ၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊ

ၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁိုဝ်ၵေႃႇသၢင်ႈပဵၼ်ဝႆ့

ပရူဝ်ႇတွၼ်ႇ(Proton)ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉမၼ်းလဵၵ်ႉၼႃႇဢႃးလႃးလႄႈ ႁဵတ်းႁိုဝ်ၵေႃႈ တေဢမ်ႇၸၢင်ႊယိပ်းၵမ် ႁူႉလႆႈ။ ပရူဝ်ႇတွၼ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ပွတ်းဢွၼ်ႇတွၼ်ႊၼိူင်ႈ မုၼ်ႇမုၼ်ႈ (Atom)။ မုၼ်ႇမုၼ်ႈၵေႃႈ ပဵၼ်သိင်ႇၸွင်ႈ ဢၼ်လဵၵ်ႉၼႃႇဢႃးလႃး ထိုင်တီႈဢမ်ႇယိပ်းၵမ်ႁူႉလႆႈ ၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ပရူဝ်ႇတွၼ်ႇ လဵၵ်ႇတၢၼ်ႇႁိုဝ်ၼႆၸိုင် ၸုတ်း ( . ) ဢွၼ်ႇဢၼ်ၼႆႉၵွၺ်းၵေႃႈ သမ်ႉပေႃး မီးပရူဝ်ႇတွၼ်ႇယူႇမွၵ်ႈ 500,000,000,000 ဢၼ်ၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈၼႆလႄႈ ၸင်ႇလႆႈဝႃႈ ပရူဝ်ႇတွၼ်ႇ ၼႆႉ မၼ်းလဵၵ်ႉႁႅင်းတေႉတေႉဝႃႈဝႃႈၼႆယူႇယဝ်ႉ။

လွင်ႈပဵၼ်ဢၼ်ၼိူင်ႈလဵဝ် (Singularity) လႄႈ လွင်ႈတႅၵ်ႇၾူင်ႉလူင်

ၵမ်းၼႆႉ ၸၢမ်းဝူၼ်ႉတူၺ်းဝႃႈ သင်ၸၢင်ႊမႄႇၶႂၢၵ်ႈပရူဝ်ႇတွၼ်ႇ ဢၼ်လဵၵ်ႉလဵၵ်ႉၸိူဝ်း ၼၼ်ႉ မႃးတီႈဢၼ်ၸၢင်ႊ ႁၼ်ၶဝ်လႆႈယႂ်ႇယႂ်ႇ (တီႈတေႉ ဢမ်ႇၸၢင်ႊႁဵတ်းလႆႈၼင်ႇၵဝ်ႇ)သေယဝ်ႉ သမ်ႉၸွၵ်းဢဝ်ပရူဝ်ႇတွၼ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တႃႇမွၵ်ႇပေႃး ၵေႃႇသၢင်ႈ ၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊဢၼ်ၼိူင်ႈၸၢမ်း တူၺ်းလူး။ ဝႆႉဝႃႈ ႁဝ်းတေသၢင်ႈၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊဢၼ်ပွင်းပီလူင်ဝႆႉၼႆသေၵွၼ်ႇ။ သင်ၶႂ်ႈသၢင်ႈၾႃႉ မိုၼ်ႇမုင်ႊ ဢၼ်ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ယၢမ်ႈတိုၼ်းပဵၼ်မႃးၸဵမ်ၵွၼ်ႇ ဢၼ်တႄႇတီႈ လွင်ႈတႅၵ်ႇၾူင်ႉလူင် (Big Bang)သေ ပဵၼ်မႃးၼႆတႄႉ တေတိူဝ်းလူဝ်ႇထႅင်ႈ ၶိူင်ႈၶွင်တင်းၼမ်တင်းလၢႆယူႇ။ တေလႆႈ ၵဵပ်းႁွမ်တွမ်ႊဢဝ် ၵူႊပိတ်းၵူႊပွတ်း၊ ၵူႊၽိတ်ႇၵူႊၽၢၵ်ႇသေ မိပ်ႇယဵတ်ႈသႂ်ႇၶဝ်ႈၵႂႃႇ ၼႂ်းၸွၵ်း ဢွၼ်ႇဢၼ်ၼိူင်ႈ ႁႂ်ႈပေႃးမူၼ်းတွမ်ႉလွမ်ႉ ယူႇယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်ႉၼႆ ႁွင်ႉဝႃႈ လွင်ႈပဵၼ်ဢၼ်ၼိူင်ႈလဵဝ် (Singularity)ၼႆယဝ်ႉ။

သၢင်ႈၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊ လၢႆးမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၵေႃႈ လၢႆးလႂ်ၵေႃႈယဝ်ႉ တိုၼ်းတေလႆႈမီးလွင်ႈတႅၵ်ႇ ၾူင်ႉလူင်ယူႇၵွၺ်း။ ပေႃးဢဝ်ၸွမ်းၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်မၼ်းဝႃႈၸိုင် လူဝ်ႇႁႃဢွင်ႈတီႈၶႅမ်ႉၶႅမ်ႉ တႃႇ တေယဵမ်ႈတူၺ်းပႃးၵွၼ်ႇ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ဢၼ်ယၢပ်ႇၼႆႉသမ်ႉ တၢင်းၼွၵ်ႈလွင်ႈပဵၼ်ၼိူင်ႈလဵဝ်ၼၼ်ႉ မၼ်းဢမ်ႇမီးဢွင်ႈတီႈသင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈဢၼ်ၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊမႄႇဝၢတ်ႈၶႂၢၵ်ႈယူႇၼၼ်ႉ ဢမ်ႇ ၸႂ်ႈလႄႈဝႃႈ မၼ်းဝၢတ်ႈယႂ်ႇတဵမ်ၵႂႃႇတီႈဢွင်ႈတီႈဢၼ်ပဝ်ႇဝႆႉ။ ဢွင်ႈတီႈလဵဝ်ဢၼ်မီးဝႆႉယူႇၼၼ်ႉ သမ်ႉပေႃး ပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈဢၼ်တေဝၢတ်ႈၵႂႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶႂ်ႈဝႃႈၼႆႉ ၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊဝၢတ်ႈၵႂႃႇ ဢမ်ႇမီး တီႈသုတ်းတီႈတိူၵ်ႈ။ ဢမ်ႇမီးၶွပ်ႇ လႅၼ်ႊဝႆႉဝႃႈ တီႈလႂ်ဢွင်ႈလႂ် ပဵၼ်တီႈသုတ်းလႅၼ်ႊတိူၵ်ႈၾႃႉ မိုၼ်ႇမုင်ႊၼႆႉယဝ်ႉ။

တၢင်းဝူၼ်ႉ လႄႈ လွင်ႈမႄႇဝၢတ်ႈ ၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊ

ႁဝ်းၶဝ်တႄႉ ဢွၼ်ၵၼ်ဝူၼ်ႉဝႃႈ ၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊၼၼ်ႉ မိူၼ်ပဵၼ်မဵတ်ႉဢွၼ်ႇဢၼ်ၼိူင်ႈ ၽႅၼ်ႁွၺ်ႈဝႆႉယူႇတီႈၼႂ်း လပ်းသိင်ႇ။ ဝူၼ်ႉၼင်ႇၼၼ် မႅၼ်ႈၸွမ်းၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်လူဝ်ႇဝူၼ်ႉႁၼ် ယူႇသေတႃႉ သမ်ႉၽိတ်းဝႆႉ။ လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ဢၼ် လဵဝ်ၶေႃၼၼ်ႉ တိုၼ်းဢမ်ႇမီးဢီႈသင်ႁိမ်းႁွမ်း မၼ်းထႅင်ႈလႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇမီးဢွင်ႈတီႈတႃႇပိူင်ႇ၊ ဢမ်ႇမီးဢွင်ႈတီႈတႃႇ ႁႂ်ႈမီး၊ လွင်ႈပဵၼ်ၼိူင်ႈ လဵဝ်ၼႆ ပဵၼ်မႃးမီးမႃး ႁိုင်ၵႃႊႁိုဝ်ယဝ်ႉၼႆၵေႃႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႊႁူႉလႆႈ- ၸိူင်ႉၼင်ႇဝႃႈ ၸွင်ႇမၼ်းၵိုင်ႉ ၵၢင်ႉၽုတ်းဢွၵ်ႇမီးမႃး ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ တၢင်းဝူၼ်ႉၵူၼ်းႁဝ်းၼၼ်ႉႁိုဝ်ၼႆၵေႃႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႊထၢမ်ႁႂ်ႈလႆႈ ၵႂၢမ်းတွပ်ႇ၊ မၼ်းတိုၼ်းမီး မႃးၸဵမ်မိူဝ်ႈလႂ်မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇႁိုဝ်ၼႆၵေႃႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႊထၢမ်ႁူႉလႆႈလႃးလႃး ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶၢဝ်းယၢမ်းၵေႃႈဢမ်ႇမီး၊ ပိုၼ်းလင်ၵေႃႈ ဢမ်ႇမီး။ ၸင်ႇဝႃႈ ၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊလူင်ႁဝ်းၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈ “လၢႆႊလၢႆႊ” ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉသေ ပဵၼ်မႃးၼႆယဝ်ႉ။

ၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊၼႆႉ ယႂ်ႇလူင်ၵႂၢင်ႈလႃးတေႉတေႉ။ တၢင်းယႂ်ႇလူင်မၼ်း ႁဝ်းဢမ်ႇႁပ်ႉႁၼ် ဝူၼ်ႉၶႆႈၸွမ်းလႆႈ။ ၸူဝ်ႊ ၵႅပ်ႉ မိူဝ်ႈၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊမီးမႃးၼၼ်ႉၵွၺ်းၵေႃႈ ၸဵမ်ဢဝ်ႁႅင်းလိၼ်ၸၼ် လႄႈ ႁႅင်းတၢင်ႇၸိူဝ်ႉတၢင်ႇပိူင် ဢၼ်မီးယူႇ ၼႂ်းပၢႆးႁဵၼ်းလႅင်ႊႁၢင်ႊတူဝ်(Phyisics) ဢၼ်ႁဝ်း ႁႃးလႆႈႁဵၼ်းႁူႉၵၼ်မႃးၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ မီးမႃးၸွမ်းၵမ်းလဵဝ်ယူႇယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸူဝ်ႊၵႅပ်ႉ ၽႅပ်ႉတႃဢွၼ်ႇ ၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ဢမ်ႇတၼ်းထိုင် ၼိူင်ႈၸူဝ်ႊမဵတ်ႉဢွၼ်ႇၼၼ်ႉၵွၺ်းၵေႃႈ ၾႃႉ မိုၼ်ႇမုင်ႊ လူင်ၼႆႉ မႄႇဝၢတ်ႈၵႂၢင်ႈလႃးၵႂႃႇလၢႆႁဵင်လၢၼ်ႉလၵ်း၊ မီးတၢင်ႉမႆႈယူႇမွၵ်ႈ 10 တီႇၵရီႇ တၢင်ႉ။ 10 တီႇၵရီႇတၢင်ႉၼႆႉ မႆႈႁဝ်ႉထိုင်တီႈ ပေႃးသၢင်ႈလႆႈလွင်ႈတူင်ႉဝႆၼိဝ်းၶလီးယႃးလူးၵွၼ်ႇ ယဝ်ႉ။ လွင်ႈတူင်ဝႆ ၼိဝ်းၶလီးယႃး ၸၢင်ႊၶူင်ႊဢွၵ်ႇလႆႈ ၸိူဝ်ႉ ၶွင်မဵဝ်းမဝ်ႊမဝ်ႊ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ႁၢႆးတရူဝ်ႇၸိၼ်း(Hydrogen) လႄႈ ႁီးလီးယမ်း(Helium) ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်း 3 ၸူဝ်ႊ မဵတ်ႉၼၼ်ႉ သမ်ႉပေႃးမီးမႃး ၸိူဝ်ႉၶွင်(element)တင်းလၢႆ 90 % ၼႂ်းၵႃႊဢၼ်မီးဝႆႉတင်းမူတ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉသေဢမ်ႇၵႃး မီးမႃးၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊ ဢၼ်မီးလွင်ႈႁၢင်ႊလီႁၢင်ႊငၢမ်းတင်းလၢႆ၊ လွင်ႈ ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉတင်းလၢႆ၊ လွင်ႈလီဢၢမ်းလီဢေႃးတင်းလၢႆလူင် ဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။

ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉႁႃ ၾူင်းသၢႆပိုၼ်ႉလင်လႅင်ႊၾႃႉ (Background Radiation)

မိူဝ်ႈၽွင်းလွင်ႈတၢင်းၸိူဝ်းၼႆႉ ၵိူတ်ႇပဵၼ်မီးမႃးယဝ်ႉၼၼ်ႉ ပဵၼ်တီႈလွင်ႈဢၼ်ၵူၼ်း တင်းလၢႆ လႆႈထဵင်ထွင်ၵၼ်မႃး။ ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊၾႃႉၶဝ် လႆႈထဵင်ထွင်ၵၼ်မႃးတင်းႁိုင်ဝႃႈ- ၾႃႉမိုၼ်ႇ မုင်ႊလူင်ၼႆႉ ႁိုင်ၼၢၼ်းမႃး 10 ႁဵင်လၢၼ်ႉပီႊပုၼ်ႉယဝ်ႉႁိုဝ် ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ ႁိုင်ႁီးလိူဝ်သေၼၼ်ႉ၊ ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ ၼႂ်းၵႄႈၶၢဝ်းယၢမ်း ၼင်ႇၵၢဝ်ႇလၢတ်ႈမႃးၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉၼႆႁိုဝ် ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ ၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်မီးဝႆႉၸမ်း ၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊလူင်ၼႆႉ ႁိုင်ႁီးမႃး မွၵ်ႈ 13.7 ႁဵင်လၢၼ်ႉပီႊဝႃႈၼႆသေတႃႉ ၵေႃႈ လွင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈတႅၵ်ႈ ဢၼ်ယၢပ်ႇယိူၼ်းတေႉတေႉ။ ဢၼ်လႆႈလႆႈတႄႉ ပေႃးဢဝ်ပၢႆး သၢႆႊဝႃႈၸိုင် ၶၢဝ်းယၢမ်းၼႆႉ တိုၵ်ႉပဵၼ်သုၼ်(Time = 0)ဝႆႉၵွၺ်း။ ႁဝ်းတိုၵ်ႉမီးယူႇၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း သေတိုၵ်ႉသိုပ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းဝႆႉယူႇ၊ ပႆႇထိုင်တီႈလႂ်တၢင်းလႂ်။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ၶၢဝ်းယၢမ်းႁိုင်မႃးၵႃႊႁိုဝ် တေႉတေႉယဝ်ႉၼႆၵေႃႈ ၸင်ႇဢမ်ႇႁူႉထိုင်လႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

တိုၵ်ႉမီးလွင်ႈတၢင်းတင်းၼမ်တင်းလၢႆ ဢၼ်ႁဝ်းပႆႇႁူႉ။ သမ်ႉထႅင်ႈ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ႁဝ်း ဝူၼ်ႉဝႃႈ ႁဝ်းႁူႉ၊ ၵူၺ်း ၼႃႇ သမ်ႉပႆႇႁူႉၼၼ်ႉၵေႃႈ တိုၵ်ႉမီးထႅင်ႈတင်းၼမ်တင်းလၢႆယူႇ။ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ လွင်ႈတႅၵ်ႇၾူင်ႉလူင်(the Big Bang)ၼႆႉၵေႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈတၢင်းဢၼ်တိုၵ်ႉဢုၼ်ႇႁွၼ်ႁွၼ် ပဵၼ် လွင်ႈတၢင်းဢၼ်တိုၵ်ႉမႂ်ႇမႂ်ႇတွၼ်ႊတႃႇႁဝ်းႁႃးဝႆႉယူႇ။ လွင်ႈတႅၵ်ႇၾူင်ႉလူင်ၼႆႉ လႆႈတႄႇငိၼ်းႁူႉ ၵၼ်မႃးၽွင်းမိူဝ်ႈၸူဝ်ႊသိပ်းပီႊ 1920 - မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ မႅၼ်ႈၽွင်းမိူဝ်ႈဢၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးႁူႉမေႃ ၵျွတ်ႉ လီးမၢႆးထရီး ဢၼ်ပဵၼ်မုၼ်ၸဝ်ႈၸၢဝ်းၵူၼ်းပႅလ်ႇၵျီႇယမ်ၵေႃႉၼိူင်ႈ ဢိတ်ႇပိုၼ်ႊဢွၵ်ႇပပ်ႉ လိၵ်ႈ လွင်ႈတႅၵ်ႇၾူင်ႉလူင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ယင်းပႆႇပဵၼ်မႃး လွင်ႈတၢင်းဢၼ်တူင်ႉတိုၼ်ႇႁိုၼ်ႇ ႁူႉၸၵ်းၵႃႊႁိုဝ်လူင်လၢင်၊ တေႃႇသမ်ႉပေႃးထိုင်မႃး ၸူဝ်ႊသိပ်း ပီႊ 1960 - မိူဝ်ႈၽွင်းဢၼ်ၸဝ်ႈ ပၢႆးလႅင်ႊလၢဝ်သွင်ၵေႃႉ ၶူၼ်ႉႁႃႁၼ်မႅၼ်ႈ လွင်ႈၶိုၵ်ႉလိုၵ်ႉယႂ်ႇလူင်ဢၼ်ၼိူင်ႈၼၼ်ႉယူႇ ယဝ်ႉ။

ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊလၢဝ်သွင်ၵေႃႉၼၼ်ႉၸမ်း ၸိုဝ်ႈၶႃႁွင်ႉဝႃႈ ဢႃႇၼူဝ်းပႅၼ်းသီးယသ်ႉ လႄႈ ရေႃးပိူတ်ႉဝိလ်းသၼ်ႇၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈ 1965 ၼၼ်ႉ ၶႃၸႂ်ႉတိုဝ်း လၵ်းမၢႆႊၵပ်းသိုပ်ႇၵပ်းသၢၼ် ၶွင် ႁူင်းၵၢၼ်ထတ်းၸၢမ်းပႅလ်း တီႈႁူမ်းတႅလ်း ၵႃႈၼႂ်းမိူင်းၼိဝ်းၸႄႇသီႇ။ ၵူၺ်းၵႃႊ ၶႃႈထူပ်းၺႃး လွင်ႈယၢပ်ႇၽိုတ်ႇဢၼ်ၼိူင်ႈမႃး။ ၺႃးသဵင်ဢူၼ်မေႃးတီႈပိုၼ်ႉလင်သေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၵၢၼ်ထတ်းၸၢမ်း ၶႃၼၼ်ႉ ဢမ်ႇဢွင်ႇမၢင်ႇ။ သဵင်ဢူၼ်မေႃးၼၼ်ႉ ဢမ်ႇႁူႉဝႃႈ လုၵ်ႉတီႈလႂ်သေပေႃႇမႃး။ မေႃးယူႇၵူႊ ၸွၵ်ႉ ၵူႊယွမ်ႇ ၵႃႈတီႈၼိူဝ်ၵၢင်ႁၢဝ်သေယဝ်ႉဢမ်ႇၵႃး ဢမ်ႇလိူၵ်ႈမိူဝ်ႈလိူၵ်ႈယၢမ်း သမ်ႉမေႃးယူႇတိၵ်း တိၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တႃႇၶၢဝ်း ယၢမ်းမွၵ်ႈပီႊၼိူင်ႈၼႆႉ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၼုမ်ႇဢွၼ်ႇသွင်ၵေႃႉၼၼ်ႉ ႁဵတ်းၵူႊလွၵ်းၵူႊလၢႆး ၼင်ႇႁိုဝ်တေလမ်းသွၵ်ႈႁၼ်လႆႈ သဵင်ဢူၼ်မေႃးၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈပေႃးၸၢင်ႊယႃႉ ပႅတ်ႈလႆႈ။ ၶႃၸႂ်ႉတိုဝ်း ပၵ်းပိူင်ၾႆးၾႃႉၵူႊမဵဝ်းမဵဝ်းသေ ထတ်းတူၺ်း၊ ႁဵတ်းမႃးၶိူင်ႈၸႂ်ႉ တိုဝ်းမႂ်ႇ မႂ်ႇသေ ထတ်းတူၺ်း၊ ထတ်းတူၺ်း ၼႂ်းသႂ်းၶိတ်ႉ(Circuit)၊ ထတ်းတူၺ်းသၢႆၾႆးၾႃႉ၊ ထတ်း တူၺ်းပလၢၵ်ႉ(Plug) ၵူႊဢၼ်ဢၼ်။ ၶိုၼ်ႈၵႂႃႇၼိူဝ်ၽၢင်မၢႆႊ(သလွင်း)သေ ႁၢင်ႈသႂ်ႈ ၶိူင်ႊၺွပ်းတီႈ ႁွၺ်းတိတ်းႁွၺ်းၸၢပ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵူႊတီႈတီႈ သေယဝ်ႉဢမ်ႇၵႃး ပတ်းပတ်းၵႂၢတ်ႇၵႂၢတ်ႇပႅတ်ႈ ၶီႈၼူၵ်ႉၶီႈၼူ ဢၼ်ၶႃႈလၢတ်ႈဝႃႈ “white dialectric material” ၼႆၼၼ်ႉ တီႈၼႂ်းၽိုၼ်လိၵ်ႈ ဢၼ်ၶႃႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇမႃး ၸိူဝ်းၼၼ်ႉပႃးထႅင်ႈ။ ႁဵတ်းႁိုဝ်ၵေႃႈ တိုၼ်းဢမ်ႇလႆႈလႃးလႃး။

တီႈဢၼ်ၵႆယၢၼ်ၵၼ်တင်းၶႃယူႇ မွၵ်ႈ 50 ၵီးလူဝ်းမီးတႂ်း တီႈႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉၸွမ် ပရိၼ်ႉသတၼ်ႇၼၼ်ႉ မီးၸုမ်းၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၸုမ်းၼိူင်ႈ။ ရေႃးပိူတ်ႉတိၵ်ႉၶီႇ ပဵၼ်ၽူႈဢွၼ်ႇႁူဝ် ၸုမ်းၼၼ်ႉ။ ၶဝ်ဢွၼ်ၵၼ် ႁႃးလွၵ်းလၢႆး သွၵ်ႈႁႃသဵင် ဢူၼ်မေႃးလဵၵ်ႉလဵၵ်ႉဢွၼ်ႇၼၼ်ႉသေ ယႃႉပႅတ်ႈၼႆယူႇၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၸုမ်းလမ်းတိုၼ်းၸုမ်းၼႆႉၼၼ်ႉတႄႉ ႁဵတ်းၸွမ်းၼင်ႇ တၢင်းၶႆႈၸႂ် ၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်ႁၢင်ႊလႅင်ႊလၢဝ် ၵျွတ်ႉၵႅမ်းမၢဝ်း ဢၼ်ၵိူတ်ႇတီႈမိူင်းရသ်ႉသျႃးၼၼ်ႉ ပၼ်ဝႆႉမိူဝ်ႈ 1940 ၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။ ၵျွတ်ႉၵႅမ်းမၢဝ်းလၢတ်ႈဝႃႈ သင်ၸိူဝ်ႉသွၵ်ႈလိုၵ်ႉထိုင်ၵၢင်ႁၢဝ်ၸိုင် ၸၢင်ႊတေ ႁၼ်လႆႈ ၾူင်းသၢႆပိုၼ်ႉလင်လႅင်ႊၾႃႉ ၸိူဝ်းၵိုတ်းဝႆႉ ၵွပ်ႈလွင်ႈတႅၵ်ႇၾူင်ႉလူင်ၼၼ်ႉယူႇ ၼႆယဝ်ႉ။ ၵႅမ်းမၢဝ်း ၼပ်ႉတၢၵ်ႈဝႆႉဝႃႈ ၽွင်းမိူဝ်းၾူင်းရေႇတဵဝ်ႇ လတ်းၽၢၼ်ႇလႅင်ႊၾႃႉလူင် ဢၼ်ၵႂၢင်ႈလႃး ၼၼ်ႉၸိုင် ၾူင်းၼၼ်ႉ တေလၢႆႊပဵၼ်ၾၢင်ႁၢင်ႊၾူင်းသေး(microwave)သေ ထိုင်မႃးတီႈလုမ်ႈ ၾႃႉ။ တီႈၼႂ်းၽိုၼ်လိၵ်ႈမၼ်း မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃးပႆႇပေႃးႁိုင်သင်ၼၼ်ႉ လၢတ်ႈပႃးၶိူင်ႊဢၼ်တေႁဵတ်း ၵၢၼ်သွၵ်ႈႁႃ ၾူင်းသဵင်ၼၼ်ႉပႃးယူႇ။ ၶိူင်ႊၼၼ်ႉၸမ်း ပဵၼ်လၵ်းမၢႆပႅလ်း(Bell Antenna) တီႈ ႁူမ်းတႅလ်း။ ၵူၺ်းၼႃႇ တင်ႈဢဝ် ဢႃႇ ၼူဝ်းပႅလ်းသီးယသ်ႉ၊ ရေႃးပိူတ်ႉဝိလ်းသၼ်ႇလႄႈ ၸုမ်းၽူႈ လမ်းတိုၼ်းတီႈၸၼ်ႉၸွမ်ပရိၼ်ႉသတၼ်ႇၶဝ်သမ်ႉ ဢမ်ႇလူမႅၼ်ႈၽိုၼ်လိၵ်ႈ ဢၼ်ၵႅမ်းမၢဝ်းတႅမ်ႈ ၼၼ်ႉသေၵေႃႉ။

သဵင်ဢူၼ်မေႃး ဢၼ်ဢႃႇၼူဝ်းပႅလ်းသီးယသ်ႉ လႄႈ ရေႃးပိူတ်ႉဝိလ်းသၼ်ႇၶႃလႆႈငိၼ်း ၼၼ်ႉ ပဵၼ်သဵင်ဢၼ်ၵႅမ်း မၢဝ်းတၵ်ႉလၢတ်ႈမႃးဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ႁၼ်မႅၼ်ႈၽိတ်ႇၽွတ်ႇဢွၼ်ႇမီး ယူႇတီႈတၢင်းၵႆ 90 ႁဵင်လၢၼ်ႉလၢၼ်ႉလၵ်း။ ၸင်ႇဝႃႈ ၶဝ်လႆႈႁၼ်ၸိူဝ်ႉၶွင်ၾူဝ်းတွၼ်း (Photon) ၵမ်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်းပိူၼ်ႈ။ ၾူဝ်းတွၼ်း ပဵၼ်သၢႆလႅင်း ဢၼ်ႁိုင်ႁီးသေပိူၼ်ႈ ၼႂ်းၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၶၢဝ်းယၢမ်းလႄႈတၢင်းၵႆသေ ၾူဝ်းတွၼ်း လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႊၾၢင်ႁၢင်ႊမၼ်း ပဵၼ်ၾူင်းသေး ၸိူဝ်ႉၼင်ႇၵႅမ်းမၢဝ်းၶၢတ်ႈလၢမ်းလၢတ်ႈမႃၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းပပ်ႉ “the Inflationary Uni-verses” ၼၼ်ႉၸိုင် ၼင်ႇႁိုဝ် ဝူၼ်ႉႁၼ်လႆႈႁူႉလႆႈ လွင်ႈႁႃႁၼ်ၾူင်းသၢႆဢၼ်ၼၼ်ႉၼႆႉ ဢႃႇ လၢၼ်ႇၵုတ်ႉ လႆႈၸွၺ်ႈသပ်းလႅင်းၼေဝႆႉယူႇ။

ၵွပ်ႈပႆႇႁူႉဝႃႈ ဢီႈသင်ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵိူတ်ႇသဵင်ဢူၼ်မေႃးၼၼ်ႉလႄႈ ဝိလ်းသၼ်တင်းပႅလ်းသီး ယသ်ႉၸင်ႇၵပ်းၽွင်ႊၽႅင်ႊၸူးတႅၵ်ႉၶီႇ ဢၼ်မီးယူႇတီႈၸၼ်ႉၸွမ်ပရိၼ်ႉသ်တၼ်ႇသေ သပ်း လႅင်းၼေ လွင်ႈၶွင်ႈၶမ် ဢၼ်ၶႃလႆႈႁူပ်ႉထူပ်း။ မုင်ႈ မွင်းဝႃႈ တႅၵ်ႉၶီႇ လႅပ်ႈတေပၼ်ၶေႃႈတွပ်ႈလႆႈ။ တႅၵ်ႉၶီႇၵေႃႈ ၵိုင်ႉၵၢင်ႉႁူႉၵမ်းလဵဝ်ဝႃႈ ၶႃႈသွင်ၵေႃႉ ထူပ်းၺႃးလွင်ႈဢီႈသင်ဝႆႉ ယူႇ။ “ၸၢႆးၶဝ် ႁဝ်း တိုၵ်ႉၸင်ႇႁႃတႄႉၶူၼ်ႉႁႃႉၵွၺ်း” လၢတ်ႈၼင်ႇၼႆ တီႈၵူၼ်းႁူမ်ႈၵၢၼ်မၼ်းသေ ဝၢင်းၽွင်ႊၽႅင်ႊ ၵႂႃႇ။

ဢမ်ႇပေႃးႁိုင်ပေႃးၼၢၼ်းသင် Astrophysical Journal ၶဝ်ၵေႃႈ ပိုၼ်ႊဢွၵ်ႇလိၵ်ႈသွင် ႁူဝ်။ တႃႇႁူဝ်ၼိူင်ႈ ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပႅၼ်းသီးယသ်ႉလႄႈဝီးသၼ်ႇ သပ်းလႅင်းၼေ လွင်ႈၵၢၼ် ထတ်း ၸၢမ်း ဢၼ်ၶႃလႆႈထူပ်းတင်း လွင်ႈသဵင် ဢူၼ်မေႃး။ ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ပႅၼ်းသီးယသ်ႉလႄႈ ဝီးသၼ်ႇ ဢမ်ႇလႆႈၶူၼ်ႉႁႃၾူင်းသၢႆပိုၼ်လင်လႅင်ႊၾႃႉ၊ ဢမ်ႇလႆႈႁူႉမႃးဝႃႈ သဵင်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်သဵင်သင်၊ ပိူင် ၾၢင်ၾူင်းသဵင်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ႁိုဝ်ပဵၼ်ႁႃၼႆ တီႈၼႂ်းလိၵ်ႈၶႃၼၼ်ႉသေတႃႉၵေႃႈ မိူဝ်ႈၶႃထူပ်းၺႃး သဵင် ၼၼ်ႉ ၶႃလႆႈႁပ်ႉသူးၼူဝ်းပလ်း(Noble)ၾၢႆႇလွင်ႈပၢႆးႁၢင်ႊတူဝ်(Physics)ၵႂႃႇမိူဝ်ႈ 1978 ၼီႈ ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ၽူႈ လမ်းတိုၼ်း ၸုမ်းပရိၼ်ႉသတၼ်ႇၶဝ်တႄႉ ၵူၺ်းလႆႈလွင်ႈယုၵ်ႉယွင်ႈ ႁူမ်ႈ ၸူမ်းၸွမ်းၵွၺ်းယူႇယဝ်ႉ။ ပေႃးၸွမ်းၼင်ႇ ၼႅၼ်း ၼိသ်ႉဢူဝ်းဝိူဝ်ႇပၢႆး တီႈၼႂ်းပပ်ႉ Lonely Hearts of the Cosmos ဝႃႈၸိုင် ပႅၼ်းသီးယသ်ႉလႄႈဝိလ်းသၼ်ႇၼႆႉ ၶႃဢမ်ႇႁူႉပွင်ႇ လွင်ႈဢၼ် ၶႃလႆႈႁူပ်ႉႁၼ်ၺႃးမႃး။ ၽိူဝ်ႇၶႃလူမႅၼ်ႈၺႃး လွင်ႈၾူင်းသဵင်ႈၼၼ်ႉ ၵႃႈတီႈၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၼိဝ်ယွၵ်ႉ ထၢႆးမ် (New York Time) ၸင်ႇၵွၺ်ႈႁူႉၼႆယဝ်ႉ။

ဢၼ်လီႁူႉဝႆႉၸမ်း လွင်ႈယုင်ႈၵဝ်း ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၾူင်းသၢႆပိုၼ်ႉလင်လႅင်ႊၾႃႉၼၼ်ႉ ႁဝ်းၶဝ်ၵူႊၵေႃႉ ယၢမ်ႈထူပ်းၺႃးမႃးယူႇ။ မိူဝ်ႈႁဝ်းၶၢႆႉလၢႆႊႁႃငဝ်းႁၢင်ႊသဵင် (ထီးဝီး)ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ၸူး သေတၢင်းတၢင်းသေယဝ်ႉ ပေႃးဢမ်ႇႁပ်ႉသေ သမ်ႉဢွၵ်ႇ မႃးသၢႆသၼ်ႇသၼ် ဢၼ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇႁၼ် မႅၼ်ႈယူႇၼၼ်ႉ လၢတ်ႈလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ၾူင်းသဵင် ဢၼ်ၵိုတ်းဝႆႉ ၵွပ်ႈလွင်ႈတႅၵ်ႇၾူင်ႉလူင် ၼႆယဝ်ႉ။ တၢင်ႇပွၵ်ႈမႃး ပေႃးၸဝ်ႈၵဝ်ႇ တူၺ်းငဝ်းႁၢင်ႊသဵင်သေ ဢမ်ႇမီးသင်ၼႄၶိုၼ်ႈမႃးၸိုင် ၶုၵ်းၸႂ်လႆႈဝႃႈ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ တူၺ်းၺႃး လွင်ႈၵၢၼ်ၵိူတ်ႇပဵၼ်မႃးမႃး ၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊလူင်ၼႆယူႇၼႆသေတႃႉ။

ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈပွင်းပီ (Inflationary Theory) လႄႈ လွင်ႈမႄႇဝၢတ်ႈ

ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ၵူႊၵေႃႉဢွၼ်ၵၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ “တႅၵ်ႇၾူင်ႉလူင်” ၼႆသေတႃႉ ပပ်ႉၵမ်ၼမ် ပၼ် ၾၢင်တိူၼ်ဝႃႈ ယႃႇႁႂ်ႈႁဝ်း ဝူၼ်ႉႁၼ်ပဵၼ်လွင်ႈပိုတ်ႇတႅၵ်ႇယႂ်ႇလူင်။ မၼ်းၵွၺ်းပဵၼ်လွင်ႈ ၵိုင်ႉၵၢင် မႄႇဝၢတ်ႈၵႂၢင်ႈလႃးၵွၺ်းၼႆယဝ်ႉ။ ပေႃးၼၼ်ၸိုင် ဢီႈသင်သမ်ႉႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈမႄႇဝၢတ်ႈၵႂၢင်ႈလႃး လႃႇၼႆ သမ်ႉတေမီးၶေႃႈထၢမ်မႃးယူႇ။ လွင်ႈဢၼ်ဢၼ်ၼိူင် လၢတ်ႈဝႃႈတႄႉ ၸၢင်ႊပဵၼ်လႆႈၵေႃႈ လွင်ႈပဵၼ်ဢၼ်လဵဝ်ၶေႃၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢၼ်ၵိုတ်းလိူဝ်ၶွင် ၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊ ဢၼ်လူႉလႅဝ်ၵႂႃႇၵမ်းဢွၼ် တၢင်း။ ၶႂ်ႈဝႃႈၼႆႉ ၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊလူင်ႁဝ်းၼႆႉ ၵွၺ်းပဵၼ်ဢၼ်ၼိူင်ႈ ၼႂ်းၵႃႊဝူင်းၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊလူင် ဢၼ်တိုၵ်းမႄႇ ဢၼ် တိုၵ်ႉသိုပ်ႇလႅဝ်ဝႆႉယူႇတိၵ်းတိၵ်းၼႆယဝ်ႉ။ မၢင်ႊၵေႃႉၼိူင်းလၢတ်ႈဝႃႈ တႅၵ်ႇၾူင်ႉလူင်ၼၼ်ႉ မၼ်းမိူၼ်တင်း “လႅၼ်ႊႁၢမ်း လူမ်းဢၼ်ပွမ်” ၼႆယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈ လွင်ႈဢၼ်ဢမ်ႇမီးသင်၊ လုၵ်ႉတီႈလွင်ႈလၢႆႊလၢႆႊ(ပဝ်ႇလၢႆႊ)ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ သမ်ႉပဵၼ်း မႃးလႆႈ သေၸိူဝ်ႉသေလွင်ႈၼၼ်ႉ မိူၼ်ႁၢင်ႊဢမ်ႇပေႃၶႂ်ႈပဵၼ်လႆႈဝႆႉ။ ၵူၺ်းၼႃႇ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၼၼ်ႉ ဢမ်ႇတွၼ်ႉမီးမႃးသင်သေ မိူဝ်ႈလဵဝ်သမ်ႉ မီးမႃးၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊလူင်ဢၼ်ၼိူင်ႈၼႆႉၸမ်း ပဵၼ်လၵ်းထၢၼ်ဢၼ်ဝႃႈ - လုၵ်ႉတီႈလွင်ႈလၢႆႊလၢႆႊသေ ၸၢင်ႊ ပဵၼ်မႃးလႆႈ သေၸိူဝ်ႉသေပိူင်လႆႈယူႇၼႆယဝ်ႉ။ ၸၢင်ႊပဵၼ်လႆႈၵေႃႈ ၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊလူင်ႁဝ်းၼႆႉ ၵွၺ်းပဵၼ်ပွတ်းဢွၼ်ႇတွၼ်ႊ ၼိူင်ႈ ၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊ ဢၼ်ယႂ်ႇလူင်တင်းလၢႆ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ တႅၵ်ႇၾူင်ႉလူင်ၼၼ်ႉ ၵိူတ်ႇပဵၼ်ယူႇတိၵ်းတိၵ်းၼႆယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇ ၼၼ်ၵေႃႈ ၸဵမ်မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း တႅၵ်ႇၾူင်ႉလူင်ၼၼ်ႉ ဢွင်ႈတီႈ လႄႈ ၶၢဝ်းယၢမ်းၶဝ် မီးၾၢင်ႁၢင်ႊတၢင်ႇၸိူဝ်း၊ ၾၢင်ႁၢင်ႊ မဵဝ်းဢၼ်ႁဝ်းဢမ်ႇဝူၼ်ႉႁူႉလႆႈ။ သမ်ႉထႅင်ႈ တႅၵ်ႇၾူင်ႉလူင်ၼၼ်ႉ တႅၼ်းတၢင်း ငဝ်းလၢႆးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊၶၢႆႉၸူး ၸိူဝ်ႉၼိူင်ႈ မဵဝ်းၼိူင်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်ငဝ်းလၢႆးၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊ လုၵ်ႉတီႈၾၢင်ႁၢင်ႊ ဢၼ်ႁဝ်းဢမ်ႇဝူၼ်ႉပွင်ႇႁူႉလႆႈၼၼ်ႉ လႅၵ်ႈလၢႆႊၸူး ၾၢင် ႁၢင်ႊဢၼ်ႁဝ်းၸၢင်ႊပွင်ႇၸႂ်ႁူႉႁၼ်လႆႈၼၼ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။ “လွင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၶေႃႈထၢမ် ဢၼ်ၸမ်ၵၼ်တင်းပၢႆးၵိူဝ်းယမ် တေႉတေႉ” ၼႆ တွၵ်ႇတႂ်ႇ ဢႅတ်ႇတရီႇလိၼ်းတီႇ ဢၼ်ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊၾႃႉ တီႈသႅၼ်းၾွတ်ႉ(Sanford)လၢတ်ႈၵႂႃႇတီႈ ၼိဝ်းယွၵ်ႉထၢႆးမ် မိူဝ်ႈ 2001 ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ တႅၵ်ႇၾူင်ႉလူင်ၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈဝႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈတႅၵ်ႇလၢႆႊလၢႆႊၵွၺ်း၊ မၼ်းၵပ်းၵၢႆႇ ပႃးဝႃႈ ဝၢႆးသေတႅၵ်ႇယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၵိူတ်ႇပဵၼ်ဢီႈသင်ထႅင်ႈၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇပေႃးႁိုင်သင်ၼႆႉ လူၺ်ႈပႂ်ႉတူၺ်လႄႈ ၼပ်ႉ တၢၵ်ႈၸွမ်း လွင်ႈမုၼ်ႇမုၼ်ႈၶဝ်ၶၢႆႉပႆသေ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ်ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ၸၢင်ႊထွၺ်တူၺ်းၶိုၼ်းလႆႈ 10-43 ၸူဝ်ႊသိၵ်ႈ လွင်ႈ ဝၢႆးသေမိူဝ်ႈၵိူတ်ႇပဵၼ်လွင်ႈတႅၵ်ႇၾူင်ႉလူင်ၼၼ်ႉ၊ မိူဝ်ႈၽွင်းဢၼ်ၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊလူင်ၼႆႉ တိုၵ်ႉလဵၵ်ႉလဵၵ်ႉ ထိုင်ပေႃးလႆႈဢဝ် သႅင်ၶႂၢၵ်ႈတူၺ်းဢဝ်ၼၼ်ႉယူႇ ၼႆယဝ်ႉ။

လွင်ႈတၢင်းၵမ်ႈၼမ်ၼမ် ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈလွင်ႈၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊမိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉသေ ဢၼ်ႁဝ်းလႆႈႁူႉမႃး ဢမ်ႇၼၼ် ဢၼ်ႁဝ်းဝူၼ်ႉဝႃႈ ႁဝ်းႁူႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉၼႆႉ တေလႆႈၶွပ်ႈၸႂ်ထိုင် ၸဝ်ႈပၢႆးႁၢင်ႊတူဝ်ၾၢႆႇမုၼ်ႇမုၼ်ႈ ဢၼ်ပိုၼ်ႊၼေလၢတ်ႈ ဢွၵ်ႇမႃး လွင်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈပွင်းပီ မိူဝ်ႈပီႊ 1979 ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈယၢမ်းၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊတူဝ်ႁၢင်ႊၵေႃႉၼၼ်ႉ မၼ်းယူႇတီႈသတႅၼ်းၾွတ်ႉ၊ မိူဝ်ႈလဵဝ်တႄႉ မၼ်းယူႇဝႆႉတီႈ ဢႅမ်ႇဢၢႆႇထီႇ(MIT)၊ ၸိုဝ်ႈမၼ်းႁွင်ႉဝႃႈ ဢႃႇလၢၼ်ႇၵုတ်ႉ။ မိူဝ်ႈ ယၢမ်းၼၼ်ႉ ၸူဝ်ႊၶူပ်ႇမၼ်းလႆႈ သၢမ်သိပ်းသွင်၊ ပေႃးၸွမ်းၼင်ႇမၼ်းယိုၼ်လၢတ်ႈတႄႉ မၼ်းလၢတ်ႈဝႃႈ မိူဝ်ႈဢွၼ်ႇတၢင်း မၼ်းဢမ်ႇတွၼ်ႉႁဵတ်းဢီႈသင်မႃးတေႉတေႉတိူဝ်ႇတိူဝ်ႇ။ သင်ဝႃႈ ဢမ်ႇၵႂႃႇၶဝ်ႈႁူမ်ႈမႅၼ်ႈ ပၢင်ပူင်သွၼ် ဢၼ်ရေႃးပိူတ်ႉတႅၵ်ႉ ၶီႇသွၼ်လွင်ႈတႅၵ်ႇၾူင်ႉလူင်ၼၼ်ႉၼႆၸိုင် မၼ်းယင်းတေဢမ်ႇဝူၼ်ႉမီးမႃးလႆႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉလူင်ဢၼ်မၼ်းဝူၼ်ႉၶႆႈ ဢွၵ်ႇမႃးၼၼ်ႉလူးၵွၼ်ႇၼႆယဝ်ႉ။ လွင်ႈပူင်သွၼ်ပွၵ်ႈၵမ်းၼၼ်ႉ ၸုင်ၸၼ်ႁႂ်ႈဢႃႇလၢၼ်ႇၵုတ်ႉ ၶဝ်ႈၸႂ်ၼႂ်းပၢႆးလႅင်ႊၾႃႉမႃး။ ပိူင်လူင်မၼ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းတိူဝ်းၶဝ်ႈၸႂ်ႈဝႃႈ ၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊလူင်ၼႆ့ ႁဵတ်းၸိူင်ႉႁိုဝ်ပေႃႇပဵၼ်မီးမႃး ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၵမ်းလိုၼ်းသုတ်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈမႃးတႄႉၵေႃႈ ပဵၼ်ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈပွင်းပီ(inflammatory theory)ဢၼ်ဝႃႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၾိင်ႈတႅၼ်ႈၼၼ်ႉ လၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈ ၶၢဝ်းယၢမ်းဢွၼ်ႇၸူဝ်ႊၵႅပ်ႉ ဝၢႆးသေမီးလွင်ႈတႅၵ်ႇၾူင်ႉလူင်ယဝ်ႉၼၼ်ႉၼႆ ၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊၵေႃႈ ၵိုင်ႉၵၢင်ႉမေႇဝၢတ်ႈၵႂၢင်ႈယႂ်ႇမႃး၊ တႄႇပွင်းပီမႃး၊ ဝၢတ်ႈယႂ်ႇမႃး။ ၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊလူင်ၼႆႉ 10-34 ၸူဝ်ႊသိၵ်ႈ ဢွၼ်ႇၵွၺ်းၵေႃႈ ယႂ်ႇမႃးလၢႆလၢႆပုၼ်ႈ သႅၼ်းဢၼ်မီးတႄႇတႄႇမီးၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ႁဵတ်းၼၼ်သေ လုၵ်ႉတီႈၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊ ဢၼ်ႁဝ်းၸၢင်ႊယိပ်းဝႆႉၼႂ်းမိုဝ်းလႆႈၼၼ်ႉပဵၼ်မႃးၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊယႂ်ႇလူင်တႃႇ 10,000,000,000,000,000,000,000 ,000 ပုၼ်ႈၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈပွင်းပီၼႆႉ သပ်းလႅင်းၼႄဝႆႉဝႃႈ ၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊလူင်ၼႆႉ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပဵၼ်မႃးမီးမႃး လႆႈၼႆယဝ်ႉ။ သင်ဢမ်ႇမီးမၼ်းၸိုင် ဢမ်ႇမီးသိင်ႇၸွင်ႈ ဢမ်ႇမီးလုၵ်ႈလၢဝ်သင်။ မီးလူမ်းလၢႆလၢႆ လႄႈ လွင်ႈလပ်းသိင်ႇလူင် ဢၼ်ဢမ်ႇသုတ်းဢမ်ႇတိူၵ်းလႆႈၼၼ်ႉၵွၺ်းယူႇယဝ်ႉ။

ၸွမ်းၼင်ႇ ၾိင်ႈတႅတ်ႈဢႃႇလၢၼ်ႇၵုတ်ႉၸိုင် ႁႅၼ်းၸၼ်ၵေႃႈ လႆႈမီးမႃး မိူဝ်ႈ10-34 ၸူဝ်ႊသိၵ်ႉၼၼ်ႉယူႇ ၼႆယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေၼႆႉယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၸင်ႇမီးမႃး မႄႈလဵၵ်းႁႅင်းၾႆးၾႃႉ(electromagnetism) ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၸင်ႇမီး မႃးတၢင်ႉႁႅင်းၼိဝ်းၶလီးယႃး(nuclear energy) ဢၼ်ဢူၼ်ႈ လႄႈ ဢၼ်ၶႅင် ဢိၵ်ႇတင်းၶိူင်ႈၶွင် ဢၼ်ၵပ်းတင်းပၢႆးႁၢင်ႊ တူဝ် တၢင်ႇၸိူဝ်ႉတၢင်ႇမဵဝ်း။ လိုၼ်းလင်မႃးၸင်ႇ တိပ်းတိပ်းတွပ်းတွပ်း ပိုၼ်ႉထၢၼ်မုၼ်ႇမုၼ်ႈ(elementary particles) ၸိူဝ်းၼႆႉ ၸင်ႇပေႃႇမီးမႃး။ လုၵ်ႉတီႈလွင်ႈဢမ်ႇမီးသင်(ပဝ်ႇလၢႆႊ)သေ မီးမႃးၸိူဝ်ႉၶွင်ၾူဝ်းတွၼ်း(Photon)၊ ပရူဝ်ႇတွၼ်ႇ (Proton)၊ ၼိဝ်ႇထရွၼ်ႇ(Neutron)လႄႈ တၢင်ႇၸိူဝ်းတင်းၼမ်တင်းလၢႆ ၼႂ်းၵႄႈၶၢဝ်းယၢဝ်း 1079 လႄႈ 1089 တေႃႇၶူဝ်းၶွင် ယေႈဢၼ်ယေႈဢၼ် ၼႆယဝ်ႉ။ လွင်ႈၼႆႉ လၵ်းၸဵင်ၾိင်ႈတႅတ်ႈတႅၵ်ႇၾူင်ႉလူင် သပ်းလႅင်းပၼ်ဝႆႉယူႇ။

တၢင်းၼမ်တၢၼ်ႇၼၼ်ႉၼႆႉ မၼ်းဢမ်ႇၸၢင်ႊယိပ်းၵမ်လႆႈၼင်ႇၵဝ်ႇ၊ ၵူၺ်းၼႃႇ ၸၢင်ႊႁူႉလႆႈဝႃႈ ၼႂ်းၸူဝ်ႊၵႅပ်ႉ ၶၢဝ်းဢွၼ်ႇၵွၺ်းၼၼ်ႉ မီးၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊဢၼ်ဝၢတ်ႈၵႂၢင်ႈယႂ်ႇ ဢၼ်ဢမ်ႇမီးတီႈသုတ်းတီႈတိူၵ်ႈ၊ သေဢမ်ႇၵႃး မီးပႃးလၢဝ် တင်းၼမ်တင်းလၢႆ၊ တင်းၸၢင်ႉတင်းၼမ်တင်းလၢႆဢိၵ်ႇတင်းပၵ်းပိူင် ဢၼ်ယုင်ႈယၢင်ႈ တင်းၼမ်လၢႆထႅင်ႈၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။

လွင်ႈငၢမ်ႇမႅၼ်ႈ လႄႈ ၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊလၢႆလၢႆဢၼ် (Multiverse)

ဢၼ်ပဵၼ်လွင်ႈၶိုၵ်ႉလိုၵ်ႉလၢၵ်ႇလၢႆးတီႈၼႂ်းသၢႆတႃႁဝ်းၼၼ်ႉၸမ်း မၼ်းႁဵတ်းၸိူင်ႉႁိုဝ်သေပဵၼ်မႃး ၸိူင်ႉၼင်ႇ ဢၼ်မၼ်းပဵၼ်ယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သင်ၸိူဝ်ႉၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊလူင်ၼႆႉ ၾၢင်ႁၢင်ႊမၼ်းပႅၵ်ႇပိူင်ႈလႅၵ်ႈ လၢႆႊၵႂႃႇဢိတ်းဢီႈ- ၸိူင်ႉ ၼင်ႇဝႃႈ သင်ႁႅင်းၸၼ်တိူဝ်းႁႅင်း ဢမ်ႇၼၼ် ဢူၼ်ႈဢိတ်းၼိူင်ႈ၊ သင်ႉၸိူဝ်ႉ လွင်ႈမႄႇဝၢတ်ႈထိူင်းၵႂႃႇ ဢမ်ႇၼၼ် ၽႂ်းၵႂႃႇ ဢိတ်းၼိူင်ႈၸိုင် တေဢမ်ႇလႅပ်ႈမီးမႃး ၸိူဝ်ႉၶွင်ဢၼ်တေၵေႃႇတင်ႈပဵၼ်မႃးသူၵဝ်ႁဝ်းႁႃးလႄႈ လိၼ်ဢၼ် ႁဝ်းႁႃၸုၵ်းသဝ်း ယူႇၼိူဝ်မၼ်းၼႆႉ။ ၸၢမ်းဝႃႈ ႁႅင်းၸၼ် လႃႊလီတိူဝ်းမႃးဢိတ်းၼိူင်ႈၸိုင် ၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊလူင်ၼႆႉ တေလူမ်ႉလႅဝ်ၵႂႃႇ မိူၼ်ၼင်ႇ ထဵင်ၼႃးယွၵ်းလင်ၼိူင်ႈ ဢၼ်ဢမ်ႇမီးလွင်ႈတေႁတ်ႉၵႅၼ်ႇၼႅၼ်ႈမၼ်ႈသင်ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ သမ်ႉထႅင်ႈ ၸၢမ်းဝႃႈႁႅင်းၸၼ် ဢူၼ်ႈ မႃးဢိတ်းၼိူင်ႈၸိုင် ဢီႈသင်ၵေႃႈ တေဢမ်ႇပဵၼ်ႁူမ်ႈႁွမ်းၵၼ်သေ ပဵၼ်ၵွၼ်ႈပဵၼ်မမ်ႈမႃး။ ၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊလူင်ၵေႃႈ တေၵိုတ်းပဵၼ်ဢၼ်ပဝ်ႇႁၢမ်းလၢႆႊၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။

ၼႆႉပဵၼ်လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ၶဝ်ႈယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ တေၸၢင်ႊမီးတႅၵ်ႇၾူင်ႉလူင် တၢင်ႇၸိူဝ်း တင်းၼမ်တင်းလၢႆ ဢၢၼ်ႇႁဵင်ႁဵင်လၢၼ်ႉၽၢတ်ႇၽႄယူႇၼႂ်းဝူင်း ဢၼ်ဢမ်ႇသုတ်းဢမ်ႇတိူၵ်ႈလႆႈ။ ဢၼ်ႁဝ်းလႆႈမႃးမီးယူႇ ၼႂ်းၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊဢၼ်ၼႆႉၼႆႉၵေႃႈ ပဵၼ်ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ၼႆႉၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်သူၵဝ်ႁဝ်းႁႃး ၸၢင်ႊၵိူတ်ႇၶီးမီးမႃး လႆႈ ၼႆယဝ်ႉ။ ၸွမ်းၼင်ႇဢႅတ်ႉဝိူတ်ႉၽီႇတရၢႆႇယွၼ်ႇ တီႈႁူင်း ႁဵၼ်း ၸၼ်ႉၸွမ်ၵူဝ်ႇလမ်ႇပီႇယႂ်ႇၼၼ်ႉလၢတ်ႈၸိုင် ‘‘ပေႃးတေတွပ်ႇ ၵႂၢမ်းထၢမ်ဢၼ်ဝႃႈ ၵွပ်သင်လႄႈ ပဵၼ်မီးမႃးၼႆႉတႄႉ ၶႃႈၵေႃႈတေလၢတ်ႈဝႃႈၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊလူင်ႁဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၼိူင်ႈၼႂ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵိူတ်ႇပဵၼ် ယူႇၶၢဝ်းတေႃႇၶၢဝ်း ၼႆယဝ်ႉ။ လႃႇလၼ်ႇၵုတ်ႉ သမ်ႉၶိုၼ်းထႅမ်လၢတ်ႈဝႃႈ ‘‘ႁူမ်ႊဝႃႈ လွင်ႈၵိူတ်ႇပဵၼ်မႃး ၾႃႉ မိုၼ်ႇမုင်ႊလူင်ၼႆႉၼၼ်ႉ လႅပ်ႈတေဢမ်ႇၸၢင်ႊပဵၼ်မႃလႆႈၼႆသေတႃႉၵေႃႈ တရၢႆႇယွၼ်ႇၶႂ်ႈဝႃႈတႄႉ ဢမ်ႇမီးၽူႈလႂ်တွၼ်ႉၼပ်ႉ သွၼ်ႇပႃးလွင်ႈဢၼ်ဢမ်ႇပဵၼ်မႃးၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေၵေႃႉ ၼႆယဝ်ႉ။

Martit Rees ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊလၢဝ်ၼႂ်းႁေႃပရိတ်ႇတိၼ်ႇတႄႉ ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈမီးၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊ တင်းၼမ်တင်းလၢႆ ဢၼ်ၼပ်ႉဢၢၼ်ႇသမ်ႉပေႃးဢမ်ႇသုတ်းတိူၵ်ႈလႆႈ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊယေႈဢၼ်ၼၼ်ႉပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်၊ လွင်ႈၶွတ်ႇၽွတ်ႈ ပဵၼ်မႃးၶဝ်ၵေႃႈ ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ သမ်ႉထႅင်ႈ ဢၼ်ႁဝ်းႁႃးယူႇသဝ်းဝႆႉ ယူႇၼႆႉၵေႃႈ မၼ်းၶွတ်ႇၽွတ်ႈမႃးၸွမ်းၼင်ႇ ဢၼ်တေႁႂ်ႈႁဝ်းႁႃးမီးမႃးလႆႈ။ မၼ်းသပ်းလႅင်းၼေလွင်ႈၼႆႉ လူၺ်ႈၼိူင်းၼေတင်းသိုင်ႇၶၢႆသိူဝ်ႈၶူဝ်းယႂ်ႇလူင်ဢၼ်ၼိူင်ႈ။ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ မီးသိုင်ႇ(လၢၼ်ႉ)ၶၢႆႇၶူဝ်းယႂ်ႇလူင် ဢၼ် ၼိူင်ႈၼႆၸိုင်တႃႇတေလိူၵ်ႈႁႃၶူဝ်းၽိုၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်တေထုၵ်ႇမႅၼ်ႈတင်း ၸဝ်ႈၵဝ်ႇၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလွင်ႈယၢပ်ႇ။ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ မီးၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊ တင်းၼမ်တင်းလၢႆၸိုင် မၼ်းၵေႃႈတေမီးၾႃႉမိုၼ်ႇ မုင်ႊသေ ဢၼ်ဢၼ် (ၶူဝ်းသေၽိုၼ်ၽိုၼ်) ဢၼ်တေၵိုင်ႇငၢမ်ႇတွၼ်ႊတႃႇတူဝ်ၶီးၸႂ်ယူႇလႆႈ။ ႁဝ်းၼႆႉသမ်ႉယူႇၼႂ်းၾႃႉမိုၼ်ႇ မုင်ႊဢၼ်ၼၼ်ႉ(လႆႈၶူဝ်းၽိုၼ်ၼၼ်ႉ)ယဝ်ႉ။

မၼ်းယင်းသိုပ်ႇလၢတ်ႈဝႃႈ ပိူင်လူင်မၼ်း မီးယူႇႁူၵ်းပိူင် ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးမႃးၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊ။ သင်ဝႃႈ သေပိူင်ပိူင် ၼႂ်းႁူၵ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ လႅၵ်ႈလၢႆႊၵႂႃႇဢိတ်းဢွတ်းဢွၼ်ၵွၺ်းၵေႃႈ တေဢမ်ႇမီးမႃးလႆႈ ၸိူင်ႉၼင်ႇဢၼ်ပဵၼ်ဢၼ်မီးဝႆႉယူႇ ယၢမ်းၸင်ႇၼႆႉလႃးလႃး။ တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်းၸိုင် ၼင်ႇႁိုဝ်ၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊ တေမီးမႃးၼၼ်ႉ လူဝ်ႇလႆႈမီးထၢတ်ႇႁၢႆႇတရူဝ်ႇၸိၼ်ႇ ပိၼ်ႇလၢႆႊၸူးပဵၼ် ႁီးလီးယမ်း ႁႂ်ႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႈလီလီၵွၼ်ႇ။ ၸိူင်ႉၼင်ႇဝႃႈ လုၵ်ႉဢဝ်တီႈၸဵတ်းႁဵင်ပုၼ်ႈတုမ်ႊလမ်ႉတူဝ်မၼ်း ၼၼ်ႉ ပိၼ်ႇလၢႆႊပဵၼ်တၢင်ႉႁႅင်း။ ပေႃတႅမ်ႇလိူဝ်သေၼၼ်ႉၵႂႃႇဢိတ်းဢီႈ- ဝႆႉဝႃႈလုၵ်ႉ တီႈ 0.07 ဝၢၵ်ႈ ထိုင် 0.06 ဝၢၵ်ႈၼႆ ၵွၼ်ႇၵေႃႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊၾၢင်ႁၢင်ႊ(Transformation) ဢီႈသင်ၵေႃႈ တေဢမ်ႇၵိူတ်ႇပဵၼ်မႃး။ ၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊလူင်ၼႆႉၵေႃႈ တေၶဝ်ႈပႃး ႁၢႆႇတရူဝ်ႇတူဝ်ႇၸိၼ်ႇလႄႈ တင်းထၢတ်ႈတၢင်ႇၸိူဝ်းၵႂႃႇပႅတ်ႈ။ ယုၵ်ႉၵႃႊမၼ်းၶိုၼ်ႈ ပဵၼ် 0.08 ဝၢၵ်ႈၸိုင် လွင်ႈ ၶွတ်ႇၽွတ်ႈၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊၼၼ်ႉ ထၢတ်ႈႁၢႆႇတရူဝ်ႇၸိၼ်ႇ တေမူတ်းသဵင်ႈၵႂႃႇ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ လူၺ်ႈလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊဢွၼ်ႇ ဢိတ်းဢီႈတီႈတူဝ်ၼပ်ႉၵွၺ်းၵေႃႉ ၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊဢၼ်ႁဝ်းႁႃးႁူႉၵၼ်၊ ဢၼ်ႁဝ်းႁႃးလူဝ်ႇသႃႊယူႇၼႆႉၵေႃႈ တေဢမ်ႇမီးမႃး။

မိူဝ်းၼႃႈၶွင်ၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊ (Future of the Universe)

ၸင်ႇၼႆႉၼႆႉတေလႆႈဝႃႈ ၵူႊၸိူဝ်ႉၵူႊလွင်ႈ တိုၵ်ႉထုၵ်ႇမႅၼ်ႈဢဝ်လီလီၼႆၵွၺ်းယဝ်ႉ။ ပေႃးမိူဝ်းၼႃႈမႃး ႁႅင်းၸၼ် ၸၢင်ႊတေတိူဝ်းမႃးဢိတ်းဢိတ်း။ ဝၼ်းၼိူင်ႈမႃး ၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊလူင်ၼႆႉ တေဢမ်ႇသိုပ်ႇမႄႇဝၢတ်ႈထႅင်ႈတေလူႉလႅဝ်ၵႂႃႇ ႁင်း ၵွၺ်းသေ မၼ်းၶိုၼ်းတုမ်ႉလေႃႇမၼ်းၶိုၼ်းသေယဝ်ႉ ပဵၼ်ၵႂႃႇလွင်ႈပဵၼ်ဢၼ်လဵဝ်ၶေႃႈထႅင်ႈတၢင်ႇဢၼ်ၵေႃႈ ၸၢင်ႊပဵၼ်လႆႈ။ တေတႄႇၶိုၼ်းသၢႆၵၢၼ်မၼ်းထႅင်ႈပွၵ်ႈၼိူင်ႈၵေႃႈ ၸၢင်ႊပဵၼ်လႆႈ၊ ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ ႁႅင်းၸၼ်တေဢူၼ်ႈၼႃႇပူၼ်ႉ တီႈသေ ၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊလူင်ၼႆႉ သိုပ်ႇမႄႇဝၢတ်ႈယူႇတိၵ်းတိၵ်း တေႃႇထိုင်ၵူႊၸိူဝ်ႉၵူႊလွင်ႈ ယၢၼ်ၵၼ်ၵႆႁႅင်းသေ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈၶူဝ်းၶွင် ၵွင်ႉၵၢႆႇတူင်ႉၼိုင်ၵေႃႈ ၸၢင်ႊပဵၼ်ၵႂႃႇလႆႈ။ ၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊလူင် တေပဵၼ်မႃးဢွင်ႈတီႈဢၼ်ၵႂၢင်ႈၶႂၢင်၊ ၵူၺ်းၼႃႇ သမ်ႉၼိမ်ၸိုင်ႈ သေတၢႆႊဝႆႉယူႇၵေႃႈ ၸၢင်ႊပဵၼ်လႆႈ။ ဢၼ်ၸၢင်ႊပဵၼ်လႆႈထႅင်ႈၸမ်း ႁႅင်းၸၼ်တေထုၵ်ႇမႅၼ်ႈတဵမ်ထူၼ်ႈလီသေ ၼွင်ႇၸၼ် ၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊဝႆႉ ႁႂ်ႈၵူႊၸိူဝ်ႉၵူႊယၢင်ႇ သိုပ်ႇပဵၼ်ၵႂႃႇမီးၵႂႃႇ ဢမ်ႇသုတ်းဢမ်ႇတိူၵ်ႈ။

ၶွပ်ႇလႅၼ်ႊ လႄႈ သုၼ်ၵၢင်ႊၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊ

ၵမ်းၼႆႉ ႁဝ်းႁႃးၸၢင်ႊမီးမႃးၵႂၢမ်းထၢမ်ဝႃႈ သင်ၸိူဝ်ႉႁဝ်းဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပူၼ်ႉပႅၼ်ပေႈ ၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊၸိုင် တေ ပဵၼ်ႁိုဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။ ၸွင်ႇတေမိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ ဢဝ်ႁူဝ်မႅၼ်းဢွၵ်ႈတၢင်းၼွၵ်ႈၾၵ်းတူႁူးလႅင်းႁိုဝ်။ ပေႃးပဵၼ်ၼၼ်ၸိုင် ႁူဝ် ႁဝ်းၼၼ်ႉသမ်ႉ တေမီးယူႇတီႈလႂ်လႃႇ ပေႃးဢွၵ်ႇၼွၵ်ႈၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊၵႂႃႇ။ ပႃႈၼွၵ်ႈၼၼ်ႉသမ်ႉ တေၸၢင်ႊလႆႈႁၼ်ဢီႈသင်။ ၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းတႄႉၵေႃႈ ငၢႆႈငၢႆႈဢွၼ်ႇၵွၺ်း၊ ႁဝ်းဢမ်ႇမီးဝၼ်းၽႅဝ်လႆႈပႅၼ်ပေႈၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊ။ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလႄႈ ဝႃႈပေႃးတေၵႂႃႇ ၸိုင် တေလႆႈၸႂ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်းႁိုင်။ ၵူၺ်းၼႃႇ ပႅၵ်ႉသမ်ႉဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇသိုဝ်ႈသႅတ်ႉၵေႃႈ တေဢမ်ႇမီးဝၼ်းႁွတ်ႈထိုင်လႆႈ လႅၼ်ႊၶွပ်ႇၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊလႃးလႃး။ တႅၼ်းတီႈတေၵႂႃႇၽႅဝ်ၼၼ်ႉ ႁဝ်းတေၽႅဝ်ၶိုၼ်းတီႈတႄႇၼၼ်ႉၶိုၼ်းၵွၺ်း။ ယွၼ်ႉဝႃႈ ၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊလူင်ၼႆႉ ၵူင်ႇဝႆႉၼင်ႇၾၢင်ႁၢင်ႊ ဢၼ်ႁဝ်းဢမ်ႇၸၢင်ႊဝူၼ်ႉႁူႉလႆႈ။ တေႃႈလႅဝ်တႄႉ ႁူႉဝႆႉဝႃႈ ႁဝ်းႁႃးဢမ်ႇၸႂ်ႈ လႄႈဝႃႈယူႇၼႂ်းမၢၵ်ႇပွင်းပီ ဢၼ်ယႂ်ႇဝၢတ်ႇသေမႄႇၶႂၢၵ်ႈယူႇတိၵ်းတိၵ်းၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵၢင်ႁၢဝ်လူင်(space)မၼ်းၵူင်ႇ ဢမ်ႇ မီးၶွပ်ႇလႅၼ်ႊသေတႃႉ သမ်ႉမီးတီႈတိူၵ်ႈသုတ်းယူႇ။ ၸွမ်းၼင်ႇ ၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်ႁၢင်ႊလႄႈ ၽူႈလႆႈႁပ်ႉသူးၼူဝ်းပိူဝ်ႇလ် ဢၼ် ပဵၼ်သတီးဝိၼ်ႇဝိၼ်းပိူၵ်ႈတႄႉၸိုင် ၵၢင်ႁၢဝ်ဢမ်ႇမႄႇဝၢတ်ႈၵႂႃႇတိၵ်းတိၵ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။ မၼ်းလၢတ်ႈဝႃႈ ‘‘ပၵ်းပိူင်လႅင်ႊဝၼ်း လႄႈ တၢင်းၸၢင်ႉၼႆႉ ဢမ်ႇမႄႇ ဝၢတ်ႈတိၵ်းတိၵ်း၊ ၾႃႉၵၢင်ႁၢဝ်ၵေႃႈ တေႃႈၼင်ႇၼၼ်၊ သိုပ်ႇလၢတ်ႈဝႃႈ ‘‘တၢင်းၸၢင်ႉ တင်း လၢႆၼႆႉ ႁိပ်ႈ ၼႅတ်ႈယၢႆႊၽၢတ်ႇၵၼ်၊ ပိူင်ပဵၼ်ဢၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈသဵင်ႇတႃႉ တေႃႇၸႂ်ႁူႉႁဝ်းတေႉတေႉၼႆယဝ်ႉ။ သမ်ႉ ထႅင်ႈ ၸဝ်ႈပၢႆးၸႂ်ဢၼ်ပဵၼ်ၵျေႇပီႇဢႅသ်ႉႁေႃးတႅၼ်းႁူပ်ႉႁၼ်ဝႃႈ‘‘ၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊလူင်ၼႆႉ ဢမ်ႇၵွမ်ႉၵွၺ်းၶိုၵ်ႉၶၢႆးလၢၵ်ႇလၢႆး ၼင်ႇ ႁဝ်းဝူၼ်ႉလၢႆလၢႆ၊ တိူဝ်ႉၶိုၵ်ႉၶၢႆးလၢၵ်ႈလၢႆးလိုၵ်ႉလမ်ႇလိူဝ်သေ ဢၼ်ႁဝ်းၶၢတ်ႈလၢမ်းဝူၼ်ႉ ႁူႉဝႆႉလူးၵွၼ်ႇ။

ၵၢၼ်တႅၵ်ႈၼိူင်းသပ်းလႅင်းၼေလွင်ႈၾႃႉၵၢင်ႁၢဝ်ၵူင်ႇဝႆႉၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆႉ လူဝ်ႇႁႂ်ႈၸၢမ်းဝူၼ်ႉတူၺ်းဝႃႈ ၵူၼ်းၵေႃႈၼိူင်ႈ ဢၼ်ယူႇတီႈၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊဢၼ်ၽႅပ်ႉ၊ ဢၼ်ဢမ်ႇယၢမ်ႈႁၼ် ဢၼ်မူၼ်းၵူမ်သေပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မႃးၽႅဝ်တီႈလုမ်ႈၾႃႉ ႁဝ်းၼႆ တႃႉ။ ဢမ်ႇဝႃႈ ၵူၼ်းၵေႃႉၼၼ်ႉ တေၵႂႃႇဢႅဝ်ႇပႆၼိူဝ်ၼႃႈလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ ၵႆၵႃႊႁိုဝ်ၵေႃႈယဝ်ႉ မၼ်းတေဢမ်ႇႁၼ်ပႅၼ်ပႄႈတီႈ သုတ်းတိူၵ်ႈလႆႈသေပွၵ်ႈ။ လိုၼ်းသုတ်း မၼ်းတေၽႅဝ်ၶိုၼ်း တီႈဢၼ်မၼ်းတႄႇၼၼ်ႉၵွၺ်းသေဢမ်ႇႁူႉဝႃႈ တေလႆႈသပ်း လႅင်းၵွပ်ႈသင်လႆႈပဵၼ်ၼင်ႇၼၼ်။ မိူၼ်ၼၼ် ယဝ်ႉ ႁဝ်းၵေႃႈမီးယူႇၼႂ်းလွင်ႈဢမ်ႇပွင်ႇၸႂ်လႆႈၵွၺ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။

ၼင်ႇဢမ်ႇမီးပႅၼ်ပေႈတီႈသုတ်းတီႈတိူၵ်ႈၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊၼၼ်ႉ တီႈလႂ်ပဵၼ်သုၼ်ၵၢင်ႊၾႃႉမိုၼ်ႇ မုင်ႊ ၼႆၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႊၸုၵ်းတီႈလႂ်သေလၢတ်ႈ။ ႁဝ်းတင်းသဵင်ႈၼႆႉ မီးယူႇတီႈၵၢင်ႊမၼ်းၵူႊၵေႃႉ။ တီႈတေႉ ၽႂ်ၵေႃႈဢမ်ႇႁူႉလႆႈတႅတ်ႈ ၼႅတ်ႈ၊ ဢမ်ႇၸၢင်ႊၼေသၵ်ႈသေႇလူၺ်ႈၵၢၼ်ၼပ်ႉၵၢၼ်သွၼ်ႇသင်။ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ်လၢမ်းယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႊ လၢတ်ႈလႆႈဝႃႈႁဝ်းပဵၼ်သုၼ်ၵၢင်ႊၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊ။

ၶေႃႈထၢမ် ဢၼ်တိုၵ်ႉၵိုတ်း လွင်ႈၸိူဝ်ႉၶွင် (Heavy Elements)

ၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊလူင်ၼႆႉ တင်ႈတႄႇမီးမႃးၼၼ်ႉ သိုပ်ႇမီးၵႂႃႇယူႇတိၵ်းတိၵ်း ပီႊဝႆးလႅင်းၼပ်ႉႁဵင်လၢၼ်ႉပီႊမႃးယူႇ ယဝ်ႉ။ ၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊဢၼ်ႁဝ်းႁႃးလၢတ်ႈထိုင် လွင်ႈမၼ်းယူႇမိူဝ်ႈလဵဝ် ၼႆႉမီးယူႇၼိူင်ႈလၢၼ်ႉလၢၼ်ႉလၢၼ်ႉ လၵ်း။ ၸွမ်ႇ ၼင်ႇ ရီး(Ree)လၢတ်ႈၸိုင် တၢင်းၼမ်ပီႊဝႆးလႅင်း(Light year)တႃႇတေၵႂႃႇၽႅဝ်ပႅၼ်ပႄႈ တၢင်းၵႂၢင်ႈယႂ်ႇလူင်ၵႃႊ ၼၼ်ႉ ၼႆႉတူဝ်သုၼ်မၼ်း ဢမ်ႇၵွမ်ႉ ၵွၺ်းၼပ်ႉႁူဝ်သိပ်း ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ၊ ၼပ်ႉဢၢၼ်ႇလၢၼ်ႉတူဝ်မၼ်းယူႇၼႆယဝ်ႉ။ ၶႂ်ႈဝႃႈၼႆႉ တိုၵ်ႉမီး ဢွင်ႈတီႈတင်း ၼမ်တင်းလၢႆဢၼ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇဝူၼ်ႉဢမ်ႇၶိုတ်းလႆႈၼႆယဝ်ႉ။

ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈတႅၵ်ႇၾူင်ႉလူင်ၼႆႉၵေႃႈ ယင်းတိုၵ်ႉမီးလွၵ်းပဝ်လူင် ဢၼ်ပဵၼ်တၢင်းၶွင်ႉၶမ်တႃႇ ၵူၼ်းတင်းၼမ် ဝႆႉယူႇ။ ယွၼ်ႉဝႃႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸၢင်ႊသပ်းလႅင်းၼေလႆႈဝႃႈ ႁဝ်းသမ်ႉႁဵတ်းႁိုဝ် ပဵၼ်မႃးမီးမႃး။ ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ 98 ဝၢၵ်ႈၶွင် ၶူဝ်းၶွင်တင်းလၢႆဢၼ်မီးမႃးၼၼ်ႉ ပဵၼ်မႃးယွၼ်ႉတႅၵ်ႇၾူင်ႉလူင် ၼႆၵေႃႈလၢႆး ၶူဝ်းၶွင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၸိူင်ႉၼင်ႇ လၢတ်ႈမႃးယဝ်ႉဢဝ် ၵႂၼ်းမဝ်ႊၸိူင်ႉၼင်ႇႁီးလီးယမ်း၊ ႁၢႆႇတရူဝ်ႇၸိၼ်ႇ လႄႈ လႅတ်ႇတီႇယမ်ႇၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၶွတ်ႇ ၽွတ်ႈ တင်ႈပဵၼ်မႃး။ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလႄႈဝႃႈ ၶိူင်ႈၶွင်ၵူႊၸိူဝ်းၸိူဝ်း ၸိူင်ႉၼင်ႇ ၶႃႇပုၼ်ႇ၊ ဢွၵ်ႇသီႇၸိၼ်ႇလႄႈ တၢင်ႇၸိူဝ်ႉတၢင်ႇ ယၢင်ႇ တင်းလၢႆၵိူတ်ႇမီးမႃးယွၼ်ႉ ၵႂၼ်းဢၼ်လုၵ်ႉတီႈလွင်ႈတႅၵ်ႇၾူင်ႉလူင်ၼၼ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇ။ တႃႇႁႂ်ႈမီးမႃး ၸိူဝ်ႉၶွင်ၼၵ်းၼၵ်း ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ႁဝ်းလူဝ်ႇလႆႈမီးတၢင်ႉမႆႈ လႄႈတၢင်ႉႁႅင်း ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈတႅၵ်ႇၾူင်ႉလူင်သေ ဢွၵ်ႇမႃးၼၼ်ႉယူႇ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ယၢမ်ႈမီးမႃး တႅၵ်ႇၾူင်ႉလူင်ဢၼ်ၼိူင်ႈယဝ်ႉသေတႃႉ တၢင်ႉမႆႈလႄႈ တၢင်ႉႁႅင်းၼင်ႇလူဝ်ႇမီးၼၼ်ႉ ဢမ်ႇဢွၵ်ႇမႃး။ ပေႃး ၼၼ် ၸိူဝ်ႉၶွင်ဢၼ်ၼၵ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ သမ်ႉလုၵ်ႉတီႈလႂ်မႃးလႃႇ။ ၽူႈဢၼ်ႁႃႁၼ် ၶေႃႈတွပ်ႇၼႆႉ ပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊၾႃႉ ဢၼ်လူမဝ်(ထၢင်ႇလဵၵ်ႉ)ၼိူဝ်ၾိင်ႈတႅတ်ႈတႅၵ်ႇၾူင်ႉလူင်။ သမ်ႉပဵၼ်မၼ်းၵွၺ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ ၵေႃႉၶူင်ႊဢွၵ်ႇမႃး ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ် ဝႃႈ တႅၵ်ႇၾူင်ႉလူင်(Big Bang)၊ ယၢမ်းၼၼ် မၼ်းတႄႉၵိူဝ်ႉလဵၼ်ႈ သေ ၶူင်ႊဢွၵ်ႇမႃးၶေႃႈၵႂၢမ်း ၼၼ်ႉၵွၺ်း၊ ဢမ်ႇထၢင်ႇ တေပဵၼ်မႃးၾိင်ႈတႅတ်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈ။

ၽိုၼ်ဢၢင်ႈဢိင်ႈ

1. Bryson, B. (2003). A short history of nearly everything. Broadway Books.