ပၢႆးလႅင်ႊမိူင်း လွင်ႈၽိင်ႈငႄႈ တီႈဝၼ်းဢွၵ်ႇၵၢင်

ႁူဝ်ႁုပ်ႈ

ၸွမ်းလူၺ်ႈ လႅၼ်ႊတွၼ်ႊဝၼ်းဢွၵ်ႇၵၢင်ၼႆ့ ပဵၼ်လႅၼ်ႊတွၼ်ႊ ဢၼ်လိုမ်လိၼ် သၢမ်ဢၼ် ၵႃႇမီးဝႆ့ယူႇၼႂ်းလႅၼ်ႊတွၼ်ႊၼႆ့သေဢမ်ႇၵႃး လႆႈၸိုဝ်ႈပႃးဝႃႈ ပဵၼ်လႅၼ်ႊ တွၼ်ႊ “တၢင်းၽေလုမ်ႈၾႃႉ” ၼႆဝႆ့လႄ လႅၼ်ႊတွၼ်ႊဝၼ်းဢွၵ်ႇၵၢင်ၼႆ့ၵေႃႈ လႆႈဝႃႈမီးဝႆ့ၸၢဝ်းၵူၼ်းဢၼ်လၢၵ်ႇလၢႆဝႆ့ၼမ်လၢႆတေ့တေ့ဝႆ့ယူႇ။ ပၢႆးၵိူဝ်းယမ်ယႂ်ႇလူင်သၢမ်ပၢႆး ၸိူဝ့်ၼင်ႇ သႃႇသၼႃႇယိဝ်း၊ သႃႇသၼႃႇၶရိတ်ႉ၊ လႄႈ သႃႇသၼႃႇဢိတ်ႇသလၢမ်ႇၵေႃႈ ၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇမႃးတီႈၼႂ်းလႅၼ်ႊတွၼ်ႊၼႆ့ယဝ့်။ ၵူၼ်းမိူင်း ယူႇသဝ်းၸဵမ်ဝၢၼ်ႈဢွၼ်ႇ တေႃႇထိုင်ဝဵင်းယႂ်ႇၸေႊလူင်။ ႁူဝ်ၵူၼ်း ၉၀ ဝၢၵ်ႈ ၵႃႈၼႂ်းလႅၼ်ႊတွၼ်ႊၼၼ့်ၼႆ့ၸၢင်ႊ လၢတ်ႈလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸၢဝ်းလၢတ်ႈၵႂၢမ်း ႁီးပရူး-ဢႃႇရၢပ့်၊ မီးၽိင်ႈထုင်းႁီးပရူး ဢမ်ႇ ၼၼ် ဢႃႇရၢပ့်ၼႆ့ယဝ့်။ ၸၢဝ်းဢႃႇရၢပ့်ဢၼ်ဝႃႈၼႆ့ ပဵၼ်ၵူၼ်းၵေႃႉဢၼ်မေႃလၢတ်ႈ ၵႂၢမ်းဢႃႇရႃႉပိၵ့်သေ မီးၽိင်ႈထုင်းလၢႆးယူႇသဝ်းၸွမ်းၼင်ႇလၢႆးဢႃႇရၢပ့်၊ ၽိင်ႈထုင်း ဢႃႇရၢပ့်ဢၼ်ဝႃႈၼၼ့်သမ့် ပဵၼ်ၽိင်ႈထုင်း ဢၼ်မီးလွင်ႈၵွင့်ၼွင်ႇတင်းသိုင်ႇဝႅတ့် လွမ့်ပၢင်ႇလၢႆႇသၢႆး ၼႂ်းလႅၼ်ႊတွၼ်ႊဝၼ်းဢွၵ်ႇၵၢင်။ ပႅၵ့်သမ့်ဝႃႈ ၸၢဝ်းမုတ်ႇသလိမ်ႇ ၼႂ်းလႅၼ်ႊတွၼ်ႊဝၼ်းဢွၵ်ႇၵၢင်ၼႆ့ ပဵၼ်ၸၢဝ်းဢႃႇရၢပ့်ၵၼ်တင်းမူတ်းသေတႃႉ၊ ပေႃးပဵၼ်ဢႃႇရၢပ့်ၼႆ့ တေလႆႈပဵၼ်မုတ်ႇသလိမ်ႇၵွၺ်းၼႆတႄ့ၵေႃႈ သမ့်ဢမ်ႇၸႂ်ႈၼင်ႇ ၵဝ်ႇ။

မီးၵူၼ်းၵမ်ႈၽွင်း ၼႂ်းမိူင်းဢီးၸိပ့်၊ မိူင်းဢိတ်ႈသရဵလ်း လႄႈ မိူင်းလႅပ့်ပၼွၼ်း ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆ့ယူ ဢၼ်ပဵၼ်ဢႃႇရၢပ့်သေ သမ့်ပဵၼ်ၸၢဝ်းၶရိတ်ႉ။ မုတ်ႇသလိမ်ႇဢၼ်မီး ၼႂ်းမိူင်းတူႇရၶီႇ လႄႈ မိူင်းဢီႇရၢၼ်သမ့် ဢမ်ႇႁပ့်ႁၼ်ဝႃႈ ၶဝ်ပဵၼ်ဢႃႇရၢပ့်)။

ႁူဝ်ၼပ့်ၵူၼ်း ၼႂ်းလႅၼ်ႊတွၼ်ႊဝၼ်းဢွၵ်ႇၵၢင်ၼႆ့ သိုပ်ႇၼမ်မႃးယူႇတိၵ်း တိၵ်း။ တူဝ်ယၢင်ႇၸိုင် ၸိူဝ့်ၼင်ႇတီႈမိူင်းသၢဝ်ႇတီႇဢႃႇရေးပီးယႂ်းၼႆ့ၸိုင် မိူဝ်ႈပီႊ ၂၀၀၄ ၼၼ့် တၢင့်ႁူဝ်ၼပ့်ၵူၼ်းၶိုၼ်ႈယူႇ ၂.၃ ဝၢၵ်ႈ(ဢမ်ႇၼၼ် ပွင်ႇဝႃႈ ၼႂ်းၵႃႊၵူၼ်း ယေႈႁဵင်ၼၼ့် ၼမ့်မႃးယူႇ ၂၃ ၵေႃႉ)။ တၢင့်ဢၼ်ၼႆ့ လႆႈဝႃႈပဵၼ်တၢင်းဢၼ်သုင်ထီႈ သုတ်းၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉ။ (ပေႃးၶႂ်ႈႁူႉဝႃႈ တၢင့်ႁူဝ်ၼပ့်ၵူၼ်းၸိုင် ဢဝ်ႁူဝ်ၼပ့်ၵူၼ်း ဢၼ် ၵိူတ်ႇမႂ်ႇ လႄႈ ဢၼ်ယၢၼ်မိူင်းၶဝ်ႈမႃးၼၼ့် ထွၼ်တင်းႁူဝ်ၼပ့်ၵူၼ်းၸိူဝ်းတၢႆ လႄႈ ၸိူဝ်းဢၼ်ယၢၼ်မိူင်းဢွၵ်ႇၵႂႃႇ။) မီးဢီးၸိပ့်ၵေႃႈ တၢင့်ႁူဝ်ၼပ့်ၵူၼ်း(population growth rate)သုင်ဝႆ့ယူႇၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၵွပ်ႈတၢင့်ႁူဝ်ၼပ့်ၵူၼ်း သိုပ်ႇၶိုၼ်ႈယူႇၸိူဝ့်ၼႆ တိၵ်းတိၵ်းလႄႈ တီႈၼႂ်းၸေႊၼႂ်းဝဵင်းၵေႃႈ ၸင်ႇလႆႈမီးလွင်ႈဢၼ်ၵူၼ်းယူႇသဝ်း သိပ့်သႅမ်းၼႅၼ်ႈၼႃမႃး။ ယွၼ့်ႁူဝ်ၼပ့်ၵူၼ်းၼမ်လိူဝ်လူၼ့်မႃးလႄႈ လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ ၵေႃႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႊထႅမ်ပၼ်တၢင်းလူဝ်ႇ လွင်ႈၾႆးၾႃႉ၊ တၢင်းၵိၼ်၊ လွင်ႈၵၢၼ်ၵပ်းသိုပ်ႇ ၾူၼ်း(ၽွင်ႊၽႅင်ႊ) လႄႈ တၢင်ႇလူဝ်ႇတၢင်ႇမဵဝ်း ႁႂ်ႈၵုမ်ႇထူၼ်ႈလႆႈမႃး။

ဢိတ်ႇသလၢမ်ႇ

ပၢႆးၵိူဝ်းယမ်ပိူင်လူင် တီႈလႅၼ်ႊတွၼ်ႊဝၼ်းဢွၵ်ႇၵၢင် ႁူဝ်ၵူၼ်း ၉၀ ဝၢၵ်ႈ ၼႂ်းလႅၼ်ႊတွၼ်ႊဝၼ်းဢွၵ်ႇၵၢင်ၼႆ့ ၵိူဝ်းယမ်ၼပ့်ထိုဝ် သႃႇသၼႃႇဢိတ်ႇသလၢမ်ႇ။ သႃႇသၼႃႇဢိတ်ႇသလၢမ်ႇၼႆ့ ပဵၼ်သႃႇသၼႃႇထီႈသၢမ် ဢၼ်ၵိူတ်ႇယႂ်ႇမႃး ၼႂ်းလႅၼ်ႊတွၼ်ႊၼႆ့၊ သႃႇသၼႃႇယိဝ်း ပဵၼ်ဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃးဢွၼ် တၢင်းလႄႈ လႆႈဝႃႈပဵၼ်ဢၼ်ထီႈၼိူင်ႈ၊ သႃႇသၼႃႇၶရိတ်ႉသမ့် ပဵၼ်ထီႈသွင်။ တၢင်း ယုမ်ႇယမ်ၵမ်ႈၼမ်ၼမ် ၼႂ်းသႃႇၼႃႇဢိတ်ႇသလၢမ်ႇၼႆ့ လုၵ့်တီႈသႃႇသၼႃႇယိဝ်း လႄႈ သႃႇသၼႃႇၶရိတ်ႉမႃး။ သႃႇသၼႃႇတင်းသၢမ်ဢၼ်ၼႆ့ ဢၼ်ၶဝ်မိူၼ်ၵၼ်တႄ့ ၵေႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်တေႃႇ ၽြႃးသူႇလဵဝ်၊ ဢၼ်ဝႃႈ မီးၽြႃးသူႇလဵဝ်ၵွၺ်းၼႆ။ လွင်ႈဝႃႈ မီးၽြႃးသူႇလဵဝ်ၵွၺ်းၼႆ့ၼၼ့် သမ့်ပဵၼ်သႃႇသၼႃႇယိဝ်း ၵၢဝ်ႇလၢတ်ႈမႃး ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း။ ၽူႈၵိူဝ်းယမ်ႇသႃႇသၼႃႇဢိတ်ႇသလၢမ်ႇၶဝ် ႁွင့်ၽြႃးၶဝ်ဝႃႈ “ဢႃႇ လႃႇ” (Allah)။ ၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယုမ်ႇယမ်ၾင်တူဝ်ၸႂ်ၶဝ်သေ ႁဵတ်းၸွမ်းၵၢင်ၸႂ် ၽြႃး ဢႃႇလႃႇၼၼ့် ႁွင့်ဝႃႈ “မုတ်ႇသလိမ်ႇ”။ ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ “မုတ်ႇသလိမ်ႇ” ၼႆ့ ပဵၼ် ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ၸႅင်ႈတေႃႇဝႃႈ ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼၼ့် ၶဝ်ၵိူဝ်းယမ်သင်၊ ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ “ဢႃႇရၢပ့်” ၼႆ့သမ့် ၸႅင်ႈၼႄတေႃႇဝႃႈ ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼၼ့် ၽိင်ႈငႄႈၽိင်ႈထုင်းၶဝ် ပဵၼ် ၸၢဝ်းသင်ၼႆယဝ့်။ ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ “ဢိတ်ႇသလၢမ်ႇ”(Islam)ၼႆ့ မီးတီႈပွင်ႇဝႃႈ “လွင်ႈယွမ်းတေႃႇ”(Submission)ၼႆယဝ့်။

လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈ မူဝ်ႇႁမ်းမႅတ့်(Muhammad)

မူဝ်ႇႁမ်းမႅတ့် ယူႇသဝ်းမႃး မိူဝ်ႈပီႊ ၶရိတ်ႉ ၅၇၀ ထိုင် ၆၃၂ ၵႃႈတီႈမိူင်းဢၼ်မိူဝ်ႈလဵဝ် ပဵၼ်မိူင်းသၢဝ်ႇတီႇဢႃႇရေးပီးယႂ်း။ ၸၢဝ်းမုတ်ႇသလိမ်ႇၶဝ် ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ မၼ်းပဵၼ်တူဝ်တႅၼ်းၽြႃးဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈထီႈသုတ်း ဢၼ်ၽြႃး(ဢႃႇလႃႇ)လိူၵ်ႈႁႂ်ႈမႃးသင်ႇသွၼ် လႄႈ ၽိူၺ်ၽႄႈၵႂၢမ်းသွၼ် လႄႈ တၢင်းဝူၼ့်ၽြႃးၸဝ်ႈ။ မုတ်ႇသလိမ်ႇၶဝ် ၽွမ့်ႁပ့်ၶေႃႈသွၼ်ၵမ်ႈၼမ်ၼႂ်း သႃႇသၼႃႇ ယိဝ်း လႄႈ သႃႇသၼႃႇၶရိတ်ႉ။ ယွၼ့်ၼၼ်လႄႈ ၶဝ်ၵေႃႈႁပ့်ႁၼ်ၸွမ်းဝႃႈ ဢေႇပြႃႇ ႁမ်ႇ(Abraham)၊ မူဝ်းသႅတ့်(Moses)၊ ယေႇသူႉ(Jesus)ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆ့ၵေႃႈ ပဵၼ်တူဝ် တႅၼ်းၽြႃးၸဝ်ႈၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၵူၺ်းၵႃႊ ၶဝ်ၵွၺ်းႁၼ်ဝႃႈ သၢမ်ၸဝ်ႈၸိူဝ်းၼၼ့် ပဵၼ်ၽူႈ ပၢၵ်ႇတီႇ ႁၢင်ႈႁႅၼ်းသိူဝ်ႇတၢင်းပၼ် မူဝ်ႇႁမ်းမႅတ့်ၵွၺ်းၼႆယဝ့်။ တႃႇတေပွင်ႇၸႂ်ထိုင် လႆႈလွင်ႈသႃႇသၼႃႇဢိတ်ႇသလၢမ်ႇၼၼ့် လူဝ်ႇလႆႈႁူႉပွင်ႇထိုင်လွင်ႈၸူဝ်ႊပၢၼ်မူဝ်ႇ ႁမ်းမႅတ့်၊ မိူၼ်ၸိူဝ့်ၼင်ႇ လူဝ်ႇလႆႈပွင်ႇၸႂ်ထိုင် လွင်ႈဢေႇပြႃႇႁမ်ႇ လႄႈ ယေႇသူႉ ပုၼ်ႈ တႃႇတေႁူႉလွင်ႈသႃႇသၼႃႇယိဝ်း လႄႈ သႃႇသၼႃႇၶရိတ်ႉၼၼ့်ယဝ့်။ တင်းသီႇၸဝ်ႈၼႆ့ ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ မိူဝ်ႈၶဝ်ယူႇႁင်းၵွၺ်းၵေႃႉလဵဝ်ၼၼ့် ယၢမ်ႈလႆႈၵပ်းသိုပ်ႇတေႃႇတင်းၽြႃး ၸဝ်ႈၼႆ။ ၸင်ႇဝႃႈ ၸူဝ်ႊပၢၼ်ၶဝ်တင်းသီႇၵေႃႈ လႆႈပဵၼ်ဢၼ်မီးတီႈပွင်ႇပုၼ်ႈတႃႇ သႃႇသၼႃႇတင်းသီႇ။ မူဝ်ႇႁမ်းမႅတ့်ၼႆ့ ၵိူတ်ႇႁၼ်ၼႃႈ တီႈမိူင်းမႅၵ်ႉၵႃႉ(Mecca)။ မၼ်းလၢတ်ႈဝႃႈ မိူဝ်ႈမၼ်းတိုၵ့်ၼွၼ်းယူႇတီႈၼႂ်းထမ်ႈလုၵ်ႈၼိူင်ႈၼၼ့် ၽြႃးၸဝ်ႈမႃးၼေတူဝ်မၼ်း လႄႈ မၼ်းၵေႃႈလႆႈထူပ်းႁၼ်ၽြႃးၸဝ်ႈ။

လွင်ႈၽြႃးၸဝ်ႈမႃးၼေတူဝ်မၼ်းၼၼ့် ၸင်ႇလႆႈတႅမ်ႈပဵၼ်ပပ့်ၽိုၼ်မႃးသေ ႁွင့်ဝႃႈ “ၶူဝ်ႇရၢၼ်ႇ”(Quran)။ “ၶူဝ်ႇရၢၼ်ႇ” ၼႆ့ ၸင်ႇလႆႈပဵၼ်မႃး ပပ့်ထမ်းတွၼ်ႊတႃႇၸၢဝ်းဢိတ်ႇသလၢမ်ႇၶဝ်ယူႇယဝ့်။ မူဝ်ႇႁမ်းမႅတ့် တႄႇႁေႃးတြႃးမၼ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႊ လႆႈၶၢမ်ႇတၢင်းပိူၼ်ႈထၢင်ႇလဵၵ့်လူႊမဝ်ႊသေ လႆႈၶၢမ်ႇ တၢင်းႁိုပ်ႈဢွၵ်ႇမိူင်းမႅၵ့်ၵႃႉ။ မၼ်းၵေႃႇၸင်ႇလႆႈပၢႆႊၵႂႃႇမိူင်းမႃႇတီးၼႃး(Medina)မိူဝ်ႈ ပီႊၶရိတ်ႉ ၆၂၂။ လွင်ႈဢၼ်မၼ်းလုၵ့်တီႈမိူင်းမႅၵ့်ၵႃႉသေ ပၢႆႊၵႂႃႇမိူင်းမႃႇတီးၼႃးၼၼ့် ႁွင့်ဝႃႈ ႁႅတ်ႈၸီးရႃႇ(Hijra)ၼႆ့သေ ၸၢဝ်းမုတ်ႇသလိမ်ႇၶဝ် ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈ တၢင်းဢၼ်ထွတ်ႈမႅတ်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈ။ ပီႊၶရိတ်ႉ ၆၂၂ ၼႆ့ ပဵၼ်ပီႊထူၼ်ႈၼိူင်ႈ ပုၼ်ႈတႃႇ ပၵ်းပီႊၸၢဝ်းမုတ်ႇသလိမ်ႇၶဝ်ယဝ့်။ မူဝ်ႇႁမ်းမႅတ့်ၵေႃႈ လႆႈမီးလုၵ်ႈၼွင်ႈၸွမ်းလင် ၼမ်လၢႆ ၵႃႈၼႂ်းမိူင်းမႃႇတီးၼႃး၊ မၼ်းၸင်ႇၵေႃႇတင်ႈမႃး တပ့်သိုၵ်းဢၼ်ၼိူင်ႈသေ ၶိုၼ်းမႃးတိုၵ်းဢဝ်မိူင်းမႅၵ့်ၵႃႉ။ မိူင်းမႅၵ့်ၵႃႉၼႆ့သမ့် ယွၼ့်ပဵၼ်မိူင်းပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းႁိူင်း ဢၼ်ၼိူင်ႈသေဢမ်ႇၵႃး ယွၼ့်မီးႁေႃထွတ်ႈမႅတ်ႈ(holy shrine)ဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်ႁွင့် ဝႃႈ “ၵပ့်ပႃႉ”(Kabbah)လႄႈ လႆႈဝႃႈ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမိူင်းၼိူင်ႈ။ “ၵပ့်ပႃႉ” ၼႆ့ ပဵၼ်ႁေႃဢၼ်ဢဝ်ႁိၼ်လမ်သၢင်ႈဝႆ့၊ တၢင်းသုင်မီးယူႇမွၵ်ႈ ၄၅ ထတ်း။ ၸၢဝ်းမုတ်ႇသ လိမ်ႇၶဝ် ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ႁေႃၵပ့်ပႃႉၼႆ့ ၵေႃႇတင်ႈမီးဝႆ့ၵႃႈတီႈဢွင်ႈဢၼ်ၽြႃးၸဝ်ႈ ၸီ့သင်ႇ ဢေႇပရႃႇႁမ်ႇ လႄႈလုၵ်ႈမၼ်းၵေႃႉၼိူင်ႈဢၼ်ၸိုဝ်ႈႁွင့်ဝႃႈ ဢိတ်ႈမႅလ်း (Ishmael) ႁႂ်ႈသၢင်ႈဢွင်ႈတီႈတႃႇဝႆႈသႃၽြႃးၸဝ်ႈ။ ဝၼ်းမိူဝ်ႈလဵဝ် ႁေႃႁိၼ်ၵပ့်ပႃႉၼႆ့ မီးဝႆ့တီႈၼႂ်းမွသ့်ၶ်(ၵျွင်းၽြႃးမုတ်ႇလိမ်ႇ) တီႈမိူင်းမႅၵ့်ၵႃႉ။

ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ မုတ်ႇသလိမ်ႇ ၶဝ်ၸင်ႇဝႃႈ မိူင်း(ဝဵင်း)မႅၵ့်ၵႃႉၼႆ့ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်ထွတ်ႈမႅတ်ႈတႃႇၶဝ်၊ ႁေႃႁိၼ်ၵပ့်ပႃႉ သမ့် ပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈထွတ်ႈမႅတ်ႈထီႈသုတ်းတႃႇၶဝ်ၼႆယဝ့်။ မူဝ်ႇႁမ်းမႅတ့် တၢႆတီႈမိူင်းမႃႇတီးၼႃး၊ မိူင်းမႃႇတီးၼႃးၵေႃႇ လႆႈဝႃႈပဵၼ်မိူင်း ထွတ်ႈမႅတ်ႈထီႈသွင်တႃႇမုတ်ႇသလိမ်ႇၶဝ်။ မုတ်ႇသလိမ်ႇယင်းယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ၶမ်ႈၼိူင်ႈ ၼၼ့် မူဝ်ႇႁမ်းမႅတ့် ၶီႇမႃႉမိၼ်သေ ၵႂႃႇတီႈဝဵင်းၵျေႇရူႉသလိမ်ႇ၊ ယဝ့်ၵေႃႈ ၵွၼ်ႇတေ ၶိုၼ်ႈၵႂႃႇမိူင်းၽီၼၼ့် လႆႈၵႂႃႇယဵပ်ႇၼိူဝ်မၢၵ်ႇႁိၼ်လုၵ်ႈၼိူင်ႈ။ ဝၢႆးၼၼ့် မၼ်းၶိုၼ်း ပွၵ်ႈမႃးတီႈမၢၵ်ႇႁိၼ်လုၵ်ႈၼၼ့်သေ ၼႃႈမိူင်းၸမ်လႅင်းၵေႃႈ ၶိုၼ်းပွၵ်ႈမႃးတီႈမိူင်းမႅၵ့် ၵႃႉ။ (မၢၵ်ႇႁိၼ်လုၵ်ႈၼၼ့် ပဵၼ်မၢၵ်ႇႁိၼ် ဢၼ်ၸၢဝ်းယိဝ်းၶဝ်ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ဢေႇပြႃႇ ႁမ်ႇ တေဢဝ်လုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်းထႅင်ႈၵေႃႉ ဢၢႆးသႅၵ့်(Issac)သွင်ႈပၢႆႈ တီႈၼိူဝ်မၢၵ်ႇႁိၼ် လုၵ်ႈၼၼ့်ၼႆယဝ့်။) မိူဝ်ႈပီႊ ၆၃၇ ၼၼ့် မုတ်ႇသလိမ်ႇၶဝ် တိုၵ်းယိုတ်းဢဝ်လႆႈဝဵင်း ၵျေႇရူႉသလိမ်ႇလႄႈ ဢမ်ႇႁိုင် ၸင်ႇသၢင်ႈၵျွင်းၽြႃးၶဝ် တီႈၼိူဝ်မၢၵ်ႇႁိၼ်လုၵ်ႈၼၼ့်။ ၼႆလႄႈ ဝဵင်းၵျေႇရူႉသလိမ်ႇၵေႃႈ ၸင်ႇလႆႈပဵၼ်မႃး ဝဵင်းထွတ်ႈမႅတ်ႈထူၼ်ႈသၢမ်။

ပိူင်ပိုၼ့်ငဝ်ႈ လွင်ႈယုမ်ႇယမ်မုတ်ႇသလိမ်ႇ

ၵၢၼ်လူင်ႁႃႈယိူင်ႈ လွင်ႈသႃႇသၼႃႇ ဢိတ်ႇသလၢမ်ႇၼၼ့် မီးၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆ့ယဝ့်။ လႆႈၼိူင်းၵၼ်တင်းသႃႇသၼႃႇၶရိတ်ႉ လႄႈ သႃႇသၼႃႇယိဝ်း ဢၼ်ၶဝ်ငၢႆးမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ့်သေ ပၢႆးၼေဝႆ့ယူႇ...။

ၶေႃႈမုၼ်းလမ်ႇလွင်ႈ လွင်ႈဢိတ်ႇသလၢမ်ႇ

ၵိူင်းသျီႇဢၢႆး တီႈၼႂ်းမိူင်းဢီႇရၢၼ်ႇ လႄႈ လၢႆလၢႆၸုမ်းဢၼ်ၽႄႈၸွတ်ႇ မီးဝႆ့လၢႆလၢႆမိူင်းဝႆ့ယူႇၼၼ့် ၶဝ်လၢတ်ႈဝႃႈ ၵႃႊၶၼ်ၸၢဝ်းဢိတ်ႇသလၢမ်ႇ တင်းၼမ် တင်းလၢႆၼႆ့ ထိုင်မႃးၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၂၀ ၼႆ့ လႆႈႁၢႆလၢႆႊၵႃႇဝႆ့ယူႇ။ ၶဝ်ၶႂ်ႈၶိုၼ်းၽိုၼ့်ၶိုၼ်း ၽိင်ႈထုင်းၵဝ်ႇမွၼ်၊ ၵႃႊၶၼ်ဢိတ်ႇသလၢမ်ႇၶိုၼ်း။ ယွၼ့်ပိူဝ်ႈ ၵူၼ်းႁဝ်းတႄႇသူင် မိုတ်ႈၶူဝ်းၶွင်မႃးလႄႈသင်၊ ပၢႆးဝူၼ့်မိူင်းဝၼ်းတူၵ်းၶဝ်ႈမႃးဝႆ့ယူႇလႄႈသင်၊ ဢိၵ်ႇတင်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈထၢၼ်ႈငၢၼ်းၼၢင်းယိင်းလႅၵ်ႈလၢႆႊမႃးလႄႈ ၽူႈၸိူဝ်းၶႂ်ႈပႂ်ႉပႃးၽိင်ႈဢိတ်ႇ သလၢမ်ႇၼၼ့် လွမ်မႆႈၸႂ်ဝႆ့ယူႇ။ ၸၢင်ႊတူၺ်းႁၼ်လႆႈတီႈ လွင်ႈဢၼ်ၶဝ်ၼေၵၢင်ၸႂ် သၢၼ်ၶတ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈဢႃႇရၢပ့်ၶဝ်လႄႈ လွင်ႈၶဝ်လႄႇႁႃႁေႃးသူၼ်းၼၼ့်လႆႈ ယူႇ။ တူဝ်ယၢင်ႇ ၵူၼ်းဢၼ်ပႂ်ႉပႃးထုင်းၵဝ်ႇဢိတ်ႇသလၢမ်ႇၼႆ့ ၸၢင်ႊႁၼ်လႆႈတီႈ ၸိူဝ့်ၼင်ႇ ၽူႈၼၢမ်းမိူင်းဢီႇရၢၼ်ႇ ဢႃႇယႃႇတူဝ်ႇလႃႇၵူဝ်ႇမေးၼီႇ (Ayatollah Khomeini)။ တူဝ်ယၢင်ႇထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈတႄ့ မိူၼ်ၸိူဝ့်ၼင်ႇ ၸုမ်းထႃႇလီႇပၢၼ်ႇ (Taliban) ဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး တီႈၼႂ်းမိူင်းဢၾ်ႈၾၵၢၼ်ႇၼိတ်ႇသထၢၼ်ႇၼၼ့် ယဝ့်။

ႁၢင်ႊလိူၼ်မႂင့် လႄႈ ႁၢင်ႊလၢဝ် ဢၼ်ပဵၼ်မဵတ်ႇမၢႆၸၢဝ်းဢိတ်ႇသလၢမ်ႇ ၼႆ့ ၸၢင်ႊႁၼ်လႆႈတီႈၸွမ်ပိဝ် လႄႈ ငိုၼ်းၸေႈ မိူင်းဢိတ်ႇသလၢမ်ႇၵမ်ႈၼမ်ၼမ်ဝႆ့ ယူႇ။

ဢမ်ႇမီးငဝ်ႈငုၼ်းလူင်ဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်တႅၼ်းတၢင်ၸၢဝ်းမုတ်ႇသလိမ်ႇ ၶဝ် မိူၼ်ၸိူဝ့်ၼင်ႇ ၸၢဝ်းၶရိတ်ႉၶဝ်မီး မုၼ်ၸဝ်ႈပူပ့်ၵႅတ်ႇတလိၵ့်ၼၼ့်။

မုတ်ႇသလိမ်ႇၶဝ်ႁပ့်ႁၼ်ဝႃႈ မိူဝ်းၽြႃးၸဝ်ႈမႃးၼေၶူဝ်ႇရၢၼ်ႇတီႈမူဝ်ႇႁမ်း မႅတ့်ၼၼ့် ဢဝ်ၽႃႇသႃႇဢႃႇရႃႉပိၵ့်သေ လၢတ်ႈႁေႃးလႄႈ ၸင်ႇလႆႈမီးလွင်ႈႁမ်ႈတပ့် လွင်ႈၵၢၼ်ပိၼ်ႇၽႃႇသႃႇ။ တႃႇတေမေႃလူၶူဝ်ႇရၢၼ်ႇၼၼ့် ၸင်ႇလူဝ်ႇလႆႈမေႃၵႂၢမ်းဢႃႇ ရႃႉပိၵ့်ၼၼ့်ယဝ့်။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ၵႂၢမ်းဢႃႇရႃႉပိၵ့်ၼႆႉ ၸင်ႇလႆႈပဵၼ်မႃး ၵႂၢမ်းၵၢင် တႃႇ မုတ်ႇသလိမ်ႇတင်းလူင်၊ ဢမ်ႇဝႃႈၶဝ်ပဵၼ် ဢႃႇရၢပ့် ဢၼ်ယူႇၼႂ်းမိူင်းဢီးၸိပ့်၊ ႁိုဝ် ဢမ်ႇၼၼ် ဢမ်ႇၸႂ်ႈဢႃႇရၢပ့် ၸိူဝ့်ၼင်ႇၵူၼ်းၼႂ်းမိူင်း ပႃႇၵိတ်ႇသထၢၼ်ႇ လႄႈ မိူင်း ဢိၼ်ႇတူဝ်ႇၼီးသီးယႂ်းၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆ့။

ပႅၵ့်သမ့်ဝႃႈ သႃႇသၼႃႇဢိတ်ႇသလၢမ်ႇၼႆ့ တႄႇၵိူတ်ႇမႃးတီႈ လႅၼ်ႊတွၼ်ႊ ဝၼ်းဢွၵ်ႇၵၢင်ၼႆ့သေတႃႉ မိူင်းဢိတ်ႇသလၢမ်ႇဢၼ်ယႂ်ႇထီႈသုတ်းၶဝ်ၼၼ့် သမ့် ဢမ်ႇမီးၼႂ်းလႅၼ်ႊတွၼ်ႊၼႆ့။ မိူင်းဢိတ်ႇသလၢမ်ႇ ဢၼ်ယႂ်ႇၶဝ်ၸမ်း ပဵၼ်ၸိူဝ့်ၼင်ႇ မိူင်းဢိၼ်ႇတူဝ်ႇၼီးသီးယႂ်း၊ မိူင်းပႃႇၵိတ်ႇသထၢၼ်ႇ လႄႈ မိူင်းပင်းၵလႃးတဵတ်ႈၶဝ် ၸိူဝ်းၼႆ့ယဝ့်။

ၼႂ်းလၵ်းမိူင်းဢီးၸိပ့်ၼၼ့် ပိုၼ်ႊလၢတ်ႈဝႆ့ဝႃႈ ဢိတ်ႇသလၢမ်ႇၼႆ့ ပဵၼ် သႃႇသၼႃႇၸိုင်ႈမိူင်း။ မိူင်းသၢဝ်ႇတီႇဢႃႇရေးပီးယႂ်းၵေႃႈ ပႅၵ့်သမ့်ပွၺ်ႇႁႂ်ႈမီးသႃႇသ ၼႃႇတၢင်ႇမဵဝ်းမီးၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်းသေတႃႉၵေႃႈ သႃႇသၼႃႇၸိုင်ႈမိူင်းတႄ့ ပဵၼ်ဢိတ်ႇ သလၢမ်ႇၼင်ႇၵဝ်ႇ။ တူဝ်ႇယၢင်ႇၸိုင် ၼႂ်းမိူင်းသၢဝ်ႇတီႇဢႃႇရေးပီးယႂ်းၼႆ့ ဢမ်ႇပၼ် ႁႂ်ႈမီး ၵျွင်းၽြႃးယိဝ်း လႄႈ ၵျွင်းၽြႃးၶရိတ်ႉ။ ၵူၼ်းသိုၵ်းဢမႄႇရီႇၵၼ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ် ယိဝ်းလႄႈၶရိတ်ႉ ၸိူဝ်းဢၼ်ၵႂႃႇပၵ်းတပ့်ယူႇတီႈမိူင်းၶဝ်ၼၼ့်ၵေႃႈ ဢမ်ႇပၼ်ႁႂ်ႈၶဝ်လႆႈ ႁွၺ်ႈတိုဝ်း ဢၼ်ပဵၼ်မဵတ်ႇမၢႆသႃႇသၼႃႇၶဝ်။ ပေႃးဢမ်ႇၸႂ်ႈမုတ်ႇသလိမ်ႇ ဢမ်ႇမီးၶႂၢင့် လႆႈၶဝ်ႈၵႂႃႇတီႈမႅၵ့်ၵႃႉ။ ၵူၺ်းၵႃႊ မိူင်းတူႇရၶီႇတႄ့ ပႅၵ့်သမ့်ၵူၼ်းၵမ်ႈၼမ် ပဵၼ်မုတ်ႇသ လိမ်ႇသေတႃႉ ပၼ်ႁႂ်ႈမီးသႃႇသၼႃႇလၢၵ်ႇလၢႆယူႇ။ မိူင်းဢိတ်ႈသရဵလ်းသမ့် ပႅၵ့်သမ့်ဝႃႈ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ်ၸုမ်းၵူၼ်းၼမ်ၶဝ် ပဵၼ်ယိဝ်းၼႆ့သေတႃႉ ၵွပ်ႈပဵၼ်မိူင်းတီႇမူဝ်ႇၶရေႇ သီႇလႄႈ ပၼ်လွတ်ႈလႅဝ်းတေႃႇ ၾၢႆႇၵိူဝ်းယမ်ၵူႊမဵဝ်းဝႆ့ယူႇ။ ၸၢဝ်းၶရိတ်ႉၶဝ်ၼႆ့ ပေႃး ပဵၼ်တီႈၼႂ်းမိူင်းတူႇရၶီႇ လႄႈ မိူင်းဢိတ်ႈသရဵလ်းတႄ့ မီးလွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းဝႆ့ယူႇ၊ ၵူၺ်းၵႃႊ ပေႃးပဵၼ်တီႈၼႂ်းမိူင်းဢီးၸိပ့် လႄႈ လႅၼ်ႊမိူင်းပႃႇလႅတ့်သတၢႆးတႄ့ၵေႃႈ ထူပ်းၺႃးလွင်ႈၶီႇၼဵၵ်းၶူမ်ႇႁဵင်ဝႆ့ယူႇ။

ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ ၸွမ်းၼင်ႇလႆႈလူမႃးပႃႈၼႃႈၼႆ့ယဝ့်ၼၼ့် ၵႂၢမ်းဢႃႇရႃႉပိၵ့်ၼႆ့ ပဵၼ် ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၼမ်လိူဝ်သေပိူၼ်ႈ ၼႂ်းလႅၼ်ႊတွၼ်ႊဝၼ်းဢွၵ်ႇၵၢင်။ ထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈ သမ့်ပဵၼ်ၵႂၢမ်းႁီးပရူး။ ၼွၵ်ႈသေၼႆ့ယဝ့် ၵႂၢမ်းတၢင်ႇၸိူဝ့် တၢင်ႇမဵဝ်းၵေႃႈၸႂ်ႉတိုဝ်းယူႇ။ တီႈမိူင်းဢီႇရၢၼ်ႇၼႆ့ ၵႂၢမ်းၾႃႇသီႇ(Farsi)ဢမ်ႇ ၼၼ် ၵႂၢမ်းပႂ်းသီးယၼ်းၵေႃႈ ၸႂ်ႉယူႇၵႂၢင်ႈၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၶႂၢင်။ ၵႂၢမ်းတူႇရၶီႇ(Turkish)သမ့်ၸႂ်ႉတီႈၼႂ်းမိူင်းတူႇရၶီႇ။ လိၵ်ႈတူႇရၶီႇသမ့် ၸႂ်ႉလိၵ်ႈလႅတ်ႇတိၼ်ႇ တႅၼ်းတီႈ လိၵ်ႈဢႃႇရႃႉပိၵ့်။ ဢၼ်လုၵ့်တီႈလိၵ်ႈဢႃႇရႃႉပိၵ့်သေ လႅၵ်ႈၸႂ်ႉလိၵ်ႈလႅတ်ႇတိၼ်ႇ မႃးၼႆ့ ပဵၼ်ၽူႈၼၢမ်းၸၢဝ်းတူႇရၶီႇ ၵေႃႉၸိုဝ်ႈႁွင့်ဝႃႈ ၶႅမ်းမၢလ်း ဢတ့်တႃႉတိူၵ့်(Kemal Ataturk) မိူဝ်ႈပီႊ ၁၉၂၈ ၼၼ့်ယဝ့်။ ပွၵ်ႈ ၼၼ့် လႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ၵၢၼ်ယႃႉထုင်းယဝ့်။ ၵႂၢမ်းမၼ်းပိၼ်ႇလိၵ်ႈၶူဝ်ႇရၢၼ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်လိၵ်ႈ ဢႃႇ ရႃႉပိၵ့်ၼၼ့် ပဵၼ်ၵႂၢမ်းၸၢဝ်းတူႇရၶီႇမႃးၼၼ့်ယဝ့်။ ၼႂ်းမိူင်းဢၼ်မီးႁႅင်းႁူမ်ႇငမ်း ၸၢဝ်းယူးရူပ့်တႄ့ၵေႃႈ ၸႂ်ႉတိုဝ်းၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၸၢဝ်းယူးရူပ့်။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ၼႂ်းမိူင်း ဢီးၸိပ့်ၼႆ့ ၸႂ်ႉၵႂၢမ်းဢိင်းၵလဵတ်ႈ၊ ၼႂ်းမိူင်းလႅပ့်ပၼွၼ်း လႄႈ မိူင်းသီးရီးယႂ်းသမ့် ၸႂ်ႉတိုဝ်းၵႂၢမ်းၾရင်ႇသဵတ်ႈ။ (ဝၼ်းၸင်ႇၼႆ့တႄ့ ၶူဝ်ႇရၢၼ်ႇၼႆ့ လႆႈပိၼ်ႇၵႂႃႇပဵၼ်လၢႆၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈမႃးယဝ့်။)

ၽိုၼ်ဢၢင်ႈဢိင်

1. Willner, M., Hero, G., Martin, M., Moore, D., & Weiner, J. (2020). Let’s review Regents: Global history and geography 2020. Barron’s Educational Series.