မိူင်းတႆး ပၢၼ်သိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉပွၵ်ႈသွင်

မိူင်းတႆး ပၢၼ်သိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉပွၵ်ႈသွင်(Shan State during WWII)

မိူဝ်ႈပီႊၶရိတ်ႉ 1940 ၼၼ်ႉ ၸုမ်းမိူင်းမၢၼ်ႊပူတ်းပွၺ်ႇ ဢၼ်ဢွင်ႇသၢၼ်းဢွၼ်ႁူဝ်ၼၼ်ႉ ၵႂႃႇႁူၺ်းႁွင်ႉမႃးလႄႈ ၼႂ်းပီႊ 1942 ၼၼ်ႉ တပ်ႉၵျႃႇပၢၼ်ႇဢိၵ်ႇ လူၺ်ႈတပ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႊ (B.I.A = Burma Independence Army)ၶဝ် ဢွၼ် ၵၼ်ၶိုၼ်ႈမႃး မိူင်းတႆး။ ၵေႃႉၼေတၢင်း ႁူၺ်းႁွင်ႉၶဝ်ၶိုၼ်ႈမႃး မိူင်းတႆးတႄႉ ပဵၼ်ၸုမ်းၵူၼ်းၼုမ်ႇ ဢေးသီးယႂ်း (ၸုမ်းဢၼ်တေပဵၼ်မႃး “ယ.ပ.လ”) ၼၼ်ႉသေ ပေႃးဝႃႈ ၶဝ်တႄႇၽႅဝ် မႃးၼႂ်း မိူင်းတႆးယဝ်ႉၵေႃႈ ၵၼ်ႉၸၼ်ႉလူႊလၢႆႊ ၼၢင်းယိင်းတႆး၊ ပေႉၵိၼ်တႆးမႃး ၵူႊပိူင်ပိူင်။ ဢဝ်ၶူဝ်းၶွင် မႃႉ လႃး ဝူဝ်း ၵႂၢႆး တႆး၊ ၾႆးၸုတ်ႇဝၢၼ်ႈ မိူင်းတႆးလႄႈ တႆးဢမ်ႇႁတ်းယူႇသေ ထိုင်တီႈပေႃးလႆႈပၢႆႊၶဝ်ႈပႅပ်ႉၼႂ်းထိူၼ်ႇလိုၵ်ႉ လွၺ် သုင် ထမ်ႈယႂ်ႇၵႂၢင်ႈၼၼ်ႉမႃး ယူႇယဝ်ႉ။

ၵျႃႇပၢၼ်ႇၶဝ် သိမ်းမိူင်းလႆႈယဝ်ႉၵေႃႈ ၶိုၼ်းယွင်ႈၸဝ်ႈၾႃႉၽႂ်မၼ်း ဢုပ်ႉပိူင်ႇမိူင်းၶိုၼ်း သေတႃႉ ႁႃမိူဝ်ႈ လႆႈယူႇလီလီ၊ ၵိၼ်လီလီ တိုၼ်းဢမ်ႇမီးသေပွၵ်ႈ။ ထိုင်မႃး ႐႑.႑႘.႑႙႔႓ ၵၢင်ၼႂ် ၵဝ်ႈမူင်းၼၼ်ႉ ၵျႃႇပၢၼ်ႇၶဝ်ပၼ် မိူင်းမၢၼ်ႊလွတ်ႈလႅဝ်း ဢၼ်ဢမ်ႇပႃးမိူင်းတႆး လႄႈ မိူင်းယၢင်း လႅင်။ တွၼ်ႊတႃႇမိူင်းမၢၼ်ႊၶဝ်ၵေႃႈ ပၼ်ၶွတ်ႇ ၽွတ်ႈလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈမိူင်းမၢၼ်ႊ ဢၼ် “တွၵ်ႇတႂ်ႇ ပႃႉမေႃႇ(Dr.ဘမော်)” ဢွၼ်ႁူဝ်ဝႆႉၼၼ်ႉသေ မီးပႃးၸုမ်းၽွင်း မိူင်းလူင် (ဝန်ကြီးများအဖွဲ့)၊ ၸုမ်းပၼ် ပၢႆးဝူၼ်ႉတီႈၽွင်းတုမ်ႊ(လွှတ်တော်) ၸိူဝ်းၼႆႉပႃး။ တပ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႊ ၶဝ်ၵေႃႈ တေလႆႈ ဢဝ်ၽူႈမီးၸၼ်ႉမၢၼ်ႊၼၼ်ႉ ၽွင်းငမ်းၶိုၼ်း(တပ်ႉမၢၼ်ႊၶဝ်ၼၼ်ႉ ၸဵမ်မိူဝ်ႈ 26.12.1941 ၼၼ်ႉ ၶဝ်တိုၼ်းလၵ်ႉဢွၵ်ႇၵႂႃႇၽွတ်ႈဝႆႉတီႈ ၵုင်းထဵပ်ႈ (မိူင်းၵွၵ်ႇ)။ ပဵၼ်တပ်ႉသိုၵ်း မၢၼ်ႊလွတ်ႈ လႅဝ်းသဝ်းၶေႃ (Burma Independence Army – BIA)ဝႆႉယူႇယဝ်ႉလႄႈ ထိုင်မႃး လိူၼ် July ပီႊ 1942 ၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉၵျႃႇပၢၼ် ပၼ် ႁႅင်းၵမ်ႉထႅမ်သေ ၸင်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႊပဵၼ်မႃး တပ်ႉသိုၵ်းႁႄႉၵင်ႈ မၢၼ်ႊ (Burma Defense Army- BDA) ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ၵျႃႇပၢၼ်ႇၶဝ်ပၼ်သုၼ်ႇ မိူင်းလွတ်ႈ လႅဝ်း ၶဝ်တဵမ်ထူၼ်ႈသေတႃႉ ယွၼ်ႉဢမ်ႇပႃးမိူင်းတႆးလႄႈ မၢၼ်ႊၶဝ်ၼေးဝႃႈ ဢမ်ႇၸိုဝ်ႈ မိူင်းလွတ်ႈ လႅဝ်းတဵမ်ထူၼ်ႈၼႆလႄႈ ဢမ်ႇၶႂ်ႈလႆႈမိူင်းလွတ်ႈလႅဝ်းလုၵ်ႈၼၼ်ႉမႃး ယူႇယဝ်ႉ။

ပီႊၶရိတ်ႉ 1943ၵျႃႇပၢၼ်ႇတတ်းဢဝ်ၵဵင်းတုင် လႄႈ မိူင်းပၼ်ႇပၼ်မိူင်း ထႆးၵႂႃႇ။ ၸွမ်း ၼင်ႇမၢၼ်ႊ လႄႈ ၵျႃႇပၢၼ်ႇၶဝ် တိုၼ်းမီးၶေႃႈလႆႈ ၸႂ်ၵၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉသေ ထိုင်မႃး 16.09.1943 ၼၼ်ႉ ၶဝ်ၶိုၼ်းဢုပ်ႇၵၼ် ၶိုၼ်း တီႈပၢင်ႇဢူလူင်(မေမြို့) ၼၼ်ႉ ဢူးၶျိတ်ႉလႅင်ႇ ၶိုၼ်းတုၵ်းယွၼ်း ထႅင်ႈလႄႈၵျႃႇပၢၼ်ႇၸင်ႇတတ်းဢဝ်မိူင်း တႆး ၽၢႆႇတူၵ်းၶူင်း သႂ်ႇပၼ်လေႃးမိူင်းမၢၼ်ႊထႅင်ႈ။ ၸဝ်ႈ ၾႃႉတႆးၶဝ်ၵေႃႈ သၢၼ်ၶတ်းလွင်ႈၼႆႉတေႉတေႉဝႃႈဝႃႈသေ ထိုင်တီႈဢွၼ်ၵၼ်တႅမ်ႈလိၵ်ႈတၢင်ႇ ထိုင်တီႈၼိူဝ်လႄႈလႆႈႁူႉဝႃႈလွင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ ၸဝ်ႈသိုၵ်းလူင်ၵျႃႇပၢၼ်ႇ “ၼႃႇတႃႇ ၵႃႇ” လႄႈ ”မိတ်ႇသတႂ်ႇ ဢီႇႁီႇႁႃးလႃး” ၶဝ် ယင်းဢမ်ႇတၼ်းလႆႈႁူႉၸွမ်းၼႆယူႇ ယဝ်ႉ။

မိူဝ်ႈသိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉပွၵ်ႈသွင်ၼၼ်ႉ မၢၼ်ႊပဵၼ်သိုၵ်းၸွၺ်ႈထႅမ်ၵျႃႇပၢၼ်ႇ မႃးသေ (ၸဝ်ႈၾႃႉ လႄႈ ၵူၼ်း မိူင်းတႆး ၵမ်ႉထႅမ်ၾၢႆႇဢိင်းၵလဵတ်ႈ လႄႈ ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ မႁႃႇမဵၵ်ႉ(မဟာမိတ်)ၼႆႉ တိုၵ်ႉၸပ်းပၢၵ်ႇၵူၼ်း ထဝ်ႈ ၶဝ်ယူႇ တေႃႇမိူဝ်ႈလဵဝ်) ထိုင်မႃးသိုၵ်းၸမ်တေယဝ်ႉၼၼ်ႉ သမ်ႉႁၼ်ထိုင်ၵျႃႇပၢၼ်ႇ လႅပ်ႈ တေသုမ်းသိုၵ်းလႄႈ ၼေးဝႃႈ ၵျႃႇပၢၼ်ႇဢမ်ႇလီ၊ ပၼ်လွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းဢမ်ႇၸႅတ်ႈၸၢင်ႇ ပေႉပုၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်းၶဝ် ၼႅၼ်ႇၼႆသေ မၢၼ်ႊ ၶိုၼ်းႁွမ်းဢိင်းၵလဵတ်ႈသေ တိုၵ်းၵျႃႇပၢၼ်ႇဢွၵ်ႇမိူင်းၶိုၼ်း။ မၢၼ်ႊတႄႉ ၵုမ်ႇၵျွၵ်းၵႂႃႇၵျွၵ်းၶိုၼ်း ယူႇသေတႃႉ ၸဝ်ႈ ၾႃႉတႆးတႄႉ ဢွၼ်ၵူၼ်းမိူင်းတႆး ႁွမ်းဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ်သေ တိုၵ်းၸွၺ်ႈမႃးလႄႈ ၵမ်ႈၽွင်ႈလႆႈၵႂႃႇ ၽႅဝ်မိူင်း ယူးရူပ်ႉ၊ မိူင်းဢႃႇရပ်ႉ၊ မိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်းသေ ၽူႈၸိုဝ်ႈယႂ်ႇၵိုၵ်းပိုၼ်းဝႆႉၼႂ်းတႆး ယင်းမီးယူႇတင်း ၼမ်ယဝ်ႉ။

သိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉပွၵ်ႈသွင်ၼႆႉ ဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ် ပဵၼ်ၾၢႆႇပေႉသေ ယွၼ်ႉဝႃႈၸဝ်ႈၾႃႉၶဝ် လႆႈဢွၼ်ၵူၼ်း မိူင်း တိုၵ်းၸွၺ်ႈမႃးလႄႈ ဢိင်းၵလဵတ်ႈ ၸင်ႇမီးၶေႃႈမၼ်ႈၵႅၼ်ႇပၼ်တီႈၸဝ်ႈၾႃႉၶဝ်မႃးဝႃႈ “တေၸွၺ်ႈထႅမ်ပူၵ်း ပွင်ပၼ် မိူင်းတႆး ၸဵမ်ပၢႆးဢုပ်ႉပိူင်ႇ၊ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး၊ ပၢႆးၵပ်းသိုပ်ႇသဵၼ်ႈတၢင်းတိတ်းတေႃႇ၊ ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇသေ သင်ဝႃႈ တဵမ်ထူၼ်ႈၵုမ်ႇၶႅမ်ႉလႆႈတေႉယဝ်ႉတႄႉ တေမေႃပူၵ်းတင်ႈပဵၼ်လႆႈ မိူင်းလုၵ်ႈၼိူင်ႈယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၸင်ႇတေပၼ် မႃးမိူင်း လွတ်ႈလႅဝ်း လုၵ်ႈၼိူင်ႈၼႆမႃးယူႇ။ ၸူဝ်ႊပႆႇလႆႈမိူင်းလွတ်ႈလႅဝ်းၼႆႉၸိုင် တေဝႆႉပဵၼ်မိူင်း တူဝ်ႇမီႇၼီႇယၼ်ႇ (Dominion) မိူင်း ဢၼ်ဢိင်းၵလဵတ်ႈႁူမ်ႈမုင်းၽွင်းငမ်းဝႆႉထႃႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။

လွင်ႈၼႆႉ ၸဝ်ႈၾႃႉၶဝ်ႁူႉဝႆႉသေတႃႉ ၶဝ်ဢမ်ႇလူင်ႉလႅင်းပွင်ႇထိုင်ၸူးၵူၼ်းမိူင်းမႃး၊ ၶဝ်သွၼ်ႇဝႆႉဝႃႈ ၵူၼ်းမိူင်းတႆးၼႆႉ ဢမ်ႇပႆႇႁူႉၵၢၼ်မိူင်း၊ ႁူႉတေလႆႈပဵၼ်မႃး ၸွမ်းၼင်ႇၸဝ်ႈၾႃႉၶဝ်ၸူဝ်းဢွၼ်တႅပ်းတတ်း ႁဵတ်း သၢင်ႈၼၼ်ႉၵွၺ်း ၼႆယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉမၢၼ်ႊၶဝ် ပေႃးပွၺ်ႇၸိမ်ၶဝ်ႈမႃးသေ ယႃႉၵဝ်းဝႆႉယူႇၼႂ်းမိူင်းတႆးၼႆၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၾႃႉၶဝ်ဢမ်ႇႁူႉထိုင် မႃး။ ပၢႆးသူၼ်းတုမ်ႊ၊ လွင်ႈၸမ်ၸႂ်၊ တုမ်ႉတိူဝ်ႉ၊ ႁူမ်ႈႁွမ်းၵူၼ်းမိူင်းၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၾႃႉၶဝ် ဢမ်ႇသွၼ်ႇဝႆႉပဵၼ်ပိူင်လမ်ႇလွင်ႈ။ ၸဝ်ႈၾႃႉၶဝ်ၼင်ႇၵၼ် ဢုပ်ႇဢူဝ်းငူပ်ႉငီႉယူႇႁင်းၶဝ် ၶိုင်ပွင်ဝႆႉယူႇႁင်းၶဝ် ၼၼ်ႉ ၶႅၼ်းပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ၵူၼ်း မိူင်းတႆး လႆႈၼၵ်းၸႂ်ထၢင်ႇထိူမ်မႃးၼိူဝ်ၶဝ်ၼၼ်ႉ ယူႇယဝ်ႉ။

မိူဝ်ႈသိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉပွၵ်ႈသွင်ၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉၸဝ်ႈၾႃႉၶဝ်ၵေႃႈ လႆႈႁွမ်းတိုၵ်းၸွမ်းမႃးလႄႈ ဢိင်လူၺ်ႈ ငဝ်း လၢႆး ၵူႊလွင်ႈလွင်ႈသေ ၸဝ်ႈၾႃႉၸင်ႇလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းႁၼ်ထိုင် ၵၢၼ်ပၢႆးမိူင်းဢၼ်ၶိုတ်းၸၼ်ႉ၊ ပၢႆးဢုပ်ႉပိူင်ႇ ၸဝ်ႈ ၾႃႉမိူင်း ဢႃႇရပ်ႉ(Arab)လႄႈ မႁႃႇရႃႇၸႃႇ(Maharaja) တီႈမိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်းမႃး။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ လႆႈႁူႉႁၼ် ထိုင်မႃးပႃး လွၵ်းလၢႆးဢုပ်ႉပိူင်ႇ ပိူင်တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ လႄႈ ပၢႆးဢုပ်ႉပိူင်ႇမိူင်းတႆးၼႆၵေႃႈ ၶဝ်ဢၢၼ်း လႅၵ်ႈလၢႆႊႁႃ လွၺ်းလွၺ်းသေ ဝၢႆးလိုၼ်းမႃး ဢၢၼ်းပူၵ်းပွင်ပဵၼ်မႃး မိူင်းတႆးဢၼ်ဢဝ်ပိူင်တီႇ မူဝ်ႇၶရေႇသီႇသေ ၽွင်းငမ်းဝႆႉ ယူႇလုၵ်ႈၼိူင်ႈၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။

မိူဝ်ႈၽွင်းသိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉပွၵ်ႈသွင်ၼၼ်ႉ မၢၼ်ႊၸုမ်းဢၼ်တေပဵၼ်မႃး ၽ.သ.ပ.လ လႄႈ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇ ၼုမ်ႇ မိူင်းတႆး ၸုမ်းဢၼ်တေပဵၼ်မႃး ယ.ပ.လ ၶဝ် (ရ.ပ.လ ၼၼ်ႉ ပွင်ႇဝႃႈ ရှမ်းပြည်လွတ်လပ်ရေးအဖွဲ့ချုပ် ၼႆယဝ်ႉ) လႆႈႁူမ်ႈႁွမ်းၵျႃႇပၢၼ်ႇသေ တိုၵ်းဢိင်းၵလဵတ်ႈမႃး။ ၸုမ်းဢၼ် ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ၼႂ်းၸုမ်း ယ.ပ.လ ၼႆႉ ပဵၼ် လုၵ်ႈဢွၼ်ႇဢၼ် ယူႇၼႂ်းမိူင်းတႆး ၸင်ႇႁႃတေယႂ်ႇမႃးသေ ႁူႉလိၵ်ႈမီးပၺ်ႇၺႃႇ တၢၼ်ႇတၢၼ်ႇ။ ၵမ်ႈၼမ်ၼႆႉ ဢမ်ႇ ၸႂ်ႈတႆး၊ ပဵၼ်မၢၼ်ႊ ဢၼ်ၶၢႆႉမႃးယူႇၼႂ်းမိူင်းတႆး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ဢူႈမႄႈပူႇမွၼ်ႇ လႄႈ ထၼူႉ၊ ၼွင်၊ တွင်ႇသူႇၸိူဝ်း ၼႆႉယဝ်ႉ။ ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၸင်းပိူင်ၸဝ်ႈၾႃႉဢုပ်ႉပိူင်ႇမိူင်းတေႉတေႉ။ ဢိင်လူၺ်ႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉ သူဝ်ႇသျလ်ႇလိသ်ႉ၊ ၶွမ်ႇမိဝ်ႇၼိသ်ႉလႆႈႁွတ်ႈၽႅဝ်မႃး ၼႂ်းဢွၵ်း ၼႂ်းၸႂ်ၶဝ်ၼၼ်ႉဝႆႉဢိတ်းဢိတ်းလႄႈ ၶႅၼ်းလႆႈပဵၼ် လွင်ႈၵမ်ႉထႅမ် တၢင်းႁၼ်ထိုင်ဝႃႈ ၸဝ်ႈၾႃႉၶဝ်ၼႆႉ “ႁဵတ်းပဵၼ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းဢွၼ်ႇ ၼႂ်းမိူင်းတႆးသေ ၵုမ်ႇမိုင်ႉၵျေႃႇ မဝ်းၸွမ်းၸေး ၸိမ်ၵွၺ်း၊ တွၼ်ႊတႃႇၵူၼ်းမိူင်းတႆးတေ လႆႈလီလႆႈပဵၼ်ၼၼ်ႉ ၶဝ်ဢမ်ႇၶပ်း ၶိုင်ပၼ်သင်၊ ၵုမ်ႇဢဝ်မေးၼၢင်း ၶၢင်းဝႆႉပေႃးသႅမ်းၵႂႃႇသဵင်ႈသေ ၵၢပ်ႈဝၢၼ်ႈပၢၼ် မိူင်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ လႅၵ်ႈလၢႆႊယူႇ တၢၼ်ႇႁိုဝ်ၵေႃႈ ၶဝ်ဢမ်ႇႁူႉသင်” ၼႆ သေ ဢွၼ်ပၼ်ပႅၼ်းၸင်းၸဝ်ႈၾႃႉမႃး။ ၶႂ်ႈပူတ်းပွၺ်ႇ မုၼ်ငဝ်းၸဝ်ႈၾႃႉ ဢၼ်ႁူမ်ႇမုင်းဝႆႉၼၼ်ႉ ႁူင်ႈဝူင်တူၵ်းၵႂႃႇ ပိူင်လဵဝ်လႄႈ တိုၼ်းပဵၼ်ပိူင်သၢၼ်ၶတ်းၸဝ်ႈၾႃႉဝႆႉယူႇ ယဝ်ႉ။