၵ်းလၢႆး ဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်ၶဝ်ႁုၼ်ႈမုၼ်းမႃး တႃႇၵပ်းသိုပ်ႇတင်း ဢိင်းၵလဵတ်ႈတႄႉၵေႃႈ ပဵၼ်ၵၢၼ်ဢိုတ်းၾၵ်းတူႁူးလႅင်း။ သႃႇရႃႇ ဢႃႇရွၼ်ႇသွၼ်ႇ ၵေႃႉပဵၼ်ၽူႈၵႂၢၼ်း NILI ၼၼ်ႉ သမ်ႉမီးႁိူၼ်း ဢၼ်တေႃႇၼႃႈတင်း ၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇမႅတ်ႇတိတ်ႇတႂ်ႇ ရေးၼီးယၼ်း။ မၼ်းဢိုတ်းၽုၺ်ႇၾၵ်းတူႁူးလႅင်းသေ ၼေမဵတ်ႇမၢႆၸူးဢိင်း ၵလဵတ်ႈၶဝ် ၸွမ်းၼင်ႇ မၢႆလပ်ႉ(ၶူတ်ႉ) ဢၼ်မၵ်းတမ်းဝႆႉ။ ၵူၼ်းတင်းၼမ်တင်း လၢႆ ပႃးတင်း ၵူၼ်းသိုၵ်းဢွတ်ႇတူဝ်ႇမၼ်ႇၶဝ်ၵေႃႈ ႁၼ်လွင်ႈဢိုတ်းၽုၺ်ႇႁူး လႅင်းၼၼ်ႉလီလီယူႇ၊ ၵူၺ်းၼႃႇ ၼွၵ်ႈသေၸုမ်း NILI လႄႈ တပ်ႉသိုၵ်းဢိင်း ၵလဵတ်ႈၶဝ်ယဝ်ႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီးၽႂ်ႁူႉဝႃႈ မၼ်းပဵၼ်ၶေႃႈမုၼ်းလမ်ႇလွင်ႈ ၵၢၼ် သိုၵ်း။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ၵၢၼ်ဢိုတ်းၵမ်းလႂ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်ဢိုတ်း လႄႈ ၵၢၼ် ဢိုတ်းၵမ်းလႂ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၶေႃႈမုၼ်းလႃႇ။ ဝၢႆးလိုၼ်းမႃး ၸၢဝ်းဢွတ်ႇတူဝ်ႇမၼ်ႇၶဝ် ၸင်ႇၺွပ်းလႆႈ ၸုမ်းသၢႆလပ်ႉ NILI ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ တၢင်းႁဵတ်းသၢင်ႈ ဢၼ်မီးလွင်ႈလၢၵ်ႇလၢႆး။ ၼွၵ်ႈလိူဝ်သေ လွင်ႈဢိုတ်းၾၵ်းတူယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၸုမ်း NILI ၶဝ် ၸႂ်ႉတိုဝ်း ၼူၵ်ႉၵႃဢိုဝ်သေ သူင်ႇၶၢဝ်ႇလပ်ႉပႃး။ မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႈ ၃ လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႂ်ႇ ပီႊ ၁၉၁၇ ၼၼ်ႉ လိူၵ်ႈ လိူၵ်ႈ တီႈလူင်တင်းလၢႆၼၼ်ႉ ၼူၵ်ႉၵႃဢိုဝ်ႈတူဝ်ၼိူင်ႈ သမ်ႉၽိတ်းတၢင်းသေ ၵႂႃႇလူင်းတီႈၼိူဝ်ႁိူၼ်း ၶုၼ်ၸၢဝ်းဢွတ်ႇတူဝ်ႇမၼ်ႇ။ ၶုၼ်ၵေႃႉၼၼ်ႉၵေႃႈ ႁၼ် ၶၢဝ်ႇလပ်ႉသေတႃႉ၊ ၵူၺ်းၼႃႇ သမ်ႉဢမ်ႇၽုၺ်ႇတီႈပွင်ႇမၼ်းလႆႈ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈ တၢမ်တူဝ်ၼူၵ်ႉၵႃဢိုဝ်ႈၼၼ်ႉတႄႉ တိုၼ်းဝႃႈ ပဵၼ်ၶေႃႈမုၼ်း ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ။ လွင်ႈဢၼ်မီးၼူၵ်ႉၵႃဢိုဝ်ႈၼၼ်ႉ မၼ်းၸႅင်ႈပၼ် ၸၢဝ်း ဢွတ်ႇတူဝ်ႇမၼ်ႇၶဝ်ဝႃႈ မီးသၢႆလပ်ႉယူႇၸုမ်းၼိူင်ႈ လွမ်လွမ်ႁဵတ်းၵၢၼ်တႂ်ႈၼႃႈ တႂ်ႈတႃၶဝ်ဝႆႉ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ ၸွမ်းၼင်ႇ Marshall McLuhan လၢတ်ႈဝႃႈၼၼ်ႉ ၸိုင် တူဝ်ၵႃဢိုဝ်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်ၶၢဝ်ႇယဝ်ႉၼႆၼၼ်ႉသေ၊ ၸုမ်း NILI ၶဝ်ၵေႃႈ ၸင်ႇႁူႉမႅၼ်ႈလွင်ႈၵႃဢိုဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇၺွပ်းၺႃးၼႆလႄႈ ၶဝ်ၸင်ႇၵိုင်ႉၵၢင်ႉ ၶႃႈတၢႆ သေ ၽင်ပႅတ်ႈ ၼူၵ်ႉၸိူဝ်းဢၼ်ၵိုတ်းလိူဝ်ၼၼ်ႉတင်းမူတ်း။ ယွၼ်ႉဝႃႈ ပေႃးမီး ၵႃဢိုဝ်ႈၼႂ်းပိူင်ႇငမ်းၵွၺ်းၵေႃႈ ၵမ်းၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈမီးၶေႃႈမုၼ်း ဢၼ်ၽိတ်းမူး ၶုၼ်ၼႆယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ၶႃႈႁႅမ်တၢႆပႅတ်ႈ ၵႃဢိုဝ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေ တႃႉၵေႃႈ ဢမ်ႇၽူတ်ႇၸုမ်း NILI ၶဝ်။ ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်းၼိူင်ႈလိူၼ်ၵွၺ်းၼၼ်ႉ ယူင်ႉၼႅင်ႈသၢႆလပ်ႉၵေႃႈ လႆႈထုၵ်ႇၺွပ်းၺႃး၊ ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်းမၼ်းတင်းၼမ်တင်း လၢႆ လႆႈထုၵ်ႇၶႃႈႁႅမ်တၢႆ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ သႃႇရႃႇ ဢႃႇရွၼ်ႇသၼ်ႇၵေႃႈ ၶႃႈတူဝ်တၢႆ ၶိုၼ်း။ မိူဝ်ႈလႂ် ၵႃဢိုဝ်ႈသမ်ႉပဵၼ်ၵႃဢိုဝ်ႈသေ မိူဝ်ႈလႂ်ၼၼ်ႉသမ်ႉ ၵႃဢိုဝ်ႈ ပဵၼ် ၶေႃႈမုၼ်းလႃႇ? ပေႃးၼႆၵေႃႈ ဢၼ်ၸႅင်ႈလႅင်းလီတႄႉ ၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ မၼ်း ဢမ်ႇၸၢင်ႊၽုၺ်ႇတီႈပွင်ႇဝႃႈ ပဵၼ်မဵဝ်းၸၢဝ်းၶူဝ်းၶွင်သေမဵဝ်းမဵဝ်းၼႆတႅတ်ႈ တႅတ်ႈ။ ၶူဝ်းၶွင်ဢီႈသင်သေမဝ်ႇဝႃႈ - ဢမ်ႇဝႃႈ လၢဝ်၊ ႁူးလႅင်း၊ ၵႃဢိုဝ်ႈ - ၸၢင်ႊ ပဵၼ်ၶေႃႈမုၼ်းလႆႈ ၸွမ်းၼင်ႇၼႂ်းငဝ်းလၢႆး ဢၼ်မႅၼ်ႈမၼ်းယူႇ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ငဝ်းလၢႆဢီႈသင်တေႉတေႉလႃႇ သမ်ႉၸၢင်ႊၽုၺ်ႇတီႈပွင်ႇ ၶူဝ်းၶွင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဝႃႈ ပဵၼ် "ၶေႃႈမုၼ်း"? ၸဵင်ႇႁၼ်လွင်ႈဢမ်ႇႁူႉၶေႃႈမုၼ်း(navie view of information)တေႉၵႃႈ လၢတ်ႈဝႃႈ ၽွင်းမိူဝ်ႈၼႂ်းငဝ်းလၢႆးလွင်ႈသွၵ်ႈႁႃ လွင်ႈ မၼ်ႈမႅၼ်ႈ(truth)ၼၼ်ႉၵွၺ်းၵွၼ်ႇ ၶူဝ်းၶွင်တင်းလၢႆၼႆႉ ၸၢင်ႊၽုၺ်ႇတီႈပွင်ႇ လႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ၶေႃႈမုၼ်း။ သင်ဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်း ဢဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းမၼ်းသေ တႃႇတေ ၶူၼ်ႉသွၵ်ႈႁႃ လွင်ႈမၼ်ႈမႅၼ်ႈၵွၺ်းၵွၼ်ႇ လွင်ႈတၢင်း(ၶူဝ်းၶွင်)ၼၼ်ႉ ၸင်ႇ ၵွၺ်ႈပဵၼ်ၶေႃႈမုၼ်း။ ၸဵင်ႇႁၼ်ဢၼ်ၼႆႉသမ်ႉ ဢဝ်တၢင်းႁပ်ႉႁၼ်ၶေႃႈမုၼ်း ၵွင်ႉတင်း တၢင်းႁပ်ႉႁၼ်လွင်ႈမၼ်ႈမႅၼ်ႈသေယဝ်ႉ၊ မၢတ်ႈႁၼ်ဝႃႈ ထၢၼ်ႈ ငၢၼ်းပိူင်လူင်ၶွင် ၶေႃႈမုၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်တႃႇ တႅၼ်းတၢင်ပၼ် လွင်ႈပိူင်ပဵၼ်တေႉ (reality)ၼႆယဝ်ႉ။ မၼ်းတိုၼ်းမီးဝႆႉ လွင်ႈပိူင်ပဵၼ်တေႉယူႇ "သေတီႈတီႈ" သေ ယဝ်ႉ ၶေႃႈမုၼ်းတႄႉၵေႃႈ သမ်ႉပဵၼ်သေၸိူဝ်ႉသေလွင်ႈ ဢၼ်တႅၼ်းတၢင်ပၼ် လွင်ႈပိူင်ပဵၼ်ၼၼ်ႉၼၼ်ႉသေ၊ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ႁဝ်းၸင်ႇၸၢင်ႊၸႂ်ႉတိုဝ်း ၶေႃႈ မုၼ်းၼၼ်ႉသေ ႁဵၼ်းႁူႉလွင်ႈပိူင်ပဵၼ်တေႉ ၼႆယဝ်ႉ။ တူဝ်ယၢင်ႇ - ၶေႃႈမုၼ်း ဢၼ်ၸုမ်း NILI ၶဝ် သူင်ႇပၼ် ၸုမ်းဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ်ၵႂႃႇၼၼ်ႉ မၼ်းယိူင်း တႃႇတႅၼ်းတၢင် ပိူင်ပဵၼ်တေႉ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် တပ်ႉသိုၵ်းဢွတ်ႇတူဝ်ႇမၼ်ႇ။ သင်ဝႃႈ ၸၢဝ်းဢွၼ်ႇတူဝ်ႇမၼ်ႇၶဝ် မီးလုၵ်ႈသိုၵ်း ၼိူင်ႈမိုၼ်ႇၵေႃႉ တီႈၵႃႇၸႃႇ ဢၼ်ပဵၼ်သုၼ်ၵၢင်ႊ ၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၶႄႇၶဝ်ၼႆၸိုင် - ၸေႈပွတ်းဢွၼ်ႇ ဢၼ်ပႃး မဵတ်ႇမၢႆတႅၼ်းတၢင် "ၼိူင်ႈမိုၼ်ႇ" လႄႈ "ၵႃႇၸႃႇ" ၼႆၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်ၶေႃႈ မုၼ်းလမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၸွၺ်ႈႁႂ်ႈဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ် ပေႉပၢင်တိုၵ်းလႆႈ ၼႆယူႇ။ ၵူၺ်းၼႃႇ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ တီႈတေႉတေႉမၼ်း မီးသိုၵ်းဢွတ်ႇတူဝ်ႇမၼ်ႇ သွင် မိုၼ်ႇၵေႃႉသေ ၸေႈပွတ်းဢွၼ်ႇၼၼ်ႉသမ်ႉ ဢမ်ႇတႅၼ်းတၢင်ႇ ပိူင်ပဵၼ်တေႉ ၼၼ်ႉ လႆႈမၢၼ်ႇမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈမႅၼ်ႈၸိုင် သမ်ႉၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ် ၽိတ်းပိူင်ၵၢၼ်သိုၵ်း ဢၼ်ၵိူတ်ႇပဵၼ်ၽေးယႂ်ႇလူင်ယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ပေႃးတေလႆႈလၢတ်ႈထႅင်ႈလၢႆးၼိူင်ႈၵေႃႈ ၸဵင်ႇႁၼ်လွင်ႈဢမ်ႇႁူႉၶေႃႈ မုၼ်းၼႆႉ လၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈ ၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈဢၢင်ႈဢၢၼ်း ၶႂ်ႈ တႅၼ်းတၢင် ပိူင်ပဵၼ်တေႉ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ပေႃးဝႃႈ လွင်ႈဢၢင်ႈဢၢၼ်းၼၼ်ႉ ဢွင်ႇ မၢင်ႇတႄႉၸိုင် ႁဝ်းၸၢင်ႊႁိၵ်ႈႁွင်ႉလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈမၼ်ႈမႅၼ်ႈ(truth) ၼႆ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းပပ်ႉၼႆႉ ယူႇၸဵင်ႇႁၼ်လွင်ႈဢမ်ႇႁူႉသေ တူၺ်းတေႃႇ လွင်ႈ တၢင်းတင်းၼမ်တင်းလၢႆဝႆႉလႄႈ ပဵၼ်ဢၼ်ၽွမ်ႉၸွမ်းဝႃႈ လွင်ႈမၼ်ႈမႅၼ်ႈၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်လွင်ႈတႅၼ်းတၢင်ၼေပၼ်ပိူင်ပဵၼ်တေႉ ႁႂ်ႈမၢၼ်ႇမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈမႅၼ်ႈ ၼႆၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ပပ်ႉၼႆႉၵေႃႈ ႁပ်ႉပႃးဝႃႈ ၶေႃႈမုၼ်းၵမ်ႈၼမ်ၼမ် ၼႆႉၵေႃႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလႄႈဝႃႈ ပဵၼ်တၢင်းဢၢင်ႈဢၢၼ်း တႃႇတႅၼ်းတၢင် လွင်ႈပိူင် ပဵၼ်တေႉ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ဢၼ်ၽုၺ်ႇတီႈပွင်ႇပၼ်ၶေႃႈမုၼ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈ တၢင်းထႅင်ႈလွင်ႈၼိူင်ႈႁင်းၵွၺ်းမၼ်း တင်းမူတ်းတင်းပိတ်းဝႆႉယူႇ ၼႆယဝ်ႉ။ ၶေႃႈမုၼ်းၵမ်ႈၼမ်ၼမ် တီႈၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းႁဝ်း၊ လႄႈ ဢိၵ်ႇပႃးတင်း ၼႂ်း ပၵ်းပိူင်ပၢႆးလႅင်ႊတူဝ်ႁၢင်ႊ လႄႈ ပၢႆးလႅင်ႊႁၢင်ႊတူဝ်တၢင်ႇၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ယင်းဢမ်ႇတႅၼ်းတၢင်သင်လႆႈလူးၵွၼ်ႇ။

ၽိုၼ်ဢၢင်ႈဢိင်

1. Harari, Y. N. (2024). Nexus: A brief history of information networks from the Stone Age to AI. Random House.