ဢေးသီးယႂ်းၸၢၼ်း

ဢေးသီးယႂ်း ပွတ်းၸၢၼ်း

၁။ လႅင်ႊမိူင်း ဢေးသီးယႂ်းပွတ်းၸၢၼ်း

ႁူဝ်ႁုပ်ႈ

လႅၼ်ႊတွၼ်ႊ ဢၼ်ႁွင့်ဝႃႈ ‘ဢေးသီးယႂ်းပွတ်းၸၢၼ်း’ ၼႆ့ ‘ၵိင်ႇလိုမ်ဢိၼ်းတီးယၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၵိင်ႇလိုမ်ဢေးသီးယၼ်း’ (Indian or Asian subcontinent)ၼႆၵေႃႈ ႁွင့် ယူႇၼင်ႇၵဝ်ႇ။ လႅၼ်ႊတီႈမၼ်းၵေႃႈ ၵႂၢင်ႈယႂ်ႇသေဢမ်ႇၵႃး ပေႃးဢဝ်သႅၼ်းမၼ်းဝႃႈ ယႂ်ႇလိူဝ်သေလိုမ်ယူးရူပ့်၊ ႁူဝ်ၼပ့်ၵူၼ်းၵေႃႈ ၼမ်လိူဝ်သေ ႁူဝ်ၼပ့်ၵူၼ်းၼႂ်းယူးရူပ့်။  ပေႃးတေတူၺ်းၸိူင့်ၼၼ်ၸိုင် လႅၼ်ႊတွၼ်ႊၼႆ့ ယင်းၸၢင်ႊႁွင့်လႆႈဝႃႈ ပဵၼ်လိုမ် လိၼ်ႁင်းၶေႃႈမၼ်းယူႇ၊ ၵူၺ်းၵႃႊ ယွၼ့်မၼ်းတိတ်းၸပ်းတင်းလိုမ်ဢေးသီးယႂ်း ၽႅၼ်လိၼ်ယႂ်ႇ(Asian mainland)ဝႆ့ လႄႈ သမ့်လႆႈပဵၼ်လႅၼ်ႊတွၼ်ႊၼႂ်းလိုမ်ဢေးသီးယႂ်းဝႆ့ၵွၺ်းယူႇယဝ့်။ လႅၼ်ႊတွၼ်ႊဢေးသီးယႂ်းပွတ်းၸၢၼ်းၼႆ့ လဵၵ့်သေၶိုင်ႈ ၼိူင်ႈ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ႊဢမႄးရီးၵႂ်း။ ၼႂ်းလႅၼ်ႊတွၼ်ႊဢေးသီးယႂ်းပွတ်းၸၢၼ်းၼႆ့ မိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်းၼႆ့ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈထီႈသုတ်း ထီႈၸဵတ်းၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉ ၼႆ့ယဝ့်။ ၼႂ်းလႅၼ်ႊတွၼ်ႊဢေးသီးယႂ်းပွတ်းၸၢၼ်းၼႆ့ တေမီးဝႆ့ယူႇႁူၵ်းမိူင်း၊ ၸိူဝ်း ၼၼ့်ၸမ်း မိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်း၊ မိူင်းပႃႇၵိတ်ႇသထၢၼ်ႇ၊ မိူင်းပင်းၵလႃးတဵတ်ႈ၊ မိူင်း ၽူႇထၢၼ်ႇ၊ မိူင်းၼီႇပေႃး၊ မိူင်းၵုၼ်ၼမ့်သီႇရီႉလင်းၵႃ ။

ၶႅပ်းႁၢင်ႊ (ၼႃႈ ၄၁)

လႅင်ႊၼႃႈလိၼ်မိူင်း(Topography)

           လႅင်ႊၼႃႈလိၼ်မိူင်းလႅၼ်ႊတွၼ်ႊၼႆ့ၼႆ့ၵေႃႈ လႆႈဝႃႈ မီးၽွၼ်းတုမ့်ယွၼ်ႈ တေႃႇ ပိူင်ၾၢင်ႁၢင်ႊ ပၢႆးမိူင်း၊ ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း လႄႈ ၽိင်ႈငႄႈၽိင်ႈထုင်းဝႆ့ယူႇတေ့တေ့။ ပေႃးတူၺ်းပိူင်ၾၢင်ႁၢင်ႊလိၼ်မိူင်းမၼ်းၵွၺ်းၵေႃႈ ပေႃးႁူႉလႆႈဝႃႈ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈသင်လႄႈ မီးႁႅင်းႁူမ်ႇငမ်းမိူင်းဝၼ်းတူၵ်း လိူဝ်သေမိူင်းပွတ်းႁွင်ႇ လႄႈ မိူင်းဝၼ်းဢွၵ်ႇၼႆယူႇ။ လွၺ်ႁိမ်းမႃးလႃးယသ့် ဢၼ်မီးယူႇပွတ်းႁွင်ႇၼၼ့် မီးပႃးလွၺ်းဢႄးဝႃးရႅတ့် (Mount Everest)၊ ဢၼ်ပဵၼ်လွၺ်ဢၼ်သုင်ထီႈသုတ်းၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉ။ ယွၼ့်ပိူဝ်ႈ မီးလွၺ်လူင်ၸိူဝ်းၼႆ့ ၶႅၼ်ႈႁေႉဝႆ့လႄႈ ၵူၼ်းပွတ်းႁွင်ႇ လႄႈ ၵူၼ်းပွတ်းၸဵင်ႇႁွင်ႇ ဝၼ်းဢွၵ်ႇၶဝ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႊၶဝ်ႈမႃးၼႂ်းလႅၼ်ႊတွၼ်ႊၼႆ့လႆႈ။ ၽၢႆႇၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်း တူၵ်းသမ့် ၵွပ်ႈမီးလွၺ်ႈဢၼ်ပိုတ်ႇဝႆ့ ၸိူဝ့်ၼင်ႇ သဵၼ်ႈတၢင်းၶီးပႃး(Kyber Pass) ၼၼ့်ဝႆ့လႄႈ  ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ် ၸၢင်ႊတေႃႉၶူဝ်းၵုၼ်ႇ ဢိၵ်ႇလွင်ႈတၢင်းဝူၼ့်တၢင်းယုမ်ႇ ယမ်ၸိူဝ်းၼႆ့ ၽႅဝ်မႃးလႆႈ။ ၵွပ်ႈလွင်ႈၶၢႆ့ယၢႆ့ၸိူဝ်းၼႆ့လႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၽိင်ႈငႄႈလေႃးလႄး ၵၼ်မႃး၊ လႆႈမီးလွင်ႈဢၼ်လုၵ့်မိူင်းဝၼ်းတူၵ်း ၶၢႆ့ယၢႆ့မႃးၸူးမိူင်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ၊ ယဝ့်ၵေႃႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၸၢဝ်းဢႃႇရီႇယၼ်ႇ(Aryan)ယၢႆ့မႃး မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၼႃႈပီႊၶြိတ့် ၂၀၀၀ ပီႊ၊  ၸဝ်ႈ လူင်ဢႃႇလႅၵ့်သႅၼ်းတြႃး(Alexander the Great)ၶဝ်ႈမႃး မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၼႃႈပီႊၶြိတ့် ၃၂၇ ပီႊ၊ မုတ်ႇသလိမ်ႇၶဝ်ႈမႃး မိူဝ်ႈပီႊၶြိတ့် ၂၀၀၀၊ ၸၢဝ်းဢၾ်ႈၾၵၢၼ်ႇ ၽူႈပၢႆႊ ၽေးၶဝ် ယၢႆ့မႃးမိူဝ်ႈႁိမ်းႁွမ်းပီႊ ၁၉၈၀ ၸိူဝ်းၼႆ့လႂ်ယဝ့်။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ပေႃးၵႂႃႇဢႅဝ်ႇ လႄႇတူၺ်းၼႂ်းလႅၼ်ႊတွၼ်ႊဢေးသီးယႂ်းပွတ်းၸၢၼ်းၼႆ့ၸိုင် တေလႆႈႁၼ်ဝႃႈ မီး ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၵူၼ်းလၢႆမဵဝ်း လေႃးလႄးၵၼ်ဝႆ့၊ မီးသႃႇသၼႃႇလၢႆမဵဝ်း လႄႈ မီးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ လၢႆမဵဝ်းၼႆ့ယူႇ။ ပွတ်းႁွင်ႇလႅၼ်ႊတွၼ်ႊဢေးသီးယႂ်းၸၢၼ်းၼႆ့သမ့် ၵႆ့ၵႆ့ၵိူတ်ႇလွင်ႈ ၽႅၼ်ႇလိၼ်ဝႆ လႄႈ လွင်လိၼ်ယူတ်ႇ မိူၼ်ၸိူဝ့်ၼင်ႇယၢမ်ႈပဵၼ်မႃး မိူဝ်ႈပီႊ ၂၀၀၅ ၼၼ့်ယဝ့်။

           ပႃႈႁွင်ႇလွၺ်လူင်ႁိမ်းမႃးလႃးယသ့်ၼၼ့်သမ့် မီးဝႆ့ပၢင်ႇပဵင်းလူင်ဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်ႁွင့်ဝႃႈ ပၢင်ႇပဵင်းႁိၼ်ႇတူႇသထၢၼ်ႇ(Hindustan Plain)။ ပၢင်ႇပဵင်းလူင်ဢၼ်ၼႆ့ ပဵၼ်ပၢင်ႇပဵင်းထုင့်ဢၼ်မီးၽုၼ်ႇငႂ်ႈလိၼ်လီသေဢမ်ႇၵႃး ႁူဝ်ၼပ့်ၵူၼ်း မိူင်းဢိၼ်း တီးယႂ်းၶဝ် မွၵ်ႈၶိုင်ႈၼိူင်ႈၼႆ့ၵေႃႈ လႆႈသၢင်ႈသဝ်းၸႂ်ယႂ်ထုင့်ပဵင်းလူင်ၼႆ့ယဝ့်။ သိုပ်ႇၵႂႃႇထႅင်ႈပွတ်းတၢင်းၸၢၼ်းၵေႃႈ သမ့်မီးပၢင်ႇပဵင်းလႅၼ်ႊသုင်တႅၵ့်ၵၼ်ႇ(Deccan Plateau)၊ ပဵင်းလႅၼ်ႊသုင်ဢၼ်ၼႆ့ မီးယူႇၼႂ်းၵႄႈလွၺ်ၵၢတ်းပွတ်းဢွၵ်ႇ(Eastern Ghat) လႄႈ လွၺ်ၵၢတ်းပွတ်းတူၵ်း(Western Ghat)၊ မီးၶူဝ်းႁႄႊၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ် တင်းၼမ်တင်းလၢႆ။ ပေႃးသိုပ်ႇလူင်းၵႂႃႇပွတ်းၸၢၼ်းၸၢၼ်းထႅင်ႈၵေႃႈ တေလႆႈႁၼ် တီႈလိၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈလီ ဢၼ်ၵႂ်ႈၸမ်တင်းၵူတ့်ပၢင်ႇလၢႆႇယဝ့်။

တူဝ်ႊၼမ့်

           လႅၼ်ႊတွၼ်ႊဢေးသီးယႂ်းၸၢၼ်းၼႆ့ တီႈတေ့မၼ်း ပဵၼ်လႅၼ်ႊဢၼ်မီး ၵုၼ်ပႅၼ်ၵုၼ်ယွၼ်ႇ ဢၼ်လုၵ့်တီႈလိုမ်ဢေးသီးယႂ်းၽႅၼ်လိၼ်ယႂ်ႇၼႆ့သေ မႅၼ်း ဢွၵ်ႇၵႃႇ၊ မီးၼမ့်ပၢင်ႇလၢႆႇဢႃႇရေးပီးယၼ်း၊ ၼမ့်သမုတ့်ဢိၼ်းတီးယၼ်း၊လႄႈ ဢၢဝ်ႇပႅင်းၵွလ်း လွမ့်ႁွပ်ႈဝႆ့။ ၼမ့်လူင်သၢမ်ၵႄးၼႆ့ ႁူဝ်မၼ်းလုၵ့်တီႈတၢင်းလွၺ်ႁိမ်း မႃးလႃးယသ့်သေလႆလူင်းမႃး။ ၼမ့်ၵႄးဢိၼ်းတသ့်(Indus River)သမ့် လႆၶဝ်ႈၼႂ်း မိူင်းပႃႇၵိတ်ႇသထၢၼ်ႇသေ သိုပ်ႇၶဝ်ႈၵႃႇၼႂ်းၼမ့်ပၢင်ႇလၢႆႇဢႃႇရေးပီးယၼ်း။ ၼမ့် ၵႅင်းၵိသ့်(Ganges)(ၼမ့်ၵင်းၵႃႇ) လႄႈ ၼမ့်ပြမ်ႇမႃႉပုတ်ႉတြႃႉ(Brahmaputra) သမ့် လႆလတ်းမိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်းသေ ၵႃႇၶွၺ်ႊၵၼ်တီႈၼႂ်းမိူင်းပင်းၵလႃးတဵတ်ႈသေ သိုပ်ႇလႆၶဝ်ႈၵႃႇၼႂ်းဢၢဝ်ႇပၢင်ႇလၢႆႇပႅင်းၵွလ်း။ ထုင့်ၼမ့်ဢိၼ်းတသ့်ၼႆ့ ပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈ ဢၼ်မီးယဵၼ်ႇငႄႈမုၼ်းႁိူင်းမႃးဢၼ်ၸဝ်ႈထီႈသုတ်း ၼႂ်းလႅၼ်ႊတွၼ်ႊၼႆ့ယဝ့်။ ယၢမ်ႈမီးလွင်ႈယဵၼ်ႇငႄႈမုၼ်း(civilization)မႃး မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၼႃႈပီႊၶြိတ့် ၃၀၀၀ ပီႊ ပူၼ့်မႃး။ ယွၼ့်ၼမ့်ၵင်းၵႃႇ လႄႈ ၼမ့်ပြမ်ႇမႃႉပုတ့်တြႃႉလူၼ့်ၼွင်းလႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ပိုၼ့်တီႈသူပ်းၼမ့် မိူင်းပင်းၵလႃးတဵတ်ႈၼၼ့် ၶွၼ်ႇၼမ့်မၼ်းလိၼ်လီဝႆ့ယူႇ။ ယွၼ့် ပိူဝ်ႈၾူၼ်မွၼ်ႊသုၼ်ႊ လႄႈ ၾူင်းၼမ့်လူင်ၵႆ့ၵႆ့ၶဝ်ႈမႃးလႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈလႅၼ်ႊတီႈသူပ်း ၼမ့်ၼၼ်လႆႈလူႉလႅဝ်ဝႆ့ယူႇ။

ၽွၼ်းယွၼ်ႈမွၼ်ႊသုၼ်ႊ(impact of the Monsoon)

           ၾူၼ်မွၼ်ႊသုၼ်ႊၼႆ့ တႄႇမႃးတင်ႈတႄႇလိူၼ်ထူၼ်ႈႁူၵ်း တေႃႇထိုင်လိူၼ် ထူၼ်ႈၵဝ်ႈ၊ ၵွပ်ႈၾူၼ်မွၼ်ႊသုၼ်ႊၼႆ့လႄႈ လႅၼ်ႊတွၼ်ႊဢေးသီးယႂ်းၸၢၼ်းၵေႃႈ လႆႈမီးၾူၼ်ယူႇမွၵ်ႇ ၉၀ ဝၢၵ်ႈ တႃႇတင်းပီႊ။ မွၼ်ႊသုၼ်ႊၼႆ့ ပဵၼ်လႆႈတင်းလီတင်း ၸႃႉ။ ပေႃးမၼ်းမႃးမႅၼ်ႈမိူဝ်ႈမႅၼ်ႈယၢမ်းၵေႃႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၢၵ်ႇၶဝ်ႈတဝ်ႈၼမ့်လီ။ ပေႃး မႃးဢမ်ႇမႅၼ်ႈမိူဝ်ႈမႅၼ်ႈယၢမ်းမၼ်းၵေႃႈ သမ့်ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈၼမ့်ထူမ်ႈလႂ်၊ ၾႃႉလႅင့် လႂ်ၸိူဝ်းၼႆ့ယဝ့်။ မွၼ်ႊသုၼ်ႊၼႆ့ ၸၢင်ႊလုၵ့်တၢင်းၸၢၼ်းသေ ၵႃႇတၢင်းၸဵင်ႇႁွင်ႇ ဝၼ်းဢွၵ်ႇ၊ လၢတ်းၽၢတ်ႇၼမ့်ပၢင်ႇလၢႆႇဢႃႇရေးပီးယၼ်းသေၶဝ်ႈမႃး၊ တိူဝ့်ၺႃးသႂ်ႇ ပွတ်းၵၢင်ဝၼ်းႁွင် မိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်း လႄႈ မိူင်းပင်းၵလႃးတဵတ်ႈယဝ့်။

(ၶႅပ်းႁၢင်ႊ ၼႃႈလိၵ်ႈ ၄၃)

၂။         ပၢႆးလႅင်ႊမိူင်း လွင်ႈမၢၵ်ႈမုၼ်း လႅၼ်ႊတွၼ်ႊဢေးသီးယႂ်းၸၢၼ်း

ၾၢႆႇၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ

မိူဝ်ႈပူၼ့်မႃးလၢႆသိပ်းပီႊၼႆ့ ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၵိၼ် တီႈမိူင်းဢိၼ်းယႂ်းၵေႃႈ လႆႈ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃး။ ၵူၼ်းမိူင်းၵေႃႈ မီးလွင်ႈၵုမ်ႇထူၼ်ႈပဵင်းပေႃး ၸႂ်ႉတိုဝ်းၵိၼ်ၼုင်ႈမႃး ၸူဝ်ႊၵႅပ့်၊ ၼွၵ်ႈလိူဝ်သေဝႃႈ ပေႃးၾူၼ်မွၼ်ႊသုၼ်ႊႁၢဝ်ႈႁႅင်း ၼႂ်းမၢင်ႊပီႊ။ ၵွပ်ႈၼႆ လႄႈ ၵၢၼ်သူင်ႇၶူဝ်း ဢၼ်လုၵ့်တီႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ႊဢမႄးရီးၵႂ်းၶဝ်ႈမႃးၼၼ့်ၵေႃႈ လႆႈ ယွမ်းလူင်းမႃး။ ၵၢၼ်ၽုၵ်ႇမၢၵ်ႇၶဝ်ႈတဝ်ႈၼမ့်ၼႆ့ ပိူင်လူင်မၼ်း ပၵ်းၸႂ်ၼိူဝ်ၵၢၼ် ၽုၵ်ႇၶဝ်ႈ၊ ၶဝ်ႈၶႅပ်ႇ၊ ၵုၺ်၊ ၼဵင်၊ ပေႃ၊ လႄႈ တူၼ်ႈဢွၺ်ႈၸိူဝ်းၼႆ့ယဝ့်။

           လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမုၼ်းလႅင်းၾၢႆႇၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈတႄ့ ပဵၼ်ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ‘ၵၢၼ်လုၵ့် ၽိုၼ့်ၶဵဝ်’(Green Revolution)ယဝ့်။ ၵၢၼ်လုၵ့်ၽိုၼ့်ၶဵဝ်ဢၼ်ဝႃႈၼၼ့် ပဵၼ်ၵၢၼ် ၸႂ်ႉတိုဝ်းပၢႆးသၢႆႊလႄႈပၢႆးၸၢင်ႊပၢၼ်မႂ်ႇသေယဝ့် ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ တိူဝ်းဢွၵ်ႇ လႆႈၼမ်မႃးၼႆယဝ့်။ တူဝ်ယၢင်ႇ ပၢႆးၸၢင်ႊပၢၼ်မႂ်ႇၸမ်း ၸိူဝ့်ၼင်ႇ ၽုၼ်ႇထၢတ်ႈၶဝ်၊ ယႃႈၶႃႈမႅင်းလႂ်၊ ၸိူဝ့်ၸၢပ်ႈလႂ် ၸိူဝ်းၼႆ့ယဝ့်။ ၵွပ်ႈၸိူဝ်းၼႆ့လႄႈ မၢၵ်ႇၶဝ်ႈတဝ်ႈၼမ့်ၵေႃႈ မၢၵ်ႇပူင်းလီၼမ်မႃး။ ၽူႈဢၼ်ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်ႊ ၼႂ်းၵၢၼ်ပၢႆးၸၢင်ႊၸိူဝ့်ၼႆၼႆ့ ပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၸၢဝ်းဢမႄႇရီႇၵၼ်ႇ၊ ၸိုဝ်ႈမၼ်းႁွင့်ဝႃႈ တွၵ်ႇတႂ်ႇ ၼေႃႇမႅၼ်ႇ ပေႃးလၢပ့် (Dr. Norman Borlaugh)၊ မၼ်းလႆႈႁပ့် သူးၼူဝ်းပလ်ႇၾၢႆႇငမ်းယဵၼ် မိူဝ်ႈပီႊ ၁၉၇၀။ မီးၵူၼ်းမၢင်ႊၵေႃႉ ထတ်းသၢင်လွင်ႈၽွၼ်းၸႃႉ လွင်ႈၵၢၼ်လုၵ့်ၽိုၼ့်ၶဵဝ်ၼႆ့ ၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆ့ယဝ့်။

           ၁။ လွင်ႈၸဝ်ႈၼႃးၶဝ် တေၸင်ႇၶၢမ်ႇတေႃႇလႆႈ လၢႆးၽုၵ်ႇသွမ်ႈလၢႆးမႂ်ႇ၊ လႄႈ လၢႆးၸႂ်ႉတိုဝ်းတီႈလိၼ်လၢႆးမႂ်ႇ။

           ၂။ ပေႃးၸႂ်ႉတိုဝ်းပၢႆးၸၢင်ႊ လႄႈ ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈပၢၼ်မႂ်ႇၼႆ့ ၵႃႊၸႂ်ႉၸၢႆႇမၼ်းသုင်။

           ၃။ သမ့်လူဝ်ႇလႆႈမီး ၶူင့်သၢင်ႈပိုၼ့်ထၢၼ်(infrastructure)ဢၼ်ယႂ်ႇလူင် ၸိူဝ့်ၼင်ႇ တီႈၵဵပ်းၶင်ဢၼ်ယႂ်ႇလူင်လႂ်၊ ၾၢႆယႂ်ႇလူင်လႂ်၊ သဵၼ်ႈတၢင်းလူင်ၶဝ်လႂ် ၸိူဝ်းၼႆ့။

           ၄။ ၶူဝ်းၶွင်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃးလႆႈၼၼ့် ၼမ့်လႅမ့်ၶဝ် ပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ၵၼ်တင်း ၼမ့်လႅမ့်မၢၵ်ႇၶဝ်ႈတဝ်ႈၼမ့် ၸိူဝ့်ၾၼ်းၵဝ်ႇ။

ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇလိူၺ်ႈႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈ(Industrial Production)

            မိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်းၼႆ့ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ်မီးႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈယႂ်ႇလူင်ထီႈသုတ်း ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉ ၵမ်ႈၼမ်ၼမ်၊ ယဝ့်ၵေႃႈ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇႁႄႊပွၵ့်သၢႆ့တ် (Bauxite)ပဵၼ်ပိူင်လူင်။ ၶူဝ်းၶွင်ဢွၵ်ႇႁူင်းၸၢၵ်ႈတၢင်ႇမဵဝ်းၸမ်း ပဵၼ်ၽႃႈၽႅၼ်ႇ၊ ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈ၊ လိၼ်ပုၼ်၊ လႄႈ ၶိူင်ႈၸႂ်ႉၶူဝ်းသွၺ်တႃႇၵၢၼ်ပၢႆးသၢႆႊ။ မိူဝ်ႈပူၼ့်မႃးပႆႇႁိုင် သင်ၼႆ့ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊဢိၼ်းတီးယၼ်းၶဝ် လႆႈမီးလွင်ႈၶိုပ်ႊၼႃႈ ၾၢႆႇတၢင့်ႁႅင်းမုၼ်ႇ မုင်ႊ(ၼိဝ်းၶလီးယႂ်း)သေဢမ်ႇၵႃး ႁဵတ်းလႆႈမႃး လၢဝ်ၽၢင်းၵၢင်ၵၢဝ် (space staellite)မႃး။ ၼႂ်းလႅၼ်ႊတွၼ်ႊဢေးသီးယႂ်းၸၢၼ်းၼႆ့ မိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်း ပဵၼ်    မိူင်းဢၼ်ႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈႁိူင်းထီႈသုတ်း၊ ယဝ့်ၵေႃႈ ၶူဝ်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်း (GNPs)ၵေႃႈ လႆႈဝႃႈ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇလႆႈၼမ်သေပိူၼ်ႈယဝ့်။ ၵူၺ်းၵႃႊ ၼင်ႇမိူင်းႁူင်းၵၢၼ် ၸၢၵ်ႈၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၶဝ် လႆႈႁူပ့်ၺႃးဝႆ့ယူႇၼၼ့်၊ မိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်းၵေႃႈ ယွၼ့်ႁူင်း ၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈသေ လႆႈၺႃးၽွၼ်းတုမ့်ယွၼ်ႈတေႃႇသိုင်ႇဝႅတ့်လွမ့်ဝႆ့ယူႇ။ လွင်ႈလီၶီမွင် ၸႂ်လူင်ဢၼ်ယၢမ်ႈၵိူတ်ႇပဵၼ်မီးမႃးတႄ့ၵေႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈၽေးၵိုင့်ၵၢင့် ဢၼ်ပႃးၶွမ်ႇပၼီႇ Union Carbide Company တီႈဝဵင်းပူပ်းပၢလ်း(Bhopal) မိူဝ်ႈပီႊ ၁၉၈၄ ၼၼ့် လႄႈ လွင်ႈၽွၼ်းယွၼ်ႈ ယွၼ့်လူမ်းဝူၺ်ႇႁင်ႈ တီႈတၢၸ့်မႁႃႇ(Taj Mahal)ၼၼ့် ယဝ့်။

(ၶႅပ်းႁၢင်ႊ ၼႃႈလိၵ်ႈ ၄၇)

ငဝ်းလၢႆးပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း - ၵၢၼ်တႅပ်းတတ်း လႄႈ ၵၢၼ်ဝၢင်းပိူင်တမ်း(Decision & Planning)

           မိူဝ်ႈဢိင်းၵလဵတ်ႈ မႃးဢုပ့်မိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်းၼၼ့် ၵၢၼ်တႅပ်းတတ်းၵပ်း ၵၢႆႇလူၺ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းတႄ့ ပဵၼ်ဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ်ၵေႃႉတႅပ်းတတ်းပၼ်၊ ပဵၼ်တႃႇ ၼမ့်တွၼ်းဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ်ၵွၺ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ဝၢႆးသေလႆႈလွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃမႃး မိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်းၵေႃႈ လႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်းပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း ၸိူဝ့်ၼင်ႇ ပိူင်ႇၸဝ်ႈငိုၼ်းတိုၼ်း လူင် လႄႈ ပိူင်သူဝ်ႇသျလ်ႇလိသ့် တင်းသွင်မဵဝ်းမႃး။ ပႅၵ့်ဝႃႈ လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ ၵုမ်းၸွမ်း မၢင်ႊပွတ်းမၢင်ႊတွၼ်ႊ ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းသေတႃႉ၊ ၶဝ်ၵေႃႈ တမ်းၽႅၼ်ၵၢၼ်လူင် ႁႂ်ႈၵူႊ ၾၢႆႇၾၢႆႇ လႆႈၼမ့်တွၼ်းယူႇ။ ၽႅၼ်ၵၢၼ်လူင်(strategy)ၶဝ်ၼၼ့် ၸၢင်ႊႁၼ် လႆႈတီႈ ၶူင်းၵၢၼ်ပိူင်တမ်း(plan)ႁႃႈပီႊၶဝ်ၼၼ့်လႆႈယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႊ တေႁဵတ်းတႃႇ ၽႂ်ဢွၼ်တၢင်း လႄႈ ယိူင်းဢၢၼ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း ပဵၼ်ဢီႈသင်ၼႆတႄ့ၵေႃႈ လႆႈမီးလွင်ႈ ထဵင်ၵၼ်ထွင်ၵၼ်မႃးယူႇၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ယိူင်းဢၢၼ်းပိူင်လူင်ၶဝ်တႄ့ၵေႃႈ ပဵၼ်ၵၢၼ်ႁႃ ငိုၼ်းၸႂ်ႉၸၢႆႇ တႃႇႁူင်းၸၢၵ်ႈယႂ်ႇလူင်၊ တႃႇၶူဝ်းၵုၼ်ႇဢၼ်တေသူင်ႇဢွၵ်ႇၶၢႆ၊ တႃႇႁူင်း ၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈၵုၺ် ထၢၼ်ႈလဵၵ့်၊ လႄႈ ၽႅၼ်ၵၢၼ်တႃႇႁုၼ်ႈမုၼ်းၸၼ့်ဝၢၼ်ႈဢိူင်ႇ။ ၽူႈ ႁဵတ်းၵၢၼ်တႅပ်းတတ်းတႄ့ ဢဝ်သွင်ၶေႃႈ ပႃႈတႂ်ႈၼႆ့သႂ်ႇၸႂ်ၶဝ်ဝႆ့ယူႇသေႇသေႇ ၵဵဝ်ႇ ၵပ်းလူၺ်ႈႁူဝ်ၼပ့်ၵူၼ်းမိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်း...။

           ၁။ ႁူဝ်ၵူၼ်း ၇၅ ဝၢၵ်ႈပၢႆၼႆ့ ယူႇသဝ်းတီႈၼႂ်းဝၢၼ်ႈၼႂ်းၶူင်ႇ။

           ၂။ ပေႃးႁူဝ်ၼပ့်ၵူၼ်းၼမ်မႃး ၸၢင်ႊႁႂ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ။

           ဝၢႆးသေဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ် ဢွၵ်ႇမိူင်းၵႂႃႇယဝ့်ၼၼ့် တၢၼ်းသဝ်း(living standard)ၵူၼ်းမိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်း လႄႈ မိူင်းႁိမ်းႁွမ်းဢိၼ်းတီးယႂ်း မီးလွင်ႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇမႃးဝႃႈၼႆသေတႃႉ၊ လွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ် လႄႈ လွင်ႈဢိုပ်းယၢၵ်ႈၶၢတ်ႇထၢတ်ႈလဵင့်ၸႂ် ၸိူဝ်းၼႆ့ ယင်းတိုၵ့်မီးၸွတ်ႇၵူႊတီႈဝႆ့ယူႇ။ လွင်ႈၸိူဝ့်ၼႆ ဢမ်ႇဝႃႈတီႈၼႂ်းဝဵင်းလူင် ၸိူဝ့်ၼင်ႇ ၵႃႇလႃႉၵတ့်တႃးၵွၺ်း၊ ၼႂ်းဝၢၼ်ႈၼွၵ်ႈၼႃးပၢင်ၵေႃႈ ၸၢင်ႊလႆႈႁၼ်ယူႇ ယဝ့်။

           လွင်ႈဢၼ်မိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်း ဢၢၼ်းၶႂ်ႈယုၵ့်မုၼ်းတၢၼ်းသဝ်းၵူၼ်းမိူင်း တႃႇၵူၼ်းမိူင်းၵူႊၵေႃႉ၊ လႄႈ ဢၢၼ်းၶႂ်ႈယုၵ့်မုၼ်းလွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၼၼ့် သေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈလႆႈၵူႈငိုၼ်းၼွၵ်ႈမိူင်း လႄႈ တေႃႉၶဝ်ႈၶူဝ်းၵုၼ်ႇၼွၵ်ႈမိူင်း ၸိူဝ်းဢၼ် လူဝ်ႇၼၼ့်မႃး။ ၵွပ်ႈၼႆ မိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်းၵေႃႈ လႆႈမီးၼီႈၼွၵ်ႈမိူင်း(foriegn debt) လႄႈ လွင်ႈၵႃႉၶၢႆ ဢၼ်ဢမ်ႇမီးလွင်ႈၵွၼ်းၵိူင်ႈ(ၵွပ်ႈၵၢၼ်သူင်ႇၶဝ်ႈ ၼမ်လိူဝ်သေၵၢၼ် သူင်ႇဢွၵ်ႇ)။

           ၽွင်းမိူဝ်ႈႁိမ်းႁွမ်းပီႊ ၁၉၉၀ ၼၼ့် မိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်း လႆႈယၢင်ႈတိၼ်ၶိုပ်ႊ ၼႃႈ ဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈလူင်ဢၼ်ၼိူင်ႈ တႃႇတေယုၵ့်မုၼ်းလွင်ႈမၢၵ်ႈမုၼ်းမၼ်း။ မၼ်း ဢဝ်လွင်ႈဢၼ်ဝႃႈ ၵူၼ်းၼွၵ်ႈမိူင်းၸၢင်ႊမႃးလူင်းတိုၼ်းလၢင်းၼႂ်းမိူင်းၼႆသေ ၸၼ်ဢဝ်လွင်ႈၵမ့်ထႅမ်မိူင်းဝၼ်းတူၵ်းၶဝ်။ မိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်းၵေႃႈ လႆႈၶၢမ်ၶွမ်ႇပၼီႇ ဢၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းပိူင်ႇၽွင်ႈ၊ လႆႈတတ်းပႅတ်ႈ တၢင်ႉငိုၼ်းႁၢင်(interest rates)ၽွင်ႈ။ ယၢင်ႈတိၼ်ထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈတႄႉၵေႃႈ မိူၼ်းဢိၼ်းတီးယႂ်း ဢၢၼ်းၸၼ် ၸၢဝ်းဢိၼ်း တီးယၼ်း ဢၼ်ပဵၼ်ၽူႈၸတ်းၵၢၼ်ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇၶဝ်ၼၼ့် ႁႂ်ႈသိုပ်ႇယူႇၵႂႃႇၼႂ်းမိူင်း ဢိၼ်းတီးယႂ်း၊ ပွင်ႇဝႃႈၼႆႉ ဢမ်ႇၶႂ်ႈႁႂ်ႈၵူၼ်းၵတ့်ၵူၼ်းၶႅၼ်ႇ လႆႈယၢၼ်မိူင်းၵႂႃႇ။ လိူဝ် ၼၼ့် လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၵေႃႈ လႆႈတိူဝ်းပၼ်ႁႅင်း ႁႂ်ႈသိုဝ်ႉၶူဝ်းၼႂ်းတူင်ႇပိုၼ်ႉတီႈ လိူဝ်သေ သိုဝ်ႉၶူဝ်းဢၼ်သႂၢင်းၶဝ်ႈမႃး။ သင်ၸိူဝ်ႉလွင်ႈၼႆႉ ဢွင်ႇမၢင်ႇမႃးၸိုင် တေၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈ မိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်း ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင်လႆႈႁင်းၶေႃ တႅၼ်းတၢင်ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်သိုဝ်ႉသူင်ႇ ၶဝ်ႈမိူင်းမႃးၸိူဝ်းၼၼ့်လႆႈ။ ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းလၢႆလၢႆၵေႃႉ ၾၢင်ႉၵႅမ်းတူၵ်ႇတၵ်ႉဝႃႈ သင် ၸိူဝ်ႉယႃႉပႅတ်ႈလႆႈလွင်ႈမွၼ်သူးမွၼ်လၢပ်ႈ ၼႂ်းၵႄႈၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးလႄႈ ၶႃႈ ႁၢပ်ႇၵၢၼ်ၶုၼ်ၶဝ်ယဝ်ႉၼႆတႄႉ တေႁဵတ်းႁႂ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းမိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်း လီလိူဝ် မႃးလႆႈယူႇၼႆယဝ်ႉ။

           ဝၢႆးသေ ၁၉၈၀ မႃးၼၼ့် ၽူႈဢုပ်ႉပိူင်ႇမိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်းၶဝ် လႆႈတိူဝ်းပၵ်းၸႂ် သႂ်ႇႁႅင်း တႃႇတေမႄးပူၵ်းတင်းၶိုၼ်း ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းဝၢၼ်ႈမိူင်း၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ လွင်ႈၼွၵ်ႈ မိူင်းမႃးလူင်းတိုၼ်းလၢင်းလႆႈ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း မိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်း လႆႈမီးလွင်ႈၵွင်ႉၼွင်ႇသၢၼ်တင်း ၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆလုမ်ႈၾႃႉမႃး။ မိူင်းဢၼ်မီးဢဵၼ်ႁႅင်း ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း၊ ပၢႆးမိူင်းယႂ်ႇတီႈၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၶဝ်လၢႆလၢႆမိူင်း ဢိၵ်ႇတင်းမိူင်းၶႄႇၵေႃႈ ယင်းမႄႇၶႂၢၵ်ႈသၢင်ႈၵၢၼ်ၶႃႉၶၢႆ လႄႈ ၵပ်းသိုပ်ႇတင်းမိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်းမႃး။ ၵွပ်ႈ ၵူၼ်းထၢၼ်ႈၵၢင် ၸိူဝ်းဢၼ်ပဵၼ်ႁႅင်းၵၢၼ်မီးၼမ်ႉၵတ်ႉၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၼမ်တိူဝ်းလိူဝ် မႃးလႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈလႅၼ်ႊၵၢၼ်လၢႆလၢႆၾၢႆႇ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ၾၢႆႇပၢႆးၸၢင်ႊၶေႃႈမုၼ်းၶၢဝ်ႇ သၢၼ်(information technology) လႄႈ ၾၢႆႇၵၢၼ်ႁုၼ်ႈမုၼ်းသွၾ်ႉဝႄး(software development)။ လွင်ႈတၢင်းၸိူဝ်းၼႆႉတင်းသဵင်ႈၼႆ့ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်း ပဵၼ်  မိူင်းပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းဢၼ်ႁုၼ်ႈမုၼ်းဝႆးလိူဝ်သေပိူၼ်ႈမိူင်းၼိူင်ႈ ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉမႃး။

           ပႃႇတီႈၶွင်ႇၵရႅတ်ႉၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈဢိၼ်းတီးယႂ်း(Indian National Congress Party) လႆႈပေႉပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈမိူဝ်ႈပီႊ ၂၀၀၄ ၼၼ့်သေ၊ လႆႈလိူၵ်ႈဢဝ် မၢၼ်းမူဝ်ႇ ႁၢၼ်ႇ သိင်(Manmohan Singh) ပဵၼ်ၸွမ်ၽွင်းလူင်မႃးလႄႈ လႆႈဝႃႈပဵၼ်ငဝ်းလၢႆး လီ ဢၼ်တေႁဵတ်းႁႂ်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်းၼိူဝ်းလီလႄႈမႃးသေဢမ်ႇၵႃး တိူဝ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၽႂ်းၽၢႆ မႃးလိူဝ်ၵဝ်ႇယူႇယဝ်ႉ။ ၸွမ်ၽွင်းလူင် သိင်ၼႆႉ ပဵၼ်ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇၾၢႆႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း သေဢမ်ႇၵႃး ဝၢႆးသေ ၁၉၉၀ မႃးၼၼ်ႉၵေႃႈ မၼ်းလႆႈၸွၺ်ႈတမ်းဝၢင်းၽႅၼ်ၵၢၼ် တႃႇပူၵ်းၶိုၼ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းဝၢၼ်ႈမိူင်းမႃးလႄႈ ၊ သိင် လႄႈ တင်းပႃႇတီႇမၼ်းၵေႃႈ လႆႈသူၼ်းတုမ်ႊဝႃႈ တေသၢင်ႈၵၢၼ် ႁႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်းလႆႈႁဵတ်းၵၢၼ် ၼႂ်းၶွမ်ႇပၼီႇဢၼ် လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈပိူင်ႇငမ်း ၼႆမႃးယူႇယဝ်ႉ။

           ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ လၢႆပီႊပူၼ်ႉမႃးပႆႇႁိုင်သင်ၼႆႉၵွၺ်းသေ မိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်းၵေႃႈ လႆႈပဵၼ်မိူင်းဢဵၼ်ႁႅင်းပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းယႂ်ႇလူင်ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉမႃးယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႊ ယင်းတိုၵ်ႉမီးလွင်ႈၶွင်ႈၶမ်ႁၢဝ်ႈႁႅင်းယႂ်ႇလူင်ယူႇတင်းၼမ်၊ လွင်ႈၶွင်ႈၶမ်ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ လွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ်၊ လွင်ႈၶွင်ႉၶမ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်း၊ လွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်၊ လွင်ႈသိုင်ႇဝႅတ်ႉ လွမ်ႉလူႉလႅဝ်၊ ႁႅင်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင် ဢမ်ႇပေႃးၶိုတ်းၵၢပ်ႈမႃးလွၺ်းလွၺ်း၊ လွင်ႈၶွၼ်ႇ ၵႃႉၶၢမ်ႈမိူင်း(tariff)သုင်မႃးလိူဝ်ၵဝ်ႇၸိူဝ်းၼႆ့ ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇပဵၼ်လွင်ႈႁႄႉႁမ်ႈတေႃႇ တႃႇႁႂ်ႈတၢၼ်းသဝ်းၵူၼ်းၼပ်ႉႁူဝ်လၢၼ်ႉၼၼ့် ၶိုၼ်းယႂ်ႈမႃးလႆႈၼႆဝႆႉယူႇ။

Willner, M., Hero, G., Martin, M., Moore, D., & Weiner, J. (2020). Let’s review Regents: Global history and geography 2020. Barron’s Educational Series.