ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း ၸိုင်ႈမိူင်း

တွၼ်ႊၼမ်း

မိူင်းလႂ်သေဢမ်ႇဝႃႈ တိုၼ်းတေလႆႈတႅပ်းတတ်းဝႃႈ တေ ႁဵတ်းႁိုဝ်သၢင်ႈလွင်ႈမၢၵ်ႈမီးလီပဵၼ်၊ တေႁဵတ်းႁိုဝ် ပိုၼ်ႊၽႄၵုၼ်ႇ သိၼ်၊ လႄႈ တေႁဵတ်းႁိုဝ် ၸတ်းၸႅၵ်ႇၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်း ဢၼ်မီးဝႆႉ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်တႅပ်းတတ်းၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉ မၼ်းပဵၼ်ပိုၼ်ႉငဝ်ႈ လူင် ပၵ်းပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၸိုင်ႈမိူင်းၼိူင်ႈ လုၵ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းလူၵ်ႈမိူင်းၵၢပ်ႈပၢၼ်မႂ်ႇၼႆႉ မီးပိူင်ယၢင်ႇ ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းသၢမ်မဵဝ်း ႁူမ်ႇငမ်းဝႆႉယူႇ။ ၼၼ်ႉၸမ်း ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းဢၼ်ၵုမ်းၵမ်ဝႆႉ(command economy)၊ ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း လွၵ်းၵၢတ်ႇလွတ်ႈလႅဝ်း( the free market economy) လႄႈ ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းလေႃးလႄး (the mixed economy) ၼႆယဝ်ႉ။ ပိူင်ယၢင်ႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ မီးလွင်ႈလီလႄႈ လွင်ႈၸုတ်ႈယွမ်းႁင်းၽႂ်မၼ်း လႄႈ ဢိၵ်ႇတင်း တူဝ်ယၢင်ႇၼႂ်းလူၵ်ႈ ပိူင်ပဵၼ်တေႉဝႆႉယူႇ။ ပေႃးႁဝ်းပွင်ႇၸႂ် ယူင်ႉပၵ်းပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉၼႆၸိုင် ႁဝ်းတေႁူႉပွင်ႇဝႃႈ ၸိုင်ႈမိူင်းတင်းလၢႆ ႁဵတ်းႁိုဝ်လိူၵ်ႈဢဝ် ၼႂ်းၵႄႈ သုၼ်ႇႁဵတ်းသၢင်ႈလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ၊ လွင်ႈပၢင်ၵၢတ်ႇလွတ်ႈလႅဝ်း၊ လႄႈ လၢႆးသုတ်ႉၸူး ဢၼ်ၵွၼ်းၵိူင်ႈ ၼႂ်းၵၢၼ်သၢင်ႈလွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ ႁုၼ်ႈမုၼ်းဝၢၼ်ႈမိူင်း ၼႆယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း ဢၼ်ၵုမ်းၵမ်ဝႆႉ (The Command Economy)

ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းဢၼ်ၵုမ်းၵမ်ဝႆႉ ဢမ်ႇၼၼ် မၢင်ႊပွၵ်ႈႁိၵ်ႈႁွင်ႉ ဝႃႈ ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း ဢၼ်တမ်းၽႅၼ်ၵၢၼ်ဝႆႉ (planned economy) ၼႆႉ ပဵၼ်ပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်မီးၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ ပဵၼ်ၾၢႆႇတႅပ်းတတ်းလွင်ႈၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်း ဢၼ်ယႂ်ႇလူင်တင်းလၢႆ ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈ လႄႈ ၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်းၵမ်ႈၼမ်ၼမ်ၵေႃႈ ပဵၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းပိူင်ႇငမ်းသေ တႅပ်းတတ်းပႃးဝႃႈ ၵိုင်ႇႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၵုၼ်ႇဢီႈသင်၊ တေလႆႈၶၢႆၼႂ်းၶၼ်ၵႃႊႁိုဝ်၊ လႄႈ ၵုမ်းပႃးၵႃႊၸၢင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တႅၼ်းတီႈတေပွၺ်ႇႁႂ်ႈႁႅင်းၽႂ်ႇသိုဝ်ႉ(demand) လႄႈ ႁႅင်းၽႂ်ႇၶၢႆ(supply) ဢွၼ်ၼမ်းၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင်ၼၼ်ႉ ၽူႈတမ်းၽႅၼ်ၵၢၼ်ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၶဝ် တႅပ်းတတ်းမၵ်းမၼ်ႈ ပၼ်ဝႃႈ လူဝ်ႇမီးၶူဝ်းၵုၼ်ႇမဵဝ်းလႂ် ၼမ်တၢၼ်ႇလႂ်ၼႆ ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။

ပေႃးတူၺ်းၶိုၼ်း ပိုၼ်းပူၼ်ႉမႃးၼႇၸိုင် ပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈ မုၼ်း ဢၼ်ၸီႉသင်ႇဝႆႉၼႆႉ ပဵၼ်ပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း ဢၼ်ၵွင်ႉတင်း ၸိုင်ႈမိူင်း ၶွမ်ႇမိဝ်ႇၼိသ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် ၸိုင်ႈမိူင်းသူဝ်ႇသျလ်ႇလိသ်ႉ ၸိူဝ်းၼႆႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်းတႄႉ ၸၢင်ႊႁၼ်လႆႈ မိူၼ်ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ မိူင်း ၶႄႇပၢၼ်မၢဝ်ႇၸိုဝ်ႇတူင်း၊ မိူင်းၵူဝ်းရီးႁွင်ႇ၊ လႄႈ မိူင်းၶိဝ်းၿႃး ၸဵမ်ၸိူဝ်း ၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈမိူင်း ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၼႆႉ ၶဝ်ယုမ်ႇဝႃႈပေႃး ယူႇတီႈငဝ်ႈၵၢင်ႊသေ တမ်းၽႅၼ်ၵၢၼ်ပၼ်ၼႆၸိုင် ၸၢင်ႊၽဵဝ်ႈပႅတ်ႈလႆႈ လွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ် လႄႈ ၸၢင်ႊၵႅတ်ႇၶႄလႆႈ လွင်ႈၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးသုၼ်ႇလဵဝ်ၶဝ် ၵိၼ်ၸိၵ်းၵိၼ်ႁူဝ် ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ပေႃးတေတူၺ်းၼႂ်းၾိင်ႈတႅတ်ႈမၼ်းဝႃႈၸိုင် ပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းဢၼ်မီးလွင်ႈၸီႉသင်ႇဝႆႉၼႆႉ ယိူင်းတႃႇတေႁႂ်ႈမီးမႃး လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်၊ လွင်ႈမီးၵၢၼ်ငၢၼ်းၵူႊၵေႃႉ၊ လႄႈ လွင်ႈၶဝ်ႈထိုင်လႆႈ တၢင်းလူဝ်ႇပိုၼ်ႉထၢၼ်ၼႆယူႇ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ၼႂ်းၵၢၼ်ထူပ်းမိုဝ်းတေႉတေႉ ၼၼ်ႉၸိုင် ၵႆႉလႆႈထူပ်းၺႃး လွင်ႈဢမ်ႇထိုင်တီႈ တီႈၽွၼ်းလႆႈမၼ်းၼၼ်ႉယူႇ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈယူႇတီႈလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈသေ တႅပ်းတတ်းပၼ်ၵူႊၸိူဝ်ႉၵူႊလွင်ႈလႄႈ ယူႇတီႈၸိူဝ်းပဵၼ်ၸုမ်းၶွမ်ႇပၼီႇၶဝ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇမီးႁႅင်းၸုင်ၸၼ်ၸႂ် တႃႇတေၶူင်ႊသၢင်ႈမႂ်ႇမႂ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် တႃႇတေယုၵ်ႉမုၼ်းထၢၼ်ႈလီၶူဝ်းၶွင်ၶဝ်မႃး။ ၸၢင်ႊမီးလွင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇၵုၼ်ႇလူၼ်ႉၼမ်ႁႅင်း ဢမ်ႇၼၼ် ၸၢင်ႊမီးလွင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇၵုၼ်ႇဢမ်ႇၵုမ်ႇထူၼ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉမႃးသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵွၼ်ၵၼ်ၵွတ်းၽၢၼ်ၸွမ်းၵၼ်ၵႂႃႇလႆႈ။ ၵူၼ်းမိူင်းၸၢင်ႊလႆႈၶဝ်ႈထႅဝ်ယၢဝ်းလူင် ပႂ်ႉတႃႇလႆႈသိုဝ်ႉဢဝ်ၶူဝ်းၵုၼ်ႇ တႃႇၸႂ်ႉတိုဝ်းၵူႊဝၼ်းဝၼ်း။ ပေႃးဝႃႈ မီးၵူၼ်းၶုၼ်ဢွၼ်ႇယွပ်းၼိူင်ႈၵုမ်းၵမ်ၼိူဝ် ၶူဝ်းငဝ်ႈၸိုင်ႈမိူင်းဝႆႉၼႆၸိုင် ၸၢင်ႊမီးလွင်ႈၵိၼ်သူး ၵိၼ်လၢပ်ႈၼမ်မႃးၸွမ်းထႅင်ႈ။

သမ်ႉဝႃႈ မီးလွင်ႈသဵင်ႇတႃႉၸိူဝ်းၼႆႉသေတႃႉၵေႃႈ ပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈ မုၼ်း ဢၼ်မီးလွင်ႈၸီႉသင်ႇဝႆႉၼႆႉ ၸၢင်ႊမီးလွင်ႈထိုင်တီႈ ၼႂ်းငဝ်းလၢႆး မၢင်ႊလွင်ႈယူႇ။ တူဝ်ၢင်ႇမၼ်း - ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း ၽွင်းၶၢဝ်းယၢမ်းပၢင်သိုၵ်းတိုၵ်းတေႃး ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈတႃႇတေႁႂ်ႈ ႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈႁိူင်းဝႆး ဝႆးၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊလႆႈဢိင်ပိုင်ႈၼိူဝ် ငဝ်ႈၵၢင်ႊတမ်းၽႅၼ်ၵၢၼ်ၼၼ်ႉ ယူႇတေႉတေႉၼင်ႇၵဝ်ႇ။ မိူင်းၶႄႇ၊ မိူင်းဝႅတ်ႉၼမ်း၊ လႄႈ မိူင်းလၢဝ်း ၸိူဝ်းၼႆႉ မိူဝ်ႈတႄႇတႄႇမၼ်း တႄႇၸႂ်ႉတိုဝ်း ပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းဢၼ် မီးလွင်ႈၸီႉသင်ႇဝႆႉသေ ဝၢႆးလင်မႃး ၸင်ႇၶိုၼ်းလႅၵ်ႈလၢႆႊသူႇၸူးလွင်ႈ မႄးပူၵ်းတင်ႈၶိုၼ်း လွၵ်းၵၢတ်ႇတႃႇႁႂ်ႈတိူဝ်းမီးလွင်ႈထိုင်ၽွၼ်းလႆႈယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈတူဝ်ထူပ်းမိူင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၼႄပၼ်ႁဝ်းဝႃႈ ပေႃး ၸႂ်ႉပိူင် ဢၼ်ၽႅၼ်ၵၢၼ်ပၼ်ၼၼ်ႉ ၶဵင်ႈၶႅင်ၼႃႇၵေႃႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႊသၢင်ႈလႆႈ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇႁိူဝ်ႈႁိူင်းၶၢဝ်ယၢဝ်းလႆႈ၊ လူဝ်ႇလႆႈမီးပၼ် ႁႂ်ႈ လွၵ်းၵၢတ်ႇ ႁဵတ်းၵၢၼ်ႁင်းၵွၺ်းမၼ်းယူႇ ၼႆယဝ်ႉ။

ပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း လွၵ်းၵၢတ်ႇလွတ်ႈလႅဝ်း( The Free Market Economy)

ပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းလွၵ်းၵၢတ်ႇလွတ်ႈလႅဝ်း ဢမ်ႇၼၼ် ဢၼ်ႁိၵ်ႈႁွင်ႉထႅင်ႈၸိုဝ်ႈၼိူင်ႈဝႃႈ ပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း ၸဝ်ႈတိုၼ်းလၢင်း (capitalist ecoonomy)ဢမ်ႇၼၼ် ပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းလွၵ်းၵၢတ်ႇဢီးသူၼ်း (market-driven economy)ၼႆၼၼ်ႉ မၼ်းဢိင်ၼိူဝ်တၢင်းၶႆႈၸႂ်ဢၼ်ဝႃႈ ၵၢၼ်တႅပ်းတတ်း ၾၢႆႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းတင်းလၢႆၼႆႉ လူဝ်ႇလႆႈဢိင်ၼိူဝ်လွင်ႈတဵမ်ၸႂ် ၵႃႉၵူးလႅၵ်ႈၵၼ်သေ ၵိုင်ႇတႅပ်းတတ်းႁဵတ်းသၢင်ႈဢဝ်ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းသုၼ်ႇလဵဝ် လႄႈ ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးသုၼ်ႇလဵဝ်ၶဝ် ပဵၼ်ၾၢႆႇပိူင်ႇငမ်းၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်း၊ တမ်းၵႃႊၶၼ် ၶၢႆ၊ လႄႈ ႁဵတ်းဢၵ်ႇၶူဝ်းၶွင်မႃးၸွမ်းၼင်ႇတၢင်းလူဝ်ႇ(ႁႅင်းၽႂ်ႇသိုဝ်ႉ) ၵူၼ်းၸႂ်ႉတိုဝ်းမၼ်းဢဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းယူင်ႉပၵ်းပိူင်ဢၼ်ၼႆႉၼၼ်ႉ လွင်ႈၶႄႉသဵင်ႇပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ဢီးသူၼ်း ႁႂ်ႈမီးလွင်ႈၶူင်ႊသၢင်ႈမႂ်ႇမႂ်ႇ၊ ႁႂ်ႈမီးမႃးထၢၼ်ႈလီ လႄႈ ႁႂ်ႈမီးလွင်ႈထိုင်ၽွၼ်း (efficiency)။ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ႊဢမႄးရီးၵႂ်းၼႆႉ လႆႈဝႃႈပဵၼ်မိူင်းဢၼ်ၸမ်ၵၼ်တင်းတူဝ်ယၢင်ႇ ပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းလွတ်ႈလႅဝ်းလူင်သေပိူၼ်ႈထီႈသုတ်းယဝ်ႉ။ မိူင်းသိင်းၵပူဝ်း၊ ႁွင်ႇၵွင်ႇ၊ မိူင်းဢွတ်ႇသထြေးလီးယႂ်း၊ လႄႈ မိူင်းယူႇၼၢႆႉတိတ်ႉၶိင်းတမ်း (မိူင်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈႁေႃၶမ်း) ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ တိုဝ်းၵမ်ႊႁဵတ်းၸွမ်း လၵ်းပိူင် လွၵ်းၵၢတ်ႇယူႇၼင်ႇၵဝ်ႇ။

ၼႂ်းပိူင်လွၵ်းၵၢတ်ႇလွတ်ႈလႅဝ်းၼၼ်ႉ ၶၼ်(ၵၢတ်ႇ) တေၶိုၼ်ႈႁႃႉ တေလူင်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉၵေႃႈ မၼ်းဢိင်ၼိူဝ်လွင်ႈၶႅပ်ႉ (scarcity)၊ လွင်ႈႁႅင်းၽႂ်ႇသိုဝ်ႉ(demand) လႄႈ လွင်ႈသဵင်ႇတႃႉ (competition) လၢႆလၢႆယဝ်ႉ။ သင်ဝႃႈ ၵူၼ်းၸႂ်ႉတိုဝ်းမၼ်း တိူဝ်းၶႂ်ႈလႆႈသမၢတ်ႉၾူၼ်းၵေႃႈ ၶွမ်ႇပၼီႇၶဝ် တေ တိူဝ်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇၼမ်မႃး။ သင်ဝႃႈ ၶူဝ်းၶွင်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇဢၼ် ၼိူင်ႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇပေႃးလႆႈတၢင်း ႁိုၼ်ႇသူင်ယဝ်ႉၼႆၸိုင် ၾၢႆႇႁဵတ်းဢွၵ်ႇမၼ်းၵေႃႈ တေဢမ်ႇသိုပ်ႇၶၢႆ ထႅင်ႈ။ ဢမ်ႇမီးၽႂ်ယူႇငဝ်ႈၵၢင်ႊသေ တမ်းၽႅၼ်ၵၢၼ်ပၼ်။ လုၵ်ႉတီႈ ၵၢၼ်တႅပ်းတတ်း ၵူၼ်းတင်းလၢႆသေ လွၵ်းၵၢတ်ႇ ပဵၼ်ၾၢႆႇၵပ်းသၢၼ် ပၼ်သေယဝ်ႉ ႁႂ်ႈၵိူတ်ႇပဵၼ်ယူႇႁင်းၵွၺ်းမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

လွၵ်းၵၢတ်ႇ(ပၢင်ၵၢတ်ႇ)လွတ်ႈလႅဝ်းၼႆႉ ဢီးသူၼ်း ႁႂ်ႈမီး လွင်ႈၵၢၼ်ဝူင်ႇသၢင်ႈၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီး (entrepreneurship)၊ ၸုင် ၸၼ်ႁႂ်ႈမီးလွင်ႈလူင်းတိုၼ်းလၢင်း၊ လႄႈ ဢီးသူၼ်းပၼ် ႁႂ်ႈမီးလွင်ႈ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၶိုပ်ႈၼႃႈ ၾၢႆႇပၢႆးၸၢင်ႊ (technological progress) ပႃး လူးၵွၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၼႃႇ မီးလွင်ႈလီၵေႃႈ ႁူႉတိူၵ်ႈၵႃႊမီးလွင်ႈ ၸုတ်ႈယွမ်းယူႇၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေးပၼ်ၵူၼ်းမိူင်း ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ လွင်ႈလုမ်းလႃးပၢႆးယူႇလီ လႄႈ လွင်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇၸိူဝ်းၼႆႉ သမ်ႉၸၢင်ႊ တူၵ်းၵႃႊႁႅင်း ပုၼ်ႈတႃႇၵူၼ်း ၽၢၼ်ၶဝ်ယူႇ။ သင်ဝႃႈ ၾၢႆႇၵၢၼ်မၢၵ်ႈ မီးၶဝ် ဝႆႉၼမ်ႉတွၼ်းပဵၼ်ယႂ်ႇလိူဝ်သေ လွင်ႈမၼ်ႈၵိုမ်းယိုၼ်းယၢဝ်းၼႆ ၸိုင် ၸၢင်ႊပဵၼ်လွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉတေႃႇ သိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉမႃးလႆႈ။ လွင်ႈ လူမ်ႉလႅဝ်လွၵ်းၵၢတ်ႇ - ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ လွင်ႈငမ်းၶၢတ်ႇ(monopoly) ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈသုၵ်ႉသူၼ်ၵၢၼ်ငိုၼ်းၵၢၼ်တွင်း (financial crises) ၸိူဝ်းၼႆႉ သမ်ႉၸၢင်ႊပဵၼ်ၽေးတေႃႇ လွင်ႈမၢၵ်ႈမုၼ်း မႃးလႆႈ ယူႇ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ ဢမ်ႇမီးၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ ၶဝ်ၵႅဝ်ၸွမ်း - ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈလွင်ႈတၢင်းၸိူဝ်းၼႆႉသေယဝ်ႉ တေႃႈၼင်ႇ ၼႂ်းၸိုင်ႈ မိူင်းဢၼ်ပဵၼ်ၸဝ်ႈတိုၼ်းလၢင်းလိူဝ်သေပိူၼ်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ယင်းဢမ်ႇႁတ်းၸႂ်ႉတိုဝ်း လၵ်းပိူင်လွၵ်းၵၢတ်ႇလွတ်ႈလႅဝ်း ၸႅတ်ႈၸႅတ်ႈၸၢင်ႇၸၢင်ႇလူးၵွၼ်ႇ။ ၶဝ်ၵေႃႈ လႆႈၸႂ်ႉပိူင်ၵုမ်းၵမ်၊ လႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်းၶူင်းၵၢၼ်လွင်ႈၽွၼ်းပၢင်ႈလီၵၼ်ႊၵူၼ်း၊ လႄႈ လွင်ႈၵၢၼ်ၵဵပ်းၶွၼ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉသေ မႄးၵေႈလိတ်ႈ တီႈၸုတ်ႈယွမ်း ပိူင်ၵၢၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယူႇ။

ပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း လေႃးလႄး (The Mixed Economy)

ပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းလေႃးလႄးတႄႉၵေႃႈ ဢဝ်လွင်ႈတၢင်း ၼႂ်း ပိူင်ဢၼ်မီးလွင်ႈၸီႉသင်ႇဝႆႉ လႄႈ လွင်ႈလွၵ်းၵၢတ်ႇလွတ်ႈ လႅဝ်းၼၼ်ႉ မႃးလေႃးၵၼ်ဝႆႉၼႆယဝ်ႉ။ ႁပ်ႉဢဝ်လွင်ႈႁႅင်းပွင်ႊ လွၵ်းၵၢတ်ႇ တႃႇသၢင်ႈလွင်ႈမီးသေဢမ်ႇၵႃး၊ ႁပ်ႉဢဝ်ပႃး လွင်ႈလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ မီးထၢၼ်ႈငၢၼ်း တႃႇၵႅတ်ႇၶႄပၼ်ၵူၼ်းမိူင်း လႄႈ တႃႇႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ် ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ပိူင်ယၢင်ႇဢၼ်ၼႆ့ လႆႈႁၼ်ပိူၼ်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ၼမ်သေပိူၼ်ႈၼႂ်းလူၵ်ႈၼႆႉယူႇ။ ၸိုင်ႈမိူင်းၸိူဝ်ႉၼင်ႇ မိူင်းၵျႃႇမၼီႇ၊ မိူင်းၾရင်ႇသဵတ်ႈ၊ မိူင်းၵျႃႇပၢၼ်ႇ၊ မိူင်းၵူဝ်းရီးယႂ်းၸၢၼ်း၊ မိူင်းၶႅၼ်း ၼႄႇတႂ်ႇ၊ မိူင်းထႆး၊ လႄႈ မိူင်းမလေးသီးယႂ်းၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းပိူင် ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းလေႃးၵၼ်ဝႆႉ၊ လႆႈဝႃႈၸႂ်ႉတိုဝ်းႁႅင်းလွၵ်းၵၢတ်ႇ ႁူမ်ႈတင်း လွင်ႈၶဝ်ႈၵႅဝ်ၾၢႆႇၸိုင်ႈမိူင်းပႃးယူႇ ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၼႂ်းပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းလေႃးလႄးၼၼ်ႉ ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီး ၵမ်ႈၼမ် ၼမ် တိုၵ်ႉပဵၼ်ၾၢႆႇသုၼ်ႇလဵဝ်ၶဝ် ပိူင်ႇငမ်းယူႇ၊ ၵူၺ်းၼႃႇ ၾၢႆႇလူင် ပွင်ႊၸိုင်ႈၶဝ်ၵေႃႈ ဢွၵ်ႇပိူင်းၵုမ်းၵမ်ဝႆႉ ၼင်ႇႁိုဝ်ၶဝ်ပေႃးတေဢမ်ႇမီး လွင်ႈ ၽိတ်းပိူင်သင်ဝႆႉယူႇ။ ၾၢႆႇလူင်ပွင်ႊ ၸိုင်ႈၵေႃႈ ယင်းတိုၵ်ႉၸၢင်ႊ ႁဵတ်းၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးဢၼ်ပဵၼ် ၾၢႆႇသၢႆႁႅင်း(energy)၊ ၾၢႆႇလွင်ႈလုမ်း လႃးပၢႆးယူႇလီ၊ ၾၢႆႇပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ၊ ၾၢႆႇၵၢၼ်တေႃႉသူင်ႇၵူၼ်းမိူင်း၊ ဢမ်ႇ ၼၼ် ၾၢႆႇၶူဝ်းငဝ်ႈ တိုၼ်းၾိင်းတိုၼ်းပဵၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယူႇ။ ပၵ်းပိူင်ၵၢၼ် ၶွၼ်ႇ တီႈၼႂ်းပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းလေႃးလႄးၼႆႉ တမ်းဝႆႉ တႃႇတေၵဵပ်းဢဝ်ငိုၼ်းၶဝ်ႈတီႈၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးဢၼ်ဢွင်ႇမၢင်ႇ လႄႈ ၵူၼ်းမိူင်းၸိူဝ်း မၢၵ်ႈမီးၶဝ်ပုၼ်ႈတႃႇၶိုၼ်းတေဢဝ်ၵႂႃႇၸၢႆႇၶိုၼ်း ၼႂ်းၽွၼ်းပၢင်ႈၵူၼ်း မိူင်း၊ ၼႂ်းယူင်ႉသၢင်ႈပိုၼ်ႉထၢၼ်၊ လႄႈ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေးၵူၼ်းမိူင်းတင်း လၢႆ ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းလေႃးလႄးၼႆႉ ယိူင်းတႃႇတေသၢင်ႈလွင်ႈၵွၼ်းၵိူင်ႈၵၼ်။ လွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊတႃႇၶူင်ႊသၢင်ႈမႂ်ႇၵေႃႈ ႁႂ်ႈမီး၊ ပိူင်ၵုမ်း ၵမ် တႃႇလွင်ႈၼိမ်သဝ်းၵေႃႈ ႁႂ်ႈလႆႈပႃး၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ သမ်ႉႁႂ်ႈၸၢင်ႊသၢင်ႈၽွၼ်းပၢင်ႈလီပၼ် ၵူၼ်းမိူင်းၸိူဝ်းဢၼ်ဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈလီၶွင်ပၵ်းပိူင်မဵဝ်းၼႆႉတႄႉၵေႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈၼိမ်သဝ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း၊ လွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ်ယွမ်းမႃး၊ လႄႈ လွင်ႈတိူဝ်းၶဝ်ႈထိုင်လႆႈၵၢၼ် ၸွင်းၸေးၵၼ်ႊၵူၼ်း ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယူႇ သင်ဝႃႈၼိူင်းတင်းပိူင်ပၢႆး မၢၵ်ႈမုၼ်းလွၵ်း ၵၢတ်ႇလွတ်ႈလႅဝ်း။ ၵူၺ်းၼႃႇ - ၼႂ်းပိူင်လေႃးလႄးၼႆႉ သမ်ႉလူဝ်ႇမီးၼမ်ႉၵတ်ႉတၢင်းၶႅၼ်ႇႁႅင်းပွင်ပဵၼ်လႆႈ၊ လူဝ်ႇပဵၼ်လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ ဢၼ်မီးတၢင်းလူင်ႉလႅင်းပွင်ႇထုင်ႊ ၼႆၼၼ်ႉယူႇ။ ပေႃးလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၶဝ်ႈၵႅဝ်ၸွမ်းႁႅင်းၼႃႇဢႃးလႃးၵေႃႈ သမ်ႉတေၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈ ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇထိူင်း၊ ပေႃးလႃးလႃး ဢမ်ႇၵႅဝ်တူၺ်းသေဢိတ်းၵေႃႈ သမ်ႉတေၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈၵိူတ်ႇမီး လွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈၵိၼ်းသူးၵိၼ်လၢပ်ႈၸိူဝ်း ၼႆႉမႃးလႆႈ။

လွင်ႈဢွင်ႇမၢင်ႇ ပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းလေႃးလႄးၼႆႉ ဢိင်ၼိူဝ် လွင်ႈပၢၼ်ပွင်လီ၊ လွင်ႈၽိင်ႈမိူင်းသုမ်ႇငမ်း၊ လႄႈ လွင်ႈယုမ်ႇယမ် ၵူၼ်းမိူင်း ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးလွင်ႈတၢင်းၸိူဝ်းၼႆႉ ၵႅၼ်ႇၶႅင်လီယူႇတေႉၸိုင် ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းပိူင်လေႃးလႄးၼႆႉ ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈၸၼ်ႉ တၢၼ်းယူႇသဝ်းၵူၼ်းႁဝ်း ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်း ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၸွမ်းလႆႈယူႇ။ ပေႃးသမ်ႉဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇတႄႉၵေႃႈ ပၵ်းပိူင်ၵၢၼ် မၼ်း တေဢမ်ႇမီးလွင်ႈထိုင်တီႈ ထိုင်ႁႅင်း၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ လွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း ၵေႃႈ တေထိူင်း ၼႆယဝ်ႉ။

ၵွပ်ႈသင်လႄႈ ပၵ်းပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းသမ်ႉ လမ်ႇလွင်ႈတႃႇၵၢၼ်ၵေႃႇ တင်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်း

လွင်ႈမိူင်းၼိူင်ႈမိူင်း လိူၵ်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းပၵ်းပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း မဵဝ်းႁိုဝ်ၼႆၼၼ်ႉ မၼ်းငမ်ႇငမ်းၼိူဝ် ၸူဝ်ႊပၢၼ်ၵူႊဝၼ်းဝၼ်းၵူၼ်းမိူင်း ၵူႊၵေႃႉဝႆႉယူႇ။ မၼ်းတႅပ်းတတ်းပၼ်ဝႃႈ ၽႂ်တေၵုမ်းၵမ်လွင်ႈမၢၵ်ႈမီး၊ လွင်ႈမၢၵ်ႈမုၼ်းသမ်ႉ တေၶိုၼ်ႈယႂ်ႇဝႆးတၢၼ်ႇလႂ်၊ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမၢၵ်ႈ မီးသမ်ႉ မီးလွင်ႈၸႅၵ်ႇမႅင်ႇၵၼ်ၵႂၢင်ႈၶႂၢင်တၢၼ်ႇလႂ်၊ ယဝ်ၵေႃႈ တူင်ႇဝူင်း ၵူၼ်းၼိမ်သဝ်းတၢၼ်ႇလႂ်မႃး ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉလႂ်ယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇမီးပၵ်း ပိူင်ဢၼ်လႂ် တဵမ်ထူၼ်ႈထီႈသုတ်း၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈၶၢဝ်းယၢမ်း လႅၵ်ႈလၢႆႊမႃးသေ ၸိုင်ႈမိူင်းတင်းလၢႆၵေႃႈ ၵႆႉလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႊမူၼ်ႉမႄး ပိူင်ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၶဝ်ယူႇၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ပေႃးတူၺ်းၸွမ်းၼင်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၵိူတ်ႇပဵၼ်ယူႇၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉဝၼ်းမိူဝ်ႈလဵဝ်တႄႉၵေႃႈ ဢၼ်မီး လွင်ႈၸီႉသင်ႇဝႆႉလုမ်းလုမ်း လႄႈ ဢၼ်ပဵၼ်ပိူင်လွၵ်းၵၢတ်ႇလွတ်ႈ လႅဝ်း ၸႅတ်ႈၸႅတ်ႈၸၢင်ႇၸၢင်ႇတႄႉလႆႈဝႃႈ ဢေႇတေႉတေႉယူႇ။ ၸိုင်ႈမိူင်းၵမ်ႈၼမ်ၼမ်တႄႉ ၵႆႉဢဝ်တင်းသွင်ပိူင် မႃးလေႃးၵၼ်သေ သၢင်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းလေႃးလႄး ဢၼ်ၵူမ်ၵဵဝ်ႇတင်းလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊၾၢႆႇၵၢၼ် မိူင်း၊ ၾၢႆႇၵၼ်ႊၵူၼ်း၊ လႄႈ ၾၢႆႇပၢႆးၸၢင်ႊ ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။

တႃႇၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၸိုင်ႈမိူင်း ဢမ်ႇၼၼ် တႃႇၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ်ပဵၼ်ၾၢႆႇႁႅၼ်းတမ်း လၵ်းၼမ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းတႄႉၵေႃႈ လမ်ႇလွင်ႈလူဝ်ႇလႆႈႁူႉပွင်ႇၸႂ် လွင်ႈပၵ်းပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယူႇ။ မၼ်းတေၸွၺ်ႈသပ်း လႅင်းပၼ်လႆႈဝႃႈ ၸိုင်ႈမိူင်းႁဵတ်းႁိုဝ်ႁႃငိုၼ်း၊ ႁဵတ်းႁိုဝ်ၸတ်းၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်း၊ ႁဵတ်းႁိုဝ်လူတ်း ယွမ်းလွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ်၊ လႄႈ ႁဵတ်းႁိုဝ်သၢင်ႈလွင်ႈၼိမ်သဝ်းၶၢဝ်း ယၢမ်း။ လွင်ႈတၢင်းၸိူဝ်း ၼၼ်ႉသမ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လွၼ်ႉၵႅၼ်လူင် တႃႇဢဝ်ငိုၼ်းသေ ၵေႃႇတင်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်းၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

သူဝ်ႇသျလ်ႇတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ

သူဝ်ႇသျလ်ႇတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပိူင်ယၢင်ႇ ၵၢၼ်မိူင်းလႄႈၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်းမဵဝ်းၼိူင်ႈ ဢၼ်ၸၢင်ႊႁၼ်လႆႈတီႈ ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်ႁုၼ်ႈမုၼ်းယဝ်ႉၶဝ်တင်းၼမ်တင်းလၢႆယူႇ - ပိူင်လူင်မၼ်း ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်မီးတီႈယူးရူပ်ႉၼၼ်ႉလႂ်ယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ပိူင်ဢၼ် ယၼ်ၼိူဝ် လၵ်းပိူင်ဢၼ်ဝႃႈ လွၵ်းၵၢတ်ႇၼႆႉ လမ်ႇလွင်ႈတႃႇသၢင်ႈလွင်ႈမၢၵ်ႈမီး၊ ၵူၺ်းၼႃႇ ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၵေႃႈ သမ်ႉလူဝ်ႇႁဵတ်းႁႂ်ႈ လပ်ႉလွင်းဝႃႈ လွင်ႈမၢၵ်ႈမီးၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၽွၼ်းလီတႃႇၵူၼ်းၵူႊၵေႃႉယူႇ- ဢမ်ႇၸႂ်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၽွၼ်းလီတႃႇၵူၼ်းမၢၵ်ႈမီးၶဝ်ၵွၺ်း ၼႆ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸိုင်ႈမိူင်းၸိူဝ်ႉၼင်ႇ မိူင်းသုၺ်ႇတိၼ်ႇ၊ မိူင်းတဵၼ်းမၢၵ်ႉ၊ မိူင်းၼေႃႇဝူၺ်း၊ မိူင်းၾႅၼ်ႇလႅၼ်ႇ၊ မိူင်းၵျႃႇမၼီႇ၊ လႄႈ မိူင်းၼႄႇတႂ်ႇ လႅၼ်ႇၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ လိုဝ်းလင်ႊယွၼ်ႉ ပိူင်သူဝ်ႇသျလ်ႇတီႇမူဝ်ႇၶရေႇ သီႇၶဝ် ယူႇယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၵေႃႈ မီးဝႆႉ ထၢၼ်ႈငၢၼ်းလမ်ႇလွင်ႈတႃႇတေသၢင်ႈပၼ် လွင်ႈၸွင်းၸေးၵူၼ်းမိူင်း ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ လွင်ႈလုမ်းလႃးပၢႆးယူႇလီ၊ လွင်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ ဢၼ် ၵႃႊၸႂ်ႉၸၢႆႇတႅမ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် လႆႈလၢႆႊ၊ လွင်ႈႁပ်ႉပဝ်ႊပၼ်တေႃႇ ၵူၼ်းႁၢမ်းၵၢၼ်ငၢၼ်း၊ လွင်ႈငိုၼ်းၵႃႊသဝ်းႁႅင်း (ပိၼ်ႇသိၼ်ႇ)၊ လႄႈ လွင်ႈ တီႈလိၼ်ႁိူၼ်းယေး ဢၼ်မွၵ်ႈပေႃး သိုဝ်ႉလႆႈၸၢႆႇလႆႈၼၼ်ႉၼႆယူႇ ယဝ်ႉ။

လွင်ႈလီ(ဢဵၼ်ႁႅင်းလီ)လူင် သူဝ်ႇသျလ်ႇတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၼႆ့ ဢိင်ၼိူဝ်တၢင်းယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၼႆႉ ၵိုင်ႇလီမႅၼ်ႈငမ်ႇၸွမ်း လွင်ႈၵႅတ်ႇၶႄၵၼ်ႊၵူၼ်း ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈၶွမ်ႇပၼီႇသုၼ်ႇလဵဝ် လႄႈ လွၵ်းၵၢတ်ႇလွတ်ႈလႅဝ်းၶဝ် ဢီးသူၼ်းပၼ်ႁႂ်ႈမီးလွင်ႈၶူင်ႊသၢင်ႈမႂ်ႇ လႄႈ လွင်ႈၶႄႉသဵင်ႇၼၼ်ႉ၊ ၾၢႆႇလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈသမ်ႉ ႁဵတ်းပဵၼ်ၼင်ႇႁႅင်းဢၼ်သၢင်ႈလွင်ႈၼိမ်သဝ်း၊ ၶိုၼ်းမႄး ၸႅၵ်ႇမႅင်ႇပိုၼ်ႊၽႄလွင်ႈမၢၵ်ႈမီး တင်းလၢႆးၵၢၼ်ၵဵပ်းၶွၼ်ႇသေ လူတ်း ယွမ်းလွင်ႈဢၼ်ဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ၸိုင်ႈမိူင်းသူဝ်ႇ သျလ်ႇတီႇမူဝ်ႇၶရႅတ်ႉတိၵ်ႉၼႆႉ လႆႈၸၢမ်ႇပူၺ်ႈလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၵူၼ်းသုင်တေႉတေႉ၊ မီးလွင်ႈတၢင်းယုမ်ႇယမ်ၵၼ်ႊၵူၼ်းၵႅၼ်ႇၶႅင်၊ လႄႈ တၢင်ႉလွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ်ႇတမ်ႇ။ လွင်ႈဢွင်ႇမၢင်ႇမိူင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မၼ်းၼႄပၼ်ဝႃႈ လွင်ႈလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၶဝ်ႈၵႅဝ်သေ ၸတ်းၵၢၼ်လီငၢမ်းၼႆႉ ၸၢင်ႊသၢင်ႈလႆႈတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ဢၼ်ၽဵင်ႇပဵင်း လႄႈ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇတင်းဢမ်ႇလႆႈၽႃႈဝၢင်းပႅတ်ႈလွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း ၼၼ်ႉယူႇၼႆ ယဝ်ႉ။

လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း ၼႂ်းမိူင်းသူဝ်ႇသျလ်ႇတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ(Economic Activities of Social Democratic Countries)

ပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း သူဝ်ႇသျလ်ႇတီႇမူဝ်ႇၶရႅတ်ႉတိၵ်ႉၼႆႉ ၵႆႉမီး လွင်ႈဢဝ်တွၼ်ႊၵၼ်ႊၾၢႆႇၵူၼ်းမိူင်း ႁွမ်းၸွမ်းတင်း ႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈ သုၼ်ႇလဵဝ်ၶဝ် ဢၼ်မီးႁႅင်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင်သုင်သုင်ၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။ ၸိုင်ႈမိူင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵမ်ႈၼမ်ၼမ် ပၵ်းၸႂ်ၼိူဝ် ႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈ ထၢၼ်ႈသုင်ၶဝ် ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ သၢႆႁႅင်းဢၼ်မုၼ်းမႂ်ႇလႆႈ(renewable energy)၊ ပၢႆးၸၢင်ႊၾၢႆႇတူဝ်ၸႂ်(biotechnology)၊ လွင်ႈၵၢၼ် ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ(manufacturing)၊ လွင်ႈပၢႆးၸၢင်ႊၻီႇၵျိတ်ႇတလ်ႇ၊ လွင်ႈၵၢၼ်ၸွင်းၸေးပၢႆးယူႇလီ၊ လႄႈ လွင်ႈဢိၼ်းၵျိၼ်းၼီးယႂ်းရိင်း ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၶဝ် လူင်းတိုၼ်းလၢင်းယႂ်ႇၼမ် ၼႂ်းပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ လႄႈ ၵၢၼ်ၽိုၵ်းၽွၼ်ႉၵူၼ်းႁႅင်းၵၢၼ်သေယဝ်ႉ ႁဵတ်း ႁႂ်ႈလပ်ႉလွင်းပၼ်ဝႃႈ ၵူၼ်းမိူင်းၶဝ် မီးၼမ်ႉၵတ်ႉ လႄႈ လမ်ႉၵတ်ႉ တႃႇ တေထႅမ်သၢင်ႈၸွမ်း ၼႂ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး ပိူင်သူဝ်ႇသျလ်ႇတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၼႆႉ ပၼ်ႁႅင်းႁႂ်ႈႁႅင်းၵၢၼ် မီးလွင်ႈႁူမ်ႈသၢင်ႈသုင်သုင်- ပွင်ႇဝႃႈ ၵူၼ်းၼုမ်ႇၵမ်ႈၼမ်ၼမ် မီးၵၢၼ်မီးငၢၼ်း၊ ႁူမ်ႈပႃး ၼၢင်းယိင်း လႄႈ ၵူၼ်း ထဝ်ႈၵူၼ်းၵႄႇ ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းႁႅင်းၵၢၼ်ၶဝ် လႆႈႁပ်ႉၼမ်ႉ တွၼ်းၽွၼ်းလီ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ သုၼ်ႇမႄႈလုၵ်ႈဢွၼ်ႇလႆႈဢဝ်ၶႂၢင်ႈလိုဝ်ႈ၊ လွင်ႈၵမ်ႉၸွၺ်ႈၵၢၼ်လုမ်းလႃးလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ၊ လႄႈ လွင်ႈႁူမ်ႈလူမ်ႈ ၵၢၼ်ငၢၼ်းသေယဝ်ႉလႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမုင်ႈႁေႃႁိူၼ်းတင်းလၢႆ ၸၢင်ႊႁူမ်ႈပႃးၼႂ်းၸူဝ်ႊပၢၼ်ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်းၶဝ် လႆႈတဵမ်တဵမ်ထူၼ်ႈထူၼ်ႈၼႆ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွၵ်းလၢႆးၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ႁႅင်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင်သုင်မႃး လႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵၢၼ်ၶွၼ်ႇတိူဝ်းၵႅၼ်ႇၶႅင်မႃး။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈၵူၼ်းမိူင်းယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၶဝ် ၸႂ်ႉတိုဝ်းငိုၼ်းလီလီငၢမ်းငၢမ်းၼႆလႄႈ ၵူၼ်းမိူင်း ၵေႃႈ ၸင်ႇတိူဝ်းမီးၵၢင်ၸႂ်ၶႂ်ႈပၼ်ၶွၼ်ႇ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ၸင်ႇတိူဝ်းမီးမႃး လွင်ႈၸွင်းၸေးပၼ်ၵူၼ်းမိူင်း လႄႈ ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းဢၼ်တိူဝ်းၵႅၼ်ႇ ၶႅင် ၼႆယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ လႄႈ လွင်ႈဢဝ်ၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်း (National Governments and Resource Extraction)

ၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်းတင်းၼမ်တင်းလၢႆၼႆႉ ၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်းၾိင်ႈ တိုၼ်းပဵၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်ႁႅင်းဢီးလမ်ႇလွင်ႈလူင် ပုၼ်ႈတႃႇငိုၼ်းၶဝ်ႈၸိုင်ႈ မိူင်းဝႆႉယူႇ။ ၼမ်ႉမၼ်း၊ ၵႂၼ်းထၢတ်ႈ၊ မႆႉ၊ ထၢတ်ႈႁႄႊ၊ ၾႆးၾႃႉႁႅင်း ၼမ်ႉ၊ လႄႈ တီႈလိၼ်ၵၢၼ်ပၢႆးၽုၵ်ႇသွမ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ ၸၢင်ႊပဵၼ်ငိုၼ်းၶဝ်ႈ ယႂ်ႇ ယႂ်ႇလူင်လူင် ပုၼ်ႈတႃႇၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈမၢင်ႊမိူင်းၼႆႉ ယင်းပၢႆဢဝ်ၶွမ်ႇပၼီႇဢၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းပိူင်ႇငမ်းၼၼ်ႉ ၵႂႃႇႁဵတ်းၵၢၼ် တႃႇဢဝ်ၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵမ်းသိုဝ်ႈသေယဝ်ႉ ၶၢႆၸူးတေႃႇၵူႊမိူင်းမိူင်းလူးၵွၼ်ႇ။ တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း ၸၢင်ႊႁၼ်လႆႈ ၶွမ်ႇပၼီႇဢႃႇရမ်ႇၵူဝ်ႇမိူင်းသၢဝ်ႇတီႇဢႃႇရပ်ႉ ၊ ၶွမ်ႇပၼီႇပႅတ်ႇထရူဝ်းၼသ်ႉ မိူင်းမလေးသီးယႂ်း ၊ ၶွမ်ႇပၼီႇပိူတ်ႇတႃႇမီးၼႃႇ မိူင်းဢိၼ်ႇတူဝ်ႇၼီးသီးယႂ်း ၊ လႄႈ ၶွမ်ႇပၼီႇသတႅတ်ႇဢႂၢၺ်း မိူင်းၼေႃႇဝူၺ်း ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉလႂ်ယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈၶွမ်ႇပၼီႇၸိူဝ်းၼႆႉသေ ႁႃလႆႈငိုၼ်းၼိူင်ႈပီႊ လၢႆလၢႆႁဵင်လၢၼ်ႉတေႃႇလႃႇဝႆႉယူႇ။

ၵူၺ်းၼႃႇ ၵၢၼ်ဢဝ်ၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်းၼႆႉ ၵၢၼ်ႁုၼ်ႈမုၼ်းၵေႃႈ ၸၢင်ႊပဵၼ်လႆႈ၊ ၵၢၼ်ယႃႉလူႉၶိုၼ်း ၸိုင်ႈမိူင်းၵေႃႈ ၸၢင်ႊပဵၼ်လႆႈယူႇ၊ မၼ်းဢိင်ၼိူဝ်ၵၢၼ်ၸတ်းၵၢၼ်မၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ်မီး ၵၢၼ်ပၢၼ်ႇပွင်ၽွင်းငမ်းလီလီၼၼ်ႉ ဢဝ်ၼမ်ႉတွၼ်းဢၼ်လႆႈမႃး သေ ၵႂႃႇလူင်းတိုၼ်းလၢင်းၼႂ်းၵၢၼ်ႁုၼ်ႈမုၼ်းၶၢဝ်းယၢဝ်း တီႈၼႂ်း လွင်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ၊ လွင်ႈယူင်ႉသၢင်ႈပိုၼ်ႉထၢၼ်၊ လွင်ႈပၢႆးၸၢင်ႊ၊ လႄႈ လွင်ႈၵွင်ၵၢင်ၵမ်ႉၸွၺ်ႈၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉလႂ်ယူႇယဝ်ႉ။ တူဝ်ယၢင်ႇ မိူင်းၼေႃႇဝူၺ်းၼႆႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းငိုၼ်းၶဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈမႃးတီႈ ၵၢၼ်ႁဵတ်း ၼမ်ႉမၼ်းသေယဝ်ႉ သၢင်ႈဝႆႉငိုၼ်းၵွင်ႈၵၢင်လွင်ႈမၢၵ်ႈမီးၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ်ၼမ်သေပိူၼ်ႈသုတ်းၼႂ်းလူၵ်ႈဝႆႉၼႆလႄႈ သမ်ႉဝႃႈ ဝၢႆးသေၼမ်ႉ မၼ်းမူတ်းၵႂႃႇသေတႃႉၵေႃႈ ၵူၼ်းသႅၼ်းပၢၼ်မႂ်ႇမိူဝ်းၼႃႈ ယင်းတိုၵ်ႉ တေလႆႈၸၢမ်ႇၼမ်ႉတွၼ်းတွၼ်းၽွၼ်းလီမၼ်းၸွမ်းယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၵူၺ်းၵႃႊ ၸိုင်ႈမိူင်း ၸိူဝ်းဢၼ်ၵၢၼ်ပၢၼ်ႇပွင်ၽွင်းငမ်း ဢမ်ႇလီၼၼ်ႉတႄႉၵေႃႈ လႆႈထူပ်းၺႃးၽွၼ်းယွၼ်ႈမၼ်းယွၼ်ႉ “ၵႂၢမ်းၶၢမ်ႇၵိၼ်ႇၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်း” (resource curse) ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉသေယဝ်ႉ မီးလွင်ႈၵိၼ်သူးၵိၼ်လၢပ်ႈ၊ လွင်ႈၶွင်ႉၶမ်ၵၼ်၊ လႄႈ လွင်ႈၵၢၼ် ၸတ်းၵၢၼ်ၽိတ်းပိူင်ႈ မႃးပဵၼ်တၢင်းႁေႉႁမ်ႈတေႃႇ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸိုင်ႈမိူင်းၸိူဝ်ႉၼင်ႇ မိူင်းဝႅၼ်ႇၼီႇသႂႄးလႂ်း၊ မိူင်းၼၢႆႇၵျီးရီးယႂ်း၊ လႄႈ မိူင်းသူႇတၼ်ႇပွတ်းၸၢၼ်း ၸိူဝ်းၼႆႉ ပိူင်း ၼႄပၼ်ဝႃႈ ပေႃးဢမ်ႇမီးၸုမ်းၾၢႆႇဢၼ်ၵႅၼ်ႇၶႅင်သေ ပိုင်ႈဢိင်ၼိူဝ် ၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်းၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်ၵွၺ်းၼႆၸိုင် ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈ မုၼ်းလူမ်ႉပင်းလႆႈၼႆယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်းၾိင်ႈတိုၼ်း ပဵၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်ပွၼ်းလီ မိူဝ်ႈဢၼ်မီးၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ မေႃဢဝ်ပုၼ်ႈ ၽွၼ်းၸတ်းၵၢၼ်ၼၼ်ႉၵွၺ်းၼႆယူႇယဝ်ႉ။

ၵၢၼ်ဢွၼ်ႁူဝ်ၼၢမ်းသၢင်ႈၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ လႄႈ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ မုၼ်း လႅင်းၸိုင်ႈမိူင်း

ၵၢၼ်ဢွၼ်ႁူဝ်ၼၢမ်းသၢင်ႈၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၼႆႉၵေႃႈ ပဵၼ် ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈလူင် ၼႂ်းတွၼ်ႊၵၼ်ႊၶိုၼ်ႈ ၾၢႆႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းယူႇ။ ၵၢၼ်ဢွၼ်ႁူဝ်ၼၢမ်းသၢင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊပႃးလႆႈ ၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈ ယူင်ႉသၢင်ႈပိုၼ်ႉထၢၼ်၊ ၵၢၼ်ၵမ်ႉၸွၺ်ႈပၼ် ပၢႆးၽုၵ်ႇသွမ်ႈ၊ ၵၢၼ်လူင်း တိုၼ်းလၢင်း ၼႂ်းပၢႆးၸၢင်ႊ၊ ၵၢၼ်မႄႇၶႂၢၵ်ႈ ယူင်ႉၼႅင်ႈၵၢၼ်တေႃႉသူင်ႇ၊ လႄႈ ၵၢၼ်သၢင်ႈလွင်ႈၸွင်းၸေးပၼ်ၵူၼ်းမိူင်း မဵဝ်းဢၼ်တေႁဵတ်း ႁႂ်ႈၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီး ပေႃးတေလႅၼ်ႈလႆႈငၢႆႈငၢႆႈၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸိုင်ႈ မိူင်း ဢၼ်မီးသဵၼ်ႈတၢင်းလူင်ၶႅမ်ႉ၊ ဢၼ်မီးၾႆးၾႃႉလီ၊ လႄႈ ဢၼ်မီး သၢႆၼႅင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇၵပ်းသၢၼ်ၼိမ်ၼၼ်ႉ တိူဝ်းၸုင်ၸၼ်ၸႂ် ၵူၼ်း လူင်းတိုၼ်းလၢင်း လႄႈ ၵူၼ်းသၢင်ႈၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီး (entrepreneurs) ယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၵၢၼ်ဢွၼ်ႁူဝ်ၼၢမ်းသၢင်ႈၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ ထႅင်ႈမဵဝ်းၼိူင်ႈတႄႉၵေႃႈ ပဵၼ်ၵၢၼ်လူင်းတိုၼ်းလၢင်း ၼႂ်းႁႅင်းတိုၼ်းၵူၼ်း (human capital)ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈဢၼ်လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ ဝႆႉလမ်ႇလွင်ႈ ၵၢၼ်လုမ်းလႃးပၢႆးယူႇလီ လႄႈ ၵၢၼ်ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇၼၼ်ႉ ၵူၼ်း မိူင်းမၼ်းၵေႃႈ တေပဵၼ်ၵူၼ်းယူႇလီၶႅင်လႅင်း လႄႈ ပဵၼ်ၵူၼ်းဢၼ် မီးၼမ်ႉၵတ်ႉမႃး၊ ႁဵတ်းႁႂ်ႈငိုၼ်းၶဝ်ႈၸိုင်ႈမိူင်းၵေႃႈ ၼမ်မႃးၸွမ်း။ ၶူင်းၵၢၼ် ၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၶႄၵၼ်ႊၵူၼ်း(social protection programs) ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ လွင်ႈၵၢၼ်ဢူၼ်းငိုၼ်း၊ လွင်ႈတူၺ်းထိုင် ၵူၼ်းႁၢမ်းၵၢၼ်၊ လႄႈ လွင်ႈငိုၼ်းၵႃႊသဝ်းႁႅင်း(ပိၼ်ႇသိၼ်) ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ၸွၺ်ႈႁႂ်ႈ ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်းၼိမ်မၼ်ႈလႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းသုၵ်ႉသၢၵ်ႉ၊ ၸွၺ်ႈၵႅတ်ႇၶႄပၼ် ၵူၼ်းမိူင်း ယႃႇႁႂ်ႈတူၵ်းၵႂႃႇၼႂ်း လွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ်ႁႅင်းႁႅင်းလႆႈ။

ၵၢၼ်ဢွၼ်ႁူဝ်ၼၢမ်းသၢင်ႈၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ ဢၼ်ဢွင်ႇ မၢင်ႇၼႆ့ လူဝ်ႇမီးလွင်ႈလူင်ႉလႅင်းပွင်ႇထုင်ႊ၊ လွင်ႈမေႃဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း ၶိုၼ်းတၢင်းႁဵတ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇ။ လႄႈ လွင်ႈၵၢၼ်တမ်းၽႅၼ်ၵၢၼ် တႃႇ ၶၢဝ်းယၢဝ်းယူႇယဝ်ႉ။ ၸိုင်ႈမိူင်း ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ မိူင်းသိင်းၵပူဝ်း၊ မိူင်းၵူဝ်းရီး ယႂ်းၸၢၼ်း၊ လႄႈ မိူင်းၵျႃႇမၼီႇၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်တူဝ်ယၢင်ႇ ဢၼ်ၼႄ ပၼ်ဝႃႈ တၢင်းႁဵတ်းသၢင်ႈလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ ဢၼ်တမ်းၽႅၼ်ၵၢၼ်လီလီ ငၢမ်းငၢမ်းၼႆႉ ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈၸိုင်ႈမိူင်းလဵၵ်ႉလဵၵ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် ၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ်ထူပ်းၺႃးယၢပ်ႇၽိုတ်ႇ လႅၵ်ႈလၢႆႊပဵၼ်မႃးလႆႈ ၸိုင်ႈမိူင်းဢဵၼ် ႁႅင်းယႂ်ႇလူင်ၾၢႆႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းလုမ်ႈၾႃႉ ၼႆယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမုၼ်းလႅင်းယဝ်ႉ လႄႈ ၿွၼ်း လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ (Developed Countries and Government Bonds)

ၿွၼ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ၶိူင်ႈမိုဝ်းလမ်ႇလွင်ႈ တႃႇႁႃငိုၼ်း ၵွင်ၵၢင်ႊၵမ်ႉၸွၺ်ႈ ၵၢၼ်ႁုၼ်ႈမုၼ်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈလႆႈယူႇ။ ၿွၼ်း လူင် ပွင်ႊၸိုင်ႈဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ မၼ်းပဵၼ်ငိုၼ်းၵူႈမဵဝ်းၼိူင်ႈ ဢၼ်ယူႇတီႈ ၵူၼ်းမိူင်းၶဝ်၊ ယေးငိုၼ်းၶဝ်၊ လႄႈ ၵူၼ်းလူင်းတိုၼ်းလၢင်းၼွၵ်ႈမိူင်း ၶဝ်ႈ ၵူႈပၼ်လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၵႂႃႇ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈသမ်ႉ ၶိုၼ်း ပၼ်ၵႂၢမ်းမၼ်ႈဝႃႈ တေသၢႆႈတႅၼ်းၶိုၼ်း ပႃးတင်းငိုၼ်းၶီႈငိုၼ်းႁၢင် မၼ်း ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ်ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇႁုၼ်ႈမုၼ်းယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၼႆႉ ၶဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း ၿွၼ်း လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈသေ ၸႂ်ႉၸၢႆႇၵမ်ႉငိုၼ်းပၼ် ၵၢၼ်ၽႅၼ်(projects) ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈ သဵၼ်ႈတၢင်းလူင်၊ ၵၢၼ်ၵမ်ႉၸွၺ်ႈၵူပၼ် ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီး ၼႂ်းၽွင်းၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးတူၵ်းတမ်ႇ၊ ဢမ်ႇၼၼ် ၵၢၼ်မူၼ်ႉမႄးပႂ်ႉပႃးပၼ် ပၵ်းပိူင်ၽွၼ်းပၢင်ၵူၼ်းမိူင်း (welfare systems)ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉလႂ်ယဝ်ႉ။

ၸိုင်ႈမိူင်း ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ႊဢမႄးရီးၵႂ်း၊ မိူင်းၵျႃႇပၢၼ်ႇ၊ မိူင်းၵျႃႇမၼီႇ လႄႈ မိူင်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈႁေႃၶမ်းၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ မီးလွၵ်း ၵၢတ်ႇၿွတ်း ဢၼ်ယႂ်ႇလူင် လႄႈ ဢၼ်ၼိမ်မၼ်ႈ တေႉတေႉ။ ၽူႈလူင်း တိုၼ်းလၢင်းၶဝ်ၵေႃႈ ယုမ်ႇယမ်တမ်းၸႂ် လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉၸွမ်း၊ ယွၼ်ႉဝႃႈ မိူင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းယႂ်ႇလူင်၊ မီးငိုၼ်းၶဝ်ႈ တီႈ ၶွၼ်ႇယူႇၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈ၊ လႄႈ မီးပၵ်းပိူင်ၵၢၼ်မိူင်း ဢၼ်ၼိမ်သဝ်း။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ၸိုင်ႈမိူင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸၢင်ႊၵူႈယိမ်ႊငိုၼ်း ၼႂ်းတၢင်ႉ ငိုၼ်းၶီႈငိုၼ်းႁၢင်တႅမ်ႇတႅမ်ႇသေယဝ်ႉ၊ ၸၢင်ႊၶိုၼ်းဢဝ်ငိုၼ်းဢၼ်ၵူႈ မႃးၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၵႂႃႇဢီးသူၼ်း ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်းႁႂ်ႈၶီးတူင်ႉလႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်း ၽွင်းသုၵ်ႉသၢၵ်ႉၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီးၶဝ်ၼၼ်ႉ ၿွၼ်း(ဝႂ်ငိုၼ်းၵူႈ) လူင် ပွင်ႊၸိုင်ႈၼႆႉ သွၼ်ႇလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ၵၢၼ်လူင်းတိုၼ်းလၢင်း ဢၼ်ႁူမ်ႇ လူမ်ႈသေပိူၼ်ႈမဵဝ်းၼိူင်ႈ ၼႂ်းလူၵ်ႈၼႆႉယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းမိူင်း ၵႆႉ သိုဝ်ႉၿွၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ႁဵတ်းပဵၼ် ငိုၼ်းႁွမ်လိုဝ်ႈသဝ်းႁႅင်း(ဢဝ်ပိၼ်ႇ သိၼ်ႇ)၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ပေႃးပဵၼ်ယေးငိုၼ်းၶဝ်သမ်ႉ သိုဝ်ႉဝႆႉ တႃႇႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၽွတ်ႇၾေႃႇလီႇဢူဝ်ႇၶဝ် ႁႂ်ႈၽဵင်ႇၶိုင်ႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၿွၼ်းၼႆႉၼၼ်ႉ မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈ ပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၸိုင်ႈမိူင်း မၼ်ႈၼိမ် လႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၶဝ် ၸၢင်ႊၸတ်းၵၢၼ်တေႃႇ ငဝ်းလၢႆးၶိုၵ်ႉၶၢၵ်ႉၼၼ်ႉ တင်းၶၼ်တင်းၽႂ်းယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ်မီးၼီႈသုင်

ဢမ်ႇၸႂ်ႈလႄႈဝႃႈ ၵူႊၸိုင်ႈမိူင်းၼႆႉ လႆႈၼမ်ႉတွၼ်းတီႈၼီႈ ၼၼ်ႉ မိူၼ်ၵၼ်ၼင်ႇၵဝ်ႇ။ မၢင်ႊၸိုင်ႈမိူင်းၼႆႉ ၵူႈၼီႈၼမ်လူၼ်ႉလိူဝ် သေ ဢၼ်တေၸၢင်ႊသၢႆႈတႅၼ်းလႆႈသေယဝ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵိူတ်ႇပဵၼ်မႃး လွင်ႈၶွင်ႈၶမ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းႁၢဝ်ႈႁၢဝ်ႈႁႅင်းႁႅင်းယူႇ။ ၸိုင်ႈမိူင်း ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ မိူင်းသီႇရီႉလင်းၵႃ၊ မိူင်းဢႃႇၵျိၼ်ႇတီးၼႂ်း၊ မိူင်းလႅပ်ႇပႃႇၼွၼ်ႇ၊ လႄႈ မိူင်းၵရိၵ်ႉၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆ့ လႆႈထူပ်းၺႃးတၢင်းယၢပ်ႇလွင်ႈႁၢပ်ႇၼၵ်းလူင် ၼီႈယႂ်ႇလူင်ဝႆႉယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၸိုင်ႈမိူင်း ထုၵ်ႇၼီႈၼမ်ႁႅင်းၼႃႇ ဢႃးလႃးၼၼ်ႉ ၶဝ်လႆႈထုၵ်ႇတၢင်းႁိပ်ႇတဵၵ်း ႁႂ်ႈတတ်း ငိုၼ်းၸႂ်ႉၸၢႆႇ တႃႇၵူၼ်းမိူင်း၊ ႁႂ်ႈတိူဝ်းၵဵပ်းၶွၼ်ႇ၊ လႄႈ ႁႂ်ႈတိူဝ်းၵူႈထႅင်ႈ တင်းငိုၼ်းၶီႈ သုင်သုင်ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ပေႃးပဵၼ်ၼႆႉ သမ်ႉတေပဵၼ်မႃး ၽိင်ႈပၼ်ႇတူင်ႇလူင် ဢၼ်ဢမ်ႇသုတ်းဢမ်ႇဝၢႆးလႆႈသေပွၵ်ႈယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၼီႈၼမ်ႁႅင်းၼႆႉ ပဵၼ်ႁၢပ်ႇၼၵ်းမႃးဢၼ်ၼိူင်ႈ မိူဝ်ႈလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႉတိုဝ်းငိုၼ်းဢၼ်ၵူႈမႃးၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈပဵၼ်ၽွၼ်းလီ။ သင်ဝႃႈ ငိုၼ်းၵူႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၵႂႃႇ တႃႇၵၢၼ်ၵိၼ်းသူးၵိၼ်လၢပ်ႈ၊ တႃႇၵၢၼ်ၽႅၼ်(project) ယႂ်ႇလူင် မဵဝ်းဢမ်ႇၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်း၊ ဢမ်ႇၼၼ် တႃႇငိုၼ်းၸႂ်ႉၸၢႆႇၵၢၼ်သိုၵ်း လိူဝ်သေ ၵၢၼ်ႁုၼ်ႈမုၼ်း ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းယဝ်ႉၼႆၸိုင် ၼီႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊၼမ်မႃးသေ ငိုၼ်း ၶဝ်ႈၸိုင်ႈမိူင်းသမ်ႉ ဢမ်ႇတိူဝ်းလိူဝ်သင်မႃး ၼႆယူႇ။ ပေႃးပဵၼ်ၼၼ်မႃးၼႆ တေႁဵတ်းႁႂ်ႈလွင်ႈမၢၵ်ႈမုၼ်းဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇသေယဝ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်း တေမႃးလူင်းတိုၼ်းလၢင်းၵေႃႈ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈယုမ်ႇယမ်မႃး၊ ယိုင်ႊၶႅၼ်း တေႁဵတ်းႁႂ်ႈလွင်ႈတေသိုပ်ႈၵူႈယိမ်ႊထႅင်ႈမိူဝ်းၼႃႈၼၼ်ႉ တိူဝ်းၵႃႊ ၶၼ်သုင်မႃးယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ႁၢပ်ႇၼၵ်းၼီႈ လႄႈ ၽွၼ်းယွၼ်ႈၼိူဝ်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ

ႁၢပ်ႇၼၵ်းၼီႈ ဢၼ်ၼၵ်းၼႃယႂ်ႇလူင်ၼႆႉ တုမ်ႉတိူဝ်ႉတေႃႇ ၵူႊပွတ်းတွၼ်ႊ ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းဝၢၼ်ႈမိူင်းယူႇယဝ်ႉ။ လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ ဢၼ်ထူပ်းၺႃးလွင်ႈၵပ်းၵိၼ်းၼီႈၼၼ်ႉ တေလႆႈယွမ်း ငိုၼ်းၵွင်ၵၢင်ႊ တႃႇလွင်ႈလုမ်းလႃးပၢႆးယူႇလီ၊ လွင်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ၊ လႄႈ လွင်ႈယူင်ႉ သၢင်ႈပိုၼ်ႉထၢၼ်မႃး။ ၶဝ်တေလႆႈၶၢႆႉ ၶူဝ်းၶွင်ပိူင်ႇငမ်းၸိုင်ႈမိူင်း၊ တေလႆႈလူတ်းယွမ်းၵႃႊၶၼ်ငိုၼ်းၶဝ်၊ ဢမ်ႇၼၼ် တေလႆႈတုၵ်းယွၼ်း ၵူႈယိမ်ငိုၼ်းၶိုၵ်ႉၶၢၵ်ႉ တီႈမုၵ်ႉၸုမ်းၵူႊမိူင်းမိူင်း ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ဢၢႆႇဢႅမ်ႇ ဢႅၾ်ႉ(IMF) ၼႆႉမႃး။ ပေႃးပဵၼ်ၼၼ်ၸိုင် သမ်ႉတေမီးပိူင်ၶဵင်ႈၶႅင် ၸွမ်းႁတ်ႉမႃး၊ သိုပ်ႇသေၼၼ်ႉ သမ်ႉၸၢင်ႊလၢမ်းထိုင် ႁႂ်ႈတိူဝ်းၵွတ်း ၽၢၼ် လႄႈ ႁႂ်ႈၵၢၼ်မိူင်းဢမ်ႇၼိမ်သဝ်းမႃးယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ႁၢပ်ႇၼၵ်းၼီႈၼႆႉ တုမ်ႉတိူဝ်ႉပႃး ၵူၼ်းသႅၼ်းပၢၼ်ႁုၼ်ႈမႂ်ႇဝႆႉယူႇ။ ပေႃးဝႃႈ ဝၢၼ်ႈမိူင်းၼိူင်ႈလုၵ်ႈ ၸႂ်ႉၸၢႆႇငိုၼ်းဢၢၼ်းၸႂ်ႉၸိုင်ႈမိူင်း ၼၼ်ႉၵႂႃႇ ပုၼ်ႈတႃႇပၼ်ငိုၼ်းၶီႈငိုၼ်းႁၢင် ၼီႈၵဝ်ႇၼီႈမွၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉမႃးၼႆ ငိုၼ်းပုၼ်ႈတႃႇၵၢၼ်ႁုၼ်ႈမုၼ်းၵေႃႈ တေဢမ်ႇပေႃး ၵိုတ်းသင်။ လွင်ႈၼႆႉ တေႁဵတ်းႁႂ်ႈလွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းထိူင်းမႃး၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ တေႁဵတ်းႁႂ်ႈၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ(ၶိူဝ်းမိူင်း) ၶမ်ယူႇၼႂ်းၽိင်ႈပၼ် တူင်ႇလွင်ႈဢမ်ႇၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။

ၸိုင်ႈမိူင်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ လႄႈ ပၵ်းပိူင်ၶွၼ်ႇ ဢၼ်ထိုင်တီႈ(Developed Countries and Efficient Tax Systems)

ပၵ်းပိူင်ၶွၼ်ႇ ဢၼ်ၵႅၼ်ႇၶႅင်ၼႆႉ တိုၼ်းလမ်ႇလွင်ႈ ပုၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇႁုၼ်ႈမုၼ်းၸိုင်ႈမိူင်းယူႇယဝ်ႉ။ ဝၢၼ်ႈမိူင်းၸိူဝ်းဢၼ် ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇယဝ်ႉၶဝ်ၼႆႉ ၶဝ်သၢင်ႈပၵ်းပိူင်ၶွၼ်ႇ ဢၼ်ထိုင်တီႈ လႄႈ ဢၼ်ၽဵင်ႇပဵင်း၊ ပဵၼ်ပၵ်းပိူင်ၶွၼ်ႇ ဢၼ်ၵမ်ႉထႅမ်ပၼ် လွင်ႈၸွင်း ၸေးၵူၼ်းမိူင်း လႄႈ လွင်ႈလူတ်းယွမ်း လွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပၵ်းပိူင်ၶွၼ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တေပႃးဝႆႉ ၶွၼ်ႇငိုၼ်း ၶဝ်ႈ၊ လႄႈ လွင်ႈသၢင်ႈပၼ်တၢင်းႁပ်ႉပဝ်ႊၵၼ်ႊၵူၼ်း(social insurance) ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉလႂ်ယဝ်ႉ။ ၸိုင်ႈမိူင်း ၸိူဝ်းဢၼ်မီးၵူၼ်း မိူင်းမီးငိုၼ်းၶဝ်ႈသုင်ၼၼ်ႉ ၶဝ်ၵဵပ်းငိုၼ်းၶွၼ်ႇလႆႈၼမ်ၸွမ်း၊ ယွၼ်ႉဝႃႈ မိူင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးၸုမ်းၾၢႆႇ ဢၼ်ၵႅၼ်ႇၶႅင်၊ မီးပိူင်ၵၢၼ်ၵဵပ်းမၢႆ တမ်း ဢၼ်ၶႅမ်ႉ၊ လႄႈ မီးပၵ်းပိူင်ၻီႇၵျိတ်ႇတလ်ႇ ဢၼ်ၶိုတ်းၵၢပ်ႈ တႃႇတေလူတ်းယွမ်း လွင်ႈၶွၼ်ႇတေႁူင်ႈတေႁၢႆ ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်းသူဝ်ႇသျလ်ႇတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၼၼ်ႉ ငိုၼ်းၶွၼ်ႇၼႆႉ လမ်ႇလွင်ႈတေႉတေႉ။ ၵူၼ်းမိူင်းလႆႈပၼ်ၶွၼ်ႇသုင်သုင်ယူႇ၊ ၵူၺ်းၼႃႇ ၶဝ်ၵေႃႈ သမ်ႉၶိုၼ်းလႆႈႁပ်ႉလွင်ႈၸွင်းၸေး ဢၼ်ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈသုင်ၶိုၼ်း - ၸိူဝ်ႉၼင်ႇဝႃႈ လႆႈႁပ်ႉပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ လၢႆႊလၢႆႊ၊ လႆႈႁပ်ႉၵၢၼ်လုမ်းလႃးပၢႆးယူႇလီ ဢၼ်ၵႃႊၶၼ်သၢင်ႇထုၵ်ႇ၊ လႆႈမီးၽွၼ်းပၢင်ႈ ၽွင်းၶၢဝ်းႁၢမ်းၵၢၼ်ငၢၼ်း၊ လႄႈ ဢိၵ်ႇတင်း မီးယူင်ႉသၢင်ႈပိုၼ်ႉထၢၼ် ဢၼ်ပိုင်ႈဢိင်ၸႂ်ယႂ်ႇလႆႈၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၵူၼ်းမိူင်းယုမ်ႇယမ်လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၶဝ်လႄႈ ၸိူဝ်းၶဝ်ၵေႃႈ ၸင်ႇတဵမ်ၸႂ် တႃႇႁဵတ်းၸွမ်းပိူင်ၶွၼ်ႇယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ငိုၼ်းၶွၼ်ႇ လႄႈ လွင်ႈမၢၵ်ႈမီးၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၸိုင်ႈမိူင်း (Tax Money and National Wealth)

ငိုၼ်းၶွၼ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်လုပ်ႇသၼ်လင်လူင် တႃႇဝၢၼ်ႈမိူင်းလုၵ်ႈၼိူင်ႈ တေပဵၼ်ၵၢၼ်ယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၼ်းပဵၼ်ငိုၼ်း ဢၼ်ၵမ်ႉ ပၼ် ႁူင်းႁဵၼ်း၊ ႁူင်းယႃ၊ ၵၢၼ်တေႃႉသူင်ႇ၊ ၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၶႄသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ၊ ငိုၼ်းလိူၼ်လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ၊ ငိုၼ်းၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၶႄ(သိုၵ်း)၊ လႄႈ ၶူင်းၵၢၼ်ၾၢႆႇ ၵၼ်ႊၵူၼ်းတင်းလၢႆ ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈဢမ်ႇ မီး ငိုၼ်းၶွၼ်ႇဢၼ်မၼ်ႈၵႅၼ်ႇၸိုင် လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၵေႃႈ တေဢမ်ႇၸၢင်ႊပၼ်လွင်ႈၸွင်းၸေးပိုၼ်ႉထၢၼ် ဢမ်ႇၼၼ် တေဢမ်ႇၸၢင်ႊ ၵေႈလိတ်ႈၸတ်းၵၢၼ်လႆႈ လွင်ႈသုၵ်ႉသူၼ်တင်းလၢႆ။

မိူင်း ၸိူဝ်းဢၼ်ၵဵပ်းၶွၼ်ႇလႆႈထိုင်တီႈလီငၢမ်းၼၼ်ႉ ၵႆႉပဵၼ်မိူင်းၸိူဝ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီး လႄႈ မိူင်းဢၼ်ၼိမ်သဝ်း။ ၸိုင်ႈမိူင်းၸိူဝ်းဢၼ်ဢမ်ႇၵဵပ်းၶွၼ်ႇလႆႈ - ယွၼ်ႉလွင်ႈၵိၼ်သူးၵိၼ်လၢပ်ႈ၊ ယွၼ်ႉပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းဢၼ်ဢမ်ႇၶဝ်ႈတၢင်းၵၢၼ်၊ ဢမ်ႇၼၼ် ယွၼ်ႉၵၢၼ်ၸတ်းပွင်ဢၼ် ဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉတႄႉၵေႃႈ ၵႆႉမီးတၢင်းၵပ်းၵိၼ်း တႃႇၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင်ယူႇယဝ်ႉ။ တူဝ်ယၢင်ႇ - ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်ၽွင်းတိုၵ်ႉၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၼႆႉ ၵႆႉပိုင်ႈဢိင်ၼိူဝ် ငိုၼ်းၶွၼ်ႇ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ဢၼ်လႆႈ မႃးတီႈ ၵုၼ်ႇသႂၢင်းၶဝ်ႈ၊ ဢမ်ႇၼၼ် ၶူဝ်းသူင်ႇဢွၵ်ႇၼၼ်ႉႁႅင်း၊ ၶဝ်ဢမ်ႇၸၢင်ႊၵဵပ်းၶွၼ်ႇတီႈ ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီး ဢမ်ႇၼၼ် တီႈငိုၼ်းၶဝ်ႈ။

ၵၢၼ်ၵဵပ်းၶွၼ်ႇ လႄႈ ၵျီႇၻီႇၽီႇဝၢၼ်ႈမိူင်း(Taxation and a Country’s GDP)

ငိုၼ်းၶွၼ်ႇ ဢၼ်လႆႈမႃးၼၼ်ႉၵေႃႈ မၼ်းဢမ်ႇပေႃးပိူင်ႈသင် ၵၼ်တင်း ၵျီႇၻီႇၽီႇ ၸိုင်ႈမိူင်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ပေႃးၵျီႇၻီႇၽီႇ ၶိုၼ်ႈမႃး ၼႆ ငိုၼ်းၶွၼ်ႇၵေႃႈ တေသုင်ၶိုၼ်ႈၸွမ်း၊ ယွၼ်ႉဝႃႈ ၵူၼ်းမိူင်းတိူဝ်း ႁႃ ငိုၼ်းလႆႈၼမ်၊ ၶွမ်ႇပၼီႇၵေႃႈ လႆႈၼမ်ႉတွၼ်းၼမ်၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၵၢၼ် သိုဝ်ႉၸၢႆႇၸႂ်ႉသွၺ်ၵေႃႈ မႄႇၶႂၢၵ်ႈၼမ်မႃး။ လွင်ႈၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈလူင်ပွင်ႊ ၸိုင်ႈၶဝ် ၸၢင်ႊလူင်းတိုၼ်းလၢင်းလႆႈၼမ်ၼမ် တီႈၼႂ်းလွင်ႈႁုၼ်ႈ မုၼ်းၸိုင်ႈမိူင်း။ ၼင်ႇၼၼ်- ပၵ်းပိူင်ၶွၼ် ဢၼ်ႁႅၼ်းဝႆႉလီငၢမ်းၼႆႉ မၼ်းၵမ်ႉထႅမ်ပၼ် လုၵ်ႉတီႈလွင်ႈၵမ်ႉထႅမ်ငိုၼ်းပၼ် လွင်ႈပၢႆးပၺ်ႇ ၺႃႇ၊ လွင်ႈယူင်ႉသၢင်ႈပိုၼ်ႉထၢၼ်၊ လႄႈ လွင်ႈၸွင်းၸေးပၼ်ၵူၼ်း မိူင်းသေယဝ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵျီႇၻီႇၽီႇ ၶိုၼ်ႈမႃးၸွမ်းယူႇယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၶဝ် ၵႆႉဢဝ် ငိုၼ်းၶွၼ်ႇ တႅၵ်ႈၼိူင်းတင်း ၵျီႇတီႇၽီႇသေယဝ်ႉ ထတ်းသၢင်တူၺ်းဝႃႈ ပၵ်းပိူင်ၵၢၼ်ၶွၼ်ႇ ၸွင်ႇ ၵႅၼ်ႇၶႅင်လီယူႇႁိုဝ် ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူင်းဢၼ်ၵူၼ်းမိူင်းမီးငိုၼ်းၶဝ်ႈၼမ်ၼၼ်ႉ ၵမ်ႈၼမ် ၵႆႉၵဵပ်းဢဝ်ငိုၼ်းၵျီႇတီႇၽီႇမွၵ်ႈ ၃၀-၄၀ % ၼႆႉ ပဵၼ်ငိုၼ်းၶဝ်ႈဢၼ်လႆႈမႃးတီႈငိုၼ်းၶွၼ်ႇယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ်တိုၵ်ႉၸင်ႇမုၼ်းလႅင်းၼၼ်ႉ ၶဝ်ၵဵပ်းဢဝ်လႆႈမွၵ်ႈ ၁၀-၁၅ % ၼၼ်ႉၵွၺ်း။ လွင်ႈႁၢင်ႇၼင်ႇၼႆၼၼ်ႉ မၼ်းသပ်းလႅင်းပၼ်ဝႃႈ ၵွပ်ႈသင်လႄႈ မိူင်းၸိူဝ်းမၢၵ်ႈမီးၶဝ် ၸၢင်ႊလူင်းတိုၼ်းလၢင်းလႆႈ ၼႂ်းၵၢၼ်ၸွင်ႈၸေးပၼ်ၵူၼ်းမိူင်း လႄႈ ၸၢင်ႊတိူဝ်းၵုမ်းၵႂၢၼ်းႁႂ်ႈၵၢၼ်မၢၵ်ႈ မုၼ်းတိူဝ်းၵႅၼ်ႇၶႅင် လႄႈ တိူဝ်းၼိမ်မၼ်ႈမႃး။