ပၵ်းပိူင်လႅင်ႊဝၼ်း၊ ပိုၼ်း
ပၵ်းပိူင်လႅင်ႊဝၼ်း ႁပ်ႉတွၼ်ႈယူႇ
ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊလၢဝ်(astrologist)ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉၼႆႉ ၸၢင်ႊႁဵတ်းလႆႈလွင်ႈဢီႈဢၢမ်းလူင် လၢင်ႉတေႉ။ သင်သေၵေႃႉ သေၵူၼ်း ပၢႆႇၾႆးၶိတ်ႇၼိူဝ်လိူၼ်ၵေႃႈ ၶဝ်ယင်းၸၢင်ႊႁၼ်လႆႈပဵဝ်ၾႆး ၼၼ်ႉၵွၼ်ႇၼႆဝႃႇ။ လၢဝ်ဢၼ်မီးယူႇတီႈၵႆၵႆၼၼ်ႉ သႅၼ်းမၼ်းတၢၼ်ႇႁိုဝ်၊ ပိူင်ၾၢင်မၼ်းပဵၼ်ႁိုဝ်ၼႆၵေႃႈ ယင်းၸၢင်ႊႁူႉလႆႈပႃးထႅင်ႈ။ လူၵ်ႈဢၼ်မီးယူႇတီႈၵႆ ဢၼ်လႆႈဢဝ် ႁိူဝ်းၵၢင်ႁၢဝ်ၵႂႃႇၶၢဝ်း ယၢမ်းၶိုၼ်ႈ လၢၼ်ႉပီႊၼၼ်ႉၵေႃႈ ၶဝ်ႈၸၢင်ႊမုင်ႊတူၺ်းႁၼ်လႆႈ။ ဢဝ်သႅင်ၸၢဝ်ႇမုင်ႊသၢႆၾူင်း (ရေႇတီႇဢူဝ်ႇ)သေ ၸၢင်ႊႁူႉလႆႈၵူႊၸိူဝ်ႉၵူႊလွင်ႈ။ ၶႂ်ႈဝႃႈၼႆႉ ပေႃးယင်းမီးၵၢင်ၸႂ်ၸိုင် ၵႃႈတီႈၼႂ်းၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊလူင်ၼႆႉ ဢၼ်ၶဝ်ဢမ်ႇႁႃ ႁၼ်လႆႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီးသင် ၼႆယဝ်ႉ။ ၼႆလႄႈၸင်ႇပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်တီႈလီမၢႆတွင်းသေ ပိူင်း ၵိုမ်ႉၼေဝႈ ႁၼ်ႉတေႃႇသမ်ႉပေႃးထိုင် 1978 ၼီႈ ၼၼ်ႉမႃး ဢမ်ႇတွၼ်ႉမီးၽႂ်ၾၢင်ႉမႅၼ်ႈဝႃႈ လူၵ်ႈပလူးတူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလိူၼ်လုၵ်ႈၼိူင်ႈႁၢင်းမၼ်းၼႆ။ မႅၼ်ႈမိူဝ်ႈၶၢဝ်းမႆႈ ပီႊ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊလၢဝ်ဢွၼ်ႇၵေႃႉၼိူင်ႈ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ ၵျဵမ်းၶရိတ်ႉတီႇ။ မၼ်းယူႇတီႈႁွင်ႈသၢင်ႈပၢႆးသၢႆႊ(ႁွင်ႈလႅပ်ႉ) လူဝ်းဝႅလ်း တီႈၾလႅၵ်ႉသတၢပ်ႉ ၵႃႈတီႈၸေႊမိူင်းဢႃႇရီးသူဝ်းၼႂ်းသေ ထတ်းတူၺ်းၶႅပ်းႁၢင်ႊ လူၵ်ႈပလူးတူဝ်းဝႆႉ ယူႇ။ ၼၼ်သေ မၼ်းၸင်ႇၵႂႃႇႁၼ်မႅၼ်ႈသေၸိူဝ်ႉသေလွင်ႈၵႃႈတီႈလူၵ်ႈပလူး တူဝ်း။ မၼ်းႁၼ်မႅၼ်ႈသေၸိူဝ်ႉသေၸွင်ႈ ဢၼ်မူဝ်းဝဝ်းလႄႈ ဢမ်ႇၸႅင်ႈလႅင်းလီၼွၵ်ႈလိူဝ်သေ လူၵ်ႈပလူးတူဝ်း။ မၼ်းၵိူဝ်းၵုမ်တင်းၽူႈႁူမ်ႈၵၢၼ်မၼ်းဢၼ်ၸိုဝ်ႈ ႁွင်ႉဝႃႈ ရေႃးပိူတ်ႉရႃႇရိင်ႇတွၼ်ႇသေ လူပ်းလိုၼ်းဝႃႈ ဢၼ်မၼ်းႁၼ်ယူႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်လိူၼ်လုၵ်ႈၼိူင်ႈ။ လိူၼ်ၶွင်လူၵ်ႈပလူး တူဝ်းၼႆႉ ၼႂ်းပၵ်းပိူင်လႅင်ႊဝၼ်းလူင်ၸိုင် လိူၼ်လုၵ်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်လိူၼ်ဢၼ်ယႂ်ႇ သေပိူၼ်ႈ။
လွင်ႈၶူၼ်ႉႁႃလႄႈ တၢင်းယႂ်ႇလူၵ်ႈပလူးတူဝ်း
တီႈတေႉမၼ်း ၼႆႉပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈပလူးတူဝ်း ဢၼ်ပိူင်ၾၢင်ၵၢၼ်ပဵၼ်လူၵ်ႈဢၼ် ၼိူင်ႈဢမ်ႇပေႃးၵႅၼ်ႇၶႅင် ၼၼ်ႉ ပဵၼ်မႃးလူၵ်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈ။ ပူၼ်းမႃးဢမ်ႇပေႃးႁိုင်ၼၼ်ႉ လႆႈႁူႉ မႃးဝႃႈ ဢွင်ႈတီႈဢၼ်လိူၼ်လုၵ်ႈၼၼ်ႉ တင်ႈသဝ်း ဝႆႉလႄႈ ဢွင်ႈတီႈဢၼ်ပလူးတူဝ်းတင်ႈသဝ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်တီႈတင်ႈလဵဝ်ၵၼ်၊ မိူၼ်ၵၼ်။ ပွင်ႇဝႃႈၼႆႉ ပလူးတူဝ်း လဵၵ်ႉလိူဝ် သေဢၼ်ႁဝ်းဝႆႉ ၼၼ်ႉတေႉတေႉဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ ပလူးတူဝ်းၼႆႉ လဵၵ်ႉလိူဝ်သေ လူၵ်ႈပုတ်ႉ။ တီႈတေႉၸိုင် လိူၼ်ၸဵတ်းလုၵ်ႈ ႁူမ်ႈၵၼ် ပႃးတင်းလိူၼ်ၶွင်ႁဝ်း ၵႃႈတီႈၼႂ်းပၵ်းပိူင်းလႅင်ႊဝၼ်းၼၼ်ႉ ယင်းလဵၵ်ႉလိူဝ်သေ ပလူးတူဝ်းၵွၼ်ႇ။
ၵမ်းၼႆႉ မီးၶေႃႈထၢမ်မႃးဝႃႈ တႃႇတေႁႃႁၼ်လႆႈလိူၼ်လုၵ်ႈၼိူင်ႈ တီႈၼႂ်းပၵ်းပိူင်လႅင်ႊ ဝၼ်းၶွင်ႁဝ်းၼႆႉ ၵွပ်ႈသင် လႄႈမၼ်းပေႉမႃးလႆႈၸႂ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်းႁိုင်လႃႇၼႆယဝ်ႉ။ ၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းၸိုင် ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈမၼ်းဢိင်တီႈဝႃႈ ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊလၢဝ် ၶဝ် ပၵ်းယဵင်းၶိူင်ႊၶဝ်ၸူးတီႈလႂ်။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၶိူင်ႊၶဝ်ၼၼ်ႉ သမ်ႉပဵၼ်တွၼ်ႊတႃႇၸၢဝ်ႇႁႃသင်၊ ထႅင်ႈသမ်ႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈမၼ်း ပဵၼ်ပလူးတူဝ်း။ ၵမ်ၼမ်ၼမ်တႄႉ ဢိင်တီႈဝႃႈ ၶဝ်ပၵ်းယိူင်းၶိူင်ႊၸၢဝ်ႇၶဝ်ၼၼ်ႉၸူးတီႈလႂ်ၼႆယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈပၢႆး လႅင်ႊလၢဝ် ဢၼ်ပဵၼ်ၶလၢၵ်ႉၶျႅပ်ႉမႅၼ်းတႄႉလၢတ်ႈဝႃႈ “ၵူၼ်းၼမ်ႈၼမ်တႄႉ ဝူၼ်ႉဝႃႈ ၸဝ်ႈ ပၢႆးလႅင်ႊလၢဝ်ၶဝ် ဢွၵ်ႇတၢင်းၶိုၼ်ႈၵႂႃႇ တီႈႁူင်းလဵပ်ႈႁဵၼ်းသေ ၶူၼ်ႉတူၺ်းၼိူဝ်ၾႃႉၼႆယူႇ။ ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလွင်ႈမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈ။ သႅင်ၸၢဝ်ႇမုင်ႊၵမ်ႈၼမ်ၼမ် ဢၼ် မီးၼႂ်းလူၵ်ႈႁဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းမႃးပုၼ်ႈ တႃႇတေတူၺ်း ပိတ်းပွတ်းလဵၵ်ႉလဵၵ်ႉၼိူဝ်ၾႃႉဢၼ်မီးယူႇတီႈၵႆ ၼင်ႇႁိုဝ်တေႁၼ်လႆႈ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်မီးသၢႆလႅင်းငၢႆးမိူၼ်လၢဝ်(Quasar)ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ ႁဵတ်းမႃးပုၼ်ႈတႃႇတေသွၵ်ႈႁႃလဝ်သိင်ႇလူင်(Black hole)၊ ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ ပုၼ်ႈတႃႇတေၸၢဝ်ႇမုင်ႊတူၺ်း တၢင်းၸၢင်ႉဢၼ်မီးယူႇတီႈ ၵႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႅင်ႈဢၼ်လဵဝ်ၶွင်သႅင် ၸၢဝ်ႇမုင်ႊ တႃႇတေၶူၼ်ႉတူၺ်းၼိူဝ်ၾႃႉၼၼ်ႉ ယူႇတီႈ တပ်ႉသိုၵ်းၶဝ်သေ သၢင်ႇႁၢင်ႊဢွၵ်ႇမႃးသေႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃး”ၼႆယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉႁႃပလူးတူဝ်း လႄႈ Percival Lowell
ၸဝ်ႈပၢၼ်းသီၶဝ် ပၢၼ်းႁၢင်ႊဢၼ်ဢမ်ႇမီးတေႉသေ မႃးၵဝ်းတၢင်းဝူၼ်ႉႁၼ်ႁဝ်း။ ပလူး တူဝ်း ၼႂ်းႁၢင်ႊထၢႆႇၶွင်ၶ ရိတ်ႉတီႇၼၼ်ႉ မူဝ်းသေ သမ်ႉဢွၵ်ႇၾၢင်ႁၢင်ႊမီးၶူၼ်၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ လုၵ်ႈ လိူၼ်မၼ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလႄႈဝႃႈမီး သီလမ်ၵွမ်း ငွမ်း။ တႃႇတေၺွပ်းလႆႈႁၢင်ႊလိူၼ်ၼိူင်ႈပွၵ်ႈ ၼိူင်ႈပွၵ်ႈၼၼ်ႉ လႆႈၸႂ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်းယူႇၸတ်းပီႊသေ ၸင်ႇၸၢင်ႊယိုၼ်ယၼ် လႆႈဝႃႈ လုၵ်ႈလိူၼ် ၼၼ်ႉမီးတေႉ။
လွင်ႈဢၼ်ၶရိတ်ႉတီႇႁႃႁူပ်ႉႁၼ်ၼၼ်ႉ ၵိူတ်ႇပဵၼ်တီႈၾလႅၵ်ႉသတၢပ်ႉ မႅၼ်ႈမိူဝ်ႈပီႊ ၁၉၃၀ ယဝ်ႉ ဢၼ်မၼ်းႁူပ်ႉ ႁၼ်မႅၼ်ႈၺႃး ပလူးတူဝ်းပွၵ်ႈႁႅၵ်ႈသုတ်း။ လွင်ႈတၢင်းၸိူင်ႉၼၼ်ႉၼႆႉ တေလႆႈၶွပ်ႈၸႂ်ထိုင် ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊလၢဝ် Percival Lowell)။ Lowell ပဵၼ်ၽူႈဢၼ်လုၵ်ႉတီႈမုင်ႉႁေႃႁိူၼ်း ပွတ်ႉသတွၼ်ႇ ဢၼ်ၵဝ်ႇၵႄႇသေပိူၼ်ႈ လႄႈ မၢၵ်ႇမီးသေပိူၼ်ႈ ၼၼ်ႉမႃး။ Lowell လူႇတၢၼ်း ႁူင်းသၢင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်ဢဝ်ၸိုဝ်ႈမၼ်းတၢင်ႇဝႆႉ။ ၵူၺ်းၵႃႊ ဢၼ် ပဵၼ်တီႈလီမၢႆတွင်း ၶွင် Lowell တႄႉ ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်မၼ်းလၢတ်ႈဝႃႈ တီႈလူၵ်ႈဢင်းၵၢၼ်းၼၼ်ႉ မီးႁွင်ႊမိူင်တင်းၼမ်တင်းလၢႆ။ ႁွင်ႊမိူင်ၸိူဝ်း ၼၼ်ႉ ဢဝ်မႃႇထီႇယၼ်ႇ(martians)သေသၢင်ႈဝႆႉ ပဵၼ်တႃႇတေၶၢၵ်ႇဢဝ်ၼမ်ႉ ဢၼ်မီးတီႈပွတ်းၸိၵ်း လူင်းၵႂႃႇၸူးတီႈ လႅၼ်ႊဢၼ်ႁႅင်ႈသေ သမ်ႉ ပဵၼ်လိၼ်လီဝႆႉ၊ ဢၼ်မီးႁိမ်းၸမ်သၢႆၵၢင်ႊယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶူၼ်ႉထူပ်းပွၵ်ႈလိုၼ်းသုၼ်း ဢၼ် Lowell လႆႈႁဵတ်းမႃးၸမ်း ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ဝႃႈ ၽၢႆႇပုၼ်ႉလူၵ်ႈၼႅပ်ႉ တျုၼ်း ၼၼ်ႉ မီးလူၵ်ႈထီႈၵဝ်ႈ ဢၼ်ၽႂ်ပႆႇၶူၼ်ႉႁၼ်မႅၼ်ႈ။ လူၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸင်ႇႁဵၵ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ လူၵ်ႈဢႅၵ်ႉသ်(X)။ Lowell ၵေႃႈ ဢဝ်တၢင်းယုမ်ႇယမ်ၼၼ်ႉ ဢိင်ၼိူဝ်လွင်ႈဢၼ် ဢမ်ႇပေႃးၸႅင်ႈလႅင်းလီ ဢၼ်မၼ်းႁူပ်ႉႁၼ်မႅၼ်ႈတီႈ တၢင်းပၼ်ႇလဵပ်ႈလူၵ်ႈ ယူးရေးၼသ်ႉတင်း လူၵ်ႈၼႅပ်ႉတျုၼ်းသေယဝ်ႉ ဢဝ်ၶၢဝ်းယၢမ်းၸူဝ်ႊပၢၼ်မၼ်းဢၼ်ၵိုတ်းလိူဝ်ယူႇၼၼ်ႉ ပၵ်းၸႂ်သႂ်ႇ ၶေႃးၶတ်းၸႂ်သေႃႈႁႃ ၵႂၼ်းယႂ်ႇလူင်ဢၼ်မၼ်းဝူၼ်ႉဝႃႈ လႅပ်ႈတေမီးတေႉၼႆၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ၵၢမ်ႇ ႁၢႆႉသမ်ႉ ၽိူဝ်ႇထိုင် 1916 ၼီႈမႃး လူဝ်းဝႅလ်း ၵိုင်ႉၵၢင်ႉသုတ်းမုၼ်ၵႂႃႇ။ ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉႁႃမၼ်းၵေႃႈ လႆႈၵိုတ်းယင်ႉၵႂႃႇ၊ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ ၽူႈသိုပ်ႇမၼ်း ၵုမ်ႇထဵင်ၵၼ် ႁိမ်ၵၼ်တၼ်းႁဵင်းထႃႇၼႃႉလူဝ်း ဝႅလ်းယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ထိုင်မႃး 1929 ၼၼ်ႉ ၼင်ႇႁိုဝ်တေ ပဵၼ်လွင်ႈပိၼ်ႇလၢႆႊတၢင်းသူၼ်ၸႂ် လွင်ႈဢႃႈပုမ်ႇႁွင်ႊမိူင်တီႈလူၵ်ႈဢၢင်းၵၢၼ်းသေ ႁူင်းလႅပ်ႉလူဝ်းဝႅလ်းၵေႃႈ လႆႈတႅပ်း တတ်းတႃႇတေတႄႇၶိုၼ်း ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉႁႃ။ ၼၼ်လႄႈ လႆႈၸၢင်ႈၸၢႆးၼုမ်ႇဢွၼ်ႇၵေႃႉၼိူင်ႈ ဢၼ် ၸိုဝ်ႈ ၶလၢႆႉထွမ်ႊပွၵ်ႉ။ မၼ်းလုၵ်ႉတီႈ ၵၢၼ်းသႃႇ(Kansa)မႃး။
Clyde Tombaugh လႄႈ ၵၢၼ်ႁႃႁၼ် Pluto
ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈပၢႆးလႅင်ႊလၢဝ်ၼႆႉ ထွမ်ႊပွၵ်ႉ ဢမ်ႇတွၼ်ႉမီးၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းၽိုၵ်းသွၼ်မႃး ႁႂ်ႈပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ်ၼင်ႇ ၵဝ်ႇ။ ၵူၺ်းၼႃႇ မၼ်းပဵၼ်ၵူၼ်းမီးတၢင်းၶတ်းၸႂ်၊ လၵ်းလႅမ်။ ဝၢႆးသေမၼ်း ဝႆႉၸႂ်ယႂ်ႇၸႂ်ယၢဝ်းသေ ၶတ်းၸႂ်သေႃႈႁႃ မႃးတႃႇ ၶၢဝ်းယၢမ်းၼိူင်ႈပီႊ မၼ်းၵေႃႈလႆႈငိူၼ်ႈလႆႈႁွၺ်း ပလူးတူဝ်းမႃးတေႉၼင်ႇၵဝ်ႇ။ မၼ်းလႆႈႁၼ်သၢႆလႅင်းလဵၵ်ႉလဵၵ်ႉဢွၼ်ႇ ဢၼ်မႅပ်ႈယုပ်းမႅပ်ႈယုပ်း ယူႇၼိူဝ်ၵၢင်ႁၢဝ်ပုၼ်ႉ၊ လွင်ႈႁူပ်ႉႁၼ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈလီဢၢမ်းဢေႃးလူင်လၢင်။ သေဢမ်ႇၵႃး ဢၼ်တိူဝ်းလိူဝ်ၸမ်း ၸွမ်းၼင်ႇ လူဝ်းဝႅလ်းလၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈ လူၵ်ႈလုၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးယူႇၽၢႆႇပုၼ်ႉလူၵ်ႈ ၼႅပ်ႉတျုၼ်းၼႆၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈၽိတ်းၽူၼ်၊ လွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၽိတ်းဝႆႉၵွၺ်း။ ထွမ်ႊပွၵ်ႉလႆႈႁၼ်ဝႃႈ လူၵ်ႈမႂ်ႇၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၵွၼ်တုမ်ႊၵႂၼ်းယႂ်ႇလူင် ၸိူင်ႉၼင်ႇလူဝ်းဝႅလ်းၶၢတ်ႈလၢမ်းဝႆႉ။ ၼႆႉပဵၼ် ၵၢၼ်ၶူၼ်ထူပ်းပွၵ်ႈႁႅင်းသုတ်း ၵူၼ်းၸၢဝ်းဢမႄးရီးၵၼ်းၶဝ်ယဝ်ႉ။ ယဝ်ႉ ၵေႃႈ လွင်ႈဝႃႈႁွၺ်းဝႃႈ ၵွၺ်းပဵၼ်မဵဝ်ၶႅင်ၶႅင် ဢၼ်မီးယူႇတီႈၵႆၵႆၵွၺ်းၼႆၵေႃႈ ၽႂ်ႁွၼ်ႉတွၼ်ႉဝူၼ်ႉမႅၼ်ႈမႃးသေၵေႃႉ။ လႆႈ တၢင်ႇၸိုဝ်ႈဝႃႈ ပလူးတူဝ်း(Pluto)။ တူဝ်မႄႈလိၵ်ႈတူဝ်ႁႅၵ်ႈသုတ်းသွင်တူဝ်ၼၼ်ႉ တၢင်ႇၸွမ်း ၸိုဝ်ႈလူဝ်းဝႅလ်း။ လူဝ်း ဝႅလ်း လႆႈထုၵ်ႇယွင်ႈယေႃး ပဵၼ်ၽူႈၵတ်ႉၶႅၼ်ႉၼႆလူင်ၵႂႃႇၵူႊတီႈတီႈ။ ၼွၵ်ႈသေၼႂ်းၵေႊၸုမ်းၸိူဝ်းၶႂ်ႈပႂ်ႉပႃးၸိုဝ်ႈသဵင် Lowell ယဝ်ႉ ၸိုင် ၸိုဝ်ႈသဵင်ထွမ်ႊပွၵ်ႉတႄႉ ပိူၼ်ႈဢွၼ်ၵၼ်လူင်လိုမ်းမၼ်းဝႆႉယူႇ။
ၾိင်ႈတႅတ်ႈ ၶုၺ်းပႂ်းပႅလ်ႉ (Kuiper Belt)
ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊလၢဝ်ၵမ်ႈၽွင်ႈတႄႉ ဝူၼ်ႉဝႃႈ တိုၵ်ႉမီးလူၵ်ႈသေဢၼ် ဢၼ်ပဵၼ်လူၵ်ႈ ၸႅတ်ႈၸၢင်ႇ၊ ဢၼ်လႅပ်ႈတေ ယႂ်ႇသေလူၵ်ႈၽတ်းမွၵ်ႈသိပ်းပုၼ်ႈၼႆယူႇ။ ၵူၺ်းၼႃႇ တေႃႇထိုင်မိူဝ်ႈ လဵဝ် ပႆႇႁၼ်မႅၼ်ႈၵွၼ်ႇ။ (မၼ်းလႆႈႁပ်ႉသၢႆလႅင်းလႅတ်ႇ ဢၼ်ပိူင်းထွင်ႇၶိုၼ်း တႃႇႁႂ်ႈႁၼ်လႆႈၼၼ်ႉ ဢေႇၼႃႇဢႃးလႃးၵေႃႈ ၸၢင်ႊပဵၼ်လႆႈ။) ၸၢင်ႊပဵၼ်လႆႈၵေႃႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႈ လူၵ်ႈဢၼ် မီးပဵၼ်မူႇ ၸိူင်ႉၼင်ႇလူၵ်ႈၽတ်း၊ လူၵ်ႈသဝ်။ မီးႁၢင်ႇၵႆတင်း တႃႇသၢႆလႅင်းထိုင်လႆႈၵေႃႈၸၢင်ႊပဵၼ်လႆႈ။ တၢင်းၵႆ ဢၼ်ႁဝ်းလၢတ်ႈယူႇၼႆႉ မီးမွၵ်ႈ ၄,၅၀၀,၀၀၀,၀၀၀,၀၀၀ လၵ်း။ ပၵ်းပိူင်လၢဝ်ၵမ်ႈၼမ် ၼႂ်းလႅင်ႊၾႃႉၼႆႉယူႇပဵၼ်ၵူပ်ႉပဵၼ်ၵူပ်ႉ။ ၼၼ်လႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃဝၼ်း ဢၼ်ယူႇႁၢင်းၶေႃၵွၺ်း ၼၼ်ႉ ပႅၵ်ႇပိူင်ႈပိူၼ်ႈဝႆႉ။
ပလူးတူဝ်းၸမ်း ဢမ်ႇမီးၽႂ်ႁူႉဝႃႈ မၼ်းယႂ်ႇၵႃႊႁိုဝ်၊ ဢဝ်သင်သေ ႁဵတ်းဝႆႉ၊ မီးလႅင်ႊလူမ်း ၸိူင်ႉၼင်ႇႁိုဝ်၊ တိူၵ်ႈတိူၵ်ႈသုတ်း မၼ်းပဵၼ်သင်တေႉတေႉၼႆၵေႃႈ ၽႂ်ဢမ်ႇႁူႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈ ပၢႆးလႅင်ႊလၢဝ်ၵမ်ႈၼမ်တႄႉ ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ပလူးတူဝ်းၼၼ်ႉ ယင်းဢမ်ႇၸႂ်ႈလူၵ်ႈၼႆလူးၵွၼ်ႇ။ ၵူၺ်းၼႃႇ တေႃႇထိုင်မိူဝ်ႈလဵဝ်တႄႉ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈ ဢၼ်လႆႈ ႁၼ်တီႈလႅၼ်ႊမူႇၸုမ်းၽုင်လၢဝ်တႄႉ ႁွင်ႉဝႃႈ ၶုၺ်းပႂ်းပႅလ်ႉ(Kuiper Belt)ၼႆယဝ်ႉ။ ၾိင်ႈတႅတ်ႈဢၼ်ၵဵဝ် လူၺ်ႈ ၶုၺ်းပႂ်း ပႅလ်ႉၼႆႉတႄႉ တီႈတေႉတေႉမၼ်း ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊလၢဝ်ၵေႃႉၼိူင်ႈဢၼ်ၸိုဝ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ ဢႅၾ်ႉ သီႇလီႇဢူဝ်ႇ ၼၢတ်ႉ(FGC Lenoard)မိူဝ်ႈပီႊ ၁၉၃၀ ယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ၸိုဝ်ႈၼႆႉ လူၺ်ႈပဵၼ်လွင်ႈ ယွင်ႈယေႃးၵျိူဝ်ႇရၢတ်ႇၶုၺ်းပႂ်း ဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်း ၸၢဝ်းတၢတ်ႉၶျ် ႁဵတ်းၵၢၼ်ယူႇတီႈ ဢမႄးရီးၵႂ်း။ ၵေႃႉပဵၼ် ၽူႈဢၼ်မႄႇၶႂၢၵ်ႈတၢင်းၶႆႈၸႂ်ၵဵဝ်လူၺ်ႈၶုၺ်းပႂ်းပႅလ်ႉၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။ ၶုၺ်းပႂ်းပႅလ်ႉ ပဵၼ်ငိူၼ်ႈငဝ်ႈၶွင် ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ လၢဝ်ၵႂၼ်းဢွၵ်ႇႁၢင်ၶၢဝ်းပွတ်း(short-period comets) ။ လၢဝ်ၵႂၼ်း ဢွၵ်ႇႁၢင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၵႆႉဢွၵ်ႇမီးမႃးယူႇၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈ။ လၢဝ်ၵႂၼ်းဢွၵ်ႇ ႁၢင်ၶၢဝ်းပွတ်း ဢၼ်ပိူၼ်ႈႁူ ၸၵ်းၼမ်သေပိူၼ်ႈ ပဵၼ်လၢဝ်ၵႂၼ်းဢွၵ်ႇႁၢင်ႁေးလီး(Halley’s comet)။ လၢဝ် ၵႂၼ်းဢွၵ်ႇႁၢင် ၶၢဝ်းယၢဝ်းတႄႉ ၵမ်ၼမ် ဢွၵ်ႇတီႈတိူဝ်းၵႆၵႆ။
လွၵ်းလၢႆးတူင်ႉၼိုင် ၶွင်ပလူးတူဝ်း
ဢၼ်လပ်ႉလွင်းတေႉတႄႉ ပလူးတူဝ်းၼႆႉ မၼ်းဢမ်ႇတူင်ႉၼိုင်မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ လူၵ်ႈ တၢင်ႇလုၵ်ႈၶဝ်ၼၼ်ႉ။ ပလူး တူဝ်းၼႆႉ လဵၵ်ႉသေ ဢမ်ႇႁၼ်ၸႅင်ႈလီဢမ်ႇၵႃး၊ သဵၼ်ႈတၢင်းပၼ်ႇ လဵပ်ႈမၼ်းၵေႃႈ ဢမ်ႇၼိမ်သဝ်း။ ဢမ်ႇၸၢင်ႊ လၢတ်ႈလႆႈ တႅတ်ႈၼႅတ်ႈဝႃႈ ပလူးတူဝ်းမီးယူႇတီႈလႂ် ဢွင်ႈလႂ်။ ၵူၺ်းၼႃႇ လူၵ်ႈတၢင်ႇဢၼ်ၶဝ်ၸမ်း သၢႆတၢင်းပၼ်ႇလဵပ်ႈၶဝ်ၵမ်ႈၼမ် ၵႆႉလႄႇပဵၼ် ၼိူဝ်သဵၼ်ႈလဵဝ်။ သၢႆးတၢင်းပၼ်ႇလဵပ်ႈပလူးတူဝ်းၸမ်း ၸၢႆႉၵိူင်းဢွၵ်ႇ တၢင်းသၢႆတၢင်းမၼ်းတီႈ ၁၇ တၢင်ႉတီႇ ၵရီႇ၊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ ၶွပ်ႇမၢၵ်ႇႁူဝ်ၵူၼ်း မိတ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼွၵ်ႈ ၵွၵ်းႁူဝ်ဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သၢႆတၢင်းပၼ်ႇလဵပ်ႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇပဵၼ် ပိူင်ၽဵၼ်ႈ၊ မၢင်ႊပွၵ်ႈမႃး သၢႆတၢင်းပၼ်လဵပ်ႈမၼ်း လဵပ်ႈလုၵ်ႈလႅတ်ႈ(တႃဝၼ်း)ၼၼ်ႉ တိူဝ်းၸမ်ၸူးႁဝ်းလိူဝ်သေ လူၵ်ႈ ၼႅပ်ႉတျုၼ်းၵွၼ်ႇ။ ၵူၺ်းၼႃႇ မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႈ ၁၁ လိူၼ်ထူၼ်ႈ ၂ ပီႊ ၁၉၉၀ ၼၼ်ႉၵွၺ်း၊ ပလူးတူဝ်းၶိုၼ်းဢွၵ်ႇၵႂႃႇ ၼွၵ်ႈသၢႆ တၢင်းမၼ်း သေ မီးယူႇတီႈၼၼ်ႉ တႃႇထႅင်ႈ ၂၂၈ ပီႊ။
လွင်ႈလၢၵ်ႇလၢႆးၶွင်ပလူးတူဝ်း လႄႈ ၶူဝ်းၶွင်ၼႂ်းၾႃႉ
ၸင်ႇၼႆလႄႈ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ ပလူးတူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်လူၵ်ႈတေႉတေႉၸိုင် မၼ်းတေပဵၼ်လူၵ်ႈ ဢၼ်လၢၵ်ႇလၢႆးဢၼ် ၼိူင်ႈ။ ပလူးတူဝ်းၼႆႉလဵၵ်ႉတေႉတေႉ။ တၢင်းယႂ်ႇမၼ်း မီးၶိုင်ႈပၢႆၶွင် ၁ ဝၢၵ်ႈ ပုၼ်ႈလူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉၵွၺ်း။ သင်ႁဝ်းတေ ဢဝ်မၼ်းလူင်းၼိူဝ် ၸိုင်ႈၽွမ်ႉႁူမ်ႊဢမႄးရီးၵႂ်းၸိုင် ယင်းတေဢမ်ႇႁူမ်ႈလူမ်ႈထူၼ်ႈလႆႈၶိုင်ၼိူင်ႈၶွင် သီႇသိပ်းပႅတ်ႇၸိုင်ႈ မိူင်းမီးပွတ်းတႂ်ႈၼၼ်ႉၵွၼ်ႇ။ လွင်ႈၼႆႉၵွၺ်းၵေႃႈ သမ်ႉပေႃးႁဵတ်းႁႂ်ႈပလူးတူဝ်းၼႆႉ လၢၵ်ႇလၢႆးပၢႆႊပိူင်ႈပိူၼ်ႈတေႉတေႉဝႃႈ ဝႃႈယူႇယဝ်ႉ။ ပွင်ႇဝႃႈ ၵႃႈၼႂ်းပၵ်းပိူင်လႅင်ႊလူၵ်ႈႁဝ်းၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးမီးဝႆႉ လူၵ်ႈဢၼ်ၼႂ်းမၼ်းပဵၼ် ႁိၼ်တႃႇသီႇလုၵ်ႈ၊ လူၵ်ႈ ဢၼ်ၼွၵ်ႈမၼ်းပဵၼ်ဢၢႆႊၵႂၼ်းၼၼ်ႉ သီႇလုၵ်ႈ၊ လႄႈတင်း တုမ်ႊၼမ်ႉၶႅင်လွမ်ႊ ဢၼ်လဵၵ်ႉၵႅၼ်ႇၼိူင်ႈလုၵ်ႈ။ လိူဝ် သေၼႆႉဢမ်ႇၵႃး မီးဝႆႉလွင်ႈတၢင်းတင်းလၢႆ ဢၼ်ၸၢင်ႊလၢတ်ႈလႆႈဝႃႈ ၵႃႈတီႈၼႂ်းၶူင်းၾႃႉၵၢင်ႁၢဝ်ဢၼ်လဵဝ် ၵၼ်ၼႆႉၵွၺ်း ၼၼ်ႉ တေၸၢင်ႊႁၼ် ထႅင်ႈလုၵ်ႈလွမ်ႊ(spheres)ဢၼ်ၵႅၼ်ႇၵႅၼ်ႇတင်းၼမ်ယူႇ။ ပေႃးၼၼ်မႃးတႄႉ ႁဝ်းတေမီးလွင်ႈ ၶွင်ႈၶမ်းယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေၶရိတ်ႉတီႇသွၵ်ႈႁၼ်မႅၼ်ႈ လူၵ်ႈဢွၼ်ႇႁိမ်းႁွမ်းပလူးတူဝ်း(Plutions) ဢမ်ႇၼၼ် လူၵ်ႈပူၼ်ႉၵႂႃႇ ၼႅပ်ႉတျုၼ်း(Trans-Neptunian)လႄႈသင်သေ ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊလၢဝ် တင်းလၢႆၵေႃႈ ပႃးၸႂ်ပႃးၶေႃးသေ သႂ်ႇၼိူဝ်လႅင်ႊၾႃႉ ၸိူဝ်းတွၼ်ႊၼၼ်ႉမႃး။ မီး“ဝႃႇရူးၼႃး” ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉဢၼ်ၼိူင်ႈ ၸမ်ၸမ်ၶႂ်ႈယႂ်ႇပဵင်း လုၵ်ႈလိူၼ်ၶွင်ပလူးတူဝ်း။ မိူဝ်ႈလဵဝ် ၼႆႉ ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊလၢဝ်ၶဝ်တင်းလၢႆဝူၼ်ႉဝႃႈ တေမီးၶူဝ်းၶွင် ၸိူင်ႉၼင်ႇဝႃႈ ဝႃႇရူးၼႃး ၼၼ်ႉယူႇဢၢၼ်ႇႁူဝ်ႁဵင်လၢၼ်ႉမၼ်း။ ဢၼ်ယၢပ်ႇၼႆႉၸမ်း ၶူဝ်းၶွင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၵမ်ႈၼမ်ၼမ်သမ်ႉ လပ်းသိင်ႇဝႆႉယူႇ တေႉတေႉဝႃႈဝႃႈ။ ပၢႆးလၢႆ မၼ်းၸိုင် ၶူဝ်းၶွင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ႁႅင်းၵိုမ်ႉၶိုၼ်းသၢႆလႅင်းၶဝ် မီးဢဝ် ၄ ဝၢၵ်ႈ။ ပေႃးတေၼိူင်းၼေၸိုင် တေလႆႈဝႃႈ တၢင်းႁိူဝ်ႈလႅင်းၶဝ် ပဵင်းၼင်ႇၵွၼ်ႈထၢၼ်ႇၵွၺ်း။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၵွၼ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉသမ်ႉ မီးယူႇယၢၼ်ၵႆ ႁူၵ်းႁဵင်လၢၼ်ႉၵီး လူဝ်းမီးတႂ်းလိူဝ်လိူဝ်ပုၼ်ႉ။
တၢင်းၵႆ လႄႈ ၶၢဝ်းတၢင်း ၼႂ်းၵၢင်ႁၢဝ်
ပေႃးပဵၼ်ႆၸိုင် သမ်ႉၵႆၵႃႊႁိုဝ်တေႉတေႉလႃႇ တၢင်းၵႆၼၼ်ႉ။ ၵႆထိုင်တီႈတၢင်းဝူၼ်ႉႁဝ်း ဢမ်ႇၶိုတ်းထိုင်လႆႈ။ ၵၢင်ႁၢဝ် ဢၼ်သူၵဝ်ႁဝ်းႁႃးႁၼ်ယူႇၼၼ်ႉ မၼ်းယႂ်ႇလူင်တေႉတေႉဝႃႈဝႃႈ။ ၸၢမ်းဝူၼ်ႉတူၺ်းဝႃႈ ႁဝ်းတေဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း လူၺ်လႅင်ၼူၾႆးဝိၼ်းၼႆလူး။ ႁဝ်းတေဢမ်ႇပေႃး ၵႂႃႇၵႆၵႃႊႁိုဝ်ၼင်ႇၵဝ်ႇ၊ တေႃႉတႄႉၵႂႃႇတီႈၶွပ်ႇလႅၼ်ႊ ပၵ်းပိူင်လႅင်ႊဝၼ်း ႁဝ်းၼႆႉၵွၺ်း။ ၵူၺ်းၼႃႇ ႁဝ်းလူဝ်ႇ လႆႈႁူႉတႅတ်ႈၼႅတ်ႈလီဝႃႈ ဢွင်ႈတီႈၵၢင်ႁၢဝ်ၼၼ်ႉယႂ်ႇၵႃႊႁိုဝ်လႄႈ ႁဝ်းသမ်ႉပိူင်ႇငမ်းဝႆႉ တွၼ်ႊဢွၼ်ႇဢၼ်လႂ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵမ်းၼႆႉ ၶၢဝ်ႇႁၢႆႉဢၼ်ၶႃႈဝူၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ဝႃႈ ႁဝ်းတေဢမ်ႇမႃးၽႅဝ်ႁိူၼ်း ၶိုၼ်းလႆႈ။ တေႃႈၼင်ႇ ဢဝ် တၢင်းဝႆးလႅင်း ၃၀၀,၀၀၀ ၵီးလူဝ်းမီးတႂ်းတေႃႇၸူဝ်ႊသိၵ်ႉၵွၺ်းၵေႃႈ ၼင်ႇႁိုဝ်ၽႅဝ်လႆႈတီႈပလူးတူဝ်းၼၼ်ႉ တေလႆႈၸႂ်ႉ တိုဝ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတႃႇၸဵတ်းၸူဝ်ႊမူင်း။ ႁူႉၵၼ်ယူႇလူး- တၢင်းၵႆတၢၼ်ႇၼၼ်ႉၼႆႉ ႁဝ်းၵေႃႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႊၵႂႃႇလႆႈၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ပေႃးဢဝ်ႁိူဝ်းၵၢင်ႁၢဝ် (spaceship) သမ်ႉ တေထိူင်းႁႅင်း။ တၢင်းဝႆးဢၼ်လီတီႈသုတ်း ဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းႁဵတ်းၼႆႉ တေႃႇ ၸင်ႇၼႆႉတႄႉ ပဵၼ်ၽူႈဢွၵ်ႇတၢင်းမၢႆ (၁) တင်း လႅင်ၾႃႉၵၢင်ႁၢဝ်(၂) လမ်း(spacecrafts)။ ဢၼ် ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၼႆႉ ဝိၼ် ယၢၼ်ၵႆတင်းႁဝ်း ယေႈၸူဝ်ႊမူင်းလႂ်ၵႂႃႇယူႇမွၵ်ႈ ၅၆,၀၀၀ ၵီးလူဝ်းမီးတႂ်း။
လွင်ႈတၢင်းလႆႈပွႆႇလႅင်ၵၢင်ႁဝ်ၼၼ်ႉဝိၼ်ၶိုၼ်ၵႂႃႇ(မႅၼ်ႈမိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈၸဵတ်းလႄႈ လိူၼ်ထူၼ်ႈ ၈ ပီႊ ၁၉၉၇) ၼၼ်ႉၸမ်း ယွၼ်ႉၵွပ်ႈဝႃႈ လူၵ်ႈၽတ်း၊ လူၵ်ႈသဝ်၊ လူၵ်ယူးရေးၼသ်ႉ၊ လူၵ်ႈၼႅပ်ႉတျုၼ်းၶဝ် ၽႅဝ်ၵႂႃႇၼိူဝ်သၢႆတၢင်းလဵဝ် ၵၼ်။ လွင်ႈၽႅဝ်ၵႂႃႇၼိူဝ်သၢႆတၢင်းလဵဝ်ၵၼ်ၸမ်း ၁၇၅ ပီႊလႂ် ၸင်ႇပဵၼ်မႅၼ်ႈၼိူင်ႈပွၵ်ႈ။ လွင်ႈၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈလႅင်ၵၢင်ႁၢဝ် သွင် လမ်းၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉလွၵ်းလၢႆး “တၢင်းၵမ်ႉႁႅင်းၸၼ်”(gravity assist)သေ လုၵ်ႉတီႈလူၵ်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈ ဝိၼ်ၵႂႃႇၸူးလူၵ်ႈ တၢင်ႇ ဢၼ်ၼိူင်ႈလႆသေ ၵႂႃႇလႆႈယူႇလီငၢမ်း။ တႃႇတေၵႂႃႇၽႅဝ်လႆႈတီႈလူၵ်ႈယူးရေးၼသ်ႉ လႆႈၸႂ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်းၵဝ်ႈပီႊ၊ တႃႇလတ်း ၽၢတ်ႇသၢႆတၢင်းပၼ်လဵပ်ႈပလူးတူဝ်း ၸႂ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်းယူႇသိပ်း ပီႊပၢႆ။ ၶၢဝ်ႇလီဢၼ်ၼိူင်ႈတႄႉၵေႃႈ သင်ႁဝ်းပႂ်ႉတေႃႇထိုင် 2006 ဢၼ်ပဵၼ်ၽွင်းယၢမ်း လႅင်ၵၢင် ႁၢဝ်ၶွင်ၼႃႇသႃႇ(NASA)ၶဝ် ႁၢင်ႈႁႅၼ်းတူဝ်ႈတၼ်းတႃႇတေဝိတ်ၵႂႃႇၸူး ပလူးတူဝ်း ၼၼ်ႉ - ဢဝ်ပၢႆးၸၢင်ႊၸၼ်ႉသုင်သေ ၸၢင်ႊလႆႈၸႂ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်းမွၵ်ႈသိပ်းပီႊသေ ၽႅဝ်လႆႈယူႇ။ ဢမ်ႇၼၼ် တႃႇတေမႃးၽႅဝ် ၶိုၼ်းႁိူၼ်းထႅင်ႈပွၵ်ႈၼိူင်ႈၼၼ်ႉ တေၸၢင်ႊတိူဝ်းႁိုင်။ တင်းသဵင်ႈတင်းမူတ်းၼႆႉ တေပဵၼ်ၶၢဝ်းတၢင်း ဢၼ်ႁိုင်ၼၢၼ်းတေႉ။
ၽႅၼ်ႇတီႈလႄႈ တၢင်းၵႆ ၼႂ်းပၵ်းပိူင်လႅင်ႊဝၼ်း
ၶူင်းၾႃႉ ၵၢင်ႁၢဝ်လူင်ႁဝ်းၼႆႉ ယႂ်ႇၵႂၢင်ႈသေဢမ်ႇၵႃး လွင်ႈဢၼ်လီတူၵ်းၸႂ်ၵေႃႈ သမ်ႉမီးတင်းၼမ်။ ပၵ်းပိူင်လႅင်ႊ ဝၼ်းႁဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်တူင်ႉၼိုင်ၶီးတူဝ်လိူဝ်သေပိူၼ်ႈ။ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်မီး ယူႇၼႂ်းပၵ်းပိူင်လႅင်ႊဝၼ်း- ၸိူင်ႉၼင်ႇ လုၵ်ႈ လႅတ်ႇ၊ ဢိၵ်ႇလူၵ်ႈတင်းလၢႆၶဝ်လႄႈ လုၵ်ႈလိူၼ်ၶွင် လူၵ်ႈတင်းလၢႆၸိူဝ်းၼၼ်ႉလႄႈသင်၊ လူၵ်ႈဢွၼ်ႇလူၵ်ႈဢီႈတင်းလၢႆ၊ လၢဝ်ၵႂၼ်း ဢွၵ်ႇႁၢင်တင်းလၢႆ ပႃးတင်းဢၼ်ယွႆႈဢၼ်ယႅမ်းတင်းလၢႆၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ယင်းဢမ်ႇတဵမ်လႆႈၼႂ်း ဢွင်ႈတီႈၵၢင်ႁၢဝ် ဢၼ်မီးဝႆႉၼၼ်ႉၵွၼ်ႇ။ ၽႅၼ်ႇတီႈလူၵ်ႈ ဢၼ်ႁဝ်းႁႃးႁၼ်ယူႇၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇလႆႈတႅမ်ႈဝႆႉၸွမ်းၼင်ႇလွၵ်းပိူင်(scale) မၼ်း။ ၽၢင်ႁၢင်ႊ တီႈႁွင်ႈႁဵၼ်းၼၼ်ႉ ပၢႆးၼႄဝႃႈ လူၵ်ႈၶဝ် ၶပ်ႉယႆဢွၵ်ႇမႃးတၢမ်းၵၼ် လုၵ်ႈၼိူင်ႈယဝ်ႉလုၵ်ႈၼိူင်ႈ။ တီႈတေႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၸိူင်ႉၼၼ်။ ႁၢင်ႊတႅမ်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်တႃႇႁႂ်ႈလူၵ်ႈၵူႊလုၵ်ႈ ၶဝ်ႈမီးလႆႈၼိူဝ်ၽိုၼ်ၸေႈဢၼ်လဵဝ်ၵွၺ်း။ တီႈတေႉၸိုင် လူၵ်ႈၼႅပ်ႉတျုၼ်း ဢမ်ႇႁၢင်ႇတင်းလူၵ်ႈၽတ်းဢိတ်းဢီႈသႄႈ။ လူၵ်ႈၼႅပ်ႉတျုၼ်း ႁၢင်ႇၵၼ် တင်းလူၵ်ႈၽတ်းႁႃႈ ပုၼ်ႈၶွင် တၢင်းၵႆ ဢၼ်လူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉႁဝ်းယၢၼ်တင်းလူၵ်ႈၽတ်းၼၼ်ႉ တေႉတေႉၵွၼ်ႇ။ လူၵ်ႈၼႅပ်ႉတျုၼ်း လႆႈႁပ်ႉသၢႆလႅင်းလႅတ်ႇ တႃႇသၢမ်ဝၢၵ်ႈ(3%) ပဵင်းၼင်ႇလူၵ်ႈ ၽတ်းလႆႈႁပ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇ။
ၸင်ႇဝႃႈ တႃႇတေၸၼ်တႅမ်ႁၢင်ႊ ပၵ်းပိူင်လႅင်ႊဝၼ်းႁဝ်း ႁႂ်ႈပေႃးမိူၼ်ၼင်ႇပိူင်ပဵၼ်တေႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇပဵၼ်လႆႈလႃး လႃး။ ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ထႅမ်ထႅင်ႈၸေႈလၢႆမၢင်လၢႆၼႃႈ သႂ်ႇၼႂ်းပပ်ႉႁဵၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၸႂ်ႉတိုဝ်းၸေႈယၢဝ်းလူင်သေ တႅမ်ႈၸၼ် ၵေႃႈ ယင်းတေဢမ်ႇမိူၼ်လႆႈလူးၵွၼ်ႇ။ ၼိူဝ်ႁၢင်ႊတႅမ်ႈ ပၵ်းပိူင်လႅင်ႊဝတ်း ဢၼ်ၸၼ်ၸွမ်းလွၵ်းပိူင်(scale) မၼ်းၼၼ်ႉ ၸိုင် ပေႃးဢဝ်ႁၢင်ႊ လူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ လဵၵ်ႉလူင်းႁႂ်ႈမႆလတ်းၵၢင်ႊမၼ်း ပဵင်းမဵတ်ႉထူဝ်ႇ၊ လူၵ်ႈၽတ်းသမ်ႉတေႁၢင်ႇ ၵႂႃႇယူႇ ၃၀၀ မီးတႂ်း၊ ပလူးတူဝ်းသမ်ႉ တေၵႆၵႂႃႇယူႇ သွင်ပုၼ်ႈပၢႆၶိုင်ႈၵီးလူဝ်းမီးတႂ်းသေ တၢင်းယႂ်ႇမၼ်းသမ်ႉ တေပဵင်းၼင်ႇ မႅင်း ပႅၵ်ႊ (bacteraia)။ ပေႃးၼႆၸိုင် သမ်ႉတေဢမ်ႇၸၢင်ႊႁၼ်လႆႈထႅင်ႈ ၵွၺ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၵႃႊတီႈၼိူဝ်လွၵ်းပိူင်လဵဝ်ၵၼ် ၼၼ်ႉ လၢဝ်ပြူဝ်ႇသီႇမႃႇသႅၼ်ႇထေႃႇရီႇ (Proxima Centauri) လၢဝ်ဢၼ်ၸမ်ႁဝ်းတီႈသုတ်းၵေႃႈ ယင်းတေၵႆယူႇ ၁၆,၀၀၀ ၵီးလူဝ်းမီးတႂ်း။ ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ႁဝ်းယေႃႈၵူႊၸိူဝ်ႉၵူႊဢၼ်လဵၵ်ႉလူင်းသေ တၢင်းယႂ်ႇလူၵ်ႈၽတ်း လူင်းပဵင်းၼင်ႇတူဝ်ၸုတ်း ( . ) ၼႆသေ ပလူးတူဝ်းၵေႃႈ ႁႂ်ႈလဵၵ်ႉလူင်းပဵင်းၼင်ႇ မေႃႇလီၶိဝ်း(molecule)ၵွၺ်းၵေႃႈ ပလူးတူဝ်း ယင်းတိုၵ်ႉတေယၢၼ်ၵႆ လိူဝ်သေ ၁၀ မီးတႂ်းယူႇ။
ၸင်ႇဝႃႈ ပၵ်းပိူင်လႅင်ႊဝၼ်းၼႆႉ ယႂ်ႇလူင်တေႉတေႉ။ ပေႃးၵႂႃႇၽႅဝ်တီႈ ပလူးတူဝ်းသေ တူၺ်းၶိုၼ်းလုၵ်ႈလႅတ်ႇၸိုင် လုၵ်ႈလႅတ်ႇတေပဵင်းၼင်ႇပၢႆၶဵမ်၊ လဵၵ်ႉလိူဝ်သေ လၢဝ်ဢၼ်ႁိူဝ်ႈလႅင်း ဝႆႉၼၼ်ႉၵွၼ်ယဝ်ႉ။ ၸိူင်ႉၼႆၸိုင် လႅပ်ႈတေပေႃးပွင်ႇ ၸႂ်လႆႈဝႃႈ ၵွပ်ႈသင်လႄႈ လုၵ်ႈလိူၼ်ၶွင်ပလူးတူဝ်းၼႆႉ လႆႈဢွၵ်ႇၵႂႃႇၼႂ်းတၢင်းပၵ်းၸႂ်သၢႆတႃၵူၼ်းႁဝ်း။ တေႃႇထိုင် လႅင်ၵၢင် ႁၢဝ်ၶိုၼ်ႈၵႂႃႇၼၼ်ႉ ပိူၼ်ႈဝူၼ်ႉဝႃႈ လူၵ်ႈၼႅပ်ႉတျုၼ်း မီးလိူၼ်သွင်လုၵ်ႈ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ၽူႈၾၢႆႈၶူင်းၵၢင်ႁၢဝ်ၶဝ် ႁၼ်ထႅင်ႈ လိူၼ်ႁူၵ်းလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ။ မိူဝ်ႈၶႃႈတိုၵ်ႉလဵၵ်ႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ ပိူၼ်ႈဢွၼ်ၵၼ်ဝူၼ်ႉဝႃႈ ပၵ်းပိူင်လႅင်ႊဝၼ်းႁဝ်းၼႆႉ မီးလိူၼ်သၢမ် သိပ်းလုၵ်ႈ။ ႁူမ်ႈႁုပ်ႈတင်းသဵင်ႈ ၼႂ်းၸင်ႇၼႆႉတႄႉ တီႈဢေႇသုတ်း မၼ်းမီးယူႇသိပ်းၵဝ်ႈလုၵ်ႈ။ ၼႂ်းသၢမ်ပုၼ်ႈၼၼ်ႉ တိုၵ်ႉ ၸင်ႇႁႃႁၼ်မႅၼ်ႈ မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃးသိပ်းပီႊၼၼ်ႉၵွၺ်း။ ပေႃးဝူၼ်ႉလွင်ႈၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊလူင်ၼႆႉမႃးၼႆ ဢၼ်လူဝ်ႇလႆႈတွင်းဝႆႉ တႄႇ ပဵၼ်လွင်ႈဝႃႈ ‘ဢီႈသင်လၢႆလၢႆ မီးၼႂ်းပၵ်းပိူင်လႅင်ႊဝၼ်းၼႆႉၼၼ်ႉ ႁဝ်းဢမ်ႇၸၢင်ႊႁူႉလႆႈတေႉ’ ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶၢဝ်းတၢင်း ၵႂႃႇၸူးၶွပ်ႇလႅၼ်ႊပၵ်းပိူင်လႅင်ႊဝၼ်း
ထႅင်ႈလွင်ႈၼိူင်ႈ ဢၼ်တေၾၢင်ႉမႅၼ်ႈၸမ်း မိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉ လူၵ်ႈႁဝ်းဝႆးပူၼ်ႉ ပလူးတူဝ်းဝႆႉ၊ ပေႃးထတ်းတူၺ်းၶၢဝ်း တၢင်းၼႆႉၸိုင် လၢတ်ႈလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ၶၢဝ်းဢၼ်ၵႂႃႇၸူး ပႅၼ်ပေႈပၵ်းပိူင်လႅင်ႊ ဝၼ်းႁဝ်း။ သမ်ႉထႅင်ႈထၢင်ႇတႄႉ ႁဝ်းယင်းပႆႇ ထိုင်တီႈၼၼ်ႉလူးၵွၼ်ႇ။ ပလူးတူဝ်း လႅပ်ႈတေပဵၼ် ၶူဝ်းၶွင်လိုၼ်းသုတ်း ဢၼ်ထုၵ်ႇမၢတ်ႈမၢႆဝႆႉၼိူဝ်ၽၢင်ႁၢင်ႊ ၵႃႊတီႈၼႂ်း ႁွင်ႈ ႁဵၼ်းၵေႃႈ ပၵ်းပိူင်တႄႉ ဢမ်ႇပႆႇသုတ်းတီႈၼၼ်ႉၵွၺ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။ တီႈတေႉမၼ်းၸိုင် တီႈသုတ်း တိူၵ်ႈၵေႃႈ တေႃႈယင်း ပႆႇၵ်ႈၸမ်သေဢိတ်းၵွၼ်ႇ။ ၸူဝ်ႊၵႃႊပႆႇပူၼ်ႉမုၵ်ႉၽုင်လၢဝ်ၵႂၼ်းဢွၵ်ႇႁၢင်(comet)တႄႉ ႁဝ်းတေဢမ်ႇၸၢင်ႊၽႅဝ်ထိုင်တီႈ ၶွပ်ႇလႅၼ်ႊပႅၼ်ပႄႈ ပၵ်းပိူင်လႅင်ႊဝၼ်းႁဝ်းလႃးလႃး။ သမ်ႉထႅင်ႈ ဢၼ်လီမွင်ၸႂ်တႄႉ တႃႇတေၽႅဝ်လႆႈတီႈ မုၵ်ႉၽုင်လၢဝ် ၵႂၼ်းဢွၵ်ႇ ႁၢင်(Oort cloud)ၼၼ်ႉၸမ်း တေ လႆႈၸႂ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်းမွၵ်ႈ ၁၀၀၀ ပီႊ။ ၶၢဝ်းတၢင်းဢၼ်ယၢဝ်းၵႆႁိုင်ၼၢၼ်းၸိူင်ႉၼၼ် ဝူၼ်ႉဢမ်ႇထိုင်သေဢိတ်း၊ တေႃႇၼင်ႇ ၶၢဝ်းတၢင်း ၃၆၈,၀၀၀ ၵီး လူဝ်းမီးတႂ်း ဢၼ်ၵႂႃႇၸူးလုၵ်ႈလိူၼ်ၼၼ်ႉၵွၺ်းၵေႃႈ သမ်ႉပေႃး ၵႆတေႉ ၵႆဝႃႈပုၼ်ႈတႃႇႁဝ်းၼႃႇယဝ်ႉ။ ၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇၸူးလူၵ်ႈ ဢၢင်းၵၢၼ်း(manned mission)ၼၼ်ႉ လႆႈလူတ်းယွမ်းလူင်းၵႂႃႇ- မိူဝ်ႈမီးသေၵေႃႉၵေႃႉ ၵႂႃႇသေယဝ်ႉ လႆႈႁူႉမႃးဝႃႈ ၵႃႊၸႂ်ႉ ၸၢႆႇမၼ်း သဵင်ႈယူႇ 450 လၢၼ်ႉလိၼ်ႉတွလ်ႇလႂ်ႇသေဢမ်ႇၵႃး သမ်ႉတေၸၢင်ႊသၢင်ႊတေႃႇ ပၢႆးယူႇလီ တူၼ်တူဝ်ၵူၼ်းႁဝ်း ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈၻီႇဢႅၼ်ႇဢေႇၼႆၼၼ်ႉထႅင်ႈလူးၵွၼ်ႇ။
ၸွမ်းၼင်ႇႁူႉမႃးၵႃႊၼႆႉသေတႄႉ ၸၢင်ႊႁူႉလႆႈဝႃႈ တေဢမ်ႇမီးၵူၼ်းၵႂႃႇဢႅဝ်ႇတီႈၶွပ်ႇ လႅၼ်ႊပႅၼ်ပေႈပၵ်းပိူင်လႅင်ႊ ဝၼ်း၊ တိုၼ်းတေဢမ်ႇမီးၽႂ်ၵႂႃႇလႃးလႃး၊ မၼ်းၵႆပူၼ်ႉတီႈလူး။ တေႃႈၼင်ႇၸႂ်ႉတိုဝ်း သႅင်ၸၢဝ်ႇမုင်ႊႁပ်ႉပလ်း(Hubble Telescope)သေတူၺ်းၵေႃႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႊႁၼ်ၶဝ်ႈၵႂႃႇၼႂ်း မုၵ်ႉၽုင်လၢဝ်ၵႂၼ်းဢွၵ်ႇႁၢင်လႆႈ။ ၸင်ႇဝႃႈ မုၵ်ႉၽုင်လၢဝ်ၵႂၼ်း ဢွၵ်ႇႁၢင် မီးတီႈၼၼ်ႉႁိုဝ်ဢမ်ႇမီး ၼႆၵွၼ်ႇ။
ၶုၺ်းပႂ်းပႅလ်ႉ လႄႈ တၢင်းၵႆ ယူႇၼႂ်းၶူင်းၾႃႉ
ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မုၵ်ႉၽုင်လၢဝ်ၵႂၼ်းဢွၵ်ႇႁၢင်သေ ဢၼ်ၸၢင်ႊလၢတ်ႈလႆႈတႅတ်ႈၼႅတ်ႈတႄႉ လၢဝ်ၵႂၼ်းဢွၵ်ႇႁၢင်ၼၼ်ႉ သိုပ်ႇတႄႇမီးၵႂႃႇၽၢႆႇပုၼ်ႉပလူးတူဝ်းသေ သိုပ်ႇမႄႇဝၢတ်ႈၵႂႃႇထႅင်ႈ မွၵ်ႈပီႊဝႆးလႅင်းသွင်ပီႊ ၶဝ်ႈၵႂႃႇၸူးၼႂ်းၶူင်းၾႃႉ (Cosmos)။ လၵ်းၸဵင် တႃႇတႅၵ်ႇယင် ၼႂ်းပၵ်းပိူင် လႅင်ႊဝၼ်းၸမ်း ႁွင်ႉဝႃႈ ‘Astronomical Unit’ ဢမ်ႇၼၼ် AU ၼႆယဝ်ႉ။ ၸဵင်တႅၵ်ႈယင်ႇၼႆႉ ပဵၼ်တႃႇတႅၵ်ႈယင်ႇ တၢင်းၵႆဢၼ်လုၵ်ႉတီႈတႃဝၼ်း(လုၵ်ႈလႅတ်ႇ) ၵႂႃႇၸူးလူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉယဝ်ႉ။ ပလူးတူဝ်း ယၢၼ်တင်းလူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ 40 AU၊ လႆႈဝႃႈၵႆတေႉယူႇၼင်ႇၵဝ်ႇ။
ၸၢမ်းဝႃႈ ႁဝ်းၽႅဝ်ၵႂႃႇတီႈ မုၵ်ႉၽုင်လၢဝ်ၵႂၼ်းဢွၵ်ႇႁၢင်ၼႆတူၺ်းလူးၵွၼ်ႇ။ ဢၼ်ႁဝ်းတေ ၾၢင်ႉမႅၼ်ႈဢွၼ်တၢင်း သုတ်းတႄႉ တီႈၼၼ်ႉၼၼ်ႉ ငိမ်းယဵၼ်တေႉတေႉ။ မိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉ ႁဝ်းယင်း ပႆႇၽႅဝ်တီႈလႂ်။ တေႃႈၼင်ႇလုၵ်ႈလႅတ်ႇ (တႃ ဝၼ်း)ႁဝ်းၼႆႉၵွၺ်းၵေႃႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလၢဝ်ဢၼ်ႁိူဝ်ႈလႅင်း တီႈသုတ်းၼိူဝ်ၾႃႉ။ သိင်ႇၸွင်ႈလဵၵ်ႉလဵၵ်ႉ ဢၼ်ႁိူဝ်းလႅင်ႈယူႇၼၼ်ႉ သမ်ႉ မီးႁႅင်းၸၼ်လႆႈ လၢဝ် ၵႂၼ်းဢွၵ်ႇႁၢင်တင်းလၢႆၸိူဝ်းၼႆႉ တင်ႈပၼ်ႇယူႇၼိူဝ် တၢင်းပၼ်လဵပ်ႈၶဝ်လႆႈၼႆၼႆႉ ပဵၼ်တီႈလီ ဝူၼ်ႉလီမၢႆတွင်းတေႉ။ ဢမ်ႇၸႂ်ႈႁႅင်းၼွင်ႇၸၼ် ဢၼ်ၶႅင်ႁႅင်းၼႃႇဢႃးလႃးၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၵွပ်ႈၼၼ် လႄႈလၢဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပိဝ်ႊ ယူႇႁၢင်းၶဝ်သေ ၶၢႆႉပႆယူႇၼိူင်ႈၸူဝ်ႊမူင်းၼႆႉ 220 လၵ်းၵွၺ်း။ ပေႃးၶၢဝ်းယၢမ်းႁိုင်မႃး မၢင်ႊပွၵ်ႈမၢင်ႊလႂ် လၢဝ်ၵႂၼ်းဢွၵ်ႇ ႁၢင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပၢႆႊပိူင်ႈဢွၵ်ႇသၢႆတၢင်းပၼ်ႇလဵပ်ႈၵႂႃႇဢိတ်းဢီႈယူႇ။ မၢင်ႊပွၵ်ႈ ၶဝ်ႁၢႆလၢႆႊၵႂႃႇၼႂ်းလွင်ႈႁၢမ်းပဝ်ႇ (emptyness) ၵၢင်ႁၢဝ်သေ ဢမ်ႇၸၢင်ႊႁၼ်ၶိုၼ်းလႆႈသေပွၵ်ႈ။ ၵူၺ်းၼႃႇ မၢင်ႊပွၵ်ႈသမ်ႉ တူၵ်းၵႂႃႇၼႂ်းသၢႆတၢင်းပၼ်ႇလဵပ်ႈယၢဝ်း လူင်လုၵ်ႈလႅတ်ႇ။ ၼိူင်ႈပီႊလႂ် သၢမ်ပွၵ်ႈသီႇပွၵ်ႈလၢဝ်ၵႂၼ်းဢွၵ်ႇႁၢင် ဢၼ် ပိူၼ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ လၢဝ်ၵႂၼ်းဢွၵ်ႇ ႁၢင်ၶၢဝ်း ယၢဝ်း (long-period comets) ၼၼ်ႉ လတ်းၽၢၼ်ႇ ပၵ်းပိူင်လႅင်ႊဝၼ်း တၢင်းၼႂ်းၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။ မၢင်ႊပွၵ်ႈ လၢဝ်ၵႂၼ်းဢွၵ်ႇႁၢင် ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၵႂႃႇလေႃႇ ၽတ်ႉၺႃး သိင်ႇၸွင်ႈၵႅၼ်ႇၵႅၼ်ႇ ၸိူင်ႉၼင်ႇ လူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉၼႆလႂ်ယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉ ၵွပ်ႈ လၢဝ်းၵႂၼ်း ဢွၵ်ႇႁၢင်ဢၼ်ႁဝ်းႁၼ်ယူႇၸင်ႇၼႆႉၼႆႉ ၸင်ႇႁႃတူၵ်းလူင်းမႃး ၼႂ်းပၵ်းပိူင်လႅင်ႊဝၼ်းႁဝ်း ၵွၺ်းလႄႈ ႁဝ်းၵေႃႈတိုၵ်ႉၸင်ႇႁႃ လႆႈႁၼ်ယဝ်ႉ။ လၢဝ်ၵႂၼ်းဢွၵ်ႇႁၢင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တူၵ်းၵႂႃႇယူႇ ၵူႊတီႈၵူႊလႅၼ်ႊ- ၸိူင်ႉၼင်ႇ မႅၼ်းသၼ်ႇ(Manson) တင်း ဢၢႆႇဢူဝ်းဝႃး (Iowa) ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၼင်ႇႁိုဝ် တေတူၵ်းလူၵ်းမႃးၽႅဝ်ဢွင်ႈတီႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉၼႆ တီႈဢေႇသုတ်းၸႂ်ႉၶၢဝ်း ယၢမ်းယူႇမွၵ်ႈ သၢမ်ထိုင်သီႇလၢၼ်ႉပီႊ။
ၵၢင်ႁၢဝ် လႄႈ လၢဝ်တၢင်ႇၸိူဝ်း
ၸင်ႇဝႃႈ ႁဵၵ်ႈၸိုဝ်ႈပဵၼ်ပၵ်းပိူင်လႅင်ႊဝၼ်းယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇပုၼ်ႉပၵ်းပိူင်လႅင်ႊဝၼ်းၼၼ်ႉသမ်ႉ မီးဢီႈသင်လၢႆလၢႆ။ ဢမ်ႇပေႃးမီးဢီႈသင်ၶိုၵ်ႉၶၢႆးၵႃႊႁိုဝ်၊ မၼ်းဢိင်တီႈဝႃႈ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇႁဵတ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် တူၺ်းယဵမ်ႈၵွၺ်း။
ပေႃးဢဝ်ၶၢဝ်းပွတ်းဝႃႈတႄႉ ဢမ်ႇမီးဢီႈသင်ထႅင်ႈယဝ်ႉ။ လႅၼ်ႊႁၢမ်းလူမ်း ဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းၶူင်ႊသၢင်ႈ ၶိုၼ်ႈမႃး ၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇပဝ်ႇလၢႆႊ ပဵင်းၼင်ႇ လွင်ႈပဝ်ႇလၢႆႊ ၼႂ်းၵႄႈလၢဝ်တင်းလၢႆလႆႈၵွၼ်ႇ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၼႆႉတေႃႇပႆႇႁၼ်ထႅင်ႈသေ ၸိူင်ႉသေလွင်ႈၼၼ်ႉတႄႉ လွင်ႈပဝ်ႇလၢႆႊလူင် တိုၵ်ႉပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈဝႆႉယူႇ။ ဢၼ်ၸမ်ႁဝ်းလိူဝ်သေပိူၼ်ႈ ၼႂ်း လႅင်ႊၾႃႉၼႆႉ ပဵၼ်လၢဝ်ပြူဝ်ႇသီႇမႃႇသႅၼ်ႇထေႃႇရီႇဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လၢဝ်လုၵ်ႈၼႆႉ ၵႆႉၵၼ်တင်းႁဝ်း ၄.၃ ပီႊဝႆးလႅင်း။ ၵူၺ်းၼႃႇ ယင်းတိုၵ်ႉၵႆလိူဝ်သေ ၶၢဝ်းတၢင်းဢၼ်ၵႂႃႇတီႈလိူၼ်ၼၼ်ႉ ပၢၵ်ႇလၢၼ်ႉပုၼ်ႈလူးၵွၼ်ႇ။ တႃႇတေထိုင်လႆႈ တီႈ ၼၼ်ႉၼႆႉ တီႈဢေႇသုတ်း တေလႆႈဢဝ်ၶၢဝ်းယၢမ်းယူႇ ၂၅၀၀ ပီႊ။ သင်ဝႃႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇသေတႃႉၵေႃႈ တေဢမ်ႇၽႅဝ် တီႈလႂ်၊ ၼွၵ်ႈသေဝႃႈ ယူႇတီႈၼႂ်းဢွင်ႈၵႂၢင်ႈၵႂၢင်လူင် ဢၼ်ဢမ်ႇမီးသင်ၼၼ်ႉၵွၺ်း။ တႃႇတေၽႅဝ်တီႈမၵ်းမၢႆ(Landmark) ထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်သီႇရီးယသ်ႉ(Sirius)ၼၼ်ႉ တေလႆႈၵႂႃႇၶၢဝ်းတၢင်းထႅင်ႈ ၄.၆ ပီႊဝႆးလႅင်း။ တႃႇၵႂႃႇၽႅဝ်တီႈ ၵၢင်ႊ မူႇမုၵ်ႉၸုမ်းၽုင်လၢဝ် (Galaxy)ႁဝ်းၼႆႉၵွၺ်းၵေႃႈ သမ်ႉပေႃးႁိုင်ၼၢၼ်း ၵႆလိူဝ်သေၸူဝ်ႊသၢၵ်ႈ ဢၼ်ၵူၼ်းၶီးပဵၼ်ၵူၼ်းမႃး လႆႈၼႆႉၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။
တၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင် ၶွင်ၶူင်းၾႃႉ လႄႈ လွင်ႈမီးတူဝ်ၶီးၸႂ်
ၵၢင်ႁၢဝ်(Space) ၼႆႉ မၼ်းၵႂၢင်ႈယႂ်ႇတေႉတေႉ။ ၽတ်ႉၽဵင်ႇတၢင်းၵႆ ၼႂ်း ၵႄႈလၢဝ်ၶဝ် ဢၼ်မီးယူႇၼႂ်းၶူင်းၾႃႉၼၼ်ႉၼႆႉ ၵႆသေ ၃၀ လၢၼ်ႉလၢၼ်ႉၵီးလူဝ်းမီးတႂ်းၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ ဢဝ်တၢင်းဝႆးလႅင်းသေ ၵႂႃႇၵေႃႈ ယင်းတိုၵ်ႉၵႆဝႆႉယူႇတေႉတေႉသေ ပဵၼ်လွင်ႈသဵင်ႇတႃႉတေႃႇ ၽူႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၶဝ်တေႉတေႉဝႆႉယူႇ။
ဢမ်ႇမီးၽႂ်ႁူႉတေႉတေႉဝႃႈ- ၼႂ်းတၢင်းၸၢင်ႉၼၼ်ႉ မီးလၢဝ်လၢႆလုၵ်ႈ၊ ၵမ်ႈၽွင်ႈၶၢတ်ႈလၢမ်းဝႃႈ မီးထိုင် ၁၀၀ လၢၼ်ႉ လိၼ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် ၄၀၀ လၢၼ်ႉလိၼ်ႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ တၢင်းၸၢင်ႉၼၼ်ႉ ၵွၺ်းပဵၼ်ဢၼ်ၼိူင်ႈ ၼႂ်းၵႃႊတၢင်းၸၢင်ႉ တင်းၼမ် တင်းလၢႆ။ တၢင်းၸၢင်ႉၸိူဝ်းဢၼ်လိူဝ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ယင်းယႂ်ႇလူင် လိူဝ်သေတၢင်းၸၢင်ႉႁဝ်းၼႆႉတေႉတေႉဝႆႉယူႇ။ မိူဝ်ႈ ၁၉၆၀ ၼၼ်ႉ ၶူးပူင်သွၼ် တီႈၶေႃးၼႅလ်း(Cornell)ဢၼ်ၸိုဝ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ ၾရႅင်ႉတြဵၵ်ႉ(Frank Drake)ၼၼ်ႉ သၢင်ႈ ဢွၵ်ႇမႃး ၽဵင်ႇမိူၼ်(Equation)ဢၼ်ၼိူင်ႈ။ ၽဵင်ႈမိူၼ်ဢၼ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပုၼ်ႈတႃႇတေၼပ်ႉတၢၵ်ႈလႆႈ တိုဝ်ႉတၢင်း ငဝ်းလၢႆး ဢၼ်ၸၢင်ႊမီး တူဝ်ၶီးၸႂ်လႆႈ ၵႃႊတီႈၼႂ်းလႅင်ႊၾႃႉ(ၶူင်းၾႃႉ)။ ၵၢၼ်ၼပ်ႉသွၼ်ႇဢၼ်ၼၼ်ႉ ဢိင်ၼိူဝ်လွင်ႈၶၢတ်ႈ လၢမ်းလၢႆလၢႆလွင်ႈသေ ၼပ်ႉသွၼ်ႇဝႆႉ။
ၽဵင်ႇမိူၼ် ဢၼ်တရဵၵ်ႉၶူင်ႊႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃးၼၼ်ႉ တေလႆႈဢဝ်တၢင်းၼမ်လၢဝ်ၸိူဝ်းဢၼ် လႅပ်ႈ ၸၢင်ႊတေမီးပၵ်း ပိူင်လႅင်ႊလူၵ်ႈ( planetary system) ၸႅၵ်ႇတၢင်းၼမ် လၢဝ်ဢၼ်လိူၵ်ႈတႄႉဝႆႉ ဢၼ်မီး ယူႇၼႂ်းပွတ်းတွၼ်ႊၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ဢၼ်လႆႈမႃးၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းဢဝ်ႇ တၢင်းၼမ်ပၵ်းပိူင်လႅင်ႊလူၵ်ႈ ဢၼ်ၸၢင်ႊၵမ်ႉႁႂ်ႈမီးလွင်ႈၶီးၸႂ်ၼၼ်ႉၸႅၵ်ႇ။ သမ်ႉထႅင်ႈ ၽွၼ်းၼပ်ႉ သွၼ်ႇဢၼ်လႆႈမႃးၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းၸႅၵ်ႈ လူၺ်ႈ တၢင်းၼမ် ဢၼ်ၸၢင်ႊမီးလႆႈတူဝ်ၶီးၸႂ်၊ ဢၼ်တိုၵ်ႉ ၸင်ႇႁႃမီးမႃး၊ လႄႈ ဢၼ်တေၶိုၼ်ႈၸၼ်ႉတေ လႅၵ်ႈလၢႆႊမီးပႃးၺၢၼ်ႇႁူႉမေႃ တႄႇၵႂႃႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ။ ၵၢၼ်ၸႅၵ်ႇၵူႊတွၼ်ႊ တွၼ်ႊၼၼ်ႉ တူဝ်ၼပ်ႉ(တၢင်းၼမ်) မၼ်းတေလဵၵ်ႉလူင်းတိၵ်းတိၵ်း။ တေႃႈၼင်ႇၼပ်ႉသွၼ်ႇတူၺ်း လွင်ႈမီးတၢင်းယဵၼ်ႇ ငႄႈထၢၼ်ႈသုင် ၼႂ်းတၢင်းၸၢင်ႉၵွၺ်းၵေႃႈ ၽွၼ်းၼပ်ႉ သွၼ်ႇမၼ်း မီးၸမ်ၸမ်ႁိမ်းႁွမ်း ဢၢၼ်ႇလၢၼ်ႉမၼ်း ယူႇယဝ်ႉ။
ၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊ လႄႈ ၵွင်းသၢႆလႅင်း ဢၼ်လႆႈႁၼ်
ပဵၼ်တၢင်းဝူၼ်ႉၶႆႈ ဢၼ်လီသူၼ်ၸႂ်တေႉတေႉ။ ႁဝ်းၸိူဝ်းၼႆႉလႅပ်ႈတေပဵၼ်ႈၼိူင်ႈၼႂ်း လၢၼ်ႉဢၼ် မီးလွင်ႈယဵၼ်ႈ ငႄႈထၢၼ်ႈသုင်ၵွၺ်း။ ၵၢမ်ႇႁၢႆႉလူင်ၸမ်း ၵၢင်ႁၢဝ်လူင်ၼႆႉ မၼ်းၵႂၢင်ႈလႃးသေ၊ ၽတ်ႉၽဵင်ႇ တၢင်းၵႆၼႂ်းၵႄႈဢၼ်မီးလွင်ႈ ယဵၼ်ႈငႄႈထၢၼ်ႈသုင်တင်းသွင်ၼၼ်ႉ တီႈဢေႇသုတ်းမၼ်းၵႆၵၼ်ယူႇသွင် ပၢၵ်ႇပီႊဝႆးလႅင်း။ တၢင်းၵႆတၢၼ်ႇၼၼ်ႉၼႆႉ ယႃႇဝႃႈတေႁဵတ်း၊ လၢတ်ႈၵွၺ်းၵေႃႈ သမ်ႉပေႃးပဵၼ်လွင်ႈယၢပ်ႇ ယိူၼ်းယူႇယဝ်ႉ။ ပွင်ႇဝႃႈၼႆႉ သမ်ႉဝႃႈတူဝ်ၶီးၸႂ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ႁူႉဝႃႈႁဝ်းမီးယူႇတီႈၼႆႉ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၸၢင်ႊတူၺ်း ႁၼ်ႁဝ်းလူၺ်ႈသႅင်ၸၢဝ်ႇမုင်ႊၼႆႉသေတႃႉ၊ ၶဝ်ၵွၺ်းတေႁၼ်သၢႆလႅင်း ဢၼ်ၵိုတ်းဝႆႉၼိူဝ်လူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃးသွင်ပၢၵ်ႇပီႊ။ ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈ ဢၼ်ၶဝ်ႁၼ်ယူႇၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈသူၵဝ်ႁဝ်း ႁႃး။ ၶဝ်ၵွၺ်းႁၼ် ၵၢၼ်လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၾရင်ႇသဵတ်ႈ၊ ႁၼ်တွမ်းမသ်ႉၵျႅပ်ႇၾသၼ်ႇလႄႈ ၵူၼ်းၼုင်ႈၶူဝ်းပၢၼ်ၵွၼ်ႇ ၶဝ်ၸိူဝ်း ၼၼ်ႉၵွၺ်းလႂ်ႇယူႇယဝ်ႉ။ ၼင်ႇၼႆလႄႈၸင်ႇဝႃႈ သွင်ပၢၵ်ႇပီႊဝႆးလႅင်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ မၼ်းၵႆတွၼ်ႊတႃႇႁဝ်းတေႉတေႉ၊ ၵႆပူၼ်ႉတီႈတေႉတေႉယူႇယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ႁဝ်းႁႃးဢမ်ႇလႆႈယူႇႁၢင်းၵွၺ်းၼႆသေတႃႉ၊ ၼႂ်းတေႉတေႉၼၼ်ႉ ႁဝ်းႁႃးမီး ယူႇႁၢင်းၶေႃ လဵဝ်လႅဝ်းဝႆႉယူႇ။ ၶၢလ်းသႅၵ်ႉၵၢၼ်ႇ ၼပ်ႉတၢၵ်ႈတူၺ်းတၢင်း ၼမ်ဢၼ်ၸၢင်ႊ ပဵၼ်လူၵ်ႈလႆႈ ၼႂ်းၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊၼႆႉၼမ် တေႉတေႉ၊ ဢၢၼ်ပဵၼ်ႁူဝ်လၢၼ်ႉလၢၼ်ႉ လိၼ်ႉမၼ်းယဝ်ႉ။ ပဵၼ်တၢင်း ၼမ် ဢၼ်ယႂ်ႇလူင် ထိုင်တီႈႁဝ်းဢမ်ႇ ဝူၼ်ႉထိုင်လႆႈယူႇယဝ်ႉ။ ဢၼ်တိူဝ်းပူၼ်ႉၵႂႃႇ ၽၢႆႇပုၼ်ႉတၢင်းဢၼ် ႁဝ်းဝူၼ်ႉလႆႈၼၼ်ႉၸမ်း ပဵၼ်တၢင်းၼမ်ဢွင်ႈတီႈဢၼ် လူၵ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၽၢတ်ႇၽႄၵၼ်မီးဝႆႉၼႂ်းမၼ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သႅၵ်ႉၵၢၼ်ႇတႅမ်ႈဝႆႉဝႃႈ ‘‘သင်ၸိူဝ်ႉႁဝ်းၶၢမ်ႇ တၢင်းၸူၵ်းထုၵ်ႇ သေ ယဵတ်ႈသွ်ႇၵႂႃႇၼႂ်းၾႃႉမိုၼ်ႇ မုင်ႊၸိုင် တိုဝ်ႉတၢင်းဢၼ်ႁဝ်းတေၸၢင်ႊၵႂႃႇ မီးယူႇၼိူဝ်လူၵ်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် မီးယူႇ ၸမ်လူၵ်ႈ ဢၼ်ၼိူင်ႈဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ယင်းဢေႇ လိူဝ်သေ ၼိူင်ႈၼႂ်းသႅၼ်သႅၼ်လၢၼ်ႉလိၼ်ႉ’’ ၼႆယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ၸင်ႇဝႃႈ ပဵၼ်ၶၢဝ်ႇလီယဝ်ႉ။ ၶၢဝ်ႇလီသင်လႃႇၼႆၸိုင် မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် ပီႊ ၁၉၉၉ ၼၼ်ႉ ၸုမ်း ၽွမ်ႉႁူမ်ႈၾၢႆႇလႅင်ႊလၢဝ်ၵူႊမိူင်းမိူင်း(The international Astronomical Union) ယိုၼ်ယၼ်ဝႃႈ ပလူးတူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ် လူၵ်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈ။ ၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊလူင်ၼႆႉ ပဵၼ်တီႈဢၼ်ယႂ်ႇသေ ဢၼ်လဵဝ်လႅဝ်းဝႆႉ ယူႇ။ ႁိမ်းႁွမ်းႁဝ်း ၵႃႊႁဝ်းယိုၼ်းထိုင်လႆႈ ၼၼ်ႉ ႁဝ်းႁဵတ်းဢီႈသင်တေႃႇၵေႃႈလႆႈ။
ၽိုၼ်ဢၢင်ႈဢၢင်
- Bryson, B. (2003). A short history of nearly everything. Broadway Books.