တၢင်းၶႆႈၸႂ် ၼႂ်းၵၢၼ်ပၢႆးမိူင်း

ၶေႃႈၼမ်း လႄႈ တၢင်းၶႆႈၸႂ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းပၢႆးၵၢၼ်မိူင်း

ၼႂ်းပၢႆးၵၢၼ်မိူင်းၼႆႉ တၢင်းၶႆႈၸႂ်(ideas)ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း ပဵၼ်ဢီႈသင်လၢႆလၢႆ? ယဝ်ႉၵေႃႈ ၵွပ်ႈ သင်လႄႈ ၶဝ်သမ်ႉလႆႈမီးတၢင်းလမ်ႇလွင်ႈ? ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းတႄႉ ႁဝ်းလူဝ်ႇလႆႈသွၼ်ႇႁၼ်ဝႃႈ တၢင်းၶႆႈၸႂ်ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်မဵဝ်းဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈတေႃႇၵူၼ်းႁဝ်းၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ၵွၺ်းဢမ်ႇၵႃး ပဵၼ်မဵဝ်းဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈပႃးၼႂ်းပၢႆးၵၢၼ်မိူင်းၼင်ႇၵဝ်ႇ ၼႆယဝ်ႉ။ ၶေႃႈႁပ်ႉႁၼ်ၸိူဝ်း ၼၼ်ႉၸမ်း ပႃးၸဵမ် လွင်ႈသုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်(rights)၊ လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်း(equality)တင်း လွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊ(freedom) ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးယဝ်ႉ ၵေႃႈ ႁဝ်းၸင်ႇၵွၺ်ႈသိုပ်ႇဝူၼ်ႉသွၼ်ႇတူၺ်းထိုင် တၢင်းၶႆႈၸႂ် လွင်ႈၼွင်ႇၵၢႆႇၼႂ်းၵႄႈ ၵူၼ်းမိူင်း လႄႈတင်းၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၶဝ်၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၸင်ႇၵွၺ်ႈဝူၼ်ႉၶႆႈသွၼ်ႇပႃးတူၺ်း ထၢၼ်ႈငၢၼ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၵမ်းသိုဝ်ႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

တၢင်းၶႆႈၸႂ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၸမ်းပႃးဢဝ်ၸဵမ် လွင်ႈႁႅင်းပွင်ႊ(power)၊ လွင်ႈသုၼ်ႇႁဵတ်းသၢင်ႈ(authority)၊ လႄႈ လွင်ႈၶဝ်ႈပိူင်တြႃး (legitimacy)ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ် လႄႈ လွင်ႈၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ

လွင်ႈသုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်၊ လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်း တင်း လွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊၸိူဝ်းၼႆႉၼႆႉ ပဵၼ်ၾိင်ႈတႅတ်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်လၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈ တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း လႄႈ ပၢႆးၵၢၼ်မိူင်းၼၼ်ႉ ၵိုင်ႇလီမီးလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ဝႆႉ ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ႁဝ်းလႅပ်ႈတေယၢမ်ႈလႆႈငိၼ်းမႅၼ်ႈ ပိူၼ်ႈဢုပ်ႇလၢတ်ႈ လွင်ႈသုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ယူႇ။ သေၵေႃႉသေၵူၼ်း ဢၼ်လႆႈတူၵ်းၶွၵ်ႈၶမ်ၶွၵ်ႈၵႂႃႇ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဢမ်ႇမီးၵၢၼ်တႅပ်းတတ်းတြႃးဢၼ်ၽဵင်ႇပဵင်းၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊလၢတ်ႈလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဢမ်ႇမီးသုၼ်ႇတႃႇၶဝ်ႈထိုင်လႆႈ ၵၢၼ်တႅပ်းတတ်းတြႃးဢၼ်ၽဵင်ႇပဵင်း ဢမ်ႇၼၼ် ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဢမ်ႇမီးသုၼ်ႇတႃႇတေၶဝ်ႈထိုင်လႆႈ ၶၵ်ႉ တွၼ်ႊၵၢၼ်ၽိင်ႈမိူင်း ဢၼ်မၢၼ်ႇမႅၼ်ႈမၼ်းၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

သင်ဝႃႈ လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၸုမ်းၼိူင်ႈၼၼ်ႉ ႁႄႉႁမ်ႈၵူၼ်းမိူင်းမၼ်း ယႃႇႁႂ်ႈလႆႈပၢၵ်ႇလၢတ်ႈတၢၼ်ႈၸႃၼႂ်းၵႄႈၵူၼ်းၼမ် ဢမ်ႇၼၼ် ယႃႇႁႂ်ႈပၢၵ်ႇလၢတ်ႈတၢၼ်ႈၸႃၼႂ်းသိုဝ်ႇ ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵၢၼ်ပၢႆးမိူင်း၊ ဢမ်ႇၼၼ် ႁႄႉႁမ်ႈၵူၼ်းမိူင်းယႃႇႁႂ်ႈလႆႈၸူႉတွမ်ႊၵၼ်သေ ဢွၵ်ႇၼေၵၢင်ၸႂ်သၢၼ်ၶတ်းမႃးၼႆၸိုင် ၸၢင်ႊလၢတ်ႈလႆႈဝႃႈ ၵူၼ်းမိူင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၶဝ်လုတ်ႈႁၢမ်းသုၼ်ႇလႆႈလၢတ်ႈၸႃထၢင်ႇႁၢင်ႊ ဢမ်ႇၼၼ် သုၼ်ႇလႆႈၸူႉလုမ်းတုမ်ႊတွမ်ႊၵၼ် ၼႆယူႇယဝ်ႉ။

ပေႃးၼႆႉ သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ သမ်ႉပဵၼ်ဢီႈသင်လႃႇ? ႁဝ်းၸၢင်ႊဝူၼ်ႉသွၼ်ႇႁၼ်ဝႃႈ သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်မဵဝ်းဢၼ်ပၼ်ၶႂၢင်ႉႁႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်း ႁဵတ်းသေၸိူဝ်ႉသေ မဵဝ်း ဢမ်ႇၼၼ် ႁႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်းပိူင်ႇမီးသေၸိူဝ်ႉသေမဵဝ်း ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈၵႅတ်ႇၶေပၼ်ၵူၼ်းမိူင်း ၵႃႊတီႈ သေၸိူဝ်ႉသေၸွင်ႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ တူဝ်ယၢင်ႇ - သုၼ်ႇလႆႈတႃႇတိုဝ်းၵမ်ႊ သႃႇသၼႃႇ ဢၼ်ဢၼ်သေၵေႃႉ ၵေႃႉ ၶႂ်ႈတိုဝ်းၵမ်ႊၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊလၢတ်ႈလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်သုၼ်ႇလႆႈတႃႇတေႁဵတ်းသၢင်ႈ သေၸိူဝ်ႉသေမဵဝ်း ယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သုၼ်ႇလႆႈတႃႇၵၢင်းယၢၼ်တင်း လွင်ႈတဵၵ်းငႅၼ်း(tortured) ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉသမ်ႉ ပဵၼ် သုၼ်ႇလႆႈႁပ်ႉလွင်ႈၵႅတ်ႇၶေ ၼႆယဝ်ႉ။

သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ သမ်ႉလုၵ်ႉတီႈလႂ်မႃးလႃႇ? သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ဢၼ်ဝႃႈ ၼၼ်ႉ မၼ်းၼွင်ႇၵၢႆႇတင်းတၢင်းၶႆႈၸႂ်လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းတြႃး(justice) လႄႈ လွင်ႈဢၼ်ဝႃႈ လွင်ႈၼွင်ႇၵၢႆႇ ၵူၼ်းတေႃႇၵူၼ်းၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၼၼ်ႉ ဢီႈသင်သမ်ႉသွၼ်ႇလႆႈဝႃႈ မႅၼ်ႈၸွမ်းၽိင်ႈတိုဝ်းၵမ်ႊၼႆ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းလၢႆလၢႆတီႈ၊ ၽိင်ႈငႄႈလၢႆလၢႆမဵဝ်း လႄႈ သႃႇသၼႃႇလၢႆလၢႆပၢႆးၵေႃႈ ၵႆႉမီးၵႃႊ ၶၼ်ဢၼ်မိူၼ်ၵၼ် ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈလွင်ႈတၢင်းႁဵတ်းဢၼ်မႅၼ်ႈၸွမ်းၽိင်ႈတိုဝ်းၵမ်ႊ၊ လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းတြႃး လႄႈ လွင်ႈၵုင်ႇသၢင်ႈသဝ်းၵူၼ်းသေ၊ ၸိူဝ်းၼႆႉသမ်ႉ ပဵၼ်ငဝ်ႈပိုၼ်ႉဢၼ်ၵေႃႇတင်ႈမႃးပၼ် လွင်ႈ သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ် ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉယဝ်ႉ။ ၽိင်ႈပိူင် ၸၢဝ်းပုတ်ႉထ၊ ၸၢဝ်းၶရိတ်ႉ၊ ၸၢဝ်းၶွၼ်ႇ ၾိဝ်းသီး ယသ်ႉ၊ ၸၢဝ်းႁိၼ်ႇတူႇ၊ လႄႈ ၸၢဝ်းဢိတ်ႇသလၢမ်ႇၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉတင်းလၢႆၼၼ်ႉ တိုၼ်းဝႃႈ ပႃးမီးဝႆႉ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ႁၼ်လႆႈ ၼႂ်းတၢင်းႁပ်ႉႁၼ် ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈလွင်ႈသုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ် ဢၼ်ဝႃႈ ၼၼ်ႉယူႇ။

မိူဝ်ႈၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၁၇ လႄႈ ၁၈ ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉမၢင်ႊၵေႃႉၶဝ် တီႈယူးရူပ်ႉ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ John Locke လႄႈ Jean-Jacques Rousseau ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈတႄႇႁပ်ႉႁၼ်မႃးဝႃႈ သုၼ်ႇလႆႈ သုၼ်ႇပဵၼ်ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢၼ်ဢမ်ႇၵဵဝ်ႇၼွင်ႇတင်းသႃႇသၼႃႇ၊ ပဵၼ်မဵဝ်းဢမ်ႇလွတ်ႈလႅဝ်းတီႈ ၸဝ်ႈၶႆႇၾႃႉၶုၼ်မိူင်း ဢမ်ႇၼၼ် ပဵၼ်ဢၼ်လွတ်ႈၵၢင်းယၢၼ်တင်း ပိူင်ၵၢၼ်ၶုၼ်တၢင်ႇၸိူဝ်းတၢင်ႇမဵဝ်း ၼႆယဝ်ႉ။

တၢင်းၶႆႈၸႂ် ဢၼ်ဝႃႈ “သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ် ဢၼ်တိုၼ်းပဵၼ်” ၼႆၼၼ်ႉ လႆႈႁူမ်ႇငမ်းၼိူဝ်တၢင်းႁၼ်တေႃႇ သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်း လႄႈ တင်းၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၶဝ်မႃးယူႇယဝ်ႉ။ လႆႈဝႃႈ ပဵၼ်တၢင်းၶႆႈၸႂ်ဢၼ်မီးတၢင်းႁူမ်ႇငမ်းယႂ်ႇလူင် ၼိူဝ်ၵၢၼ်လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉဢမႄႇရီႇၵၼ်ႇ လႄႈ ၵၢၼ် လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၾရင်ႇသဵတ်ႈ မိူဝ်ႈယၢမ်းပၢႆၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၁၈ ၼၼ်ႉတေႉတေႉ။

ၵူၺ်းၼႃႇ မိူဝ်ႈယၢမ်းၼၼ်ႉ လွင်ႈပွင်ႇၸႂ်သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်းၼႆႉၼႆႉသမ်ႉ တိူဝ်းပၵ်းၸႂ်ၼိူဝ် သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်သူၼ်ႇၵေႃႉ ၵူၼ်းၸိူဝ်းပဵၼ်ၽူႈမၢၵ်ႈမီး လႄႈ ၸိူဝ်းမီးသုၼ်ႇပိူင်ႇငမ်းၶူဝ်းၶွင်ၶဝ်ၵွၺ်းသေ၊ သမ်ႉဢမ်ႇသွၼ်ႇပႃး သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်းၽၢၼ်၊ သုၼ်ႇၼၢင်းယိင်း ဢမ်ႇၼၼ် သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈ ၸၢဝ်းၽိဝ်ၶၢဝ်ၶဝ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ၵူႊမိူင်းမိူင်း လႄႈ ၽိုၼ်လိၵ်ႈၵိၼ်ၵႅၼ်ႇ

ထိုင်မႃးယၢမ်းၵၢင်ၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၂၀ မႃး၊ ပိူင်လူင်မၼ်း ဝၢႆးသေ သိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉပွၵ်ႈသွင်ယဝ်ႉ ၼၼ်ႉ လႆႈမီးလွင်ႈၵေႃႇတင်ႈမႃး ၸုမ်းၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉသေဢမ်ႇၵႃး၊ ၵၢၼ်ၶႂၢၵ်ႈမိူင်းႁၢႆးလၢႆလၢႆတီႈ ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉၵေႃႈ လႆႈသုတ်းဝွတ်ႈမႃးၵမ်းလွၺ်းလွၺ်းသေယဝ်ႉလႄႈ တၢင်းၶႆႈၸႂ်ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ လွင်ႈသုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈတိူဝ်းပဵၼ်ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇတင်းၵူႊမိူင်းမိူင်းမႃး။

ၶေႃႈပိုၼ်ႊၽၢဝ်ႇသုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်း ဢၼ်ၵဵဝ်တင်းလုမ်ႈၾႃႉ မိူဝ်ႈပီႊ ၁၉၄၈ ၼၼ်ႉ ႁပ်ႉႁၼ်ဝႃႈသုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းတေႃႇလႆႈၵူၼ်းၵူႊၵေႃႉ ၵူႊတီႈ၊ ဢမ်ႇၸႅၵ်ႈဝၢၼ်ႈၸႅၵ်ႇမိူင်း၊ ဢမ်ႇၸႅၵ်ႇလွင်ႈသႃႇသၼႃႇၵိူဝ်းယမ်၊ ဢမ်ႇၸႅၵ်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်းၵူၼ်း၊ ဢမ်ႇၸႅၵ်ႇလွင်ႈပဵၼ်ယိင်းပဵၼ်ၸၢႆး၊ ဢမ်ႇၸႅၵ်ႇၵူၼ်းၽၢၼ်ၵူၼ်းမီး ဝႃႈၼႆယူႇယဝ်ႉ။

ပၢင်တုမ်ႊ လိူၺ်ႈၵူႊမိူင်းမိူင်း ၼိူဝ်လွင်ႈသုၼ်ႇလႆႈၵူၼ်း မိူင်း လႄႈ သုၼ်ႇလႆႈၵၢၼ်မိူင်း၊ လႄႈ ၼိူဝ်လွင်ႈသုၼ်ႇလႆႈၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်း၊ ၵၼ်ႊၵူၼ်း၊ လႄႈ သုၼ်ႇလႆႈ ၼိူဝ်လွင်ႈၽိင်ႈငႄႈၸိူဝ်းၼႆႉၸမ်း ၸင်ႇၵွၺ်ႈသိုပ်ႇတၢမ်းလၢမ်းမႃး ၼႂ်းၽွင်းၸူဝ်ႊသိပ်းပီႊ ၁၉၆၀ ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ပၢင်တုမ်ႊ လိူၺ်ႈၵူႊမိူင်းမိူင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်မႃး လိၵ်ႈၵိၼ်ၵႅၼ်ႇဢၼ်ၶဝ်ႈပိူင် တြႃးသေ ပဵၼ်ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇတင်း ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈတင်းလၢႆ ၸိူဝ်းဢၼ်ၶဝ်ႈႁူမ်ႈပႃးၸွမ်း၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်ဢၼ်ဢဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းတေႃႇတင်း ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉလႄႈတင်းၵူၼ်းမိူင်းၶဝ်မႃးယူႇ ယဝ်ႉ။

သုၼ်ႇလႆႈၵူၼ်းမိူင်း လႄႈ သုၼ်ႇလႆႈၵၢၼ်မိူင်းၸမ်း ပဵၼ်ဢၼ်ႁပ်ႉႁွင်းပၼ် ႁႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်းမီး ၵၢၼ်ႁူမ်ႈသၢင်ႈပႃးၸွမ်းလႆႈၼႂ်းၵၢၼ်မိူင်းသေဢမ်ႇၵႃး၊ ယင်းပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်မၵ်းၶၢၼ်းပၼ်ဝႃႈ လူင် ပွင်ႊၸိုင်ႈမီးႁႅင်းပွင်ႊၵုမ်းၵႂၢၼ်းလႆႈၼိူဝ်ၵူၼ်းမိူင်းၶဝ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်လၢႆလၢႆၵွၺ်း၊ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇဝႃႈ ၵၢၼ်တီႉၵမ် ဢမ်ႇၼၼ် ၵၢၼ်ဢဝ်တူၵ်းၶွၵ်ႈၶင် လူၺ်ႈဢမ်ႇမီးတၢင်းၽဵင်ႇပဵင်း ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

သုၼ်ႇလႆႈ သုၼ်ႇပဵၼ် ၾၢႆႇၵၼ်ႊၵူၼ်း၊ ၾၢႆႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း၊ လႄႈ ၾၢႆႇၽိင်ႈငႄႈၸိူဝ်းၼႆႉသမ်ႉ ၵႆႉတိူဝ်းပၵ်းၸႂ်ၼိူဝ် လိူင်ႈမူး လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပႃးမီးဝႆႉသုၼ်ႇလႆႈႁပ်ႉပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ၊ သုၼ်ႇလႆႈႁပ်ႉၵၢၼ်လုမ်းလႃးပၢႆးယူႇလီ ဢမ်ႇၼၼ် သုၼ်ႇလႆႈမီးၵၢၼ်ငၢၼ်း ၼႆယဝ်ႉ။

မိူင်းမၢၼ်ႊၼႆႉ ယၢမ်းလဵဝ် ပဵၼ်မိူင်းဢၼ်လူင်းလၢႆးမိုဝ်းပႃးၸွမ်း ၼႂ်းၶေႃႈလႆႈၸႂ်သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ၾၢႆႇၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်း၊ ၾၢႆႇၵၼ်ႊ ၵူၼ်း လႄႈ ၾၢႆႇၽိင်ႈငႄႈၸိူဝ်းၼႆႉဝႆႉယူႇ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ယင်းပႆႇပႃးၼႂ်းၶေႃႈလႆႈၸႂ် သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်း လႄႈ သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ၵၢၼ်မိူင်း။

ပၢင်တုမ်ႊၸုမ်းယူႇဢႅၼ်ႇ လႄႈ ၶေႃႈပိုၼ်ႊၽၢဝ်ႇတင်းလၢႆၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လႆႈတမ်းဝၢင်းပႃးမႃး လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၵဵဝ်ႇၼွင်ႇတင်းသုၼ်ႇလႆႈၼၢင်းယိင်း၊ သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်လုၵ်ႈဢွၼ်ႇ၊ သုၼ်ႇလႆႈ သုၼ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်းၸုတ်ႈၵႅင်ႉ၊ သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်းႁၢမ်းမိူင်း လႄႈ ဢိၵ်ႇတင်းၵူၼ်းလၢႆၸိူဝ်ႉလၢႆ မဵဝ်းမႃးယူႇ။ တူဝ်ယၢင်ႇ - မိူင်းမၢၼ်ႊၼႆႉ ပႃးမီးလူင်းလၢႆးမိုဝ်းဝႆႉၸွမ်းၶေႃႈလႆႈၸႂ် တႃႇတေၽဵဝ်ႈလၢင်ႉ ပႅတ်ႈ လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄသေၵပ်းသိုပ်ႇတေႃႇၼၢင်းယိင်း ၵူႊၸိူဝ်ႉၵူႊလၢႆး လႄႈ ၶေႃႈလႆႈၸႂ်ၼိူဝ်သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်းၸုတ်ႈၵူၼ်းၵႅင်ႉ ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ၾၢႆႇလေႃး လႄႈ ၾၢႆႇထွၼ်

သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉၵေႃႈ သမ်ႉၸၢင်ႊၸႅၵ်ႇပဵၼ်သွင်ႇၸၢဝ်းၵႂႃႇလႆႈ။ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇဝႃႈ သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ၾၢႆႇလေႃး လႄႈ သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ၾၢႆႇထွၼ် ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်တႃႇမီးလႆႈ ႁဵတ်းလႆႈသေမဵဝ်းမဵဝ်းၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊသွၼ်ႇလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ၾၢႆႇလေႃး(positive rights) ၼႆသေ၊ သုၼ်ႇလႆႈႁပ်ႉလွင်ႈၵႅတ်ႇၶေ ႁႂ်ႈလႆႈၵၢင်းယၢၼ်တင်းသေမဵဝ်းမဵဝ်းၼၼ်ႉ သမ်ႉႁိၵ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ၾၢႆႇထွၼ်(negative right) ၼႆယဝ်ႉ။

ၵူၼ်းၵေႃႉၼိူင်ႈ မီး သုၼ်ႇတႃႇတေလႆႈၶိုၼ်ႈလုမ်းတြႃးဢၼ်မီးလွင်ႈတႅပ်းတတ်းၽဵင်ႇပဵင်း ဢမ်ႇၼၼ် မီးသုၼ်ႇတႃႇလႆႈၶဝ်ႈ လိူၵ်ႈတင်ႈယူႇ။ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼိူင်ႈၶိူဝ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၸုမ်းသႃႇသၼႃႇၵိူဝ်းယမ်းၼိူင်ႈၸုမ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ မီး သုၼ်ႇၾၢႆႇႁူမ်ႈႁွမ်း(collective) တႃႇတေလႆႈပႂ်ႉပႃးၽိင်ႈငႄႈ လႄႈ ထုင်းတၢမ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၽိင်ႈထုင်း သႃႇသၼႃႇၽႂ်မၼ်းလႆႈ။

သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ် လႄႈ ပုၼ်ႈၽွၼ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ တႃႇတေပႂ်ႉပႃးသုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ် လႄႈ တိုဝ်းၵမ်ႊၸွမ်းသုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈတၢင်းဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တွၼ်ႊတႃႇလွင်ႈၼွင်ႇ ၵၢႆႇၼႂ်းၵႄႈ ၵူၼ်းမိူင်း လႄႈ ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈဝႆႉလႄႈ၊ ၸင်ႇဝႃႈ တၢင်းၶႆႈၸႂ်လွင်ႈသုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ် လႄႈ ပုၼ်ႈၽွၼ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၵေႃႈ လႆႈဝႃႈပဵၼ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈဝႆႉယူႇ တီႈၼႂ်းပၢႆးမိူင်းယူႇၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။

တူဝ်ယၢင်ႇ - သုၼ်ႇလႆႈၶဝ်ႈပႃးႁူမ်ႇသၢင်ႈၼႂ်းၵၢၼ်မိူင်း၊ သုၼ်ႇလႆႈတွတ်ႈၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ် လႄႈ သုၼ်ႇလႆႈၶဝ်ႈၶႄႉလိူၵ်ႈတင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉၼႆႉ လႆႈဝႃႈပဵၼ်လွၼ်ႉၵႅၼ်ဢၼ်ဢမ်ႇမီးဢမ်ႇပဵၼ် တွၼ်ႊတႃႇပိူင်တီႇ မူဝ်ႇၶရေႇသီႇ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ၸုမ်းၵူၼ်းသူၼ်ႇဢေႇ ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း လႄႈ ၼႂ်းမိူင်းတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၼႆၵေႃႈ လႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈယူႇၼင်ႇၵဝ်ႇ။ တီႈၼႂ်းတူင်ႇဝူင်း ၵူၼ်း ဢၼ်မီးၸုမ်းၵူၼ်းသူၼ်ႇၼမ်ၼၼ်ႉ ၵူၼ်းၸုမ်းသူၼ်ႇဢေႇၶဝ်ၼႆ ၸၢင်ႊထူပ်းၺႃး လွင်ႈတဵၵ်း တဵင် ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈထုၵ်ႇမၢင်ပႅတ်ႈလႆႈ။

လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ် လႄႈ လွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊလွတ်ႈလႅဝ်း

လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်(equality) လႄႈ လွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊလွတ်ႈလႅဝ်း(freedom)ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ၵေႃႈ လႆႈဝႃႈပဵၼ်တၢင်းၶႆႈၸႂ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေ ပဵၼ်ဢၼ်ယၼ်ႇႁၢၵ်ႈမႃတီႈသုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ် ၵူၼ်းၶေႃႈၼိူင်ႈ ဢၼ်မႃးမီးတၢင်းလမ်ႇလွင်ႈၼႂ်းပၢႆးမိူင်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။

လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်တၢင်းၶႆႈၸႂ်ဢၼ်ဝႃႈ ၵူႊၵေႃႉၵိုင်ႇလီလႆႈထုၵ်ႇၵပ်းသိုပ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းမိူၼ်ၵၼ်၊ လႄႈ ၵူႊၵေႃႉၵိုင်ႇလီလႆႈ မီးတိုဝ်ႉတၢင်း ဢမ်ႇၼၼ် ႁႅင်းပွင်ႊ ၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ် တီႈၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တူဝ်ယၢင်ႇ ၸမ်း မိူၼ်ၸိူဝ်ႉၼင်ႇဝႃႈ ၵူၼ်းၵူႊၵေႃႉ လႆႈၶဝ်ႈပႃးႁူမ်ႈသၢင်ႈၼႂ်းၵၢၼ်မိူင်း လူၺ်ႈလၢႆးတွတ်ႈၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ် ဢမ်ႇၼၼ် လၢႆးၶဝ်ႈၶႄႉၼႂ်းပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ၊ ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ လႆႈမီးသုၼ်ႇၶဝ်ႈထိုင် ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ ဢမ်ႇ ၼၼ် ၵၢၼ်လုမ်းလႃးပၢႆးယူႇလီ ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ် ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပွင်ႇဝႃႈ ၵူၼ်း ႁဝ်းတင်းလၢႆ ဢမ်ႇဝႃႈ ပဵၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းသင်၊ သႃႇသၼႃႇၼင်ႇ၊ ၸၢႆးႁိုဝ်ယိင်း၊ ၽၢၼ်ႁိုဝ်မီး၊ ထၢၼ်ႈသုင် ႁိုဝ် ထၢၼ်ႈတႅမ်ႇၵေႃႈယဝ်ႉ လူဝ်ႇလႆႈမီးတိုဝ်ႉတၢင်း ၸိူဝ်းၼင်ႇဝႃႈမႃးၼၼ်ႉမိူၼ်ၵၼ် ၼႆယဝ်ႉ။

လွင်ႈ ထၢင်ႇႁၢင်းလွတ်ႈလႅဝ်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉၸမ်း ပဵၼ်တၢင်းၶႆႈၸႂ်ဢၼ်ဝႃႈ ၵူၼ်းၵူႊၵေႃႉ ၵိုင်ႇလီလႆႈႁဵတ်း သၢင်ႈလႆႈ ဢၼ်ဢဝ်ၶဝ်ႈၶႂ်ႈႁဵတ်းၶႂ်ႈသၢင်ႈ လူၺ်ႈဢမ်ႇလူဝ်ႇလႆႈမီး ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ ၶဝ်ႈမႃးမၵ်းၶၢၼ်း ၶဝ်ႈမႃးၵႅဝ်ႊၵဝ်းၸွမ်းသင် ၸူဝ်ႊၵႃႊတၢင်းႁဵတ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇပဵၼ်လွင်ႈတိူဝ်ႉသၢင်ႊတေႃႇပိူၼ်ႈ ၼႆ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တူဝ်ယၢင်ႇၸမ်း ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ လွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊၶၢႆႉယၢႆႉ(freedom of movement) ဢမ်ႇ ၼၼ် လွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊၶွတ်ႇၽွတ်ႈၸုမ်းၵေႃ(freedom of association)ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊ ႁဵတ်းၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးသူၼ်ႇတူဝ်သေ သၢင်ႈလွင်ႈမၢၵ်ႈမီးလီပဵၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

လွင်ႈၶဵင်ႇၶႅင်ၵၼ် လႄႈ ၵၢၼ်ထတ်းသၢင်ၸၵ်းယွၺ်ႈတူၺ်း လွင်ႈမိူင်းဢမႄႇရီႇၵၼ်ႇ လႄႈ ၶိဝ်းပႃး

လႆႈလၢတ်ႈမႃး လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ် လႄႈ လွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊၼႆႉ မိူဝ်ႈလဵဝ်ၵၼ်ဝႆႉယူႇ။ လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇ ၵၼ်ၼႂ်းၵႄႈသွင်လွင်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ဢီႈသင်လႃႇ? ပေႃးႁဝ်းဝူၼ်ႉထိုင်လွင်ႈဝႃႈ တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း လႄႈ ၸုမ်း လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ လူဝ်ႇလႆႈပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၸိူင်ႉႁႃၼႆၸိုင် လွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊ လႄႈ လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းဢၼ်ဝႃႈ ၼၼ်ႉ တင်းသွင်လွင်ႈၼႆႉ မိူၼ်ပဵၼ်တၢင်းၶႆႈၸႂ် ဢၼ်လီယူႇတေႉတေႉ။

ပၢႆးဝူၼ်ႉၵၢၼ်မိူင်း လႄႈ လွင်ႈဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၢၼ်မိူင်း ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈလွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ် လႄႈ လွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊၼႆႉ မီးဝႆႉယူႇတင်းၼမ်၊ ၵူၺ်းၼႃႇ ၼႂ်းၵႄႈတၢင်းၶႆႈၸႂ်သွင်ၶေႃႈၼႆႉၵေႃႈ သမ်ႉမီးလွင်ႈၶမ်ၶတ်းၵၼ်ဝႆႉယူႇ။ ပၢႆးဝူၼ်ႉ လႄႈ ပႃႇတီႇ ၵၢၼ်မိူင်းတင်းလၢႆၶဝ်ၵေႃႈ ၵႆႉမီးၵၢၼ်ယုၵ်ႉမုၼ်းတၢင်းၶႆႈၸႂ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢၼ်ၼိူင်ႈ လိူဝ်သေဢၼ်ၼိူင်ႈဝႆႉယူႇ။ ပေႃးပဵၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉၾၢႆႇလွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်း(liberal ideology)ၶဝ်ၼႆ ႁဝ်းလႆႈႁၼ်ဝႃႈ ၶဝ် တိူဝ်းပၵ်းၸႂ်ၼိူဝ်လွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊသူၼ်ႇၵေႃႉၵူၼ်းသေ၊ ပေႃးပဵၼ်တီႈၼႂ်းပၢႆးဝူၼ်ႉသူဝ်ႇသျလ်ႇလိသ်ႉ ၶဝ်ၸမ်း ႁဝ်းလႆႈႁၼ်ဝႃႈ ၶဝ်တိူဝ်းပၵ်းၸႂ်ၼိူဝ် လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ် ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။

ၸၢမ်းဝူၼ်ႉတူၺ်း ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ်ယုၵ်ႉမုၼ်း လွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊသူၼ်ႇၵေႃႉ ၵူၼ်း ၼၼ်ႉလူး။ ပွင်ႇဝႃႈ ၵူၼ်းမၢင်ႊၸိူဝ်းၼႆႉ မီးထၢင်ႇႁၢင်ႊ တႃႇသၢင်ႈလွင်ႈမၢၵ်ႈမီးသူၼ်ႇတူဝ်သေ၊ မၢင်ႊၸိူဝ်းသမ်ႉ တေၸၢင်ႊၵွတ်းၽၢၼ် ဢမ်ႇၼၼ် တေၸၢင်ႊထုၵ်ႇမၢင်ဢွၵ်ႇယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

တီႈၼႂ်းဝၢၼ်ႈ မိူင်းဢၼ်ပၵ်းပိူင်ၵၢၼ်မိူင်းၶဝ် ပၵ်းၸႂ်ၼိူဝ်လွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊသူၼ်ႇၵေႃႉၵူၼ်းၼၼ်ႉ ၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ် မၢၵ်ႈမီးလီပဵၼ်ၶဝ်ၼၼ်ႉ ယူဝ်လႅပ်ႈတေဢမ်ႇတပ်ႈလူဝ်ႇလႆႈသႂ်ႇၶွၼ်ႇသုင်သုင်- ယွၼ်ႉဝႃႈ ၶဝ်ၶႂ်ႈၵၢင်းယၢၼ်တင်းလွင်ႈၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၶဝ်ႈၵႅဝ်ႊၸွမ်း - ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ လွင်ႈၵၢၼ်ၶွၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈၼႆႉ လႅပ်ႈတေလီတွၼ်ႊတႃႇၶဝ်ယူႇ၊ ၵူၺ်းၼႃႇ ၵမ်းၼၼ်ႉ ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈမိူင်းသမ်ႉ တေမီးငိုၼ်း ဢေႇႁေ၊ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၶဝ်ဢမ်ႇၸၢင်ႊပၼ်ၵၢၼ်ၸွင်းၸေး ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ ဢမ်ႇၼၼ် ၵၢၼ်လုမ်း လႃးပၢႆးယူႇလီပၼ် ၵူၼ်းၸိူဝ်းၵွတ်းၽၢၼ် ဢမ်ႇၼၼ် ၵူၼ်းၸိူဝ်းထုၵ်ႇမၢင်ဝႆႉယူႇၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၵူၺ်းၼႃႇ ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ ဢမ်ႇၼၼ် ပၢႆးယူႇလီတွၼ်ႊတႃႇၵူၼ်းၵူႊၵေႃႉ ဢမ်ႇဝႃႈ ၽၢၼ်ႁိုဝ်မီး ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉၸမ်း ပဵၼ်မဵဝ်းဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တွၼ်ႊတႃႇတၢင်းၶႆႈၸႂ် လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ် ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၸုမ်းၼိူင်ႈၼၼ်ႉသမ်ႉ ၸၢင်ႊတေၵဵပ်းၶွၼ်ႇသုင်သုင် ၼိူဝ်ၵူၼ်းမၢၵ်ႈမီးၶဝ် ၼင်ႇႁိုဝ်ပေႃးတေၵဵပ်းလႆႈငိုၼ်း တႃႇတေပၼ်ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ လႄႈ ပၢႆးယူႇလီ တွၼ်ႊတႃႇၵူၼ်းၽၢၼ်ၶဝ်၊ ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ ၸၢင်ႊတေတမ်းဝၢင်းပိူင် ႁႂ်ႈလုၵ်ႈဢွၼ်ႇၵူႊၵေႃႉ ၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈမိူၼ်ၵၼ် ႁႂ်ႈမီးလွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်ယူႇ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ပေႃးႁဵတ်းၼၼ် သမ်ႉမိူၼ်တင်းဝႃႈ လွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊသူၼ်ႇၵေႃႉ ၵူၼ်းႁဝ်း ႁႂ်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊမီးတၢင်ႇလိူၵ်ႈၼၼ်ႉ လႆႈလူတ်းယွမ်းၵႂႃႇ ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ပေႃးဢဝ်ပၵ်းပိူင်ၵၢၼ်မိူင်း သွင်ၸိုင်ႈမိူင်းမႃးၼိူင်းၼေၸိုင် တေၸွၺ်ႈႁႂ်ႈပွင်ႇၸႂ်ႁၼ်လႆႈ လွင်ႈ ၶဵင်ႈၶႅင်ၵၼ် ၼႂ်းၵႄႈတၢင်းၶႆႈၸႂ် လွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊ လႄႈ လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်း တီႈၼႂ်းပၢႆးမိူင်းယူႇ။

ပၵ်းပိူင်ၵၼ်ႊၵူၼ်း လႄႈ ပၵ်းပိူင်ပၢႆးမိူင်း တီႈမိူင်းဢမႄႇရီႇၵၼ်ႇၼႆႉ ပၵ်းၸႂ်ၼိူဝ်လွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊသူၼ်ႇၵေႃႉၵူၼ်း။ မိူင်းဢမႄႇရီႇၵၼ်ႇၼႆႉ ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၵေႃႈ ပဵၼ်ဢၼ်လွတ်ႈလႅဝ်း၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ်မီးၵူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီးသေပိူၼ်ႈၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ ၵမ်ႈၽွင်ႈ လႄႈ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ်မီးၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်း ဢၼ်ဢွင်ႇ မၢင်ႇၼမ်သေပိူၼ်ႈ။

ၵၢၼ်လုမ်းလႃးပၢႆးယူႇလီ တီႈမိူင်းဢမႄႇရီႇၵၼ်ႇသမ်ႉ မီးၵၢၼ်ၸွင်းၸေးၾၢႆႇ သူၼ်ႇလဵဝ် လႄႈ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေးၾၢႆႇလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈယူႇ။ ၸၼ်ႉၶဝ်ထိုင်လႆႈ ၵၢၼ်လုမ်းလႃးပၢႆးယူႇလီ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ၵႆႉဢိင်ၼိူဝ်တီႈလွင်ႈငိုၼ်းၶဝ်ၵူၼ်းႁဝ်း လႄႈ ၸွင်ႇႁဝ်းမီးငိုၼ်းသိုဝ်ႉလႆႈ ၵၢၼ်ႁပ်ႉပဝ်ႊ ပၢႆးယူႇလီသူၼ်ႇလဵဝ်(private health insurance)ႁိုဝ် ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်တူင်ႉၼိုင် တႃႇႁႂ်ႈမီးမႃး ပၵ်းပိူင်ၵၢၼ်ပၢႆးယူႇလီၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ဢၼ်မီးငဝ်ႈၵၢင်ႊၵုမ်းၵမ်ၼၼ်ႉ ပေႃးပဵၼ်တီႈမိူင်းဢမႄႇရီႇၵၼ်ႇ ၼႆ ၵႆႉမီးလွင်ႈၶတ်းၶႂၢင်ၾၢႆႇတၢင်းၵၢၼ်မိူင်းယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၵူၺ်းၼႃႇ မိူင်းၶိဝ်းပႃးၸမ်း ပဵၼ်မိူင်း ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းပၵ်းပိူင်ၵၢၼ်မိူင်းသူဝ်ႇသျလ်ႇလိသ်ႉ။ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ်တိူဝ်းၵွတ်းၽၢၼ်သေ ပဵၼ်မိူင်း ဢၼ်ၵုမ်းၵမ်ၼိူဝ်လွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊသူၼ်ႇၵေႃႉၵူၼ်း လႄႈ ၼိူဝ်ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်းသူၼ်ႇလဵဝ်ယူႇ၊ ၵူၺ်းၼႃႇ ၵေႃႈ သမ်ႉမီးပၵ်းပိူင်ၵၢၼ်ပၢႆးယူႇလီၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ဢၼ်မီးငဝ်ႈၵၢင်ႊၵုမ်းၵမ်လႄႈ ၵူၼ်းမိူင်းၵူႊၵေႃႉၵေႃႈ လႆႈမီးလွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ် တီႈလႆႈႁပ်ႉၵၢၼ်ၸွင်းၸေးပၢႆးယူႇလီ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ႁႅင်းပွင်ႊ ၊ သုၼ်ႇႁဵတ်းသၢင်ႈ လႄႈ လွင်ႈၶဝ်ႈပိူင်တြႃး

ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈလွင်ႈၼွင်ႇၵၢႆႇၼႂ်းၵႄႈ ၵူၼ်းမိူင်း လႄႈ ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၼႂ်းပၢႆး မိူင်းၼႆႉ ယင်းပၢႆမီးပႃး တၢင်းၶႆႈၸႂ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်လွင်ႈလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၵမ်းသိုဝ်ႈဝႃႈ ၸွင်ႇၸုမ်း လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇတၢင်းၵူၼ်းမိူင်းႁပ်ႉႁွင်းႁိုဝ် လႄႈ ၸွင်ႇၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ် ၸုမ်းဢၼ်တႅၼ်းတၢင်ၵူၼ်းမိူင်းယူႇႁိုဝ် ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

တၢင်းၶႆႈၸႂ်ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉၸမ်း မိူၼ်ၸိူဝ်ႉ ၼင်ႇ လွင်ႈႁႅင်းပွင်ႊ(power)၊ လွင်ႈသုၼ်ႇႁဵတ်းသၢင်ႈ(authority)၊ လႄႈ လွင်ႈၶဝ်ႈပိူင်တြႃး (legitimacy) ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၼႂ်းပၢႆးမိူင်းၼႆႉ ၵႆႉလႆႈလၢတ်ႈထိုင် လွင်ႈႁႅင်းပွင်ႊဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉယူႇတႃႇသေႇ။ ပေႃးၼႆ ႁႅင်း ပွင်ႊဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢီႈသင်လႃႇ? ႁဝ်းၸၢင်ႊဝူၼ်ႉထိုင်ဝႃႈ ၾၢႆႇဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းႁႅင်းပွင်ႊၼႆႉ ပဵၼ် ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ၊ ၾၢႆႇပလိၵ်ႈၶဝ်၊ ၸုမ်းသိုၵ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၸုမ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ဢမ်ႇ ၼၼ် ၽူႈၼၢမ်းသႃႇသၼႃႇၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉလႆႈယူႇ။

ၸၢင်ႊဝူၼ်ႉလႆႈဝႃႈ ႁႅင်းပွင်ႊဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်လမ်ႉ ၵတ်ႉ တႃႇတေႁဵတ်းႁႂ်ႈပိူၼ်ႈႁဵတ်းသေမဵဝ်းမဵဝ်း ဢမ်ႇၼၼ် တႃႇႁေႉႁမ်ႈလွင်ႈပိူၼ်ႈတေႁဵတ်းသၢင်ႈသေ မဵဝ်းမဵဝ်းၼၼ်ႉၼႆယူႇ။ ၸၢင်ႊႁၼ်လႆႈ ႁႅင်းပွင်ႊလၢႆလၢႆမဵဝ်းယူႇ။

မၢင်ႊပွၵ်ႈၼႆႉ ႁႅင်းပွင်ႊဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်လၢႆးဢၼ်ဢဝ်ဢဵၼ်ႁႅင်း၊ မၢင်ႊပွၵ်ႈသမ်ႉ ပဵၼ်လၢႆးဢဝ်တၢင်းၸုင်ၸႂ် ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ငိုၼ်းဢမ်ႇၼၼ် သူးတွၼ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ႁႅင်းပွင်ႊဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ မၢင်ႊပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်မဵဝ်းဢၼ်ႁၼ်လႆႈ ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ ပဵၼ်မဵဝ်းဢၼ်လပ်းႁၢႆဝႆႉသေ- ၸၢင်ႊပဵၼ်လႆႈတီႈမိူၼ်ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ၵၢၼ်ၵုမ်းၵႂၢၼ်းၶေႃႈတႅပ်းတတ်း၊ တီႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ လႄႈ တီႈသိုဝ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉသေ၊ ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ ၸၢင်ႊသွၼ်ႇလႆႈဝႃႈ လွင်ႈဢၼ် မၢင်ပႅတ်ႈ ၵူၼ်းထၢၼ်ႈငဝ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈတဵၵ်းတဵင်ၼိူဝ်သေၸုမ်းၸုမ်းၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းဝႆႉၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်ႁႅင်းပွင်ႊ မဵဝ်းဢၼ်ဢမ်ႇႁၼ်လႆႈ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉယူႇ။

တၢင်းၶႆႈၸႂ်လိူၺ်ႈလွင်ႈႁႅင်းပွင်ႊၼႆႉ သမ်ႉႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးမႃး ၵႂၢမ်းထၢမ်ထႅင်ႈၶေႃႈၼိူင်ႈ။ ၸွင်ႇၸႂ်ႈဝႃႈ ၵွပ်ႈလွင်ႈဢဝ်ႁႅင်းလွၵ်ႇငိူတ်ႈသေယဝ်ႉလႄႈ ၸင်ႇႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းၵမ်ႈၼမ် ၸွမ်းပိူင်မီႈၼႆႁိုဝ်? ၵူၼ်းႁဝ်း ၵမ်ႈၼမ်ၼမ်ၼႆႉ ဢမ်ႇၵႆႉႁဵတ်းလွင်ႈၵၢၼ်လၵ်ႉပိူၼ်ႈ လႄႈ ၵၢၼ်ဢဝ်လၢႆးႁၢဝ်ႈႁႅင်းတေႃႇပိူၼ်ႈ။ တၢင်းႁဵတ်းမဵဝ်းၸိူဝ်းၼႆႉၼႆႉ ပဵၼ်မဵဝ်းဢၼ်ဢမ်ႇၶဝ်ႈပိူင်ယူႇ၊ ၵူၺ်းၼႃႇ ၵူၼ်းႁဝ်းၵေႃႈ ယင်းႁပ်ႉႁၼ်ဝႃႈ ပဵၼ်တၢင်းႁဵတ်းဢၼ်ၽိတ်းပိူင်ၽိင်ႈတိုဝ်းၵမ်ႊ ၼႆယူႇၼင်ႇၵဝ်ႇ။

ဢၼ်တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းႁဝ်း တိုၵ်ႉပဵၼ် ၵၢၼ်လႆႈလီယူႇၼႆႉၵေႃႈ ပဵၼ်ယွၼ်ႉဝႃႈ ၵူၼ်းၵမ်ႈၼမ်ၼႆႉ ဢမ်ႇႁဵတ်းလွင်ႈၸႃႉတေႃႇၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တႃႇႁႂ်ႈတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ပေႃးတေပဵၼ်ၵၢၼ်လႆႈလီၼၼ်ႉ ၵူၼ်းႁဝ်းလူဝ်ႇလႆႈမီးလွင်ႈႁူမ်ႈသၢၼ်မိုဝ်းၵၼ် လႄႈ လူဝ်ႇလႆႈမီးလွင်ႈၼပ်ႉထိုဝ်တေႃႇၵၼ်ယူႇယဝ်ႉ။

တေလႆႈဝႃႈ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈတၢင်းလွၵ်ႇငိူတ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ၵွပ်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းဢဵၼ်ႁႅင်းသေယဝ်ႉလႄႈ ပဵၼ်လွင်ႈၵိုတ်းယိုတ်းပႅတ်ႈ ယႃႇႁႂ်ႈၵူၼ်းႁဝ်း ႁဵတ်းၵၢၼ်လၵ်ႉလွမ် ဢမ်ႇၼၼ် ႁဵတ်းလွင်ႈႁၢဝ်ႈႁႅင်းၼႆၼၼ်ႉတႄႉၵေႃႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၼင်ႇၵဝ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ၵွပ်ႈ မၢင်ႊပွၵ်ႈမၢင်ႊလႂ်ၼႆႉ သမ်ႉမီးလွင်ႈၵၢၼ်လၵ်ႉၵၢၼ်လွမ် ဢမ်ႇၼၼ် ၵၢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းလၢႆးႁၢဝ်ႈလၢႆးႁႅင်းမႃးယူႇလႄႈ ၵူၼ်းတီႈၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၵေႃႈ ၸင်ႇၶႂ်ႈႁႂ်ႈမီးၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ ဢဝ်ၽိင်ႈမိူင်း လႄႈ ဢဝ်ၸုမ်းၾၢႆႇပလိၵ်ႈသေ ၵႅတ်ႇၶႄႁေႉၵင်ႈပၼ်ၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

လုၵ်ႉတီႈၼႆႉသေ ၸင်ႇမီးမႃး တၢင်းၶႆႈၸႂ်ဢၼ်ဝႃႈ လွင်ႈသုၼ်ႇႁဵတ်းသၢင်ႈ(authority)ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူင်းၵမ်ႈၼမ်ၼမ်ၼႆႉ ၵူၼ်းမိူင်းၵႆႉႁဵတ်းၸွမ်းပိူင် လႄႈ ႁဵတ်းၸွမ်းၼင်ႇဢၼ်ၾၢႆႇပလိူၵ်ႈၶဝ် လၢတ်ႈ၊ ၵွပ်ႈၶဝ်ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ လႄႈ ၾၢႆႇပလိူၵ်ႈၶဝ် ၼႆႉ မီးသုၼ်ႇႁဵတ်းသၢင်ႈ ဢၼ် လုၵ်ႉတီႈၵူၼ်းမိူင်းပၼ်မႃး တႃႇႁႂ်ႈၶဝ်လႆႈၸႂ်ႉတိုဝႅးႁႅင်းပွင်ႊၶဝ် ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

တီႈၼႂ်းမိူင်းၸိူဝ်း ၼၼ်ႉၼႆႉ ပိူၼ်ႈၵႆႉသွၼ်ႇႁၼ်ဝႃႈ ၾၢႆႇပလိူၵ်ႈၶဝ် ပဵၼ်ၾၢႆႇဢၼ်မီးသုၼ်ႇႁဵတ်းသၢင်ႈ။ ယွၼ်ႉဝႃႈ ၵူၼ်းမိူင်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈၾၢႆႇပလိူၵ်ႈၶဝ် ၵႅတ်ႇၶႄၶဝ်တီႈလွင်ႈၽိတ်းမူး လႄႈ ႁႂ်ႈမီးလွင်ႈတဵၵ်းဢီးႁႂ်ႈၸွမ်းၽိင်ႈမိူင်းၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၼ်းၵေႃႈ သမ်ႉၶိုၼ်းဢိင်တီႈဝႃႈ ၽိင်ႈမိူင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢီႈသင် လႄႈ ၽိင်ႈမိူင်းၸိူဝ်း ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းတေႃႇၵူၼ်းမိူင်းတၢၼ်ႇလႂ် ၼႆၵွၼ်ႇ။

ၸွမ်းၼင်ႇလႆႈၶႆႈၸႂ်တူၺ်းမႃးဝႃႈ ၵွပ်ႈသင်ၵူၼ်းမိူင်း ႁပ်ႉလွင်ႈဢၼ်ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၶဝ် မီးႁႅင်းပွင်ႊ လႄႈ မီးသုၼ်ႇႁဵတ်းသၢင်ႈၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉသေ ႁဝ်းသမ်ႉၸင်ႇမီးမႃးၶေႃႈထၢမ်ထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈယူႇ။ ၵွပ်ႈသင်လႄႈ ၵူၼ်းမိူင်းႁပ်ႉႁွင်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈမၢင်ႊၸုမ်းသေ သမ်ႉပၢႆႇပၢၵ်ႈ လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈမၢင်ႊၸိူဝ်းလႃႇ? ၼႆႉပဵၼ်တၢင်းၶႆႈၸႂ် ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇတင်း လွင်ႈၶဝ်ႈပိူင်တြႃး ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပဵၼ်လွင်ႈ ဢၼ်ဝႃႈ ၵူၼ်းမိူင်းႁပ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် ႁႅင်းပွင်ႊသၢင်ႈ(သုၼ်ႇႁဵတ်းသၢင်ႈ)ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၼၼ်ႉ တၢၼ်ႇလႂ်ၼႆယဝ်ႉ။

လွင်ႈၶဝ်ႈပိူင်တြႃး လႄႈ Max Weber

လွင်ႈၶဝ်ႈပိူင်တြႃး ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်တၢင်းႁပ်ႉႁၼ်ၵူၼ်းမိူင်း ဢၼ်မီးၼိူဝ်ၵူၼ်းၵေႃႉဢၼ်ၶဝ်ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ၽႂ်မီးလွင်ႈၶဝ်ႈပိူင်တြႃးဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်ၽူႈလမ်ႇလွင်ႈၼႂ်းၵၢၼ်မိူင်း ၼႆၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။

တူဝ်ယၢင်ႇ- ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈလွင်ႈၼႆသေ Ardeth Thawnghmung လႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၺ်း တၢင်းႁပ်ႉႁၼ်ၵူၼ်းၼႂ်းဝၢၼ်ႈၼႂ်းၶူင် ၼိူဝ်လွင်ႈၶဝ်ႈပိူင်တြႃး ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၵၢင်ႊဝႆႉယူႇ။ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၵၢၼ်မိူင်း Kyaw Yin Hlaing ၵေႃႈ လႆႈထတ်းသၢင်ၸၵ်းယွၺ်ႈတူၺ်း လွင်ႈၶဝ်ႈပိူင်တြႃး ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈသိုၵ်း လႄႈ ၸုမ်းတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ ဢၼ်ပဵၼ်ၾၢႆႇသၢၼ်ၶတ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ တီႈမိူင်းမၢၼ်ႊ တင်ႈ တႄႇၸဵမ်မိူဝ်ႈ 1990 တေႃႇပေႃးထိုင်ပီႊ 2000 မႃးယူႇ။ ၸဝ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၾၢႆႇၵၢၼ်မိူင်း ဢၼ်ပဵၼ် Tin Maung Maung Than ၵေႃႈ လႆႈၸီႉပိူင်းၼေမႃးဝႃႈ လွင်ႈၶဝ်ႈပိူင်တြႃးၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈတေႉတေႉ ၽွင်းမိူဝ်ႈတေဢၢၼ်းမႄးပူၵ်းတင်ႈၶိုၼ်းၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်း ၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႊ ၼႆ ယူႇယဝ်ႉ။

ၸဝ်ႈပၢႆးၵၼ်ႊၵူၼ်း ၸၢဝ်းၵျႃႇမၼီႇ မိူဝ်ႈၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ 20 ယၢမ်းၸဝ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ Max Weber ၵေႃႈ လႆႈလၢတ်ႈမႃးဝႃႈ ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈၵၢၼ်ဢွၼ်ႁူဝ်ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၼႆႉ လွင်ႈၶဝ်ႈပိူင်တြႃး ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ မီးလၢႆလၢႆမဵဝ်းဝႆႉယူႇ ၼႆယဝ်ႉ။

ၸွမ်းၼင်ႇမၼ်းဝႃႈၸိုင် လွင်ႈၶဝ်ႈပိူင်တြႃး “ဢၼ်ၸွမ်း ထုင်း”(traditional)၊ “ဢၼ်ၸွမ်းမွၵ်ႇၼႃႈ”(charismatic) လႄႈ “ဢၼ်ၸွမ်းပိူင်လွင်ႈတၢင်း”(rational legal)ၼႆယဝ်ႉ။ ၼႂ်းပိူင်ပဵၼ်တေႉၼၼ်ႉတႄႉၵေႃႈ ၽူႈၼၢမ်းၵၢၼ်မိူင်း လႄႈ ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈတင်း လၢႆၶဝ်ၼႆ လႆႈဝႃႈမီးလွင်ႈၶဝ်ႈပိူင်တြႃးၸိူဝ်းၼင်ႇဝႃႈမႃးၼၼ်ႉ လေႃးလႄးၵၼ်ဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။

ၽူႈၼၢမ်း ဢၼ်မီးလွင်ႈၶဝ်ႈပိူင်ၸွမ်းထုင်း ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊဝူၼ်ႉတူၺ်း ၽူႈၼၢမ်းၵၢၼ်မိူင်း ၸိူဝ်းဢၼ်မီး တၢင်းၼွင်ႇၵၢႆႇၵႂ်ႈၸမ်တင်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းသေ၊ ပေႃးပဵၼ်ၽူႈၼၢမ်းၸိူဝ်းဢၼ်မေႃလၢတ်ႈမေႃၸႃၼႂ်း ၵူၼ်းၼမ် ဢမ်ႇၼၼ် မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ၼႂ်းသိုဝ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ ၸၢင်ႊသွၼ်ႇလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ၽူႈၼၢမ်းမီးမွၵ်ႇၼႃႈ ၼႆယူႇ။ လွင်ႈၶဝ်ႈပိူင်တြႃးဢၼ်ၸွမ်းပိူင်ၸမ်း ၸၢင်ႊဝူၼ်ႉထိုင် လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၶဝ် ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၶဝ် မီးလွင်ႈၶဝ်ႈပိူင်တြႃးလႆႈၼၼ်ႉ လွင်ႈတၢင်းမၼ်း မီးယူႇသၢမ်လွင်ႈ။

ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၼၼ်ႉ ၵူၼ်းမိူင်းလူဝ်ႇလႆႈႁပ်ႉႁၼ်ဝႃႈ ၶဝ်ပဵၼ်ၸုမ်းဢၼ်တႅၼ်း တၢင်ၵူၼ်းမိူင်း။ တႃႇတေလႆႈလွင်ႈၶဝ်ႈပိူင်တြႃးမဵဝ်းၼႆႉၼႆ ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ ပဵၼ်လၢႆး ဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈထီႈသုတ်း။ လုၵ်ႉတီႈပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈသေ ၸၢင်ႊႁူႉလႆႈဝႃႈ ၵူၼ်းမိူင်းၵမ်ႈၼမ်လိူၵ်ႈ ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။
ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၼၼ်ႉ လူဝ်ႇလႆႈႁဵတ်း သၢင်ႈ ႁႂ်ႈမႅၼ်ႈၸွမ်းၼင်ႇၵၢင်ၸႂ်ၵူၼ်းမိူင်း ဢၼ်ၶဝ်တႅၼ်းတၢင်။ သင်ဝႃႈ ၵူၼ်းၼႂ်းၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ သေၵေႃႉၵေႃႉၼၼ်ႉ ဢဝ်ၸၼ်ႉတႃႊၶုၼ်ၶဝ်သေ ႁဵတ်းၵိၼ်တွၼ်ႊတႃႇသူၼ်ႇတူဝ်ၶဝ် လႄႈ ႁႅင်းပွင်ႊ ၶဝ်ၵွၺ်းသေ သမ်ႉဢမ်ႇႁဵတ်းတွၼ်ႊတႃႇၵၢင်ၸႂ်ၶႂ်ႈလႆႈၶႂ်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်းၼႆၸိုင် ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸၢင်ႊသွၼ်ႇႁၼ်ဝႃႈ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈၶဝ်ႈပိူင်တြႃး ၼႆယူႇ။
ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ ၼၼ်ႉ တေလႆႈၸွင်းၸေးပၼ် ၵုၼ်ႇသိၼ်ၵူၼ်းမိူင်း(public goods) လႄႈ လွင်ႈၸွင်းၸေးၵူၼ်းမိူင်း (public service) တွၼ်ႊတႃႇၵူၼ်းမိူင်း ဢၼ်မၼ်းတႅၼ်းတၢင်းဝႆႉ။ တူဝ်ယၢင်ႇ- ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ပၢႆးယူႇလီ၊ ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ၊ လွင်ႈႁူမ်ႇလူမ်ႈ၊ ဢမ်ႇၼၼ် ယူင်ႉသၢင်ႈပိုၼ်ႉထၢၼ် ၸိူဝ်းပဵၼ် သဵၼ်ႈတၢင်း လႄႈ ၾႆးၾႃႉ ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သင်လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၸုမ်းၼိူင်ႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇပႂ်ႉပႃး ဢမ်ႇၼၼ် ၸွင်းၸေးပၼ် လႆႈၸိူဝ်းၼႆႉၸိုင် မိူၼ်တင်းဝႃႈ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈၶဝ်ႈပိူင်တြႃး ၼႆၵွၺ်းယူႇယဝ်ႉ။

သင်ၵူၼ်းမိူင်းယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၶဝ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၶဝ်ႈပိူင်တြႃးၼင်ႇဢၼ်လႆႈ လၢတ်ႈမႃးၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉၼႆၸိုင် ၵူၼ်းမိူင်းၵေႃႈ တေၽွမ်ႉႁပ်ႉႁႂ်ႈလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၸုမ်းၼၼ်ႉ ၽွင်းငမ်း ၼိူဝ်ၶဝ်ယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၵူၼ်းမိူင်း တေတဵမ်ၸႂ်ႁဵတ်းၸွမ်းၽိင်ႈမိူင်း၊ တေတဵမ်ၸႂ်သႂ်ႇၶွၼ်၊ တေယုမ်ႇယမ်တမ်းၸႂ်ၼိူဝ် ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ၊ တေၵမ်ႉထႅမ်လၵ်းၼမ်းၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ၊ လႄႈ တေဢဝ် လၢႆးပၵ်းပိူင်ၽိင်ႈမိူင်းသေယဝ်ႉ ၵေႈလိတ်ႈလွင်ႈၶွင်ႈၶမ်ယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးပဵၼ်မိူင်းတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ ၸိုင် သင်ဝႃႈ ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈမၼ်း ဢမ်ႇႁဵတ်းၸွမ်းၼင်ႇတၢင်ႉၸဵင်လွင်ႈၶဝ်ႈပိူင်တြႃးမႃးၼႆႉ ၸၢင်ႊႁဵတ်းပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈမႂ်ႇလႆႈယူႇ။

ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတူၺ်းမူးတၢင်း ၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႊ

မူးတၢင်းၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း(case study)တီႈတႂ်ႈၼႆႉ ၸၢင်ႊႁၼ်လႆႈ တၢင်းၶႆႈၸႂ်ၸိူဝ်းၼႆႉၵမ်ႈၽွင် ၼႂ်းလွင်ႈ တၢင်းဢၼ်ၵိူတ်ႇပဵၼ်ယူႇတီႈၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႊ ၸူဝ်ႊၽွင်းပူၼ်ႉမႃးၼႆႉလႆႈယူႇ။

ဝၢႆးသေ သိုၵ်းသိမ်းဢႃႇၼႃႇ မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႈ 1 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 ပီႊ 2021 ၵွပ်ႈၾၢႆႇပလိၵ်ႈလႄႈ ၾၢႆ တပ်ႉသိုၵ်းၶဝ် လႆႈၸွမ်းၽဵဝ်ႈပႅတ်ႈ ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼေၵၢင်ၸႂ်ၼၼ်ႉသေယဝ်ႉလႄႈ ပလိၵ်ႈမၢင်ႊၽွင်ႈၵေႃႈ လႆႈၶဝ်ႈပႃးၵႂႃႇၼႂ်းၾၢႆႇၸုမ်းၵူၼ်းၼေၵၢင်ၸႂ် ဢမ်ႇၼၼ် လႆႈပၢႆႊဢွၵ်ႇတပ်ႉပလိၵ်ႈသေယဝ်ႉ ၼီၵႂႃႇၸူးတၢင်ႇဝၢၼ်ႈတၢင်ႇမိူင်း ဢမ်ႇၼၼ် ၵႂႃႇသွၼ်ႈသိူင်ႇတူဝ်ဝႆႉၵေႃႈမီးမႃး။ မိူဝ်ႈမီးၵၢၼ်တွင်ႇထၢမ်တူၺ်းၶိုၼ်း ပလိၵ်ႈၸိူဝ်းဢၼ်ဢမ်ႇယွမ်းၶဝ်ႈပႃးၼႂ်းၵၢၼ်ၽဵဝ်ႈလၢင်ႉၼၼ်ႉ ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈလွင်ႈဢမ်ႇၶဝ်လႆႈၶတ်း ၶိုၼ်းၶေႃႈၸီႉသင်ၼၼ်ႉသေ ၶဝ်လၢတ်ႈဝႃႈ

“ၾၢႆႇတပ်ႉသိုၵ်း ၸီႉသင်ႇႁႂ်ႈႁဝ်းဢဝ်ၵူၼ်းမိူင်းဢမ်ႇ မီးတၢင်းၽိတ်းသင်တၢႆ… ၵွပ်ႈသင်ၵဝ်သမ်ႉတေလႆႈဢဝ်ၵူၼ်းၵဝ်တၢႆၶိုၼ်းလႃႇ?”

“သမ်ႉဝႃႈႁဝ်းပဵၼ် ပလိူၵ်ႈသေတႃႉၵေႃႈ ႁဝ်းယင်းတိုၵ်းပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်း ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ၵူၼ်းမိူင်းတင်းလၢႆယူႇ။”

“ၶေႃႈၸီႉသင်ႇ ႁႂ်ႈယိုဝ်းၵူၼ်းၼေၵၢင်ၸႂ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်မဵဝ်းဢမ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်းၽိင်ႈမိူင်း၊ မၼ်းပဵၼ်ဢၼ်သၢၼ်ၶတ်းတင်း ၽိင်ႈမိူင်းဢၼ်ၵဝ်ႁူႉလၢတ်ႈဝႆႉ။”

“ႁဝ်းဝူၼ်ႉဝႃႈ လွင်ႈဢၼ်တပ်ႉသိုၵ်းပူတ်းပႅတ်ႈလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈဢၼ် ၵူၼ်းမိူင်းလိူၵ်ႈတင်ႈၶိုၼ်ႈမႃးၼၼ်ႉ ၽိတ်းတေႉတေႉ။”

ပေႃးဝူၼ်ႉတူၺ်းၸွမ်း ၶေႃႈလၢတ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉၼႆ မၼ်းပိူင်းၼႄဢီႈသင်ၽွင်ႈ? ႁဝ်းၸၢင်ႊႁၼ်လႆႈဝႃႈ ၶေႃႈလၢတ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မၼ်းၵႂႃႇၼွင်ႇၵၢႆႇတင်းတၢင်းၶႆႈၸႂ် ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ ငိူၼ်ႈငဝ်ႈ ႁႅင်းပွင်ႊ၊ သုၼ်ႇႁဵတ်းသၢင်ႈ လႄႈ လွင်ႈၶဝ်ႈပိူင်တြႃးဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၸိူင်ႉႁႃလၢႆလၢႆ ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ပလိၵ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၶဝ်မီးလၢၵ်ႈၼၢၵ်ႈ ပဵၼ်ႁႅင်းပွင်ႊၶဝ်၊ ၵူၺ်းၼႃႇ မၢင်ႊၸိူဝ်းသမ်ႉ ဢမ်ႇယွမ်းၸႂ်ႉတိုဝ်း လၢၵ်ႈၼၢၵ်ႈၶဝ်။ ၼႂ်းၶေႃႈၵၢဝ်ႇလၢတ်ႈၶဝ်ၼၼ်ႉ ၶဝ်လၢတ်ႈထိုင် “ၵူၼ်းမိူင်း” ဝႃႈၼႆ၊ မၼ်းပိူင်းၼႄဝႃႈ သုၼ်ႇႁဵတ်းသၢင်ႈၶဝ် တႃႇၸႂ်ႉတိုဝ်းလႆႈႁႅင်းပွင်ႊၼၼ်ႉ မၼ်းလုၵ်ႉတီႈလႂ်မႃး ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶဝ်လၢတ်ႈ ထိုင်ပႃး လွင်ႈၽိင်ႈမိူင်း လႄႈ လွင်ႈလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈဢၼ်ၵူၼ်းမိူင်းလိူၵ်ႈၶိုၼ်ႈမႃး လႆႈထုၵ်ႇပူတ်းယႃႉၼႆ လႄႈ မၼ်းပိူင်းၼႄတၢင်းၶႆႈၸႂ် လွင်ႈၶဝ်ႈပိူင်တြႃး ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

လုၵ်ႉတီႈၶေႃႈ ၵၢဝ်ႇလၢတ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉသေ ၸၢင်ႊပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇတူၺ်းလႆႈဝႃႈ ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ၶဝ်မီးႁႅင်းပွင်ႊ ၸႂ်ႉတိုဝ်းလၢႆး ႁၢဝ်ႈႁႅင်းဝႃႈၼႆသေတႃႉၵေႃႈ ၶဝ်ဢမ်ႇမီးသုၼ်ႇႁဵတ်းသၢင်ႈ ဢၼ်ၵူၼ်းမိူင်းမွပ်ႈပၼ် ႁႂ်ႈလႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်း မၼ်း ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပိူင်းၼႄပႃးထႅင်ႈဝႃႈ ၸုမ်းသိုၵ်းဢၼ်ၸီႉသင်ႇႁႂ်ႈၶဝ်ယိုဝ်းၽူႈၼေၵၢင်ၸႂ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸုမ်းဢၼ်ဢမ်ႇၶဝ်ႈပိူင်တြႃး ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸုမ်းသိုၵ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸုမ်းဢၼ်ၵူၼ်းမိူင်းဢမ်ႇလႆႈ လိူၵ်ႈတင်ႈၶိုၼ်ႈမႃးသေဢမ်ႇၵႃး၊ ပဵၼ်ၸုမ်းဢၼ်ဢမ်ႇၵႅတ်ႇၶႄ ဢမ်ႇၼၼ် ဢမ်ႇႁဵတ်းပၼ် ၸွမ်းၼင်ႇ ၵၢင်ၸႂ်ၵူၼ်းမိူင်းမုင်ႈမွင်း တီႈလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈဢၼ်ၶဝ်ႈပိူင်တြႃး။

ၾၢႆႇၸုမ်းသိုၵ်း လႅပ်ႈတေမီးလၢၵ်ႈၼၢၵ်ႈ ပဵၼ်ႁႅင်းပွင်ႊၶဝ်ယူႇ၊ ၵူၺ်းၼႃႇ ၶဝ်ဢမ်ႇမီးသုၼ်ႇႁဵတ်းသၢင်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈၶဝ်ႈပိူင်တြႃး တႃႇတေ ၸႂ်ႉတိုဝ်းႁႅင်းပွင်ႊၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၸွမ်းၼင်ႇၵူၼ်းမိူင်းမွပ်ႈပၼ်ၶဝ် ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၽိုၼ်ဢၢင်ႈဢိင်

AFP. (2021, March 16). Myanmar soldiers and police flee Chin state to India with tales of violence. Frontier Myanmar, https://www.frontiermyanmar.net/en/myanmar-soldiers-and-police-flee-chin-state-to-india-with-tales-of-violence/?fbclid=IwAR2h7LzU6fbBZQBjj0DTAmIbaEL5CvJ01x0clWOQOSLH9MFhRNY_NEGg_ZY
Australian Human Rights Commission. (2010). The origins of modern human rights laws.https://humanrights.gov.au/sites/default/files/content/education/understanding_human_rights/Individual%20files%20and%20downloads/2_RS_origins_modern_hr_laws.pdf
Clapham, A. (2015). Human rights: A very short introduction. Oxford University Press.
Heywood, A. (2013). Politics (4^th ed). Palgrave-Macmillan.
Jackson, N, A. & Tansey, S. D. (2015). Politics: The basics (5^th ed). Routledge.
Keck, C.W. (2021). Health equity, Cuban style. AMA Journal of Ethics, 23(3),
https://journalofethics.ama-assn.org/article/health-equity-cuban-style/2021-03
Kyaw Yin Hlaing. (2007). The state of the pro-democracy movement in authoritarian Burma. East-West Centre.
McLaughlin, R. (2014). Politics: Ideas, actors and institutions. Mote Oo Education.
O’Neil, P. (2010). Essentials of comparative politics (3^rd ed). W.W. Norton.
Shaheed, A. & Richter, R.P. 2017, October 18). Is ‘Human Rights’ a Western Concept? IPI Global Observatory. https://theglobalobservatory.org/2018/10/are-human-rights-a-western-concept/
Thawnghmung, A. (2003). Rural perceptions of state legitimacy in Burma/Myanmar. The Journal of Peasant Studies, 30(2), 1-40. DOI: 10.1080/03066150412331311119
Vaidyanathan, R. (2021, March 10). Myanmar coup: ‘We were told to shoot protestors’ say police who fled. BBC News. https://www.bbc.com/news/world-asia-56343982
Weber, M. Politics as a vocation, in Dreijmanis, J. (Ed)(2008). Max Weber’s complete writings on academic