လွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ်

ပွင်ႇၸႂ်လွင်ႈၵွတ်းၽၢတ်ႇ - ယူင်ႉသၢင်ႈ၊ လင်ႈတၢင်း၊ လႄႈ လၢႆး ၵေႈလိတ်ႈ

လွင်ႈၵတ်းၽၢၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈသဵင်ႇတႃႉလူင်လိုၵ်ႉ လမ်ႇထီႈသုတ်း ဢၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းတင်းလၢႆ လႆႈထူပ်းၺႃးဝႆႉယူႇ ၼၼ်ႉ။ မၼ်းဢမ်ႇၵွမ်ႉဝႃႈ ပဵၼ်ၶေႃႈမုၼ်းတူဝ်ၼပ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် တၢင်ႉတႅၵ်ႈၼႂ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၵွၺ်း။ မၼ်းပဵၼ်ငဝ်းလၢႆးၵၼ်ႊ ၵူၼ်း ဢၼ်သပ်းသွၼ်ႉသေ ဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈၼိူဝ် ၸူဝ်ႊ ပၢၼ်ၵူႊဝၼ်းဝၼ်းၵူၼ်းႁဝ်း လႄႈ ဢၼ်ပဵၼ်လွင်ႈၵိတ်ႇၶွင်ႈ တေႃႇ တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းတင်းလၢႆဝႆႉယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တႃႇမိူင်းၸိူဝ်း ဢၼ်တေဢဝ်လွင်ႈၼိမ်မၼ်ႈၵၢၼ်ငိုၼ်း၊ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၵၢၼ် မၢၵ်ႈမုၼ်း၊ လႄႈ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇတင်းလူမ်ႈသေ ၵေႃႇသၢင်ႈ ဢဵၼ်ႁႅင်းဝၢၼ်ႈမိူင်းၼၼ်ႉ တိုၼ်းလူဝ်ႇလႆႈပွင်ႇၸႂ် “လွင်ႈၵွတ်း ၽၢၼ်” ၼႆႉယူႇ။ ၼႂ်းၵၼ်ႊၼႆႉတႄႉ တေသပ်းလႅင်းၼေပၼ် တီႈ ပွင်ႇလွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ်ႇ၊ မဵဝ်းၸၢဝ်းတၢင်းၵွတ်းၽၢၼ်၊ ငဝ်းလၢႆး ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵွတ်းၽၢၼ်၊ လၢႆးတႅၼ်း တႃႇၶၢမ်ႈပူၼ်ႉလႆႈလွင်ႈ ၵွတ်းၽၢၼ် ပုၼ်ႈတႃႇသုၼ်ႇၵေႃႉၵူၼ်း၊ ပုၼ်ႈတႃႇတူင်ႇၵူၼ်း၊ လႄႈ တႃႇၸိုင်ႈမိူင်းတင်းလၢႆ - ၼႆယဝ်ႉ။

တီႈပွင်ႇ “လွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ်” လွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ်ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ၵမ်ႈၼမ်တႄႉ ၵႆႉပဵၼ် လွင်ႈဢမ်ႇမီးငိုၼ်းၶဝ်ႈၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၼႃႇ တီႈပွင်ႇတေႉ တေႉမၼ်း တိူဝ်းၵႂၢင်ႈလိူဝ်သေၼၼ်ႉယူႇ။ မၼ်းႁူမ်ႈပႃးတင်း လွင်ႈဢမ်ႇမီးလႆႈတၢင်းလူဝ်ႇပိုၼ်ႉထၢၼ်ၵူၼ်း - ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ၶဝ်ႈ ၼမ်ႉတၢင်းၵိၼ်၊ တီႈယူႇတၼ်းသဝ်း၊ ပၢႆးယူႇလီ၊ လႄႈ ပၢႆးပၺ်ႇ ၺႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်ၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး ပႃးထႅင်ႈတင်း လွင်ႈႁၢမ်းတၢင်းႁူမ်ႇလူမ်ႈ၊ လွင်ႈႁၢမ်းတိုဝ်ႉတၢင်း၊ လႄႈ လွင်ႈ ႁၢမ်းတၢင်းထၢင်ႇႁၢင်ႊ တႃႇႁူမ်ႈသၢင်ႈပႃးၸွမ်းၼႂ်းတူင်ႇၵူၼ်း တင်းတဵမ်တဵမ်ထူၼ်ႈထူၼ်ႈ ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးဢဝ်ၵၢၼ် ထတ်းသၢင်ၸၵ်းယွၺ်ႈၼႂ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းဝႃႈ တီႈပွင်ႇမၼ်း ပိူင် လူင်တႄႉၵေႃႈ မီးယူႇလၢႆလၢႆလွင်ႈ။ ပေႃးႁူႉပွင်ႇၸႂ် မႅဝ်းသႅၼ်း တၢင်းၵွတ်းၽၢၼ်ဝႆႉၼႆၸိုင် တေပဵၼ်တၢင်းၵမ်ႉၸွၺ်ႈ တႃႇ ၵူၼ်းႁဵတ်းလၵ်းၼမ်းပေႃႇလသီႇၶဝ် ႁႂ်ႈပေႃးႁၢင်ႈႁႅၼ်း လၢႆးၵေႈ လိတ်ႈ ဢၼ်ၵေႈပၼ်လွင်ႈၶွင်ႈၶမ်မၼ်းလႆႈၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။

လွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ် လိူၺ်ႈတဵမ်ထီႈ(Absolute poverty) လွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ်လိူၺ်ႈတဵမ်ထီႈ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ် ငဝ်းလၢႆး ဢၼ်ၵူၼ်းသေၵေႃႉၵေႃႉ ဢမ်ႇၼၼ် သေႁေႃသေ ႁိူၼ်း ၸုတ်ႈႁၢမ်းၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်း ဢၼ်လူဝ်ႇမီးတႃႇ ၸၼ်ႉ တၢၼ်း ၵၢၼ်ယူႇသဝ်း ဢၼ်တမ်ႇသုတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၼ်း ၸိူဝ်းဢၼ် မီးတၢင်းၵွတ်ႈၽၢၼ်တဵမ်ထီႈၼႆႉ မီးတၢင်းယၢပ်ႇ တႃႇ လႆႈၶဝ်ႈ ၼမ်ႉတၢင်းၵိၼ်ၵူႊဝၼ်းဝၼ်း၊ တႃႇလႆႈဢီႈယႃ လႄႈ တႃႇလႆႈမီး တီႈၼွၼ်း ဢၼ်ႁူမ်ႇလူမ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တၢင်းၵွတ်းၽၢၼ်မဵဝ်းၼႆႉ မၼ်းပိူင်းၼႄပၼ် လွင်ႈ ၸုတ်ႈယွမ်း တၢင်းလူဝ်ႇပိုၼ်ႉထၢၼ်ႁႅင်းႁႅင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵႆႉလႆႈ ႁၼ်မီးယူႇတီႈ လႅၼ်ႊတွၼ်ႊ ဢၼ်ဢမ်ႇၼိမ်သဝ်း ဢမ်ႇ ၼၼ် ဢၼ်တိုၵ်ႉတႄႇႁႃႁုၼ်ႈမုၼ်းသေ တႃႇတေၶဝ်ႈထိုင် ၵၢၼ်ၸွင်းၸေးပိုၼ်ႉထၢၼ်ၵေႃႈ မီးလွင်ႈမၵ်းၶၢၼ်းဝႆႉၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။

တၢင်းၵွတ်းၽၢၼ် လိူၺ်ႈတႅၵ်ႈၼိူင်း(Relative poverty) တၢင်းၵွတ်းၽၢၼ်လိူၺ်ႈတႅၵ်ႈၼိူင်း ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ငဝ်း လၢႆး ဢၼ်ၵူၼ်းသေၵႃႉၵေႃႉ မီးတၢင်းလူဝ်ႇပိုၼ်ႉငဝ်ႈ တဵမ်ယူႇသေ သမ်ႉဢမ်ႇမီးလႆႈ ၸၼ်ႉတၢၼ်းၵၢၼ်ယူႇသဝ်း ဢၼ်သွၼ်ႇၼပ်ႉဝႃႈ ပဵၼ်ပိူင်ၽဵၼ်ႈ တီႈၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း မၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈၼႆႉ မၼ်းပိူင်းၼႄပၼ် လွင်ႈဢမ်ႇ ၽဵင်ႇပဵင်း ၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်းၼိူင်ႈလုၵ်ႈသေဢမ်ႇၵႃး ပိူင်းပၼ်ပႃး လွင်ႈပဝ်ႇႁၢင်ႇ ၼႂ်းၵႄႈ ၸုမ်းၵၼ်ႊၵူၼ်း၊ ၼႂ်းၵႄႈလႅၼ်ႊတွၼ်ႊ၊ ဢမ်ႇၼၼ် ၼႂ်းၵႄႈ ထၢၼ်ႈၵူၼ်းတင်းလၢႆဝႆႉ ယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ်မဵဝ်းၼႆႉသမ်ႉ ၸၢင်ႊမီးလႆႈပႃးတီႈ မိူင်း ဢၼ်မၢၵ်ႈမီးလီပဵၼ်ၼၼ်ႉလူးၵွၼ်ႇ။ ၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ်မီး တၢင်း ၵွတ်းၽၢၼ်တႅၵ်ႈၼိူင်းတႄႉၵေႃႈ ၵႆႉလႆႈၺႃး လွင်ႈပၢႆႇမၢင်ၼႂ်း ၵၼ်ႊၵူၼ်း ယွၼ်ႉၵွပ်ႈပိူဝ်ႈၶဝ်ဢမ်ႇၶဝ်ႈထိုင်လႆႈ ၵုၼ်ႇသိၼ်၊ လွင်ႈၸွင်းၸေး၊ ဢမ်ႇၼၼ် တိုဝ်ႉတၢင်း မဵဝ်းဢၼ်တၢင်ႇ ၸိူူဝ်း ၶဝ် ၶဝ်ႈထိုင်လႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ လွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ်ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇ ၸႂ်ႈလႄႈဝႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ်ငိုၼ်းၵွၺ်း၊ ၵူၺ်းၼႃႇ ပႃး တင်း လွင်ႈၸုတ်ႈႁၢမ်း တိုဝ်ႉတၢင်း လႄႈ ၵုင်ႇသၢင်ႈသဝ်းၵူၼ်း (dignity)ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။

တၢင်းၵွတ်းၽၢၼ်လူၺ်ႈငဝ်းလၢႆး(Situational Poverty) တၢင်းၵွတ်းၽၢၼ်လိူၺ်ႈငဝ်းလၢႆးၸမ်း ပဵၼ်တၢင်းၵွတ်း ၽၢၼ်ၸူဝ်ႊၶၢဝ်း ဢၼ်ၵိူတ်ႇပဵၼ်ယွၼ်ႉ ပိူင်ပဵၼ်သေၸိူဝ်ႉသေ လွင်ႈ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ လွင်ႈလႆႈသုမ်းၵၢၼ်ငၢၼ်းလႂ်၊ လွင်ႈၵိုင်ႉၵၢင်ႉၶႆႈ ၼၢဝ်လႂ်၊ လွင်ႈထူပ်းၺႃးၽေးမူၺ်ႉ(natural disaster) ဢမ်ႇ ၼၼ်ၵေႃႈ ၵွပ်ႈလွင်ႈၶွင်ႉၶမ်ၵၢၼ်မိူင်း(political conflict) ၸိူဝ်းၼႆႉလႂ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ႁေႃႁိူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ်မီးၼႂ်း တၢင်းၵွတ်း ၽၢၼ်လိူၺ်ႈငဝ်းလၢႆးတႄႉၵေႃႈ ပေႃးၶိုၼ်းမီးလွင်ႈၼိမ်သဝ်းတႄႉ ၸၢင်ႊတင်ႈတူဝ်မႃးလႆႈၶိုၼ်းယူႇ။

တၢင်းၵွတ်းၽၢၼ်လိူၺ်ႈသႅၼ်းပၢၼ်ၵူၼ်း (Generational Poverty) တၢင်းၵွတ်းၽၢၼ် ဢၼ်မီးယူႇၵူႊသိုပ်ႇၸူဝ်ႊသႅၼ်း ပၢၼ်ၵူၼ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢၼ်ယၢပ်ႇထီႈသုတ်း တႃႇၶၢမ်ႈပူၼ်ႉ မၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၸိူဝ်းဢၼ်ၵိူတ်ႇမႃး ငဝ်းလၢႆးမဵဝ်း ၼင်ႇၼၼ်ၵေႃႈ လႆႈထူပ်းၺႃး လွင်ႈၸႃႉလွင်ႈသုမ်းပုၼ်ႈ ၸဵမ် မိူဝ်ႈ ပၢၼ်ၸဝ်ႉလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ၊ တႄႇၸဵမ် လွင်ႈပၢႆးယူႇလီဢမ်ႇ တဵမ်ထူၼ်ႈ၊ လွင်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ မီးတၢင်းမၵ်းၶၢၼ်း၊ လႄႈ လွင်ႈ ဢမ်ႇထၢင်ႇႁၢင်ႊၼႂ်းၵၼ်ႊၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

တၢင်းၵွတ်းၽၢၼ်လိူၺ်ႈမၢၼ်ႈၼွၵ်ႈ(Rural Poverty) တၢင်းၵွတ်းၽၢၼ်လိူၺ်ႈမၢၼ်ႈၼွၵ်ႈၼႆႉသမ်ႉ ၵႆႉလႆႈႁၼ် တီႈပိုၼ်ႉတီႈဢၼ်ႁဵတ်းသူၼ်ႁႆႊၼႃး ဢမ်ႇၼၼ် ပိုၼ်ႉတီႈ ဢၼ်ႁၢင်ႇၵႆတင်းဝဵင်း။ တၢင်းၵွတ်းၽၢၼ်လိူၺ်ႈမၢၼ်ႈၼွၵ်ႈၼႆႉ မၼ်းၵွင်ႉၵၢႆႇတင်း ႁႅင်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇၼႂ်းသူၼ်ၼႂ်းႁိူၵ်ႈဢေႇ၊ လွင်ႈ ယူင်ႉသၢင်ႈပိုၼ်ႉထၢၼ်မီးတၢင်းမၵ်းၶၢၼ်း၊ လႄႈ လွင်ႈဢမ်ႇၶဝ်ႈ ထိုင်လႆႈလွၵ်းၵၢတ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

တၢင်းၵွတ်းၽၢၼ် လိူၺ်ႈၸေႊလိူၺ်ႈဝဵင်း(Urban Poverty) ၼႂ်းၸေႊယႂ်ႇဝဵင်းလူင်သမ်ႉ လွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ်ဢၼ်ဝႃႈ ၼၼ်ႉ မၼ်းၵွင်ႉၵၢႆႇဝႆ့တင်း လွင်ႈႁိူၼ်းယေးၼမ်လူၼ်ႉလိူဝ်ႁႅင်း၊ လွင်ႈၵႃႊၸႂ်ႉၸၢႆႇၵၢၼ်ယူႇသဝ်း သုင်ႁႅင်း၊ လႄႈ လွင်ႈဢမ်ႇမီး ၵၢၼ်ငၢၼ်းဢၼ်ပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ်၊ လႄႈ လွင်ႈဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇၼႂ်း တွၼ်ႊၵၼ်ႊ ဢၼ်ဢမ်ႇပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉလႂ်ယူႇ ယဝ်ႉ။

ၽိင်ႈပၼ်တူင်ႇ လွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ်(The Cycle of Poverty) လွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ်ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလႄႈဝႃႈ သ လေႃႇဢမ်ႇတေႃႇသေ ပဵၼ်မႃး။ မၼ်းတိုၼ်းမီးၽိင်ႈပၼ်ႇတူင်ႇ ဢၼ်ၸၢင်ႊၶၢတ်ႈလၢမ်းႁူႉလႆႈမၼ်းၼၼ်ႉယူႇ။ ပေႃးမီးမႃး လွင်ႈ ၸုတ်ႈယွမ်းတီႈၼိူင်ႈ/လွင်ႈၼိူင်ႈၵေႃႈ တၢင်ႇၸိူဝ်ႉတၢင်ႇလွင်ႈ ၸၢင်ႊၵပ်းတၢမ်းလမ်းၸွမ်းမႃးၵမ်းလဵဝ်ယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၽိင်ႈပၼ်ႇ တူင်ႇမၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉၸမ်း… 1. တၢင်းမၵ်းၶၢၼ်းလွင်ႈၶဝ်ႈထိုင် ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ ဢၼ်မီး ထၢၼ်ႈလီ။ 2. လွင်ႈၼမ်ႉၵတ်ႉဢေႇ လႄႈ လွင်ႈတိုဝ်ႉတၢင်းဢေႇ။ 3. လွင်ႈငိုၼ်းၶဝ်ႈဢေႇ ဢမ်ႇၼ်ၼ ၵၢၼ်ဢမ်ႇတၢႆႊတူဝ်။ 4. လွင်ႈထၢတ်ႈလဵင်ႉၸႂ်ဢေႇ ဢမ်ႇၼၼ် ပၢႆးယူႇလီဢမ်ႇ တဵမ်ထူၼ်ႈ။ 5. လွင်ႈႁႅင်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင် ယွမ်းလူင်း။ 6. လုၵ်ႈဢွၼ်ႇလၢင်းဢွၼ်ႇ လႆႈလဵင်ႉယႂ်ႇမႃးၼႂ်း သိုင်ႇ ဝႅတ်ႉလွမ်ႉ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးလီ - ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ ၽိင်ႈပၼ်တူင်ႇမၼ်းလႆႈတႄႇယဝ်ႉၼႆၸိုင် မၼ်းတိုၼ်းတႄႇပၼ်ႇဝိုၼ်ႈယူႇႁင်းၵွၺ်းမၼ်းၶိုၼ်း။ မုင်ႉႁေႃ ႁိူၼ်းၵေႃႈ ဢဝ်ၶမ်ယူႇၼႂ်းၽိင်ႈပၼ်ႇတူင်ႇၼၼ်ႉပႅတ်ႈ။ လွင်ႈ လႆႈၶမ်ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈ တူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇတူၵ်းသုမ်း။ မၼ်းပဵၼ် ယွၼ်ႉ ငဝ်းလၢႆးယူင်ႉသၢင်ႈႁိမ်းႁွမ်းၶဝ် ဢၼ်ဢမ်ႇပၼ်တိုဝ်ႉ တၢင်း ႁႂ်ႈၶဝ်ႈလႆႈဝႄႈလွတ်ႈဢွၵ်ႇလႆႈၼၼ်ႉၵွၺ်း။

ၵွပ်ႈသင်ၵူၼ်းမိူင်း ၵွတ်းၽၢၼ်မႃး လွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ်ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ မၼ်းပႃးလူၺ်ႈယွၼ်ႉ လွင်ႈတၢင်းလၢႆၸိူဝ်ႉလၢႆလွင်ႈ ႁူမ်ႈႁွမ်းၵၼ်ယူႇ။ တႄႇဢဝ်ၸဵမ် လွင်ႈသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ၊ လွင်ႈၵၢၼ်မိူင်း၊ လႄႈ လွင်ႈၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်း ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉလႂ်ယဝ်ႉ။ ၵမ်ႈၼမ်တႄႉၵေႃႈ ဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းလႆႈ ၵွတ်းၽၢၼ်ၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလႄႈဝႃႈ လိူၵ်ႈတႃႇၵွတ်းၽၢၼ်၊ မၼ်း ပဵၼ်ယွၼ်ႉငဝ်းလၢႆးဝႅတ်ႉလွမ်ႉသေ ၸင်ႇၵွတ်းၽၢၼ်ယဝ်ႉ။

လွင်ႈၶွင်ႉၶမ်ႉ လႄႈ လွင်ႈသုၵ်ႉယုင်ႈၵၢၼ်မိူင်း(Conflict and Political Instability) လွင်ႈၶွင်ႉၶမ်ႉၵၢၼ်ယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇလၢၵ်ႈၼၢၵ်ႈၼႆႉ ယႃႉ လူႉ ယူင်ႉသၢင်ႈပိုၼ်ႉထၢၼ်၊ ယုင်ႈၵဝ်းလွၵ်းၵၢတ်ႇ၊ လႄႈ ႁဵတ်း ႁႂ်ႈ ႁေႃႁိူၼ်းလႆႈၶၢႆႉလႆႈယၢႆႉ။ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵၢၼ်လူင်းတိုၼ်းလၢင်းတႃႇ ၵူၼ်းမိူင်း ၼႂ်းၵၢၼ်ႁုၼ်ႈမုၼ်းၼၼ်ႉ ယွမ်းဢေႇမႃး၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ လႆႈဢဝ်ငိုၼ်းဢၢၼ်းၸႂ်ႉၸိုင်ႈမိူင်း ၵႂႃႇၵုမ်ႇသႂ်ႇၼႂ်းၵၢၼ်သိုၵ်း တိုၵ်းတေႃး။ ၵူၼ်းမိူင်း ဢၼ်ယူႇၼႂ်းၼႃႈတီႈၶွင်ႉၶမ်ၼၼ်ႉ ၵႆႉ ႁၢမ်းလွင်ႈႁူမ်ႇလူမ်ႈ၊ ၵႆႉဢမ်ႇမီးငိုၼ်းၶဝ်ႈ၊ ဢမ်ႇမီးပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ လႄႈ ဢမ်ႇလႆႈႁပ်ႉလွင်ႈလုမ်းလႃး ပၢႆးယူႇလီ။

ဢွင်ႈတီႈဢၼ်ႁၢင်ႇၵႆဝဵင်း ဢမ်ႇၼၼ် ဢၼ်ယူႇႁင်းၵွၺ်း (Remote or Isolated Geography) တူင်ႇၵူၼ်းဢၼ်မီးတီႈၸိၵ်းႁူၺ်ႈႁၢဝ်းလွၺ်း၊ တီႈ မၢၼ်ႈၼွၵ်ႈၼႃးပၢင်ႇ၊ ဢမ်ႇၼၼ် တီႈၸွမ်းၸိူဝ်းလႅၼ်ႊလိၼ် ၼၼ်ႉ ၵႆႉထူပ်းၺႃး လွင်ႈႁႄႉလွင်ႈႁၢမ်ႈထႅင်ႈမဵဝ်းၼိူင်ႈ ဢၼ် ဢမ်ႇမိူၼ်တၢင်ႇတီႈၼၼ်ႉယူႇ။ မိူၼ်ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ… • လွင်ႈလႆႈယူႇႁၢင်ႇၵႆႆတင်း ၵၢၼ်လုမ်းလႃး ပၢႆးယူႇလီ • လွင်ႈသၢႆၼႅင်ႈသဵၼ်ႈတၢင်းဢမ်ႇၶႅမ်ႉ • လွင်ႈဢမ်ႇၶဝ်ႈထိုင်လႆႈလွၵ်းၵၢတ်ႇ • လွင်ႈၵႃႊၸႂ်ႉၸၢႆႇၵုၼ်ႇၸႂ်ႉပိုၼ်ႉထၢၼ် သုင် - ၸိူဝ်း ၼႆႉၼၼ်ႉလႂ်ယဝ်ႉ။ လွင်ႈၸႃႉ၊ လွင်ႈၸုတ်ႈယွမ်းၸိူဝ်းၼႆႉ မၼ်းပဵၼ် ဢၼ် ၵပ်းၵၢႆႇတင်းယူင်ႉသၢင်ႈ၊ မၼ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈၵွပ်ႈပိူဝ်ႈသုၼ်ႇတူဝ် ၵူၼ်းႁဝ်း။

ၽေးမူၺ်ႉ(Natural Disasters) လွင်ႈၼမ်ႉထူမ်ႈ၊ လွင်ႈၾႃႉလႅင်ႉ၊ လွင်ႈလူမ်းလႅင်ႉ၊ လွင်ႈ လိၼ်ယူတ်ႇပင်း၊ လႄႈ လွင်ဢိင်ႊသၼ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ၸၢင်ႊ ႁဵတ်းႁႂ်ႈလွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇထိူင်းထိူဝ်ႉယူႇ။ ပေႃးဢမ်ႇမီးၵၢၼ်ၸတ်း ၵၢၼ်ၽေးမူၺ်ႉ ဢၼ်ၵႅၼ်ႇၶႅင် လႄႈ ပၵ်းပိူင်ၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၶႄ ၵၼ်ႊၵူၼ်း ဢၼ်ၵႅၼ်ႇၶႅင်ၸိုင် ႁေႃႁိူၼ်းၸၢင်ႊတိူဝ်းတူၵ်းၵႂႃႇ ၼႂ်းလုၵ်းလဝ်တၢင်းၵွတ်းၽၢၼ်လႆႈ ဝၢႆးလွင်ႈသုၵ်ႉသူၼ်ၸိူဝ်း ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။

ပၵ်းပိူင်ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇဢၼ်ဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇ (Weak Education Systems) ႁူင်းႁဵၼ်းဢၼ်ဢမ်ႇမီးထၢၼ်ႈလီၼၼ်ႉၵေႃႈ ၽိုၵ်း ၽွၼ်ႉဢွၵ်ႇမႃး ႁႅင်းၵၢၼ်ၵူၼ်း ဢၼ်ဢမ်ႇမီးၼမ်ႉၵတ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ ဢမ်ႇမီးၼမ်ႉၵတ်ႉၸိုင် ႁႅင်းၵၢၼ်တေဢမ်ႇၸၢင်ႊမီး ၵၢၼ်ငၢၼ်း ဢၼ်ၸေႇမၼ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ဢမ်ႇၸၢင်ႊမီးလွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၶိုပ်ႈ ၼႃႈ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်တႃငၢၼ်းၶဝ်လႆႈ၊ သမ်ႉတေသိုပ်ႇႁဵတ်းႁႂ်ႈၶဝ် ၶမ်ယူႇၼႂ်းတူင်ႇႁႅဝ်ႉ ငိုၼ်းၶဝ်ႈဢေႇၼၼ်ႉၵႂႃႇထႅင်ႈ။

လွင်ႈပၢႆးယူႇလီဢမ်ႇၶႅမ်ႉ လႄႈ လွင်ႈဢမ်ႇၶဝ်ႈထိုင် ၵၢၼ်လုမ်း လႃးပၢႆးယူႇလီ(Poor Health and Limited Healthcare) ပၢႆးယူႇလီဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ မၼ်းၵေႃႈ ၵွင်ႉၼွင်ႇတင်း ႁႅင်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇလႆႈၼၼ်ႉၵမ်းသိုဝ်ႈယူႇ။ လွင်ႈၶႆႈလွင်ႈၼၢဝ်ၼႆႉ မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈလမ်ႉၵတ်ႉႁႅင်းႁဵတ်းၵၢၼ်ႁဝ်းယွမ်း၊ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵႃႊၸႂ်ႉ ၸၢႆႇသုင်၊ လႄႈ သမ်ႉၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈမုင်ႉႁေႃႁိူၼ်း ထုၵ်ႇၼီႈထုၵ်ႇ ၶွတ်ႇၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းပႃးယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈၵိၼ်သူးၵိၼ်လၢပ်ႈ လႄႈ လွင်ႈၵၢၼ်ၽွင်းငမ်း ဢူၼ်ႈ ဢွၼ်ႇ(Corruption and Weak Governance) လွင်ႈၵိၼ်းသူၵိၼ်လၢပ်ႈၼႆႉ မၼ်းတုမ်ႉတိူဝ်ႉၶူဝ်းငဝ်ႈ တိုၼ်း ဢၼ်တေမႃးၸႂ်ႉတိုဝ်းၼႂ်း ၵၢၼ်ၸွင်းၸေးပိုၼ်ႉထၢၼ် ၸိူဝ်းပဵၼ် သဵၼ်ႈတႃႈသၢႆတၢင်း၊ ႁူင်းႁဵၼ်း၊ ႁူင်းယႃ လႄႈ ၶူင်း ၵၢၼ်ၾၢႆႇ ၽွၼ်းပၢင်ႈလီwelfare program)တင်းလၢႆ။ ပေႃး ဝႃႈငိုၼ်းၵူၼ်း မိူင်း လႆႈထုၵ်ႇလၵ်ႉၵႂႃႇယဝ်ႉၼႆၸိုင် ၵူၼ်းလႆႈ သုမ်းတိုဝ်ႉတၢင်းၸွမ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

လွင်ႈၵူၼ်းႁၢမ်းၵၢၼ်ၼမ်မႃး လႄႈ လွင်ႈၵၢၼ်ဢၼ်ဢမ်ႇၶဝ်ႈ တၢင်းၵၢၼ်( High Unemployment and Informal Work) ပေႃးမီး ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်း ဢၼ်ဢမ်ႇၶဝ်ႈတၢင်းၵၢၼ် ၼၼ်ႉ ယႂ်ႇၼမ်မႃးၸိုင် မၼ်းပွင်ႇဝႃႈ ၵူၼ်းၼပ်ႉလၢၼ်ႉ ႁဵတ်း ၵၢၼ်ငၢၼ်း ဢၼ်ဢမ်ႇမီးလိၵ်ႈ၊ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈႁေႉၵင်ႈ၊ ဢမ်ႇ ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၼမ်ႉတွၼ်းသင်ၼႆယဝ်ႉ။ ငိုၼ်းၶဝ်ႈၵေႃႈ တေ ဢမ်ႇၸေႇၼိမ်၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ပေႃးၺႃးငဝ်းလၢႆးၶိုၵ်ႉၶၢၵ်ႉမႃး ႁႅင်း ၵၢၼ်ဢမ်ႇမီးၼႅင်ႈႁူမ်ႈလူမ်ႈ(safety net) တႃႇႁေႉၵင်ႈပၼ်။

လွၵ်းႁၢင်ႇၼႂ်းၵႄႈ လွင်ႈၽၢၼ်လႄႈမီး(The Rich–Poor Gap) ပေႃးမိူဝ်ႈဢၼ် လွင်ႈမၢၵ်ႈမီး၊ တိုဝ်ႉတၢင်း၊ လႄႈ ႁႅင်း ပွင်ႊၵၢၼ်မိူင်း ၵႂႃႇၶွၼ်ႈမီးဝႆႉယူႇတီႈၼႂ်းၵမ်မိုဝ်းၵူၼ်းဢွၼ်ႇ ယွပ်းၼိူင်ႈမႃးၸိုင် လွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်ၼႆႉ ယိုင်ႊၶႅၼ်း တိူဝ်းထၢင်ႇၸႅင်ႈမႃးယူႇယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈၼႂ်းၵႄႈ ၵူၼ်းၽၢၼ် လႄႈ ၵူၼ်းမီးၼႆႉ လွၵ်းပဝ်ႇမၼ်း တိူဝ်းၵႂၢင်ႈမႃးၼႆၸိုင် ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈ ပဵၼ်လွင်ႈၶွင်ႈၶမ်ၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ်ႁၢဝ်ႈႁႅင်းမႃးလႆႈယူႇ။ ၸၢင်ႊ ပဵၼ်မႃးလွင်ႈၶွင်ႈၶမ်ၸိူဝ်ႉၼင်ႇဝႃႈ… • လွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊၵႂႃႇပႆၼႂ်းၵၼ်ႊၵူၼ်း • ႁႅင်းပွင်ႊၵၢၼ်မိူင်း ၵႂႃႇမီးတီႈၵူၼ်းၸုမ်းလဵဝ် • လွင်ႈၶဵင်ႈၶႅင်ၼႂ်းၵႄႈၵၼ်ႊၵူၼ်း လႄႈ ၵႄႈၸၢဝ်းၶိူဝ်း • ႁႅင်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင်ၸၼ်ႉၸိုင်ႈမိူင်း တူၵ်းတႅမ်ႇ • လွင်ႈယုမ်ႇယမ်ၵၼ်ၼႂ်းၵၼ်ႊၵူၼ်း တေဢူၼ်ႈယွမ်း - ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉလႂ်ယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၸိူဝ်းမၢၵ်ႈမီးၼၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈထိုင် ႁူင်းႁဵၼ်းထၢၼ်ႈ ၶိုၵ်ႉ၊ ၶဝ်ႈထိုင် ၵၢၼ်လုမ်းလႃးပၢႆးယူႇလီသုၼ်ႇလဵဝ်၊ လႄႈ သၢႆ ၼွင်ႇၵွင်ႉသၢၼ် ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်း ၸိူဝ်းၼႆႉလႆႈ။ ၵူၼ်းၸိူဝ်းၵွတ်း ၽၢၼ်သမ်ႉ ဢမ်ႇမီးသၢႆၼႅင်ႈၼမ်၊ တိုဝ်ႉတၢင်းၵေႃႈ ဢေႇ၊ ယဝ်ႉ ၵေႃႈ သမ်ႉၵႆႉလႆႈထူပ်းၺႃး လွင်ႈၶွင်ႈၶမ်ၵၢၼ်ငိုၼ်းၵၢၼ်တွင်းပႃး။ လွၵ်းပဝ်ႇလွင်ႈႁၢင်ႇၵၼ်ၸိူင်ႉၼႆၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလႄႈဝႃႈ ပဵၼ် လွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းလၢႆလၢႆၵွၺ်း - မၼ်းပဵၼ်လွင်ႈၶိတ်ႈၶွင် ပုၼ်ႈတႃႇလွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၸိုင်ႈမိူင်းပႃးယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၵွပ်ႈသင် ၸိုင်ႈမိူင်းၵွတ်းၽၢၼ်(Why Nations Are Poor) ၼင်ႇဢၼ်ၵူၼ်းၵေႃႉလႂ်ၵေႃႉၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊၵွတ်းၽၢၼ် ယွၼ်ႉၵွပ်ႈ တီႈၸုတ်ႈယွမ်းၾၢႆႇယူင်ႉသၢင်ႈၼၼ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇယဝ်ႉ ၸိုင်ႈမိူင်းၵေႃႈ ၸၢင်ႊၵွတ်းၽၢၼ် ယွၼ်ႉၵွပ်ႈငဝ်းလၢႆးသၢႆပိုၼ်း၊ ငဝ်းလၢႆးပၢႆးလႅင်ႊမိူင်း(geography)၊ လႄႈ ငဝ်းလၢႆးၸုမ်းၾၢႆႇ (institutional) ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယူႇ။

ၸုမ်းၾၢႆႇ ဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇ(Weak Institutions) ၸုမ်းၾၢႆႇ ၵႅၼ်ႇၶႅင် - ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ လုမ်းတြႃး၊ ပိူင်ပၢႆး ပၺ်ႇၺႃႇ၊ ပိူင်ၵၢၼ်ၶွၼ်ႇ၊ လႄႈ ၾၢႆႇၽွင်းငမ်းၸုမ်းလူင်ပွင်ႊ ၸိုင်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တႃႇလွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမုၼ်းလႅင်း တေႉတေႉ။ ပေႃးၸုမ်းၾၢႆႇၸိူဝ်းၼႆႉဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇၵေႃႈ ၸၢင်ႊႁဵတ်း ႁႂ်ႈမီးမႃး လွင်ႈၵိၼ်သူးၵိၼ်လၢပ်ႈ၊ လွင်ႈၸႂ်ႉၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်းဢမ်ႇ ထိုင်တီႈ၊ လႄႈ လွင်ႈဢမ်ႇၼိမ်သဝ်းၸိူဝ်းၼႆႉမႃးလႆႈ ၼႆၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။

ၶူဝ်းပူၺ်ႈမိူင်းႁၢႆး လႄႈ ၶူဝ်းပူၺ်ႈသၢႆပိုၼ်း(Colonial and Historical Legacies) ၶႃႈမိူင်းႁၢႆးၵဝ်ႇၵဝ်ႇတင်းလၢႆၼႆႉ ၵႆႉလႆႈႁပ်ႉ ပၵ်းပိူင်ပၢႆး မၢၵ်ႈမုၼ်း မဵဝ်းၸီးၸူင်ဢဝ် ၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်း လိူဝ်သေ လွင်ႈ ၵၢၼ်ႁုၼ်ႈမုၼ်း ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ ယူင်ႉသၢင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉသမ်ႉ သၢင်ႈ လွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ် တေႃႇႁၢၼ်ႉလဵဝ်ဝႆႉ။

လွင်ႈပိုင်ႈဢိင်ၼိူဝ် ၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်းပူၼ်ႉတီႈ (Overdependence on One Resource) ဝၢၼ်ႈမိူင်း ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ်ၵုၼ်ႇသိၼ်ၵႃႉမဵဝ်းလဵဝ် (ၼမ်ႉမၼ်းမဵၼ်၊ ထၢတ်ႈႁႄႊ၊ ဢမ်ႇၼၼ် ၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ) ၼႆႉ ၸၢင်ႊၵႆႉထူပ်းၺႃး လွင်ႈသဵင်ႇတႃႉ ၽွင်းမိူဝ်ႈဢၼ်ၵႃႊၶၼ် ၶူဝ်း ၵုၼ်ႇသိၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တူၵ်းတႅမ်ႇ။ လွင်ႈမီးပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းဢၼ် လၢၵ်ႇလၢႆၸေးသႅၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်တိုၼ်းလူဝ်ႇမီး ပုၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈၼိမ်မၼ်ႈယူႇယဝ်ႉ။

ႁႅင်းတိုၼ်းၵူၼ်း တႅမ်ႇ(Low Human Capital) ပေႃးဝႃႈ ၵူၼ်းမိူင်းပုၼ်ႈၼိူင်ႈၼမ်ၼမ်ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီး ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ၊ ဢမ်ႇမီးၼမ်ႉၵတ်ႉ၊ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈယူႇလီၶႅင်ႁႅင်းမႃး ၵေႃႈ ႁႅင်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် ႁႅင်းပွင်ပဵၼ်မိူင်းၼၼ်ႉ လႆႈ တူၵ်းတႅမ်ႇဝႆႉယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

လွင်ႈၸုတ်ႈႁၢမ်း ယူင်ႉသၢင်ႈပိုၼ်ႉထၢၼ်(Lack of Infrastructure) ပေႃးဢမ်ႇမီးသဵၼ်ႈတႃႈသၢႆတၢင်း၊ ၾႆးၾႃႉ၊ ၼမ်ႉသႅၼ်ႈ သႂ်၊ လႄႈ လွင်ႈၶဝ်ႈထိုင်ၼႅင်ႈၾႃႉ(ဢိၼ်ႇတႂ်ႇၼႅတ်ႉ)ၼႆၸိုင် လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၵေႃႈ ၸၢင်ႊတေယၢပ်ႇယိူၼ်းတေႉ တေႉယူႇယဝ်ႉ။

လွင်ႈႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ၼမ်မႃးဝႆး (Rapid Population Growth) ပေႃးဝႃႈ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းၵိူတ်ႇ ၼမ်မႃးႁႅင်းၼႆၸိုင် ၸၢင်ႊ ပဵၼ်လွင်ႈၼၵ်းၼႃ တႃႇငိုၼ်းဢၢၼ်းၸႂ်ႉလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈသေ ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈ ငိုၼ်းၶဝ်ႈတေႃႈႁူဝ်ၵူၼ်း ယွမ်းလူင်းလႆႈယူႇယဝ်ႉ။

တၢင်ႉတႅၵ်ႈ လွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ်(Poverty Indicators) ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ လႄႈ မုၵ်ႉၸုမ်းလိူၺ်ႈၵူႊမိူင်းမိူင်း ၶဝ် ၸႂ်ႉတိုဝ်း တၢင်ႉတႅၵ်ႈလၢႆလၢႆမဵဝ်းသေ တႅၵ်ႈယင်ႇ လႄႈ ပွင်ႇ ၸႂ် လွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ်ဝႆႉယူႇ။ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၸမ်း… • သုတ်ႈပုၼ်ႈႁူဝ်ၵူၼ်းၵွတ်းၽၢၼ် • တူဝ်ၸီႉၸႅင်ႈလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၵူၼ်း(HDI) • တၢင်ႉတႅၵ်ႈၵျီးၼီႇ(Gini) (လွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်း) • တၢင်ႉလွင်ႈၵူၼ်းႁၢမ်းၵၢၼ်ငၢၼ်း • လွင်ႈလုၵ်ႈဢွၼ်ႇၶၢတ်ႈထၢတ်ႈလဵင်ႉၸႂ် လႄႈ တိင်ႉတႅင်ႉ • လွင်ႈတၢင်ႉတၢႆလုၵ်ႈဢွၼ်ႇလႄႈမႄႈလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ • ၸၼ်ႉတၢၼ်း ၸူဝ်ႊၶူပ်ႇ • လွင်ႈၶဝ်ႈထိုင်လႆႈ ၼမ်ႉသႅၼ်သႂ် လႄႈ လွင်ႈယူႇၵဵင်ႈ မူတ်းသႂ်လီ • လွင်ႈၶဝ်ႈထိုင်ႁူင်းႁဵၼ်း လႄႈ တၢင်ႉမေႃလူလိၵ်ႈ - ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တၢင်ႉတႅၵ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ ၸွၺ်ႈႁႂ်ႈ ၵူၼ်းႁဵတ်းလၵ်းၼမ်း ပေႃႇလသီႇၶဝ် ၸၢင်ႊၼပ်ႉသၢင်ႈႁိဝ်ႈၸင်ႈတူၺ်း လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ ၶိုပ်ႈၼႃႈ လႄႈ ၸၢင်ႊမၢႆႊႁႃတူၺ်းဝႃႈ လူဝ်ႇလႆႈၸွမ်းၵေႈလိတ်ႈ တီႈလႂ်ၼႆယူႇယဝ်ႉ။

သုတ်ႈပုၼ်ႈႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ဢၼ်ၵွတ်းၽၢၼ်(Poverty Headcount Ratio) သုတ်ႈပုၼ်ႈႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ဢၼ်ၵွတ်းၽၢၼ်တႄႉၵေႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈတႅၵ်ႈတူၺ်း ဝၢၵ်ႈႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းၼႂ်းၸိုုင်ႈမိူင်း ဢၼ် ယူႇသဝ်းၵိၼ်သၢင်ႈတႅမ်ႇလိူဝ်သေ သဵၼ်ႈလွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ် (poverty line) ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သဵၼ်ႈလွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ် ၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊပဵၼ်လႆႈ… • သဵၼ်ႈလွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ် လိူၺ်ႈၵူႊမိူင်းမိူင်း (တူဝ်ယၢင်ႇ - ယေးငိုၼ်းလုမ်ႈၾႃႉ မၵ်းဝႆႉ ငိုၼ်းၶဝ်ႈ ၼိူင်ႈဝၼ်း ၂.၁၅ တေႃႇလႃႇ) • သဵၼ်ႈလွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ် လိူၺ်ႈၸိုင်ႈမိူင်း။ ၼႆႉတႄႉၵေႃႈ ဢိင်ၼိူဝ် ၵႃႊၸႂ်ႉၸၢႆႇၵၢၼ်ယူႇသဝ်း မိူင်းၼိူင်ႈလႄႈ မိူင်းၼိူင်ႈသေ ပိူင်ႈပႅၵ်ႇၵၼ်ၵႂႃႇလႆႈယူႇ။ တၢင်ႉတႅၵ်ႈဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းတွပ်ႇပၼ်ၶေႃႈထၢမ်ယူဝ်း ယူဝ်းဢွၼ်ႇဢၼ်ဝႃႈ “ၵူၼ်းၽၢၼ် မီးလၢႆၵေႃႉ” ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇတႅၵ်ႈတူၺ်းဝႃႈ ၶဝ်ၽၢၼ်တၢၼ်ႇလႂ်၊ ၵူၺ်းၼႃႇ မၼ်းပၼ် ႁႂ်ႈႁဝ်းႁၼ်လႆႈ ၶႅပ်းႁၢင်ႊ တၢင်ႉသုင်တႅမ်ႇ လွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ်။ ပေႃးႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းၽၢၼ်ၼမ်ၸိုင် မၼ်းပွင်ႇဝႃႈ မီးလွင်ႈၸုတ်ႈ ယွမ်းၶၢတ်ႈၵႅၼ်းယႂ်ႇၵႂၢင်ႈ လႄႈ မီးတိုဝ်ႉတၢင်းၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်း ဢေႇၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

တူဝ်ၸီႉၸႅင်ႈလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၵူၼ်း(Human Development Index (HDI)) တူဝ်ၸီႉၸႅင်ႈလွင်ႈႁုၼ်ႈမုုၼ်းၵူၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် ဢဵၵ်ႉၶျ် ၻီႇဢၢႆႇ(HDI)ၼႆႉတႄႉၵေႃႈ မၼ်းပဵၼ်တၢင်ႉတႅၵ်ႈ ဢၼ်ယူႇတီႈ ၶူင်းၵၢၼ် လွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း ၸုမ်းၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉ(UNDP) ၶဝ် သၢင်ႈမႃး။ မၼ်းဢဝ်လွင်ႈတၢင်းသၢမ်ၾၢႆႇသေယဝ်ႉ တႅၵ်ႈ ပၼ် လွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၼႂ်းၶၢဝ်းယၢဝ်းဝႆႉ။ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉတႄႉၵေႃႈ … 1. ပၢႆးယူႇလီ — ဢိင်ၼိူဝ် ၸူဝ်ႊသၢၵ်ႈတၢၼ်းၵူၼ်းသေ တႅၵ်ႈယင်ႇ။ 2. ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ — ဢိင်ၼိူဝ်ၶၢဝ်းယၢမ်းပီႊ ဢၼ်ၶိုၼ်ႈ ႁူင်းႁဵၼ်းသေတႅၵ်ႈယင်ႇ။ 3. ၸၼ်ႉတၢၼ်းၵၢၼ်ယူႇသဝ်း — ဢဝ်ၵျီႇဢႅၼ်ႇဢၢႆႇ (ငိုၼ်းၶဝ်ႈႁုပ်ႈလုမ်းၶိူဝ်းမိူင်း)တေႃႇ ႁူဝ်ၵူၼ်းယေႈ ၵေႃႉ သေတႅၵ်ႈယင်ႇ။ ဢဵၵ်ႉၻီႇဢၢႆႇတႄႉၵေႃႈ မၼ်းပိူင်းၼႄပၼ်ဝႃႈ လွင်ႈ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇႁုၼ်ႈမုၼ်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၵွမ်ႉဝႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈ ငိုၼ်းၶဝ်ႈမဵဝ်းလဵဝ်ၵွၺ်း၊ ၵူၺ်းၼႃႇ မၼ်းႁူမ်ႈပႃးထိုင် လမ်ႉၵတ်ႉ ႁႅင်းပွင် ပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်း - တႄႇဢဝ်ၸဵမ်လမ်ႉၵတ်ႉ တႃႇယူႇလႆႈ ယိုၼ်းယၢဝ်း၊ တႃႇႁဵၼ်းႁူႉ၊ တႃႇႁဵတ်းၵၢၼ်၊ လႄႈ တႃႇႁူမ်ႈသၢင်ႈ လႆႈ ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ၼႆၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ၸိုင်ႈမိူင်းတင်းလၢႆ မီးၸၼ်ႉဢဵၵ်ႉၶျ်ၻီႇဢၢႆႇ ၶပ်ႉတၢမ်း တႄႇဢဝ်သုင်တေႃႇတမ်ႇၵၼ်လူင်းၵႃႇဝႆႉယူႇ။ ပေႃးၸၼ်ႉဢဵၵ်ႉၶျ် ၻီႇဢၢႆႇတမ်ႇၼႆ မၼ်းပွၵ်ႈဝႃႈ ပိူင်ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇ၊ လွင်ႈလုမ်းလႃးပၢႆးယူႇလီဢမ်ႇပေႃးၶႅမ်ႉ၊ လႄႈ တိုဝ်ႉတၢင်းၵၢၼ် မၢၵ်ႈမုၼ်းဢေႇၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

3) တၢင်ႉတႅၵ်ႈၵျီးၼီႇ ၶူဝ်ႇဢီးၾီးသျႅၼ်ႉ(Gini Coefficient) (လွင်ႈငိုၼ်းၶဝ်ဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်) တၢင်ႉတႅၵ်ႈၵျီးၼီႇၶူဝ်ႇဢီးၾီးသျႅၼ်ႉၼႆႉ မၼ်းတႅၵ်ႈပၼ် ဝႃႈ ငိုၼ်းၶဝ်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ် ဢမ်ႇၼၼ် ဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ် တၢၼ်ႇလႂ် ၼႂ်းႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းတင်းလၢႆၼႆယဝ်ႉ။ တႄႇၼပ်ႉဢဝ် တင်ႈတႄႇ… • 0 = ၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်တဵမ်ထူၼ်ႈ (ၵူႊၵေႃႉမီးငိုၼ်းၶဝ် ပဵင်းမိူၼ်ၵၼ်) • 1 = ဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်တဵမ်ထီႈ (ၵေႃႉလဵဝ်ၵွၺ်း မီး ငိုၼ်းၶဝ်ႈဝႆႉယူႇၼင်းမူတ်း) ၸိုင်ႈမိူင်းၵမ်ႈၼမ်တႄႉ မီးယူႇၼႂ်းၵႄႈ ၀.၂၅ လႄႈ ၀.၆၀ ၼႆယဝ်ႉ။ ပေႃးမီးတၢင်ႉတႅၵ်ႈ ၵျီးဢီႇၶူဝ်ႇဢီးၾီးသျႅၼ်ႉသုင်ၵေႃႈ ပွင်ႇဝႃႈ မီးလွၵ်းပဝ်ႇလွင်ႈႁၢင်ႇၼႂ်းၵႄႈ လွင်ႈၽၢၼ်လႄႈမီး ယႂ်ႇ လူင်ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈၼႆႉ ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈသိုပ်ႇပဵၼ်… • လွင်ႈၶဵင်ႇၶႅင်ၵၼ်ႊၵူၼ်း • လွင်ႈလူတ်းယွမ်း တၢင်းထၢင်ႇႁၢင်ႊႁဵတ်းသၢင်ႈၼႂ်းၵၢၼ် မၢၵ်ႈမုၼ်း • လွင်ႈၵၢၼ်မိူင်း ဢမ်ႇပေႃးၼိမ်မၼ်ႈ • လွင်ႈတၢင်းမၢၵ်ႈမီးလီပဵၼ်လႄႈႁႅင်းပွင်ႊ ၵႃႇၶွၼ်ႈဝႆႉတီႈ ငဝ်ႈၵၢင်ႊ - ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ်မီးတၢင်ႈမၢၵ်ႈမီး ၾၢႆႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း ၼၼ်ႉၵေႃႈ လွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်ၼႆႉ ၸၢင်ႊမီးလႆႈယူႇ။ ၵွပ်ႈ ၼႆလႄႈ တၢင်ႉတႅၵ်ႈ ၵျီးၼီႇၶူဝ်ႇဢီးၾီးသျႅၼ်ႉၼႆႉ ပဵၼ်ၶိူင်ႈမိုဝ်း လမ်ႇလွင်ႈ တႃႇႁူႉပွင်ႇထိုင် လွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၼႂ်းၵၼ်ႊၵူၼ်း လႆႈယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

တၢင်ႉတႅၵ်ႈလွင်ႈၵူၼ်းႁၢမ်းၵၢၼ်ငၢၼ်း(Unemployment Rate) တၢင်ႉတႅၵ်ႈလွင်ႈၵူၼ်းႁၢမ်းၵၢၼ်ငၢၼ်းၼႆႉ မၼ်းတႅၵ်ႈ ပၼ် ႁူဝ်ပၢၵ်ႇဝၢၵ်ႈ ႁႅင်းၵၢၼ် ဢၼ်ၶႂ်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်သေယဝ်ႉ သမ်ႉ ဢမ်ႇႁႃၵၢၼ်လႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တၢင်ႉတႅၵ်ႈဢၼ်ၼႆႉၵေႃႈ လမ်ႇလွင်ႈဝႆႉယူႇ။ ယွၼ်ႉဝႃႈ လွင်ႈမီးၵၢၼ်ငၢၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်ငိူၼ်ႈငဝ်ႈငိုၼ်းၶဝ်ႈပိူင်လူင် ပုၼ်ႈ တႃႇႁေႃႁိူၼ်းၵမ်ႈၼမ်ၼမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးလွင်ႈႁၢမ်းၵၢၼ်ငၢၼ်းၼမ်မႃးၵေႃႈ မၼ်းပိူင်ၼႄ ပၼ်… • လွင်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းဢူၼ်ႈ၊ • လွင်ႈၵၢၼ်သၢင်ႈၵၢၼ်ငၢၼ်း ထိူင်း။ • လွင်ႈဢမ်ႇၶဝ်ႈငမ်ႇၵၼ် ၼႂ်းၼမ်ႉၵတ်ႉဢၼ်မေႃ လႄႈ တၢင်းလူဝ်ႇလွၵ်းၵၢတ်ႇ(ပၢင်ၵၢတ်ႇ)ႁႅင်းၵၢၼ် - ၼႆ ယဝ်ႉ။ တွၼ်ႊတႃႇၵူၼ်းၼုမ်ႇၶဝ်သမ်ႉ ပေႃးဝႃႈ လွင်ႈႁၢမ်းၵၢၼ် ငၢၼ်းၼႆႉ ၼမ်မႃးတိၵ်းတိၵ်းၼႆႉၸိုင် ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်တၢင်း ၵွတ်းၽၢၼ် ၶၢဝ်ယၢဝ်းလႆႈ၊ ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈဢမ်ႇမီးလွင်ႈမၼ်ႈၸႂ်၊ ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈယၢၼ်မိူင်း၊ လႄႈ ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်လွင်ႈဢမ်ႇ ၼိမ်သဝ်းၼႂ်းၵၼ်ႊၵူၼ်းလူးၵွၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

လွင်ႈလုၵ်ႈဢွၼ်ႇၶၢတ်ႈထၢတ်ႈလဵင်ႉၸႂ်လႄႈတိင်ႉတႅင်ႉ (Child Malnutrition and Stunting) လွင်ႈလုၵ်ႈဢွၼ်ႇၶၢတ်ႈထၢတ်ႈလဵင်ႉၸႂ်ၼႆႉ ၸၢင်ႊပႃးလႆႈ ၸဵမ် လွင်ႈၼမ်ႉၼၵ်းတူဝ်တႅမ်ႇ(ယွမ်ႁႅင်း တႃႇၸူဝ်ႊၶူပ်ႇသႅၼ်း ပၢၼ်) လႄႈ လွင်ႈတိင်ႈတႅင်ႉ (တႅမ်ႇပွၵ်းႁႅင်း တႃႇၸူဝ်ႊၶူပ်ႇ သႅၼ်းပၢၼ်) ဢၼ်ပဵၼ်ယွၼ်ႉၶၢတ်ႈထၢတ်ႈလဵင်ႉၸႂ်ႁႅင်း) ၸိူဝ်း ၼႆႉယူႇ။ လွင်ႈတိင်ႉတႅင်ႉၼႆႉ တိူဝ်းပဵၼ်လွင်ႈၶွင်ႈၶမ်ႁၢဝ်ႈႁႅင်းယူႇ၊ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈမၼ်းပိူင်းၼႄပၼ် လွင်ႈၶၢတ်ႇႁၢမ်းၸုတ်ႈယွမ်း ထၢတ်ႈလဵင်ႉၸႂ်ၶၢဝ်းယၢဝ်းႁိုင်ၼၢၼ်း မိူဝ်ႈၽွင်းပၢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈ ဢွၼ်ႇလဵၵ်ႉၼၼ်ႉမႃး ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးမီးၵူၼ်းတိင်တႅင်ႉ ၼမ်ႁႅင်းၼႃၼႆၸိုင် မၼ်းပွင်ႇ ဝႃႈ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈႁပ်ႉ - • ထၢတ်ႈပူးၼိူဝ်ႉ(ပရူဝ်ႇတိၼ်း) • ထၢတ်ႈလဵင်ႉၸႂ် • ထၢတ်ႈပႂ်ႉၸႂ်(ဝိတ်ႇတမိၼ်ႇ) • လႄႈ လွင်ႈလုမ်းလႃး မိူဝ်ႈၽွင်းပၢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈဢွၼ်ႇ ႁႂ်ႈၵုမ်ႇထူၼ်ႈလီငၢမ်းၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈတိင်ႉတႅင်ႉၼႆႉ တုမ်ႉယွၼ်ႈပႃး လွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း ဢွၵ်းဢေႃ၊ လွင်ႈႁႅင်းႁဵၼ်းႁူႉၸွမ်းတီႈႁူင်းႁဵၼ်း၊ လႄႈ လွင်ႈ ငိုၼ်းၶဝ်ႈ ၼႂ်းဝၼ်းမိူဝ်းၼႃႈပႃး။ ၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ်လုၵ်ႈဢွၼ်ႇ ၶၢတ်ႇထၢတ်ႈလဵင်ႉၸႂ် သုင်ႁႅင်းၼၼ်ႉ ၵႆႉမီးတၢင်းယၢပ်ႇၽိုတ်ႇ… • လွင်ႈၶဝ်ႈၼမ်ႉတၢင်းၵိၼ် ဢမ်ႇၵုမ်ႇလူမ်ႈ • လွင်ႈပၢႆးယူႇလီမႄႈလုၵ်ႈဢွၼ်ႇဢမ်ႇလီ • လွင်ႈဢမ်ႇလႆႈၵိၼ်ၼမ်ႉသႅၼ်ႈသႂ် • လွင်ႈလုမ်းလႃးပၢႆးယူႇလီ ဢမ်ႇတဵမ်ထူၼ်ႈ • လွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ် ဢၼ်သိုပ်ႇတေႃႇၸူဝ်ႊလုၵ်ႈပၢၼ် လၢၼ် - ၸိူဝ်းၼႆၼၼ်ႉလႂ်ယူႇယဝ်ႉ။ လွင်ႈလုၵ်ႈဢွၼ်ႇၶၢတ်ႈထၢတ်ႈလဵင်ႉၸႂ်ၼႆႉ ပဵၼ်တၢင်ႉ တႅၵ်ႈဢၼ်ၵႅၼ်ႇၶႅင်လူင်ဢၼ်ၼိူင်ႈ ပုၼ်ႈတႃႇလွင်ႈသဵင်ႇတႃႉ ၾၢႆႇလွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇႁုၼ်ႈမုၼ်းၶၢဝ်းယၢဝ်း တႃႇဝၢၼ်ႈမိူင်းၼိူင်ႈ မိူင်းယူႇယဝ်ႉ။

တၢင်ႉတၢႆ လွၼ်ႇလႅင် လႄႈ မႄႈလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ(Infant and Maternal Mortality Rates) တၢင်ႉတၢႆလွၼ်ႇလႅင်(ဢၢႆႇဢႅမ်ႇဢႃႇ-IMR) ၼႆႉ ပဵၼ် တၢင်ႉတႅၵ်ႈ ဢၼ်တႅၵ်ႈတူၺ်းဝႃႈ ၼႂ်းလုၵ်ႈဢွၼ်ႇလႅင်ဢၼ် ၵိူတ်ႇမႃး ၁၀၀၀ ၵေႃႉၼၼ်ႉ ၸူဝ်ႊၶူပ်ႇပႆႇတဵမ်ၼိူင်ႈပီႊသေ လႆႈ တၢႆၵႂႃႇၼၼ်ႉ မီးလၢႆၵေႃႉ ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တၢင်ႉတႅၵ်ႈလွင်ႈလူႉတၢႆမႄႈလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ (ဢႅမ်ႇဢႅမ်ႇ ဢႃႇ-MMR) တႄႉၵေႃႈ သမ်ႉတႅၵ်ႈတူၺ်းဝႃႈ မႄႈလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ ဢၼ်ၵိူတ်ႇ လုၵ်ႈယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၼႂ်း ၁၀၀၀၀၀ ၵေႃႉၼၼ်ႉ လႆႈ တၢႆၵႂႃႇယွၼ်ႉလွင်ႈ တၢင်းဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇတင်းလွင်ႈမၢၼ်းၸပ်းတွင်ႉ ၼၼ်ႉလၢႆၵေႃႉ ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တၢင်ႉတႅၵ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ မၼ်းပိူင်းၼႄပၼ် ႁႂ်ႈႁူႉထိုင်… • လွင်ႈၶဝ်ႈထိုင်လႆႈၵၢၼ်လုမ်းလႃးပၢႆးယူႇလီဢၼ် ၶိုၼ်းထၢၼ်ႈ • လွင်ႈၶဝ်ႈထိုင်လႆႈ မေႃယႃႇဢၼ်လႆႈၽိုၵ်းႁဵၼ်းမႃး လီလီ၊ • လွင်ႈမီးပၼ် ၵၢၼ်လုမ်းလႃးၶိုၵ်ႉၶၢၵ်ႉ • လွင်ႈထၢတ်ႈလဵင်ႉၸႂ် • လွင်ႈသုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ် လႄႈ ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ ၼၢင်းယိင်း - ၼႆၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ တၢင်ႉတၢႆ လွၼ်ႇလႅင် လႄႈ မႄႈလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ သုင်ၼႆၸိုင် မၼ်းပွင်ႇဝႃႈ ပၵ်းပိူင်ၵၢၼ်ပၢႆးယူႇလီၵူၼ်းမိူင်း ဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇႁႅင်းၼႃႇ ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၸၼ်ႉတၢၼ်းၸူဝ်ႊသၢၵ်ႈ (Life Expectancy) ၸၼ်ႉတၢၼ်းၸူဝ်ႊသၢၵ်ႈ( Life expectancy) ၼႆႉ ၶၢတ်ႈလၢမ်းဝႆႉၼ် ၽတ်ႉၽဵင်ႇၸူဝ်ႊၶူပ်ႇၵူၼ်းၵေႃႉၼိူင်ႈဝႃႈ တင်ႈ တႄႇၵိူတ်ႇမႃးၼၼ် တေသိုပ်ႇယူႇၵႂႃႇလႆႈႁိုင်တၢၼ်ႇလႂ် သင် ၸိူဝ်ႉဝႃႈ ငဝ်းလၢႆးလွင်ႈယူႇလီမၼ်း တိုၵ်ႉသိုပ်ႇမိူၼ်ပၵ်းၵဝ်ႇပိူင် ၵဝ်ႇ ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးၸၼ်ႉတၢၼ်းၸူဝ်ႊသၢၵ်ႈ သုင်ၵေႃႈ မၼ်းပွင်ႇဝႃႈ • မီးလွင်ႈလုမ်းလႃး ပၢႆးယူႇလီ ၶႅမ်ႉ • မီးထၢတ်ႈလဵင်ႉၸႂ် ဢၼ်ၵုမ်ႇထူၼ်ႈ • မီးလွင်ႈငမ်းယဵၼ် လႄႈ လွင်ႈၼိမ်သဝ်း • မီးသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်သႅၼ်ႈသႂ် • မီးပၵ်းပိူင်ၵၢၼ်ပၢႆးယူႇလီၵူၼ်းမိူင်း ဢၼ်ၵႅၼ်ႇၶႅင် - ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးၸၼ်ႉတၢၼ်းၸူဝ်ႊသၢၵ်ႈ တမ်ႇၼႆၸိုင် ၸၢင်ႊပဵၼ် ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ လွင်ႈၶွင်ႉၶမ်၊ လွင်ႈပၵ်းပိူင်ပၢႆးယူႇလီ ဢမ်ႇၶႅမ်ႉ၊ လွင်ႈ တၢင်းပဵၼ်ႁႃႊ၊ လွင်ႈတၢင်းၵွတ်းၽၢၼ် သုင်၊ လႄႈ လွင်ႈၶၢတ်ႇ ထၢတ်ႈလဵင်ႉၸႂ် ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉလႂ်ယူႇယဝ်ႉ။

လွင်ႈမီးၼမ်ႉသႅၼ်သႂ် လႄႈ လွင်ႈယူႇၵဵင်ႈမူတ်းသႂ်(Access to Clean Water and Sanitation) တၢင်ႉတႅၵ်ႈဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းတႅၵ်ႈပၼ် ႁူဝ်ပၢၵ်ႇဝၢၵ်ႈ ႁူဝ် ၼပ်ႉၵူၼ်း • ဢၼ်မီးၼမ်ႉသႅၼ်သႂ်ၵိၼ် • ဢၼ်မီးပိူင်ႁွင်ႈထၢင်ၽၢႆႇပိုၼ်ႉထၢၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ ဢမ်ႇမီးၼမ်ႉသႅၼ်ႈသႂ် လႄႈ လွင်ႈယူႇၵဵင်ႈ မူတ်းသႂ်ၸိုင် တူင်ႇၵူၼ်းၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊမီးတၢင်းပဵၼ်တွင်ႉၵႂႃႇ၊ ၸၢင်ႊၸပ်းတၢင်းပဵၼ် ဢၼ်မႃးၸွမ်းၼမ်ႉ၊ ထၢတ်ႈလဵင်ႉၸႂ် ၸၢင်ႊဢမ်ႇၶႅမ်ႉ၊ ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈတၢင်ႉတၢႆႇလွၼ်လႅင် ၶိုၼ်ႈသုင် မႃး၊ လႄႈ ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈလွင်ႈၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်း တမ်ႇမႃး၊ ပိူင်လူင် မၼ်းပုၼ်ႈတႃႇလွၼ်ႇယိင်းၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈၼႆႉ ပဵၼ်တၢင်ႉတႅၵ်ႈပိုၼ်ႉထၢၼ်ႈသုတ်းဢၼ်ၼိူင်ႈ တႃႇလွင်ႈယူႇလီၵိၼ်ဝၢၼ်ၵူၼ်း လႄႈ တႃႇလွင်ႈထၢၼ်ႈလီ ယူင်ႉသၢင်ႈပိုၼ်ႉထၢၼ် ၼႆယူႇယဝ်ႉ။

လွင်ႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းလႆႈ လႄႈ လွင်ႈႁူႉမေႃလိၵ်ႈ (School Enrollment and Literacy Rates) လွင်ႈၶဝ်ႈႁူင်းႁဵၼ်းလႆႈၼၼ်ႉ မၼ်းၼႄပၼ်ဝႃႈ တီႈ ၼႂ်းႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉငဝ်ႈ၊ ၸၼ်ႉၵၢင် လႄႈ ၸၼ်ႉသုင်ၼၼ်ႉ မီးလုၵ်ႈ ဢွၼ်ႇလၢႆၵေႃႉ ၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်းဝႆႉယူႇၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တၢင်ႉလွင်ႈႁူႉမေႃ လိၵ်ႈ သမ်ႉ တႅမ်ႈတူၺ်းပၼ် ႁူဝ်ပၢၵ်ႇဝၢၵ်ႈၵူၼ်း မိူင်း ၸိူဝ်းမေႃလူ မေႃ တႅမ်ႈၼႆယဝ်ႉ။ ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ ပဵၼ်လၢၵ်ႈၼၢၵ်ႈဢၼ်ၵႅၼ်ႇၶႅင်သေပိူၼ်ႈ ဢၼ်ၼိူင်ႈ တႃႇတေႃႇသူႈလွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ်။ ပေႃးဝႃႈတၢင်ႉလွင်ႈ ၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် တၢင်ႉလွင်ႈမေႃလူမေႃတႅမ်ႈလိၵ်ႈ တႅမ်ႇႁႅင်းၼႆၸိုင် မၼ်းၼႄပၼ်ဝႃႈ ၵူၼ်းမိူင်ဢမ်ႇၶိုၼ်ႈႁူင်း ႁဵၼ်းလႆႈ၊ မီးလွင်ႈယၢပ်ႇၽိုတ်ႇ ၵႃႊၸႂ်ႉၸၢႆႇၶိုၼ်ႈႁဵၼ်း၊ မီးလွင်ႈ ၶွင်ႉၶမ် ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈလႆႈပၢႆႊၶၢႆႉယၢႆႉတီႈ၊ လွင်ႈၵၢၼ်သွၼ် ဢမ်ႇၶိုတ်းထၢၼ်ႈ၊ လွင်ႈမီးႁႅင်းၵၢၼ်လုၵ်ႈဢွၼ်ႇ၊ လွင်ႈႁေႉႁမ်ႈ ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈတင်းၽိင်ႈငႄႈၽိင်ႈထုင်း ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈ ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ်ယိင်းၸၢႆး ၼႆၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ်တၢင်ႉလွင်ႈၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်းလႆႈ လႄႈ တၢင်ႉလွင်ႈမေႃလူမေႃတႅမ်ႈလိၵ်ႈသုင်ၼၼ်ႉ ၵႆႉပဵၼ်မိူင်းၸိူဝ်း ဢၼ်ပၢႆးမၢၵ်းၶဝ်ၵႅၼ်ႇၶႅင် လႄႈ မိူင်းဢၼ်လွင်ႈၵွတ်းၽၢတ် တႅမ်ႇဢေႇၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။

လွၵ်းလၢႆးၵေႈလိတ်ႈ တၢင်းၵွတ်းၽၢတ် (Solutions to Poverty) လွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ်ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလႄႈဝႃႈ ပဵၼ်မဵဝ်းဢမ်ႇဝႄႈလွတ်ႈလႆႈၼ။ ၸိုင်ႈမိူင်းလၢႆလၢႆမိူင်းၼႂ်းလူၵ်ႈ ၼႆႉ လႆႈဢဝ်တင်းလၢႆးတႅၼ်းလၢႆလၢႆမဵဝ်းသေ လူတ်းယွမ်းလွင်ႈ ၵွတ်းၽၢၼ်မႃးလႆႈတင်းၼမ်တင်းလၢႆဝႆႉယူႇ။

ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ(Education) ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ ဢၼ်မီးထၢၼ်ႈလီၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊယုၵ်ႉမုၼ်း ပၼ် ႁႅင်းတိုၼ်းၵူၼ်း၊ ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈ ငိုၼ်းၶဝ်ႈ သုင်ၶိုၼ်ႈမႃး၊ လႄႈ ၸၢင်ႊသၢင်ႈပၼ်လႆႈ ၵူၼ်းႁႅင်းၵၢၼ် ဢၼ်တိူဝ်းၵႅၼ်ႇၶႅင် ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။

လွင်ႈလုမ်ႈလႃးပၢႆးယူႇလီ ဢၼ်ၵုမ်ႇလူမ်ႈ (Universal Healthcare) လွင်ႈလုမ်းလႃး ပၢႆးယူႇလီ ဢၼ်ၵူႊၵေႃႉ ၶဝ်ႈထိုင်ၸႂ်ႉ တိုဝ်းလႆႈၼၼ်ႉ မၼ်းလပ်ႉလွင်းပၼ်ဝႃႈ လွင်ႈၶႆႈလွင်ႈၼၢဝ်းၼႆႉ တေဢမ်ႇဢီးႁႂ်ႈမုင်ႉႁေႃႁိူၼ်းတင်းလၢႆ တူၵ်းၵိၼ်းလွင်ႈငိုၼ်း လွင်ႈတွင်း၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ တေႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းႁႅင်းၵၢၼ် သိုပ်ႇမီးႁႅင်း လမ်ႉၵတ်ႉၵႂႃႇၼႃႈလႆႈထႅင်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။

လွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း ယူင်ႉသၢင်ႈ( Infrastructure Development) သဵၼ်ႈတႃႈသၢႆတၢင်း၊ ၾႆးၾႃႉ၊ ၶူဝ်၊ ၵၢတ်ႇ၊ လႄႈ သၢႆ ၼႅင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇၾၢႆႇပၢႆးယွတ်ႇမၢႆ(ၻီႇၵျိတ်ႇတလ်ႇ) ၸိူဝ်းၼႆႉ ဢီး သူၼ်းပၼ် လွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်း လႄႈ လူတ်းယွမ်း လွင်ႈယူႇႁၢင်ၵႆႇလႆႈယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ပၵ်းပိူင်ၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၶႄ ၾၢႆႇၵၼ်ႊၵူၼ်း (Social Protection Systems) လွင်ႈၵၢၼ်ဢူၼ်းငိုၼ်း၊ လွင်ႈၵမ်ႉၸွၺ်ႈ ၵူၼ်းၸုတ်ႈ ၵႅင်ႉ(တုၵ်ႉၶိတ်ႉတႃႉ)၊ လွင်ႈငိုၼ်းၵႃႊသဝ်းႁႅင်း(ပိၼ်ႇသိၼ်ႇ)၊ လႄႈ လွင်ႈငိုၼ်းႁပ်ႉပဝ်ႊ လွင်ႈႁၢမ်းၵၢၼ်ငၢၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ မၼ်း ၵႅတ်ႇၶႄပၼ် ႁေႃႁိူၼ်းတင်းလၢႆ ယႃႇႁႂ်ႈတူၵ်းၵႂႃႇၼႂ်း လုၵ်းလဝ် တၢင်းၵွတ်းၽၢၼ်ႁၢဝ်ႈႁႅင်းၼၼ်ႉလႆႈ။

လွင်ႈၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်း လၢၵ်ႇလၢႆၸေးသႅၼ်း (Economic Diversification) လွင်ႈမီးၼမ်လိူဝ်သေ ဝူင်းၵၢၼ်(ႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈ) မဵဝ်း လဵဝ်ၵွၺ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸၢင်ႊသၢင်ႈပၼ် ႁႅင်းၸိုၼ်ႇၸင်ႈလႆႈ ၼႂ်း ၽွင်းလွၵ်းၵၢတ်ႇလုမ်ႈၾႃႉ သုၵ်ႉသူၼ်ၼၼ်ႉလႆႈယူႇ။

ထႅမ်ႁႅင်းၵၢၼ်ပၢၼ်ႇပွင်ၽွင်းငမ်း (Strengthening Governance) ငိုၼ်းဢၢၼ်းၸႂ်ႉ ဢၼ်မီးလွင်ႈလူင်ႉလႅင်းပွင်ႇထုင်ႊ၊ လွင်ႈၽိင်ႈမိူင်းသုမ်ႇငမ်းလီ၊ လႄႈ လွင်ႈမီးၵၢဝ်ႉၵူင်း သၢၼ်ၶတ်း လွင်ႈၵိၼ်သူးၵိၼ်လၢပ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ ၸၢင်ႊယုၵ်ႉမုၼ်းပၼ်လႆႈ ၵၢၼ်ၸတ်းၸႅင်ႈၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်း လႄႈ ၸၢင်ႊယုၵ်ႉလဝ်ပၼ် လႆႈ လွင်ႈယုမ်ႇယမ်ၵူၼ်းမိူင်းပႃးယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

လွင်ႈသၢင်ႈၵၢၼ်ငၢၼ်း လႄႈ လွင်ႈသၢင်ႈၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီး (Job Creation and Entrepreneurship) လွင်ႈၵမ်ႉထႅမ်ပၼ် ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးသႅၼ်းလဵၵ်ႉ လႄႈ သႅၼ်းၵၢင်(SMEs)၊ ပၢႆးၽုၵ်ႇသွမ်ႈ၊ လႄႈ လွင်ႈၵၢၼ်ထွင်ႈတဵဝ်း ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ၸွၺ်ႈသၢင်ႈပၼ် ႁႂ်ႈမီးမႃး ၵၢၼ်ငၢၼ်းတင်းၼမ် တင်းလၢႆယူႇ။

လွင်ႈငမ်းယဵၼ် လႄႈ လွင်ႈၼိမ်သဝ်း (Peace and Stability) ၽႅၼ်ၵၢၼ်လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇႁုၼ်ႈမုၼ်း ဢၼ်ဢမ်ႇပႃး လွင်ႈႁူမ်ႇလူမ်ႈလွတ်ႈၽေး၊ လွင်ႈၼိမ်သဝ်းၵၢၼ်မိူင်း၊ လႄႈ ၸုမ်းၾၢႆႇဢၼ်ပဵၼ်ၵၢၼ်ၼၼ်ႉ တိုၼ်းဢမ်ႇမီးလႆႈ။

တွၼ်ႊလူပ်းလိုၼ်း လွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ်ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလႄႈဝႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈသဵင်ႇတႃႉ ၾၢႆႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၵွၺ်း၊ မၼ်းပဵၼ်လွင်ႈၶွင်ႈ ၶမ် ၵၼ်ႊၵူၼ်း၊ ၵၢၼ်မိူင်း၊ လႄႈ လွင်ႈၶွင်ႈၶမ်ႉယူင်ႈသၢင်ႈလူင် တင်းဢၼ် ဢၼ်တုမ်ႉယွၼ်ႈတေႃႇၸူဝ်ႊပၢၼ်ၵူၼ်းမိူင်း ၵူႊ လွင်ႈၵူႊတၢင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၼ်းပဵၼ်လွင်ႈႁေႉႁမ်ႈ လမ်ႉၵတ်ႉ ႁႅင်းပွင်ပဵၼ်ၵူၼ်းႁဝ်း၊ မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ ထိူင်း၊ မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈလွင်ႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇပႃး။ ၵူၺ်းၼႃႇ လွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ်ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလႄႈဝႃႈ တိုၼ်းပဵၼ်မိင်ႈၵၢမ်ႇၵျမ်ႇမႃႇ ဢၼ်မဵဝ်းဢမ်ႇဝႄႈလွတ်ႈလႆႈ ၼႆ ၼၼ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ပေႃးဝႃႈ ၸိုင်ႈမိူင်း တင်ႈၸႂ်တင်ႈၶေႃး သႂ်ႇၸႂ် သႂ်ႇၶေႃးသေ သၢင်ႈၸုမ်းၾၢႆႇဢၼ်ၵႅၼ်ႇၶႅင်၊ လူင်းတိုၼ်းလၢင်း ၼႂ်းၵူၼ်းမိူင်း၊ လႄႈ ႁႅၼ်းတမ်း ပၵ်းပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း ဢၼ် ၼပ်ႉသွၼ်ႇပႃးပၼ်ၵူႊၵေႃႉၼႆၸိုင် လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၶိုပ်ႈၼႃႈ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ တိုၼ်းတေၵိူတ်ႇပဵၼ်မႃးဢမ်ႇႁၢင်ႉယူႇ။ တေႃႇတေဢဝ်ငိုၼ်းသေ ၵေႃႇတင်ႈၸိုင်ႈမိူင်းၼၼ်ႉ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းလူဝ်ႇ ဢဝ်တိုဝ်ႉတၢင်းသေ သၢင်ႈၸိုင်ႈမိူင်း ၵွၼ်ႇ။ တေလႆႈပဵၼ်ၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ်ၵူၼ်းမိူင်းၵႊၵေႃႉ မီးတိုဝ်ႉ တၢင်းလႆႈႁဵၼ်း၊ လႆႈယူႇသဝ်း တင်းၵုင်ႇသၢင်ႈသဝ်းၵူၼ်း။ တႃႇ တေႁွတ်ႈထိုင်လႆႈယိူင်းဢၢၼ်းၼၼ်ႉၼႆႉ လွင်ႈပွင်ႇၸႂ်တေႃႇ လွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ်ၼႆႉ တေလႆႈဝႃႈပဵၼ် ယၢင်ႈတိၼ်ႁႅၵ်ႈယူႇယဝ်ႉ။