ပၢႆးမိူင်း၊ ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း

လဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးမိူင်း - လၢႆးၶဝ်ႈၸူး လႄႈ လွၵ်းလၢႆးၵၢၼ်ႁဵၼ်း

ၶေႃႈၼမ်း လႄႈ လွင်ႈၸူၺ်ႉၺၢၼ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း

ၼႂ်းၵၼ်ႊၼိူင်ႈၼၼ်ႉ ႁဝ်းထၢမ်မႃးၶေႃႈထၢမ်ဢၼ်ဝႃႈ ပၢႆးမိူင်းပဵၼ်ဢီႈသင်၊ လႄႈ ၵွပ်ႈသင်ႁဝ်း လႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးမိူင်း ၼႆယဝ်ႉ။ ၶေႃႈထၢမ်ၼမ်းတႃႇႁဝ်း ၼႂ်းၵၼ်ႊၼႆႉၸမ်း - ၵူၼ်းႁဝ်း ႁဵတ်းႁိုဝ် သေ လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈပၢႆးမိူင်းဝႆႉယူႇ ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

လွင်ႈတၢင်းၵမ်ႈၼမ်ၼမ် ၼႂ်းပၢႆးၼႆႉတႄႉၵေႃႈ တေပဵၼ်လွင်ႈတၢင်းၶႆႈၸႂ်၊ လွင်ႈၸုမ်းၾၢႆႇ လႄႈ လွင်ႈတူဝ်ၵူင်း(ၽူႈၶဝ်ႈပႃး) ၼႂ်းပၢႆးမိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ၵူၼ်းႁဝ်းႁဵတ်းႁိုဝ်ၶတ်းၸႂ်ပွင်ႇၸႂ်တေႃႇ ပၢႆးမိူင်းမႃးဝႆႉယူႇၼႆၼၼ်ႉၵေႃႈ ၵိုင်ႇလီတူၺ်းတူၺ်း လွၵ်းလၢႆးမၼ်းဢၼ်မီးလၢႆလၢႆလၢႆးၼၼ်ႉယူႇ ၽွင်ႈ။ တေၸွၺ်ႈႁႂ်ႈႁဝ်းပွင်ႇၸႂ်ဝႃႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလၢႆလၢႆၶေႃႈ ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈပၢႆးမိူင်းၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁိုဝ်ႁုၼ်ႈ မုၼ်းမီးမႃး၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ တေၸွၺ်ႈႁႂ်ႈတိူဝ်းပွင်ႇၸႂ်ႈလွင်ႈၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း ပၢႆးသၢႆႊၵၼ်ႊၵူၼ်း ဢၼ်ဝႃႈ ၼၼ်ႉပႃး။

လၢႆးလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးမိူင်း ပၢၼ်ၵွၼ်ႇ/ပၢၼ်ၵရိၵ်ႉ လႄႈ မိူင်းၶႄႇ

ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ပလေႇတူဝ်ႇ လႄႈ ဢရိတ်ႈသထူဝ်းတလ်ႇ မိူဝ်ႈၵၢပ်ႈမိူင်းၵရိၵ်ႉ ပၢၼ်ၵွၼ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် ၶွၼ်ႇၾိဝ်းသျသ်ႉ(ၶူင်ၸိုဝ်ႇ) ဢမ်ႇၼၼ် မႅၼ်းသီးယသ်ႉ တီႈမိူင်းၶႄႇၵၢပ်ႈပၢၼ် ၵွၼ်ႇၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၼႆႉ တိူဝ်းပၵ်းၸႂ်ၼိူဝ် “လိူင်ႈမူးၵၢၼ်တၢၼ်ႈလၢတ်ႈဝႃႈ ဢီႈသင် “ၵိုင်ႇလီပဵၼ်” တီႈ ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းလႄႈ ၼႂ်းၶႂၢင်ႇပၢႆးမိူင်းမႃးၼႆယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉမိူသ်ႈၵွၼ်ႇၶဝ် လဵပ်ႈႁဵၼ်းမႃ လၢႆလၢႆပၢႆးၾၢႆႇ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ပၢႆးမိူင်း၊ ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ၊ ပၢႆးသၢႆပိုၼ်း လႄႈ ပၢႆးသၢႆႊတိုၼ်းပဵၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉမႃး။ ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈသိူဝ်ႇပိုၼ်ႉႁၢၵ်ႈပၼ် တွၼ်ႊတႃႇၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း ပၢႆးၾၢႆႇလိူၺ်ႈၵူၼ်း လႄႈ ပၢႆးသၢႆႊ ၵၼ်ႊၵူၼ်း ဢၼ်မီးယူႇယၢမ်းၸင်ႇၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

လၢႆးလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈပၢႆးမိူင်း လၢႆးမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇၼၼ်ႉတႄႉၵေႃႈ ၵႆႉပႃးလွင်ႈၵၢၼ်သပ်းလၢတ်ႈ ၼေဝႃႈ သေၸိူဝ်ႉသေမဵဝ်းၼၼ်ႉ ၵိုင်ႇလီပဵၼ်ႁိုဝ် ပဵၼ်ႁႃ ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵႆႉပဵၼ်ၸိူဝ်ႉၼင်ႇဝႃႈ တူင်ႇ ဝူင်းဢၼ်လီပဵၼ်၊ ပၵ်းပိူင်ၵၢၼ်မိူင်း ဢမ်ႇၼၼ် မဵဝ်းၽူႈၼၢမ်း ဢၼ်လီမီး ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈ မိူင်းၵရိၵ်ႉမိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၼၼ်ႉ ပလေႇတူဝ်ႇ ယၢမ်ႈလႆႈသူၼ်းတုမ်ႊႁႂ်ႈမီးမႃး ၽူႈၽွင်းငမ်း ၸိူဝ်းဢၼ် ပဵၼ်လႆႈ “ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်း ၽူႈပဵၼ်ၸဝ်ႈဝူၼ်ႉၶပ်ႉ” ၼႆလူးၵွၼ်ႇ။ မၼ်းပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်ဝႃႈ ၸဝ်ႈႁေႃ ၶမ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လူဝ်ႇလႆႈမီးၵၢၼ်လိူၵ်ႈတႄႉဢဝ်ၶဝ်မႃ တႃႇမႃးႁၢပ်ႇၵၢၼ်ငၢၼ်းၶဝ်ၼၼ်ႉလႄႈ လူဝ်ႇ လႆႈႁပ်ႉပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ လႄႈ လွင်ႈတူဝ်ထူပ်း တီႈလွင်ႈဢၼ်ၵၢႆႇလူၺ်ႈ ၵၢၼ်သိုၵ်း၊ ၵၢၼ်မိူင်း လႄႈ ပၢႆး ဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းမိူင်းၶႄႇမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ၶွၼ်ႇၾိဝ်းသီးယသ်ႉ လႄႈ မႅၼ်းၼီး ယသ်ႉၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ယၢမ်ႈလႆႈပၵ်းၸႂ်လၢတ်ႈမႃး တၢင်းလမ်ႇလွင်ႈ လွင်ႈၽွမ်ႉၽဵင်ႇယူႇသဝ်းလူၺ်ႈ ၵၼ် ၼႂ်းၵႄႈၵူၼ်းတင်းလၢႆ တီႈၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းသေဢမ်ႇၵႃး၊ လႆႈလၢတ်ႈပႃးဝႃႈ ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်းၶဝ် ၵိုင်ႇလီဢဝ်လွင်ႈတြႃးသေယဝ်ႉ ဢုပ်ႉပွင်ႊၽွင်းငမ်း ၼႆယူႇယဝ်ႉ။

ၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈ လႄႈ ၵၢၼ်တႅၵ်ႈၼိူင်းၼႂ်းပၢႆးမိူင်း (ၸူဝ်ႈပၢၵ်ႇပီ ၁၈-၁၉)

လိၵ်ႈလၢႆးဢၼ်တႅမ်ႈလွင်ႈပၢႆးမိူင်းၵမ်ႈၼမ်ၼမ် တေႃႇၼင်ႇ ထိုင်မႃးၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၁၈ လႄႈ ၁၉ ယဝ်ႉသေတႃႉၵေႃႈ ယင်းတိုၵ်ႉပၵ်းၸႂ်ၼိူဝ်တၢင်းၶႆႈၸႂ်လွင်ႈဝႃႈ ဢၼ်ၵိုင်ႇလီပဵၼ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢီႈသင်ၼႆ ယူႇ။ ၵူၺ်းၼႃႇ သမ်ႉမီးၶေႃႈဝဵၼ်ႉပၢႆႇယူႇၽွင်ႈ။ ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၵရိၵ်ႉမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်ဢရိတ်ႈသ တူဝ်းတလ်ႇၵေႃႈ ယၢမ်ႈဢဝ်ပၵ်းပိူင်ၵၢၼ်မိူင်းလၢႆလၢႆမဵဝ်း ဢၼ်တိုဝ်းၵမ်ႊမႃးတီႈမိူင်းၸေႊမိူင်းၵရိၵ်ႉၶဝ် ၼၼ်ႉသေ မႃးတႅၵ်ႈၼိူင်းၼေယူႇ။ တေလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ငိူၼ်ႈငဝ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်လၢႆးလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးမိူင်း ဢၼ် မီးပၵ်းမီးပိူင် လႄႈ လၢႆးႁဵၼ်း “ဢၼ်ၸွမ်းလၢႆးသၢႆႊ” ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ လွင်ႈဢဝ်လိူင်ႈမူးလၢႆလၢႆဢၼ် ၸိူဝ်ႉ ၼင်ႇလိူင်ႈမူးၼႂ်းၵႄႈမိူင်းၼိူင်ႈလႄႈမိူင်းၼိူင်ႈ မႃးၼိူင်းၵၼ်တႅၵ်ႈၵၼ်သေဝ်ႉ လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈပၢႆးမိူင်း ၼႆႉၵေႃႈ လႆႈဝႃႈပဵၼ်ပိူင်ၾၢင်လၢႆးလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢၼ်မႂ်ႇ တီႈလွင်ႈပၢႆးမိူင်း ဢၼ်တႅၵ်ႈၼိူင်းၼၼ်ႉယူႇ။

ၵူၺ်းၼႃႇ လိၵ်ႈလၢႆးၵမ်ႈၼမ် ဢၼ်တႅမ်ႈလွင်ႈပၢႆးမိူင်းၵေႃႈ တိုၵ်ႉသိုပ်ႇပၵ်းၸႂ်ၼိူဝ် တၢင်းၶႆႈၸႂ် ဢၼ်ဝႃႈလၢတ်ႈဢဝ်ၼၼ်ႉၵွၺ်းယူႇ။ ၵူၺ်းၼႃႇ တိူဝ်းပႃးမႃး ႁူဝ်ယွၺ်ႈၶေႃႈသပ်းလႅင်းလၢတ်ႈ လႄႈ ၶေႃႈထတ်းသၢင်ၸၵ်းယွၺ်ႈ ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ ပၵ်းပိူင်ၵၢၼ်မိူင်းလၢႆလၢႆမဵဝ်း၊ တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းလၢႆလၢႆမဵဝ်း၊ လႄႈ တၢင်းၶႆႈၸႂ်လၢႆလၢႆမဵဝ်းဝႆႉယူႇၼင်ႇၵဝ်ႇ။ လွင်ႈၼင်ႇၼႆ လႆႈႁၼ်တီႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈ Ibn Khaldun လိူၺ်ႈသၢႆပိုၼ်း လႄႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊၵၼ်ႊၵူၼ်း မိူဝ်ႈၵၢပ်ႈပၢၼ်ၵၢင် တီႈမိူင်းဢႃႇရပ်ႉၼၼ်ႉလႄႈသင်၊ မိူဝ်ႈဢၼ် Nicolo Machiavelli ပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင် ႁႂ်ႈၽူႈၽွင်းငမ်းၶဝ် လွင်ႈလၢႆးၽွင်းငမ်းမိူင်းၸေႊ ၸိုင်ႈ တီႈမိူင်းဢိတ်ႇတလီႇ ၽွင်းၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၁၆ ၼၼ်ႉလႄႈသင်၊ ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈတီႈဢၼ် John Locke လၢတ်ႈထိုင်လွင်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈ “လိၵ်ႈၵိၼ်ၵႅၼ်ႇၵၼ်ႊၵူၼ်း” ဢၼ်ပဵၼ်ၶေႃႈလႆႈၸႂ်ၼႂ်းၵႄႈၵူၼ်း မိူင်း လႄႈတင်းၽူႈၽွင်းငမ်းၶဝ် တီႈမိူင်းဢိင်ႇၵလႅၼ်ႇ မိူဝ်ႈၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၁၇ ၼၼ်ႉလႄႈသင် ၸိူဝ်းၼႆႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၵၼ်ႊလိၵ်ႈပႃႈၼႃႈမႃးၼႆႉ ၸင်ႇၵွၺ်ႈလၢတ်ႈၼေႁူဝ်ယွၺ်ႈသပ်း သေးမၼ်း ၵႂႃႇ။

တၢင်းဝူၼ်ႉ Karl Marx လႄႈ ပၢႆးမိူင်းပၢႆးၸၢၵ်ႈ

မိူဝ်ႈၵၢင်ၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၁၉ ၼၼ်ႉ ၵွပ်ႈလွင်ႈႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈႁိူင်းမႃးၶၼ်ၶၼ်ၽႂ်းၽႂ်းတီႈမိူင်းယူး ရူပ်ႉလႄႈ ၸင်ႇသမ်ႉပေႃးမီးလွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ် ၾၢႆႇၵၼ်ႊၵူၼ်း လႄႈ ၾၢႆႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း ၵိူတ်ႇမီး မႃးၸွမ်းယူႇယဝ်ႉ။ လႆႈတၢင်းႁူမ်ႇငမ်းတီႈပၢႆးသၢႆႊၾၢႆႇၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်သေယဝ်ႉလႄႈ ၵူၼ်းႁဝ်းၵေႃႈ တေသွၵ်ႈႁႃ ၾၢင်လၢႆးၼႂ်းသၢႆပိုၼ်း လႄႈ ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းသေ ဢၢၼ်းၶၢတ်ႈလၢမ်းလွင်ႈဝၼ်းမိူဝ်ႈ ၼႃႈမႃး။ တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်းတႄႉၵေႃႈ ပဵၼ်မိူၼ်ၼင်ႇ ၾိင်ႈတႅတ်ႈၶွင် ၸၢဝ်းၵျႃႇမၼီႇ ၽူႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆး ဝူၼ်ႉၶပ်ႉၵၢၼ်မိူင်း ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ Karl Marx ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၼ်းၶတ်းၸႂ်ႁူႉပွင်ႇဝႃႈ ၵွပ်ႈသင် လႄႈ ၵၢၼ်လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉပၢႆးၸၢၵ်ႈ လႄႈ ပၵ်းပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈတိုၼ်းလၢင်းၼႆႉ လႆႈၽုတ်း ပေႃႇမီးမႃး၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ဢိင်ၼိူဝ်လွင်ႈၼႆႉသေယဝ်ႉ ၼႂ်းဝၼ်းမိူဝ်းၼႃႈၼၼ်ႉ သမ်ႉၸၢင်ႊသိုပ်ႇၵိူတ်ႇပဵၼ် ဢီႈသင် ၼႆယူႇယဝ်ႉ။

တၢင်းၶႆႈၸႂ်ၵၢၼ်မိူင်းၶွင် Marx တႄႉၵေႃႈ မၼ်းဢိင်ၼိူဝ် လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းမၼ်း ၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆး မၢၵ်ႈမုၼ်း လႄႈ လွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၵၼ်ႊၵူၼ်း တီႈလၢႆလၢႆတွၼ်ႊၼႂ်းယူးရူပ်ႉ ဢၼ်မီးႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈ ႁိူဝ်ႈႁိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၼ်းႁၼ်မႃး ၼႂ်းၵႄႈၵူၼ်းၽၢၼ်ဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်းတင်းၼမ် လႄႈ ၵူၼ်းမၢၵ်ႈမီး ဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်းၵမ်ႈဢေႇသေ သမ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈတိုၼ်းလၢင်းၸိူဝ်းပိူင်ႇငမ်း ႁူင်းငၢၼ်း လႄႈ ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီး ၼၼ်ႉ မီး “လွင်ႈၶွင်ႉၶမ်ထၢၼ်ႈၵူၼ်း”ဝႆႉ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။

ၸွမ်းၼင်ႇၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းၵႅမ်းတူၺ်းမၼ်း ၼႂ်းပိုၼ်းသေယဝ်ႉ Marx ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ၸၢင်ႊ လုၵ်ႉတီတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ဢၼ်မီးလွင်ႈၵိၼ်ၸိၵ်းၵိၼ်ႁွၼ်ၾၢႆႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းသေယဝ်ႉ ၵႂႃႇသူႇၸူးထိုင် တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ဢၼ်မီးလွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်လႆႈမႃး ၽွင်းမိူဝ်ႈဢၼ် ၵူၼ်းဢၼ်ပဵၼ်ႁႅင်းၵၢၼ်ၶဝ်ၼႆႉ ပိူင်ႇငမ်း “လွၵ်းလၢႆးၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင်”မႃး ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ Marx ယုမ်ႇႁပ်ႉဝႃႈ လွင်ႈၼႆႉတိုၼ်းတေ ၵိူတ်ႇပဵၼ်မႃးဢမ်ႇႁၢင်ႉဢမ်ႇၵၢတ်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။ မၼ်းယုမ်ႇႁပ်ႉဝႃႈ မၼ်းသွၵ်ႈႁႃႁၼ်မႅၼ်ႈ ၽိင်ႈပိူင် ဢၼ်ငၢႆးမိူၼ်ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ၼႂ်းပၢႆးသၢႆႊၾၢႆႇၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ် ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ တၢင်းၶႆႈၸႂ် Marx ၵေႃႈ လႆႈ ႁူမ်ႇငမ်းၼိူဝ်ပၢႆးဝူၼ်ႉၵၢၼ်မိူင်းလၢႆလၢႆဢၼ် ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ပၢႆးဝူၼ်ႉသူဝ်ႇသျလ်ႇလိတ်ႈ လႄႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉၶွမ်ႇ မိဝ်ႇၼိတ်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပၢႆးဝူၼ်ႉၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ လႆႈဢဝ်းလၢႆးဢၼ်ဝႃႈ ဢိင်ၼိူဝ်ပိုၼ်ႉထၢၼ် ပၢႆးသၢႆႊယူႇၼႆသေယဝ်ႉ ၼႄလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊမႃး တီႈၼႂ်းပၢႆးမိူင်းယူႇ။

ပၢႆးသၢႆႊၵၢၼ်မိူင်း လႄႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈတၢင်းလိူၵ်ႈ

ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးမိူင်း မိူဝ်ႈယၢမ်းၵၢင်ၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ 20 ၼၼ်ႉၼႆ- ပိူင်လူင်မၼ်း တီႈမိူင်း ဢမႄႇရီႇၵၼ်ႇၼၼ်ႉၼႆႉ လႆႈဝႃႈႁပ်ႉႁႅင်းႁူမ်ႇငမ်းၸဝ်ႈပၢႆးၾိင်ႈတႅတ်ႈ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈလႅၼ်ႊပၢႆးလႅင်ႊ ၸႂ် ၼိူဝ်လွင်ႈၽိင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈၵူၼ်းႁဝ်းၼၼ်ႉ မႃးယူႇတေႉတေႉ။ ပၢႆးဝူၼ်ႉၾၢႆႇၽိင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ ဢၼ် ဝႃႈၼၼ်ႉ လႆႈဢဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၼႂ်းၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးမိူင်းမႃးသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးမႃး တၢင်းယုမ်ႇယမ် လႄႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈဢၼ်ဝႃႈ ၽိင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ(လၢႆးႁဵတ်းလၢႆးသၢင်ႈ)ၵူၼ်းႁဝ်းၼႆႉ ၸၢင်ႊၶၢတ်ႈလၢမ်းႁူႉလႆႈယူႇ ၼႆယဝ်ႉယဝ်ႉ။ မိူၼ်ၸိူဝ်ႉၼင်ႇဝႃႈ ၶၢတ်ႈလၢမ်းႁူႉလႆႈ ၽွၼ်းလႆႈပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ၶၢတ်ႈလၢမ်း ႁူႉလႆႈၵၢၼ်တႅပ်းတတ်း ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၶဝ် ၼႆယဝ်ႉ။ ဢိင်ၼိူဝ် ၵၢၼ်ၵဵပ်းတွမ်ႊၶေႃႈမုၼ်း လႄႈ ၵၢၼ်ထတ်းသၢင်ၸၵ်းယွၺ်ႈၶေႃႈမုၼ်း ဢၼ်ၵဵပ်းဢဝ်လႆႈမႃးတီႈၵူၼ်းတင်းၼမ်တင်းလၢႆသေယဝ်ႉ ပၢႆးမိူင်း ပိူၼ်ႈတႄႇႁပ်ႉႁၼ်ဝႃႈ ပဵၼ်ပၢႆးသၢႆႊမဵဝ်းၼိူင်ႈ ဢၼ်မိူၼ်ၼင်ႇ ပၢႆးသၢႆႊၾၢႆႇၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ် ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ပၢႆးလႅင်ႊတူဝ်ၸႂ် ဢမ်ႇၼၼ် ပၢႆးလႅင်ႊႁၢင်ႊတူဝ် ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ႁဵတ်းၼႆသေယဝ်ႉ လႄႈ ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးမိူင်းၵေႃႈ ၸင်ႇၵႆႉလၢတ်ႈဝႃႈ ပဵၼ် “ပၢႆးသၢႆႊၵၢၼ်မိူင်း” ၼႆယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၾၢႆႇၵၢၼ်မိူင်းၶဝ်ၵေႃႈ လႆႈယိမ်မႃး ဢမ်ႇၼၼ် ၵဵပ်းဢဝ်မႃး ၾိင်ႈတႅတ်ႈဢၼ်လုၵ်ႉ တီႈတၢင်ႇပၢႆးၾၢႆႇၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ၼႂ်းပၢႆးလႅင်ႊၸႂ်၊ ပၢႆးၵၼ်ႊၵူၼ်း လႄႈ ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၶဝ်ၸိူသ်းၼႆႉမႃးယူႇ။ တူဝ်ယၢင်ႇ - ၾိင်ႈတႅတ်ႈ “လိူၺ်ႈယွၼ်ႉတွၼ်း” ဢမ်ႇၼၼ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈ “တၢင်းလိူၵ်ႈၵူၼ်းမိူင်း” ၼႆႉ လႆႈ ႁပ်ႉတၢင်းႁူမ်ႇငမ်းတီႈ ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ၾၢႆႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းလွတ်ႈလႅဝ်း လႄႈ ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၾၢႆႇ ၵၼ်ႊၵူၼ်းၶဝ် မိူဝ်ႈၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၁၈ လႄႈ ၁၉ ၼၼ်ႉယူႇ ၼႆယဝ်ႉ။ မၼ်းပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ် တၢင်းၶႆႈၸႂ်တီႈဝႃႈ လၢႆးႁဵတ်းလၢႆးသၢင်ႈၵူၼ်းႁဝ်းၼႆႉ မီးလၵ်းပိူင် တၢင်းလိူၵ်ႈလိူၺ်ႈယွၼ်ႉတွၼ်း လႄႈ ၼမ်ႉတွၼ်းသူၼ်ႇတူဝ်ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ၼမ်းတၢင်းဝႆႉယူႇ ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ၶေႃႈဢၼ်ႁပ်ႉႁၼ်ဝႃႈ ၸွမ်းၼင်ႇငဝ်းလၢႆးႁိမ်းႁွမ်းဢၼ်မီးဝႆႉယူႇၼၼ်ႉသေ ၵူၼ်းႁဝ်းတေလိူၵ်ႈဢဝ် ဢၼ်ပဵၼ်ၽွၼ်းလီတႃႇ ၶဝ်ထီႈသုတ်းၼၼ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။

ၶေႃႈငမ်းငဝ်း ၵူၼ်းတူၵ်းၶွၵ်ႈ (Prisoner's Dilemma)

ၵူၺ်းၼႃႇ လွင်ႈပၢႆးမိူင်း လႄႈ လွင်ႈလၢႆးႁဵတ်းလၢႆးသၢင်ႈၵူၼ်းႁဝ်း လိူၺ်ႈပၢႆးမိူင်းၼႆႉ တိုၵ်ႉ သိုပ်ႇမီးတၢင်းယၢပ်ႇ တႃႇတေပွင်ႇၸႂ်လႆႈ လႄႈ တႃႇတေၶၢတ်ႈလၢမ်းလၢတ်ႈဝႆႉယူႇ။ ပေႃးႁပ်ႉႁၼ်ၼိူဝ် လွင်ႈတၢင်းလိူၵ်ႈဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းလိူၵ်ႈၼၼ်ႉသမ်ႉ ၵႆႉမိူၼ်ပဵၼ်လွင်ႈတူၺ်းၶၢမ်ႈပူၼ်ႉၵႂႃႇ လွင်ႈတၢင်း ဢမ်ႇပဵၼ်လိူၺ်ႈယွၼ်ႉတွၼ်း(လွင်ႈတၢင်း)သင် ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ တၢင်းၶုၺ်ႉႁၼ် လႄႈ တၢင်းယုမ်ႇ ယမ်၊ ဢမ်ႇၼၼ် မိူၼ်တင်းလိုမ်းသွၼ်ႇပႃး လွင်ႈဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းၵႆႉဢမ်ႇမီးၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်ငမ်ႇမႅၼ်ႈ၊ ၵႆႉ ဢမ်ႇမီးၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် ၶၢဝ်းယၢမ်းၵုမ်ႇထူၼ်ႈပဵင်းပေႃး တႃႇႁႂ်ႈပေႃးႁူႉၶေႃႈမုၼ်း လႄႈ တႃႇ ႁႂ်ႈ ပေႃးၸၢင်ႊမီးလွင်ႈမီးတၢင်း(မီးယွၼ်ႉမီးတွၼ်း)သေ လိူၵ်ႈတၢင်းလိူၵ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

တူဝ်ယၢင်ႇဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်ၵႆႉဢဝ်မႃးၼိူင်းၼႄ တီႈၸုတ်ႈယွမ်း ၶေႃႈၶၢတ်ႈလၢမ်း “တၢင်းလိူၵ်ႈ လိူၺ်ႈယွၼ်ႉတွၼ်း” ၼႆၸမ်း ႁိၵ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ “ၶေႃႈငမ်းငဝ်း ၵူၼ်းတူၵ်းၶွၵ်ႈ” ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၸၢမ်းဝူၼ်ႉတူၺ်းဝႃႈ မီးၵူၼ်းသွင်ၵေႃႉ ၺႃးမၢပ်ႇၼေးလွင်ႈၽိတ်းမူးသေ လႆႈၶၢမ်ႇတီႉၺွပ်းၵႂႃႇ ၼႆသေၵွၼ်ႇလႄႈ။ ၾၢႆႇပလိၵ်ႈၶဝ်ၵေႃႈ ဢဝ်သွင်ၵေႃႉၼၼ်ႉ ၶင်ဝႆႉၵေႃႉတီႈတီႈ ယႃႇႁႂ်ႈၶႃလႆႈၸၢင်ႊၵပ်း သိုပ်ႇၵၼ်။ ၾၢႆႇပလိၵ်ႈၶဝ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇမီးလၵ်းထၢၼ်ဢၼ်တဵမ်ထူၼ်ႈ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ လၢတ်ႈတီႈၶႃဝႃႈ ပေႃး ၶႃႈဢမ်ႇယိုၼ်ႁပ်ႉၸိုင် တေတူၵ်းၶွၵ်ႈၼိူင်ႈ ပီႊ။ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ တင်းသွင် ယိုၼ်ႁပ်ႉၸိုင် ၶႃတေလႆႈ တူၵ်း ၶွၵ်ႈႁူၵ်းပီႊ။ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ ၵေႃႉၼိူင်ႈၼၼ်ႉ ယိုၼ်ႁပ်ႉသေ ၼေသၢၵ်ႈသေႇသၢၼ်ၶတ်းတေႃႇထႅင်ႈၵေႃႉ ၼိူင်ႈမႃးၼႆ ၵေႃႉဢၼ်ယိုၼ်ႁပ်ႉသေ ပၼ်သၢၵ်ႈသေႇၼၼ်ႉ တေလွတ်ႈသေယဝ်ႉ ထႅင်ႈၵေႃႉၼိူင်ႈ သမ်ႉ တေလႆႈတူၵ်းၶွၵ်ႈ ၁၀ ပီႊ။

ၶေႃႈငမ်းငမ်းဢၼ်ၼႆႉၼႆႉ မၼ်းၼႄဝႃႈ ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈတၢင်းလိူၵ်ႈဢၼ်မီးလွင်ႈမီးတၢင်း (မီး ယွၼ်ႉမီးတွၼ်း)ၼၼ်ႉ မၼ်းယၢပ်ႇၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။ ၵေႃႉလႂ်ၵေႃႉယဝ်ႉ တၢင်းလိူၵ်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၽွၼ်း လီတေႃႇတူဝ်ၵဝ်ႇၼၼ်ႉ ႁူႉၵႃႊပဵၼ်လၢႆးတၢင်းဢၼ်ယိုၼ်ႁပ်ႉသေ တူၵ်းၶွၵ်ႈႁူၵ်းပီႊၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈ ဝႃႈ သင်ၸိူဝ်ႉသွင်ၶႃ ဢမ်ႇယိုၼ်ႁပ်ႉသေ တႃႇၵေႃႉၼိူင်ႈသမ်ႉယိုၼ်ႁပ်ႉၼႆၸိုင် တင်းသွင်ၵေႃႉ သမ်ႉတေ လႆႈတူၵ်းၶွၵ်ႈသိပ်းပီႊသေယဝ်ႉ တႃႇၵေႃႉၼိူင်ႈသမ်ႉ တေလွတ်ႈ။ ၵူၺ်းၼႃႇ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ ၶႃလိူၵ်ႈလၢႆး တေဢမ်ႇယိုၼ်ႁပ်ႉၼႆၸိုင် ၶႃတေလႆႈတူၵ်းၶွၵ်ႈတႃႇၼိူင်ႈပီႊယူႇတေႉတေႉဢမ်ႇႁၢင်ႉ၊ လၢႆးၼႆႉၵေႃႈ လႆႈ ဝႃႈပဵၼ်ၽွၼ်းလႆႈဢၼ်လီတွၼ်ႊတႃႇတင်းသွင်ယူႇ။ လွင်ႈၼႆႉ မၼ်းၼႄဝႃႈ ပေႃးဢမ်ႇမီးၶေႃႈမုၼ်း တင်းသဵင်ႈတင်းမူတ်းၼႆႉ မၼ်းယၢပ်ႇတၢၼ်ႇလႂ်ၼႆယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉဝႃႈ တင်းသွင်ၶႃၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸၢင်ႊ ႁူပ်ႉၵၼ် ဢမ်ႇၸၢင်ႊၵပ်းသိုပ်ႇၵၼ်သေ ဢုပ်ႇလွင်ႈဝႃႈ လၢႆးလႂ်တေလီထီႈသုတ်း ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယဝ်ႉ ၵေႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ၼႄပႃး လွင်ႈၶဵင်ႈၶႅင် ၼႂ်းၵႄႈ ၵၢၼ်တႅပ်းတတ်း ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ် ၽွၼ်းလီသူၼ်ႇ တူဝ် တင်း ၽွၼ်းလီသူၼ်ႇႁူမ်ႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၾိင်ႈတႅတ်ႈဝၢႆးၵၢပ်ႈပၢၼ်မႂ်ႇ လႄႈ ၵၢၼ်ထတ်းသၢင်

တင်ႈတႄႇၸူဝ်ႊသိပ်းပီႊ ၁၉၇၀ လႄႈ ၁၉၈၀ ၼၼ်ႉမႃး တၢင်းၶႆႈၸႂ်ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈလွင်ႈ ၵၢၼ် လဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးမိူင်းၼႆႉ လႆႈႁပ်ႉႁႅင်းႁူမ်ႇငမ်း ၾိင်ႈတႅတ်ႈဝၢႆးၵၢပ်ႈပၢၼ်မႂ်ႇ လႄႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈၾၢႆႇထတ်း သၢင်မႃးတႃႇသေႇ။ သွင်လွင်ႈၼႆႉသမ်ႉ ပဵၼ်ၾိင်ႈတႅတ်ႈဢၼ်ပိုတ်ႇၶေႃႈထၢမ်တေႃႇလွင်ႈၶၢတ်ႈလၢမ်း ဢၼ်ဝႃႈ ၸွင်ႇပိုၼ်ႉႁူႉဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ တိုၼ်းပဵၼ်မဵဝ်းဢၼ်ပဵၼ်ၵၢင်ႊယူႇႁိုဝ် ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈ ၸူဝ်ႊသိပ်းပီႊ ၁၉၇၀ ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဝၢႆးပၢၼ်မႂ်ႇ၊ ၸၢဝ်းၾရင်ႇသဵတ်ႈ၊ ၸိုဝ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ Michel Foucault ၼၼ်ႉ လႆႈမီးၶေႃႈထၢမ်တေႃႇ လွင်ႈၵိူတ်ႇမီး(ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ)ပိုၼ်ႉႁူႉ(တၢင်းႁူႉ) ဢၼ်ဝႃႈ ၼၼ်ႉမႃ။ မၼ်းႁၼ်ဝႃႈ တၢင်းႁူႉၼႆႉ ပဵꧣ်လွၵ်းလၢႆးတႃႇၵႂၢၼ်းပႂ်းႁႅင်းပွင်ႊ၊ ပဵၼ်မဵဝ်းဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ မႃးတႃႇတေထႅမ်ပၼ် တၢင်းလူဝ်ႇ(ယိူင်းဢၢၼ်း)ၶွင် တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းဢၼ်မီးႁႅင်းပွင်ႊ ၾၢႆႇၵၢၼ်မိူင်း လႄႈ ၾၢႆႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၶဝ် ၼႆယဝ်ႉ။ ႁဵတ်းၼႆသေ လၢႆးၼႆႉၵေႃႈ လႆႈပဵၼ်ၶေႃႈထတ်းသၢင်တေႃႇ ၾိင်ႈ တႅတ်ႈၵၢၼ်မိူင်း၊ လိၵ်ႈလၢႆး၊ လႄႈ ၵၢၼ်လမ်းတိုၼ်း ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ် ဢမႄႇရီႇၵၼ်ႇ လႄႈ ဢၼ်ဢိင် ၼိူဝ်ၸၢဝ်းယူးရူပ်ႉပဵၼ်ၵၢင်ႊၼၼ်ႉမႃးယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

မၢင်ႊပွၵ်ႈၼႆႉ လွင်ႈၼွင်ႇၵၢႆႇၼႂ်းၵႄႈ တၢင်းႁူႉ လႄႈ ႁႅင်းပွင်ႊၵၢၼ်မိူင်း - ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ တီႈလိူင်ႈမူး ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇၼႆႉ ၸၢင်ႊၵႆႉႁၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈလီယူႇ။ ယူဝ်ၶႄး ႁဝ်းၸၢင်ႊဝူၼ်ႉလႆႈတူဝ်ယၢင်ႇတီႈၸိူဝ်ႉ ၼင်ႇ ဢၼ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းႁႅင်းပွင်ႊၶဝ် တီႈၼႂ်းၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် တီႈၼႂ်းၸုမ်းသိုၵ်းၶဝ် ဢၢၼ်းၶႂ်ႈၵုမ်းၵႂၢၼ်းၼိူဝ်ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ၊ ၼိူဝ်လုၵ်ႈႁဵၼ်း လႄႈ မေႃသွၼ်၊ လႄႈ ဢၢၼ်းၶႂ်ႈၵုမ်းၵႂၢၼ်းဝႃႈ တေလႆႈပူင်သွၼ်ဢီႈသင်ၵွၺ်း တီႈႁူင်းႁဵၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် တီႈၸၼ်ႉၸွမ်လူင်ၶဝ် ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။

ၶၵ်ႉတွၼ်ႈၵၢၼ်လမ်းတိုၼ်း လၢႆးပၢႆးသၢႆႊ

ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ မီးၾိင်ႈတႅတ်ႈလၢႆလၢႆမဵဝ်းယူႇသေတႃႉၵေႃႈ ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း ပၢႆးမိူင်း လႄႈ ၵၢၼ် လဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊၵၼ်ႊၵူၼ်းၼႆႉၵေႃႈ လႆႈသိုပ်ႇၵဵပ်းတိုဝ်းမႃး လွၵ်းလၢႆးၵၢၼ်ပၢႆးသၢႆႊ လၢႆလၢႆမဵဝ်းယူႇ ၼင်ႇၵဝ်ႇ။

မၢင်ႊပွၵ်ႈၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈၵၢၼ်ၵဵပ်းၶေႃႈမုၼ်းၸွမ်းၼင်ႇလၢႆးဢၼ်ပဵၼ်ပၵ်းပဵၼ်ပိူင် လႄႈ လုၵ်ႉ တီႈၵၢၼ်ထတ်းသၢင်ၸၵ်းယွၺ်ႈၶေႃႈမုၼ်းလီငၢမ်းသေယဝ်ႉ ၽူႈလမ်းတိုၼ်းၶဝ် ၸင်ႇၵွၺ်ႈ ႁုၼ်ႈမုၼ်း မႃး ၶေႃႈၶိုပ်ႊလၢမ်း(hypothesis)ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉယူႇ။ ၶေႃႈၶိုပ်ႊလၢမ်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်ၶၢတ်ႈ လၢမ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၵၢၼ်သပ်းလႅင်းလွင်ႈဢၼ်လႅပ်ႈတေပဵၼ်လႆႈ ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈပိူင်ပဵၼ်သေၸိူဝ်ႉသေ လွင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တႃႇႁူႉလႆႈဝႃႈ ၶေႃႈၶိုပ်ႊလၢမ်းၼၼ်ႉ တေမႅၼ်ႈႁႃႉဢမ်ႇမႅၼ်ႈၼႆၼၼ်ႉ ၵႆႉဢိင်ၼိူဝ် လွၵ်းလၢႆးၵၢၼ်းလမ်းတိုၼ်းသေယဝ်ႉ ၸွပ်ႇႁဵၼ်းႁႂ်ႈမႅၼ်ႈၸွမ်းပၵ်းၸွမ်းပိူင်(systematically) ယူႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၶၵ်ႉတွၼ်ႊၵၢၼ်လမ်းတိုၼ်း ဢၼ်ဢဝ်လၢႆးပၢႆးသၢႆႊသေ ႁဵတ်းသၢင်ႈၼၼ်ႉတႄႉၵေႃႈ ၵမ်ႈၼမ် တႄႉ မီးၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉယူႇ။

1. ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းတႄႉ သွၵ်ႈႁႃလိူင်ႈမူး(လွင်ႈၶွင်ႈၶမ်) သေယဝ်ႉ ပိုတ်ႇၶေႃႈထၢမ် ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇ လူၺ်ႈလွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၼၼ်ႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ သိုပ်ႇႁဵတ်းၵၢၼ်သွၵ်ႈႁႃလမ်းတိုၼ်းတၢၼ်ႇတၢၼ်ႇ ႁႂ်ႈတိူဝ်း ႁူႉထိုင် လိူင်ႈမူး(issues)ၼၼ် လူၺ်ႈၶိုၼ်းသွၵ်ႈႁႃၶိုၼ်း လိၵ်ႈလၢႆးဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈမႃး၊ ၵၢၼ်လမ်း တိုၼ်း ဢၼ်ပိူၼ်ႈယၢမ်ႈႁဵတ်းမႃး၊ လႄႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈဢၼ်ယၢမ်ႈတူၵ်ႇလၢတ်ႈထိုင်ႈလိူင်ႈမူးၼၼ်ႉ ၼႆ ယဝ်ႉ။ 2. ဢိင်ၼိူဝ်တီႈ ၵၢၼ်လမ်းတိုၼ်းဢၼ်ႁႅၵ်ႈႁဵတ်းမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉသေ ၸင်ႇၵွၺ်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်းမႃး ၶေႃႈၶိုပ်ႊလၢမ်းသေမဵဝ်းမဵဝ်း ဢၼ်မွၵ်ႇပေႃးပိူင်းပၼ်ၶေႃႈသပ်းလႅင်း ဢမ်ႇၼၼ် ၶေႃႈၶၢတ်ႈလၢမ်း ဢၼ် လႅပ်ႈတေပဵၼ်လႆႈ ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈလိူင်ႈမူးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ 3. ပေႃးယဝ်ႉၵေႃႈ ပိုတ်ႇၶေႃႈထၢမ်ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈလိူင်ႈမူးၼၼ်ႉသေယဝ်ႉ ၵဵပ်းၶေႃႈမုၼ်း ဢၼ်တေ ၼွင်ႇၵၢႆႇတင်းၶေႃႈၶိုပ်ႊလၢမ်း လွင်ႈလိူင်ႈမူး(လွင်ႈၶွင်ႈၶမ်) ဢၼ်ႁဝ်းမီး။ 4. ဢဝ်ၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်ၵဵပ်းမႃးၼၼ်ႉ မႃးထတ်းတူၺ်း ဢမ်ႇၼၼ် မႃးၼိူင်းတူၺ်းတင်း ၶေႃႈၶိုပ်ႊ လၢမ်းဢၼ်ႁဝ်းမီးၼၼ်ႉတူၺ်းဝႃႈ ၸွင်ႇမၼ်းမႅၼ်ႈယူႇႁိုဝ်ဢမ်ႇမႅၼ်ႈငမ်ႇၵၼ်။ 5. ပေႃးယဝ်ႉၵေႃႈ ပိုၼ်ႊဢွၵ်ႇၽွၼ်းလႆႈၵၢၼ်လမ်းတိုၼ်း ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ႁဵတ်းၽိုၼ်လၢႆးငၢၼ်း၊ တႅမ်ႈ ဢွၵ်ႇလိၵ်ႈ၊ ႁဵတ်းၵၢၼ်တၢင်ႇလၢတ်ႈ ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉသေယဝ်ႉ - ပိူင်းၼေပႃးဝႃႈ မိူဝ်းၼႃႈ ၵိုင်ႇလီလႆႈသိုပ်ႇ ႁဵတ်းၵၢၼ်လမ်းတိုၼ်းဢီႈသင်လၢႆလၢႆထႅင်ႈ။

လၢႆးၵၢၼ်လမ်းတိုၼ်းၾၢႆႇၼပ်ႉႁူႉ လႄႈ ၾၢႆႇဝူၼ်ႉႁူႉ

ပေႃးမွၵ်ႈၵႃႊၼႆႉၵေႃႈ ႁဝ်းလႆႈႁူႉ ႁူဝ်ႁုပ်ႈၶၵ်ႉတွၼ်ႊလွၵ်းလၢႆးပၢႆးသၢႆႊယဝ်ႉလႄႈ ၶေႃႈထၢမ် ႁဝ်း ဢၼ်တေၵႂႃႇၼႃႈၼႆႉထႅင်ႈၸမ်း ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ဝႃႈ “မီးလွၵ်းလၢႆးဢီႈသင်လၢႆလၢႆၽွင် ဢၼ်ယၢမ်ႈလႆႈ ဢဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းသေ ႁဵတ်းၵၢၼ်လမ်းတိုၼ်း ၼႂ်းပၢႆးၵၢၼ်မိူင်း? ” ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သူၸဝ်ႈလႅပ်ႈတေဝူၼ်ႉ မႅၼ်ႈယူႇ တူဝ်ယၢင်ႇၵမ်ႈၽွင်ႈ - ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ လွင်ႈၵၢၼ်ၸွပ်ႇထၢမ်(survey)ဢမ်ႇၼၼ် ၵၢၼ်တွင်ႈထၢမ် (interview)ၸိူဝ်းၼႆႉ။ ပေႃးဢဝ်ပိူင်လၢႆးၵၢၼ်လမ်းတိုၼ်းၾၢႆႇပၢႆးသၢႆႊၵၼ်ႊၵူၼ်းဝႃႈၸိုင် တူဝ်ယၢင်ႇ လွၵ်းလၢႆးၵၢၼ်လမ်းတိုၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉၼႆႉ ၸၢင်ႊတေၸႅၵ်ႇလႆႈပဵၼ်သွင်မဵဝ်းယူႇ။ ၼၼ်ႉၸမ်း ႁွင်ႉဝႃႈ လၢႆးၵၢၼ်လမ်းတိုၼ်းၾၢႆႇၼပ်ႉႁူႉ (quantitative) လႄႈ လၢႆးၵၢၼ်လမ်းတိုၼ်းၾၢႆႇဝူၼ်ႉႁူႉ (qualitative)ၼႆယဝ်ႉ။

လွၵ်းလၢႆးၵၢၼ်လမ်းတိုၼ်းၾၢႆႇၼပ်ႉႁူႉၼႆႉ ပဵၼ်လွၵ်းလၢႆးဢၼ်ပိုတ်ႇၶေႃႈထၢမ်ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ လွင်ႈဝႃႈ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၼွင်ႇၵၢႆႇတင်းလိူင်ႈမူးၼၼ်ႉ မီးၼမ်ဢေႇတၢၼ်ႇလႂ်ၼႆယဝ်ႉ။ မၼ်းပဵၼ်လၢႆး ဢၼ်ႁပ်ႉႁၼ်ဝႃႈ လိူင်ႈမူးၾၢႆႇၵၢၼ်မိူင်း(political issues)တီႈၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၵေႃႈ ငၢႆးမိူၼ်တင်း လၢႆးၵၢၼ်လမ်းတိုၼ်း ၼင်ႇတီႈၼႂ်းပၢႆးသၢႆႊၾၢႆႇၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ် ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်ၸွပ်ႇထၢမ်ၼႆႉ သမ်ႉ ပဵၼ်လွၵ်းလၢႆးမဵဝ်းၼိူင်ႈ တႃႇတေလႆႈမႃးၶေႃႈမုၼ်း ပုၼ်ႈတႃႇၵၢၼ်လမ်းတိုၼ်းၾၢႆႇၼပ်ႉႁူႉ ၼႆ ယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈလၢႆးၵၢၼ်လမ်းတိုၼ်းၼႆႉသေ ၸၢင်ႊလႆႈမႃး ၶေႃႈမုၼ်းၾၢႆႇတူဝ်ၼပ်ႉ(numerical data) တေၸၢင်ႊဢဝ်လၢႆးပၢႆးၼပ်ႉတႅတ်ႈ(statistical methods) လႄႈ လၢႆးၼႄသဵၼ်ႈလွၵ်းမၢႆသေ ယဝ်ႉ ထတ်းသၢင်ၸၵ်းယွၺ်ႈလႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

လွၵ်းလၢႆးၾၢႆႇဝူၼ်ႉႁူႉ(qualitative approach)ၸမ်း ဝူၼ်ႉသွၼ်ႇဝႃႈ ၵၢၼ်လမ်းတိုၼ်းလွင်ႈ တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၼႆႉ မၼ်းဢမ်ႇမိူၼ်တင်း ပၢႆးသၢႆႊၾၢႆႇၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်။ လွၵ်းလၢႆးၼႆႉၸမ်း ဢဝ်လၢႆး ဢၼ်ဢၢၼ်းပွင်ႇၸႂ်လိုၵ်ႉလိုၵ်ႉလမ်ႇလမ် ၼိူဝ်လိူင်ႈမူးၼႂ်းၵၼ်ႊၵူၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပဵၼ်လွၵ်းလၢႆး ဢၼ်ၼပ်ႉသွၼ်ႇတေႃႇ ၸဵင်ႇႁပ်ႉႁၼ်ၵူၼ်းႁဝ်း ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလိူင်ႈမူးၵၢၼ်မိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵၢၼ် လမ်းတိုၼ်းလၢႆးၾၢႆႇဝူၼ်ႉႁူႉၼႆႉ ၵႆႉပႃးလွင်ႈၵၢၼ်တွင်ႈထၢမ် လိုၵ်ႉလိုၵ်ႉလမ်ႇလမ် ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈ ဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၼ်ပဵၼ်ၸုမ်းပဵၼ်ၸုမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

တူဝ်ယၢင်ႇၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း တီႈမိူင်းမၢၼ်ႈ (Case Study)

ၵၢၼ်လမ်းတိုၼ်းလၢႆးၾၢႆႇၼပ်ႉႁူႉ လႄႈ လၢႆးၾၢႆႇဝူၼ်ႉႁူႉ ဢၼ်ပိူင်းၼေလွင်ႈ ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း မူးတၢင်းၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႊၸမ်း မီးၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။

ၽိုၼ်လၢႆးငၢၼ်း ဢၼ်ယူႇတီႈမုၵ်ႉၸုမ်းၵၢၼ်လမ်းတိုၼ်းၼႂ်းတူင်ႇ တီႈမိူင်းမၢၼ်ႊၶဝ်ႁဵတ်း ဢွၵ်ႇမႃး၊ ဢၼ်ပဵၼ်ၽိုၼ်လၢႆးငၢၼ်းလွင်ႈၽွၼ်းယွၼ်ႈၼိူဝ်ၵူၼ်းမိူင်းမၢၼ်ႊ တင်ႈတႄႇမိူဝ်ႈလိူၼ် ထူၼ်ႈ ၂ ပီႊ ၂၀၂၁ မိူဝ်ႈသိုၵ်းသိမ်းဢႃႇၼႃႇမႃးၼႆၼၼ်ႉ လႆႈဝႃႈပဵၼ်ၽိုၼ်လမ်းတိုၼ်းဢၼ်ပဵၼ်ၾၢႆႇ ၼပ်ႉႁူႉမဵဝ်းၼိူင်ႈၼႆယူႇ။ ၼႂ်းၽိုၼ်လၢႆးငၢၼ်းၼၼ်ႉ သမ်ႉပႃးမီးတင်းလွင်ႈတၢင်းဢၼ်ပဵၼ် ၵၢၼ်လမ်း တိုၼ်းၾၢႆႇလၢႆးဝူၼ်ႉႁူႉ ၼႆယူႇၽွင်ႈ။ ၽိုၼ်လမ်းတိုၼ်းၼၼ်ႉ ဢိင်ၼိူဝ်ၵၢၼ်ၸွပ်ႇထၢမ်ၼိူဝ်ဢွၼ်ႇ လၢႆးတေႃႇၵူၼ်း ၁၂၀၀ ၵေႃႉ ပတ်းပိုၼ်ႉမိူင်းမၢၼ်ႊ။ ၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်လႆႈမႃးတီႈၵၢၼ်ၸွပ်ႇထၢမ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်ပဵၼ်ၾၢႆႇၼပ်ႉႁူႉလႆႈ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်ၶေႃႈမုၼ်း ဢၼ်ဢဝ်မႃးပိူင်းၼေ ပဵၼ်ဝၢၵ်ႈ လႄႈ ပဵၼ်ၶေႃႈမုၼ်း မဵဝ်းဢၼ်ၸၢင်ႊဢဝ်ပႃးပိူင်းၼႄပဵၼ် လွၵ်းသဵၼ်ႈမၢႆ ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်း ၼၼ်ႉ ပႃးၶေႃႈမုၼ်းလွင်ႈၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ်တွပ်ႇမႃး ၼႂ်းၶေႃႈၸွပ်ႇထၢမ် - ၸိူဝ်ႉၼင်ႇဝႃႈ လွင်ႈၸူဝ်ႊၶူပ်ႇ ၶဝ်၊ လွင်ႈၸေႊမိူင်း ဢမ်ႇၼၼ် ၸေႊတိူင်း ဢၼ်ၶဝ်ယူႇသဝ်း၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ပႃးတင်းၶေႃႈတွပ်ႇၶဝ် ဢၼ် တုမ်ႉတွပ်ႇတေႃႇၶေႃႈထၢမ်ၼႂ်းၽိုၼ်ၸွပ်ႇထၢမ်ၼၼ်ႉယူႇ။ တူဝ်ယၢင်ႇ - ၸူဝ်ႊၶူပ်ႇၵူၼ်းၸိူဝ်းတွပ်ႇမႃး ၼၼ်ႉ မီးတႄႇဢဝ် ၸူဝ်ႊၶူပ်ႇ ၂၅-၂၉ သေ ၼႂ်းၵႃႊၵူၼ်းဢၼ်တွပ်ႇမႃးၼၼ်ႉ သႅၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၵူၼ်း ဢၼ်ပႃးမီးယူႇတႃႇ ၂၉ ။ ၵူၼ်းတႃႇ ၃၃% ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းၸၢႆးသေ၊ ထႅင်ႈ ၆၆% ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၼၢင်း ယိင်း။

ၼႂ်းၶေႃႈထၢမ်ဢၼ်ပၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉ ၵူၼ်းတွပ်ႇမၼ်း ၸၢင်ႊလိူၵ်ႈဢဝ်ၶေႃႈတွပ်ႇ ဢၼ်ၶဝ်ႁၼ်ဝႃႈ လႅပ်ႈၸႂ်ၼၼ်ႉယူႇ။ တူဝ်ယၢင်ႇ - ၶေႃႈထၢမ်ၶေႃႈၼိူင်ႈ ထၢမ်လွင်ႈၽွၼ်းယွၼ်ႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊငဝ်းလၢႆး ၵၢၼ်မိူင်း ဢၼ်တုမ်ႉယွၼ်ႈတေႃႇ ၸူဝ်ႊပၢၼ်ၵူႊဝၼ်းဝၼ်း ၵူၼ်းမိူင်း ၼႆယဝ်ႉ။ ၶေႃႈတွပ်ႇ ဢၼ်ၵူၼ်း တွပ်ႇမၼ်း ၸၢင်ႊလိူၵ်ႈလႆႈၸမ်း မီးၼင်ႇဝႃႈ - တုမ်ႉတိူဝ်ႉတေႉတေႉ၊ တုမ်ႉတိူဝ်ႉတၢၼ်ႇတၢၼ်ႇ၊ တုမ်ႉ တိူဝ်ႉဢိတ်းဢီႈ၊ လႄႈ ဢမ်ႇတုမ်ႉတိူဝ်ႉသင် ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းတွပ်ႇမၼ်း ၈၃% ၼၼ်ႉ တွပ်ႇမႃးဝႃႈ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈသိုၵ်းသိမ်းဢႃႇၼႃႇသေယဝ်ႉ လႆႈၺႃးတၢင်းတုမ်ႉတိူဝ်ႉတေႉတေႉ ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၵၢၼ်လမ်းတိုၼ်းၾၢႆႇလၢႆးၼပ်ႉႁူႉၼႆႉ ပၼ်ႁႂ်ႈႁူႉၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်ပဵၼ်တူဝ်ၼပ်ႉသေတႃႉ သမ်ႉ ဢမ်ႇသပ်းလႅင်းပၼ်လႆႈ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၸီႉပိူင်းထိုင်ပၼ်လႆႈ ၶေႃႈတွပ်ႇဢၼ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တွပ်ႇ ပၼ်မႃး။ ၶေႃႈတွပ်ႇထၢမ်ၼၼ်ႉ ယင်းပၢႆထၢမ်ၵူၼ်းမိူင်းဝႃႈ NUG မီးၵၢၼ်တႅၼ်းတၢင်တူဝ်ၶဝ်ၸိူင်ႉႁိုဝ် ၽွင်ႈၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းမွၵ်ႈ ၇၆% ၼၼ်ႉ တွပ်ႇမႃးဝႃႈ ပဵၼ်တူဝ်တႅၼ်း ဢၼ်တႅၼ်းတၢင်ၵူၼ်းမိူင်း တင်းမူတ်း ၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၼႃႇ တႃႇတေႁူႉဝႃႈ ၵွပ်ႈသင်လႄႈ ၵူၼ်းလိူၵ်ႈတွပ်ႇၶေႃႈထၢမ်ၼင်ႇၼၼ်ၼႆ ၼၼ်ႉ သမ်ႉလူဝ်ႇလႆႈဢဝ်လၢႆးၵၢၼ်လမ်းတိုၼ်းၾၢႆႇၼပ်ႉႁူႉ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ႁဵတ်းၵၢၼ်ဢုပ်ႇဢူဝ်းလိုၵ်ႉ လမ်ႇၼၼ်ႉယူႇ။ ၽူႈတွပ်ႇၵမ်ႈၽွင်ႈ လႅပ်ႈတေႁၼ်ဝႃႈ NUG ပဵၼ်တူဝ်တႅၼ်းၵူၼ်းမိူင်း ယွၼ်ႉဝႃႈ ၼႂ်း ၸုမ်းၼၼ်ႉ ပႃးမီးဝႆႉ တႅၼ်းၽွင်း ၸိူဝ်းဢၼ်ၶၢမ်ႈပူၼ်ႉၵၢၼ်လိူၵ်ႈတင်ႈမႃး၊ မၢင်ႊၵေႃႉသမ်ႉႁၼ်ဝႃႈ ပဵၼ်ၸုမ်းတႅၼ်းတၢင်ၵူၼ်းမိူင်း ယွၼ်ႉဝႃႈ ၼႂ်းၸုမ်းၼၼ်ႉ ပႃးမီးဝႆႉ တူဝ်တႅၼ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၸိူဝ်းဢၼ် ဢမ်ႇၸႂ်ႈမၢၼ်ႊ၊ ဢမ်ႇၼၼ် ပႃးမီးဝႆႉ ၵူၼ်းၸူဝ်ႊၶူပ်ႇလၢႆသႅၼ်း လႄႈ ပႃးၸဵမ်ယိင်းၸဵမ်ၸၢႆး၊ မၢင်ႊ ၸိူဝ်းသမ်ႉတေႁပ်ႉႁၼ်ဝႃႈ ၸုမ်း NUG ပဵၼ်ၸုမ်းတႅၼ်းတၢင်းၶဝ် ယွၼ်ႉဝႃႈ ပဵၼ်ၸုမ်းဢၼ်ၵမ်ႉထႅမ် သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၸုမ်းၵမ်ႉထႅမ်ပိူင်မိူင်းၾႄႇတရလ်ႇ ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၼႆယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်တွင်ႇထၢမ်ၾၢႆႇၼပ်ႉႁူႉ(qualitative intervies) ဢၼ်တွင်ႈထၢမ်ထိုင်လိုၵ်ႉလိုၵ်ႉလမ်ႇလမ်ၼၼ်ႉ ယင်းၸၢင်ႊၸွၺ်ႈႁႂ်ႈႁူႉထိုင်မႃး ၸဵင်ႇႁပ်ႉႁၼ်ၽူႈတွပ်ႇမၼ်း ၸိူဝ်းဢၼ်မီးၸဵင်ႇႁၼ် ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။

ၶေႃႈႁုပ်ႈ လႄႈ ၶေႃႈဢၢၼ်းတႃႇၵၼ်ႊလိၵ်ႈၼႃႈ

ၼႂ်းၵၼ်ႊႁဵၼ်းတွၼ်ႊၼႆႉ ႁဝ်းလႆႈၶႆႊၼေမႃး လွၵ်းလၢႆးၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးၵၢၼ်မိူင်း ၵမ်ႈၽွင်ႈ လႄႈ လွၵ်းလၢႆးဢၼ်ၵႆႉလႆႈဢဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း တႃႇႁဵတ်းၵၢၼ်လမ်း ပၢႆးၵၢၼ်မိူင်းယူႇယဝ်ႉ။ လွင်ႈတၢင်းၵမ်ႈ ၼမ်ၼမ် ၼႂ်းလၵ်းၾၢႆႇပၢႆးႁဵၼ်းၼႉတႄႉၵေႃႈ တေတိူဝ်းပဵၼ်လွင်ႈၵၢၼ်ပၢႆးမိူင်း လိူဝ်သေ လွင်ႈၵၢၼ် လမ်းတိုၼ်းၾၢႆႇၵၢၼ်မိူင်းယူႇ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ဢၢၼ်းႁႂ်ႈႁူႉပွင်ႇၸႂ်ထိုင် လၢႆးၵူၼ်းႁဝ်းပိုတ်ႇ ၽုၺ်ႇတီႈပွင်ႇလွင်ႈပၢႆးမိူင်းသေယဝ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးမႃး ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈပၢႆးမိူင်း ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပိူင်းၼႄပၼ် တၢင်းလမ်ႇလွင်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈ လႄႈ ၸဵင်ႇႁၼ်လၢႆလၢႆမဵဝ်း ဢၼ်ႁဝ်းတေလႆႈႁူပ်ႉႁႃး ၼႂ်းပၢႆးၵၢၼ်မိူင်း ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၼႂ်းၵၼ်ႊလိၵ်ႈၼႃႈမႃးၼႆႉ ႁဝ်းတေလဵပ်ႈႁဵၼ်းၵႂႃႇ တၢင်းၶႆႈၸႂ်လမ်ႇလွင်ႈၵမ်ႈၽွင်ႈ တီႈၼႂ်းပၢႆး ၵၢၼ်မိူင်း လႄႈ ဢိၵ်ႇတင်းလွင်ႈတၢင်းၶႆႈၸႂ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးတၢင်းႁူမ်ႇငမ်းၼိူဝ် တၢင်းဝူၼ်ႉၾၢႆႇၵၢၼ် မိူင်း လႄႈ တၢင်းႁဵတ်းသၢင်ႈၾၢႆႇၵၢၼ်မိူင်းၸိူင်ႉႁိုဝ်လၢႆလၢႆ ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။