ပၢႆးသၢႆႊၵၼ်ႊၵူၼ်း

ပၢႆးသၢႆႊၵၼ်ႊၵူၼ်း (THE SOCIAL SCIENCES) ပၢႆးသၢႆႊၵၼ်ႊၵူၼ်း(Social science)ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပၢႆးႁဵၼ်းတေႃႇ လွင်ႈၵူၼ်းႁဝ်း ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇတင်း လွင်ႈၵၼ်ႊၵူၼ်း(social)၊ လွင်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း (economic) လႄႈ လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၾၢႆႇပၢႆးမိူင်း (political relations) ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉၼႆႉ ႁိၵ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ ပၢႆးသၢႆႊၵၼ်ႊၵူၼ်း ၼႆယဝ်ႉ။ ပၢႆးသၢႆႊၵၼ်ႊ ၵူၼ်း ၼႂ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်မႂ်ႇၼႆႉတႄႉၵေႃႈ ၸႂ်ႉတိုဝ်းလွၵ်းလၢႆးပၢႆးသၢႆႊသေလဵပ်ႈႁဵၼ်းဢဝ်ယဝ်ႉ။ လွၵ်းလၢႆးပၢႆးသၢႆႊ (scientific method)ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉၸမ်း ပဵၼ်လွၵ်းလၢႆးဢၼ်ၶပ်ႉၶိုင်တမ်းဝၢင်းဝႆႉလီလီ(organized)လႄႈ ပဵၼ်လွၵ်းလၢႆး ဢၼ် ၸွမ်းပၵ်းၸွမ်းပိူင်(systematic) တင်းလွၵ်းလၢႆးၵၢၼ်လမ်းတိုၼ်း ဢၼ်တႄႇမီးမႃးၸဵမ်မိူဝ်ႈၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၁၈ ပုၼ်ႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပၢႆးသၢႆႊၵၼ်ႊၵူၼ်း ၸႂ်ႉတိုဝ်း လွၵ်းလၢႆးၼပ်ႉႁူႉ(quantitative methods) လႄႈ လၢႆးတၢင်းပၢႆးၼပ်ႉ တႅတ်ႈ (statistical techniques) သေယဝ်ႉ ထတ်းသၢင်ၸၵ်းယွၺ်ႈ(analyze)လွင်ႈၵူၼ်းႁဝ်း လႄႈ တၢင်းႁဵတ်းတၢင်း သၢင်ႈၵူၼ်းႁဝ်း ဢၼ်မီးတေႃႇၵၼ်ၶိုၼ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ပၢႆးသၢႆႊၵၼ်ႊၵူၼ်းၼႆႉ မၢင်ႊပွၵ်ႈယင်းႁိၵ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ ပၢႆးသၢႆႊလွင်ႈၵူၼ်း(people sciences)ၼႆယူႇ။ ပၢႆးသၢႆႊ ၵၼ်ႊၵူၼ်း ၸွၺ်ႈႁႂ်ႈႁဝ်းမေႃပွင်ႇၸႂ်ဝႃႈ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉ ၵူၼ်းႁဝ်းယူႇသဝ်းမႃးၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ ႁဵတ်းသၢင်ႈၸိူင်ႉ ႁိုဝ်မႃးလၢႆလၢႆ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၼႂ်းဝၼ်းၸင်ႇၼႆႉသမ်ႉ ယူႇသၢင်ႈသဝ်းဝႆႉၸိူင်ႉႁိုဝ် ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပၢႆးသၢႆႊၵၼ်ႊ ၵူၼ်းၸမ်း ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ပၢႆးႁဵၼ်းလွင်ႈၶိူဝ်းတိုၼ်း(anthropology)၊ ပၢႆးလႅင်ႊမိူင်း(geography)၊ ပၢႆးသၢႆပိုၼ်း (history)၊ ပၢႆးသၢႆႊၵၢၼ်မိူင်း(political science)၊ ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း(economics)၊ ပၢႆးလွင်ႈၵၼ်ႊၵူၼ်း(sociology)၊ လႄႈ ပၢႆးလႅင်ႊ ၸႂ်(psychology) ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၶႂၢင်ႇလႅၼ်ႊပၢႆးၾၢႆႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉၼႆႉ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၵၼ်ႊၵူၼ်းၶဝ် မီးတၢင်း သူၼ်ၸႂ် လႄႈ တၢင်းလူင်ႉလႅၼ်ႇႁင်းၽႂ်မၼ်းဝႆႉ။ ၶေႃႈမုၼ်း ဢၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၵၼ်ႊၵူၼ်းၶဝ် ၵဵပ်းတွမ်ႊမႃး လႄႈ ထတ်းသၢင်ၸၵ်းယွၺ်ႈမႃးၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊၸွၺ်ႈႁႂ်ႈႁဝ်း ပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇတဵမ်းႁူႉလႆႈဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းႁဵတ်းသၢင်ႈတူင်ႉၼိုင် ၸိူင်ႉႁိုဝ်၊ လႄႈ ၵွပ်ႈသင်လႄႈ လွင်ႈတၢင်းပိူင်ပဵၼ်မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်မႃးၸိူင်ႉၼၼ်လၢႆလၢႆ ၼႆယဝ်ႉ။ ပၢႆးသၢႆပိုၼ်း(history) ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉၸမ်း ပဵၼ်ဢပုမ်ႇဢၼ်ၵႂၢင်ႈၵႂၢင်ႈ လွင်ႈၵူၼ်း လႄႈ လွင်ႈဝၼ်းလင်ၵူၼ်းႁဝ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပၢႆးသၢႆပိုၼ်းၼႆႉ ပေႃးဝႃႈၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း လႄႈ ၵၢၼ်တဵမ်ႈမၢႆမၼ်း ၸွမ်းပၵ်းၸွမ်းပိူင် လႄႈ ၸွမ်းလၢႆးသၢႆႊ ၸိုင် မၼ်းၵေႃႈ ပဵၼ်ပၢႆးၾၢႆႇဢၼ်ၼွင်ႇၵၢႆႇၵႂ်ႈၸမ်တင်း ပၢႆးသၢႆႊၵၼ်ႊၵူၼ်းၼင်ႇၵဝ်ႇယဝ်ႉ။ ပၢႆးသၢႆပိုၼ်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈမၢႆတမ်း တၢင်းဢွင်ႇမၢင်ႇ လႄႈ တၢင်းတူၵ်းသုမ်းၵူၼ်းႁဝ်း။ မၼ်းပဵၼ်ဢပုမ်ႇဢၼ်တႅမ်ႈဝႆႉလွင်ႈဝႃႈ ၸဵမ်မိူဝ်ႈ တႄႇမီးလွင်ႈတႅမ်ႈလွင်ႈမၢႆမႃးယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၵူၼ်းႁဝ်းႁဵတ်းၸိူင်ႉႁိုဝ်ယူႇသၢင်ႈသဝ်းမႃး ၼႂ်းလူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉလူင်ၼႆႉၼႆယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆပိုၼ်းၶဝ်ၸမ်း ပဵၼ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း လႄႈ တႅမ်ႈမၢႆ လွင်ႈၸၢဝ်းၵူၼ်း၊ လိူင်ႈမူးတၢင်း(event) ၊ လႄႈ လွင်ႈဢွင်ႈတီႈတင်းလၢႆ ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉ ၸဵမ်ဢဝ်မိူဝ်ႈတႄႇမီးမႃး ၵၢၼ်တႅမ်ႈမၢႆတမ်း လွင်ႈယဵၼ်ႇငႄႈ(civilization) ၵူၼ်းႁဝ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ တႃႇတေတႅမ်ႈပၢႆးသၢႆပိုၼ်းၼၼ်ႉ ၶဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းမၢႆတမ်းလၢႆလၢႆမဵဝ်း ဢၼ်လၢတ်ႈၶႆႊထိုင် လွင်ႈ ဝၼ်းလင်ႁဝ်း။ မၢႆတမ်းလိူၺ်ႈပၢႆးသၢႆပိုၼ်းၼႆႉၸမ်း ၶဝ်ၸွၺ်ႈပၼ် ႁႂ်ႈၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆပိုၼ်းၶဝ် ၸၢင်ႊထတ်းသၢင်ၸၵ်း ယွၺ်ႈ၊ ၸၢင်ႊသပ်းလႅင်းၼေပၼ်လႆႈဝႃႈ လွင်ႈတၢင်းမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၼၼ်ႉ ႁဵတ်းၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵိူတ်ႇပဵၼ်မႃး၊ ၵွပ်ႈသင်လႄႈ သမ်ႉ လႆႈၵိူတ်ႇပဵၼ်မႃးၼႆသေ ႁဝ်းသမ်ႉၸၢင်ႊလဵပ်ႈႁဵၼ်းဢဝ်တွၼ်ႊသွၼ်သင် ၼႂ်းလွင်ႈၵႃႈပူၼ်ႉမႃး ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈပၢႆး သၢႆပိုၼ်းၶဝ်ၼႆႉ တႃႇႁူႉဝႃႈ ၵွပ်ႈသင်လႄႈ လိူင်ႈတၢင်းမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ လႆႈၵိူတ်ႇပဵၼ်မႃးၼၼ်ႉ ၶဝ်သွၵ်ႈႁႃလၵ်းထၢၼ်ၵူႊမဵဝ်း မဵဝ်းယူႇယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ပေႃးၸဝ်ႈပၢႆးပိုၼ်းၶဝ် ၶႂ်ႈႁူႉထိုင်ဢပုမ်ႇလွင်ႈတၢင်းႁႂ်ႈတဵမ်တဵမ်ထူၼ်ႈထူၼ်ႈၸိုင် လႅၼ်ႊၶႂၢင်ႈ တၢင်ႇမဵဝ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပၢႆးသၢႆႊၵၼ်ႊၵူၼ်းၼႆႉၵေႃႈ ပဵၼ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈတွၼ်ႊတႃႇ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆပိုၼ်းၶဝ်ဝႆႉယူႇ။ မၢင်ႊ ပွၵ်ႈၼႆႉ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆပိုၼ်းၶဝ် တႅမ်ႈမႃး လိူင်ႈတၢင်းမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇၼၼ်ႉ လူၺ်ႈတၢင်းမုင်ႈယိူင်းဝႃႈ လိူင်ႈတၢင်းမဵဝ်းၼၼ်ႉ တေဢမ်ႇသိုပ်ႇၵိူတ်ႇပဵၼ်ထႅင်ႈပွၵ်ႈၼိူင်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။ ၸင်ႇဝႃႈ လႆႈတႅမ်ႈပၢႆးၼေလွင်ႈပၢင်သိုၵ်း လႄႈ လွင်ႈၶႃႈလၢင်ႉၶိူဝ်းၵူၼ်း (genocide)ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ လွၵ်းလၢႆး လႄႈ ၼမ်ႉၵတ်ႉ ၵၢၼ်ထတ်းသၢင်ၸၵ်းယွၺ်ႈလိူၺ်ႈပၢႆးသၢႆပိုၼ်း THE METHODS AND SKILLS OF HISTORICAL ANALYSIS တႃႇတေလဵပ်ႈႁဵၼ်း လႄႈ တႃႇတေထတ်းသၢင်ၸၵ်းယွၺ်ႈသၢႆပိုၼ်းၼႆႉ ၸၢင်ႊၸႂ်ႉတိုဝ်းလႆႈ လွၵ်းလၢႆးလၢႆလၢႆမဵဝ်း ယူႇ။ တႃႇတေထတ်းသၢင်ၸၵ်းယွၺ်ႈ လႄႈ တႃႇတေလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆပိုၼ်းၼၼ်ႉၸမ်း သမ်ႉလူဝ်ႇမီးၼမ်ႉၵတ်ႉလၢႆလၢႆ မဵဝ်းဝႆႉယူႇ။ • ထတ်းထွင်တူၺ်းၶိုၼ်း ၵၢၼ်ပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇ(interpretations) လိူင်ႈတၢင်းသၢႆပိုၼ်း။ ၼႂ်းၵၢၼ်ထတ်းသၢင်ၸၵ်း ယွၺ်ႈ လႄႈ ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆပိုၼ်းၼႆႉ လူဝ်ႇမီးၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်မေႃႁုၼ်ႇမုၼ်းတၢင်းႁပ်ႉႁၼ် လႄႈ လွင်ႈ ပွင်ႇၸႂ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ႁႂ်ႈမေႃတူၺ်းၵႂၢင်ႈႁၼ်ၵႆလႆႈ။ • လူဝ်ႇလႆႈထတ်းထွင်တူၺ်းၶိုၼ်း ၶေႃႈၶိုပ်ႊလၢမ်း(hypotheses) ၵၢၼ်ပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇ လိူင်ႈတၢင်းသၢႆပိုၼ်း။ ၵၢၼ် လဵပ်ႈႁဵၼ်း လႄႈ ၵၢၼ်ထတ်းသၢင်ၸၵ်းယွၺ်ႈ သၢႆပိုၼ်းၼႆႉၵေႃႈ သမ်ႉလူဝ်ႇမီးၼမ်ႉၵတ်ႉ မေႃတမ်းဝၢင်းၶေႃႈၶိုပ်ႊ လၢမ်း ဢၼ်မႅၼ်ႈယမ်။ • လူဝ်ႇလႆႈမေႃထတ်းထွင်တူၺ်း လၵ်းထၢၼ်ထၢၼ်ႈငဝ်ႈ(primary evidence) လိူၺ်ႈသၢႆပိုၼ်း ဢၼ်တေၼမ်းသူႇ ၸူးထိုင် ၵၢၼ်သပ်းလႅင်း(explanation)လႄႈ ၵၢၼ်ထတ်းသၢင်ၸၵ်းယွၺ်ႈ။ လွင်ႈမေႃသွၵ်ႈႁႃတီႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ လႄႈ လွင်ႈမေႃၸႅၵ်ႈသႅၼ်းၸၢဝ်း လၵ်းထၢၼ်ၸိူဝ်းဢၼ်လႆႈမႃးၼၼ်ႉၵေႃႈ လမ်ႇလွင်ႈတႃႇၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း လႄႈ ၵၢၼ် ထတ်းသၢင်ၸၵ်းယွၺ်ႈပၢႆးသၢႆပိုၼ်းတေႉတေႉ။ • လူဝ်ႇမီးၼမ်ႉၵတ်ႉၵၢၼ်ႁုၼ်ႈမုၼ်း ပၢႆးႁပ်ႉႁၼ်(concept) ဢမ်ႇၼၼ် တၢင်းၶႆႈၸႂ်(idea) လႄႈ ႀိမ်း(themes) တႃႇၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းၶၢဝ်းႁိုင်။ ၼမ်ႉၵတ်ႉ ၵၢၼ်မေႃႁုၼ်ႈမုၼ်း ယူင်ႉပိူင်ပၢႆးႁပ်ႉႁၼ်(conceptual framework) ဢမ်ႇၼၼ် ၵၢၼ်ႁုၼ်ႈမုၼ်း ယူင်ႉပိူင်ႀိမ်း(thematic framework)ၵေႃႈ လမ်ႇလွင်ႈတေႉတေႉယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ • လိူင်ႈမူးပိူင်ပဵၼ်သၢႆပိုၼ်းဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ လူဝ်ႇမေႃဢဝ်တႅၵ်းၼိူင်းတူၺ်း လွင်ႈမိူၼ်ၵၼ် လႄႈ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ၵၼ်။ ၼမ်ႉၵတ်ႉတႃႇမေႃႁဵတ်းၵၢၼ်တႅၵ်ႈယင်ႇတူၺ်း တီႈမိူၼ် လႄႈ တီႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ် ႁႂ်ႈပေႃးမႅၼ်ႈငၢမ်ႇလီလီ ၼၼ်ႉ ၵေႃႈ လႆႈဝႃႈ လမ်ႇလွင်ႈတႃႇၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း လႄႈ ၵၢၼ်ထတ်းသၢင်ၸၵ်းယွၺ်ႈ သၢႆပိုၼ်းယူႇတေႉတေႉ။ ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း(Economic)ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉၸမ်း ပဵၼ်ပၢႆးႁဵၼ်း လွင်ႈဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းႁဵတ်းၸိူင်ႉႁိုဝ်သေ ၸႂ်ႉတိုဝ်း ၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်း(resources)သေယဝ်ႉ ၶိုၼ်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၵုၼ်ႇသိၼ်။ ယဝ်ႉၵေႃႈ သမ်ႉၶိုၼ်းႁဵတ်းႁိုဝ် ပိုၼ်ႊၽႄႈၵုၼ်ႇ သိၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တႃႇၵူၼ်းတင်းလၢႆၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ႁႂ်ႈပေႃးလႆႈၸႂ်ႉလႆႈတိုဝ်း ၼႆယဝ်ႉ။ ၼႂ်းသၢႆပိုၼ်းၸၢဝ်းၵူၼ်းႁဝ်း ၵႃႊပူၼ်ႉမႃးၵေႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်း လႆႈယူႇသဝ်းမႃး လႄႈ လႆႈႁဵတ်းၵၢၼ်မႃး ၽၢႆႇတႂ်ႈပၵ်းပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း(economic system) တင်းၼမ်တင်းလၢႆတေႉတေႉ။ ၼႂ်းၵႃႊပၵ်းပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းတင်းလၢႆၼၼ်ႉၸမ်း ပႃးဝႆႉ ပႃးၸဵမ် ပိူင်ၵၢၼ်လႅၵ်ႈၵူးၶူဝ်း ၶွင်(barter)၊ ပိူင်ၸဝ်ႈတိုၼ်းလၢင်း(capitalism)၊ ပိူင်ၾႅတ်ႉသိသ်ႉ(fascism)၊ ပိူင်သူဝ်ႇသျလ်ႇလိသ်ႉ(socialism)၊ လႄႈ ပိူင်ၶွမ်ႇ မိဝ်ႇၼိသ်ႉ(communism) ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၶဝ် ၸႂ်ႉတိုဝ်းလၢႆးပၢႆးၼပ်ႉ ဢၼ်သပ်း သွၼ်ႉ(complext) လႄႈ ၸႂ်ႉတိုဝ်းၶေႃႈမုၼ်းပၢႆးၼပ်ႉတႅတ်ႈ(statistical data)သေယဝ်ႉ လၢတ်ႈလၢမ်းၼၢမ်းလၢတ်ႈ လႄႈ ထတ်းသၢင်ၸၵ်းယွၺ်ႈ ဢိၵ်ႇပႃးတင်းၸတ်းၵၢၼ်(manage)ၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်းတင်းလၢႆ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပၢႆးလွင်ႈၵၼ်ႊၵူၼ်း(sociology) ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပၢႆးႁဵၼ်းလၢႆးသၢႆႊ လွင်ႈတၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈၵူၼ်း ႁဝ်း။ ၸွမ်းလူၺ်ႈဝႃႈ ယူႇၸဵင်ႇလွင်ႈပဵၼ်ၸုမ်းပဵၼ်ၸိူဝ်းသေ လဵပ်ႈႁဵၼ်းတေႃႇလွင်ႈၵူၼ်းႁဝ်းဝႆႉၼႆလႄႈ ပၢႆးလွင်ႈၵၼ်ႊ ၵူၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်ပၢႆးဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇတင်းတၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈၵူႊမဵဝ်း ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈတင်းၸုမ်းတင်းၸိူဝ်း- ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ တၢင်းႁဵတ်းသၢင်ႈ လိူၺ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း၊ လိူၺ်ႈၵၼ်ႊၵူၼ်း၊ လိူၺ်ႈၵၢၼ်မိူင်း လႄႈ လိူၺ်ႈသႃႇသၼႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈပၢႆးၵၼ်ႊၵူၼ်းၶဝ် ႁႃလဵပ်ႈႁဵၼ်တူၺ်း ၽိင်ႈပိူင်ဢၼ်ႁူမ်ႇငမ်းၼိူဝ် တၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈ လႄႈ လွင်ႈတၢင်း ၼႂ်းၵၼ်ႊၵူၼ်းႁဝ်း။ ဢဝ်လွင်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်ၵႅမ်းၸႂ်သေယဝ်ႉ ၶဝ်ၵေႃႈ လိူၵ်ႈတႄႉဢဝ် ၸုမ်းၸိူဝ်းသေၸုမ်းၸုမ်းသေ ယဝ်ႉ ၸင်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၵိူတ်ႇပဵၼ်ယူႇၼႂ်းၸုမ်းၵူၼ်းၼၼ်ႉ ၵူႊလွင်ႈလွင်ႈယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပၢႆးလႅင်ႊၸႂ်(sociology) ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉၸမ်း ပၢႆးပၢႆးသၢႆႊ ဢမ်ႇၼၼ် ပဵၼ်ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇၶဝ် ဢၼ်မီးတေႃႇသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉႁိမ်းႁွမ်းၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊၸႂ်ၶဝ်ၼႆႉ လဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၺ်း ဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းႁဵတ်းၸိူင်ႉႁိုဝ်သေ ၶုၺ်ႉႁူႉတေႃႇ ပိူၼ်ႈတၢင်ႇၵေႃႇ၊ ၶူဝ်းၶွင်တၢင်ႇမဵဝ်း၊ လႄႈ ပႃးတင်းတၢင်းၶုၺ်ႉႁၼ်တူဝ် ၵဝ်ႇၶဝ်ၶိုၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶဝ်ပၵ်းၸႂ် ၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁုၼ်ႈမုၼ်းလွင်ႈၵၢၼ်ႁဵၼ်းႁူႉ၊ လွင်ႈၵၢၼ်ၸုင်ၸၼ်ၸၼ်(motivation)၊ လွင်ႈၵၢၼ်ႁုၼ်ႈမုၼ်းၽိင်ႈတူဝ်(personality) ၊ လႄႈ လွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇတုမ်ႉတွပ်ႇတေႃႇၵၼ် ၵူၼ်းၵေႃႉတေႃႇၵေႃႉ လႄႈ ၵူၼ်းၸုမ်းတေႃႇၸုမ်း ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပၢႆးလႅင်ႊၸႂ်ၼႆႉ ပဵၼ်ပၢႆးဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈ ၵူၼ်း လႄႈ လွင်ႈဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇတင်းတူဝ်လႄႈၸႂ်ၵူၼ်းႁဝ်းတင်းလၢႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပၢႆးႁဵၼ်းလႅင်ႊၶိူဝ်းတိုၼ်းၵူၼ်း(anthropology)ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉၸမ်း ပဵၼ်ပၢႆးဢၼ်ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း၊ ၵၢၼ်ၸႅၵ်ႇ ၸၵ်းၸၢဝ်း(classification)၊ လႄႈ ၵၢၼ်ထတ်းသၢင်ၸၵ်းယွၺ်ႈ လွင်ႈၵူၼ်း လႄႈ လွင်ႈတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း - ၸဵမ်လွင်ႈ ပိူင်ၾၢင်၊ လွင်ႈသၢႆပိုၼ်း၊ လႄႈ တူဝ်ႁၢင်ႊၶူဝ်းၶွင်တင်းလူင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပိူင်လူင်မၼ်း ပၵ်းၸႂ်ၼိူဝ်လွင်ႈၽိင်ႈငႄႈၵူၼ်း ႁဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပၵ်းၸႂ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းတီႈ ၸၢဝ်းၵူၼ်းၸိူဝ်းဢမ်ႇမေႃလိၵ်ႈလၢႆး လႄႈ ၵၢၼ်ၾၢႆႈႁဵၼ်းၶိုၼ်းဢွင်ႇတီႈပၢႆး ႁဵၼ်းၶူဝ်းၵွၼ်ႇ(archeologycal remain)ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းတိုၼ်းၵူၼ်းၼႆႉ ၶဝ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈပိူင်ၾၢင်လၢၵ်ႇၶေႃ(characteristics)၊ လွင်ႈထုင်းတမ်း(customs) လႄႈ လွင်ႈၽိင်ႈငႄႈ ၸၢဝ်းၵူၼ်းႁဝ်း ၸိူဝ်း ၼႆႉယဝ်ႉ။ ပၢႆးသၢႆႊၵၢၼ်မိူင်း(political science) ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉၸမ်း ပဵၼ်ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ၊ လွင်ႈၶၵ်ႉတွၼ်ႊၵၢၼ်မိူင်း၊ လွင်ႈၸုမ်းၾၢႆႇ(institutions)၊ လႄႈ လွင်ႈၽိင်ႈတူင်ႉသၢင်ႈလိူၺ်ႈၵၢၼ်မိူင်း (political behavior) ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၵၢၼ်မိူင်းၶဝ်ၸမ်း လဵပ်ႈႁဵၼ်း လႄႈ ပၼ်ၶေႃႈႁၼ်ထိုင်ၶဝ် ၼိူဝ်လႅၼ်ႊ ၶႂၢင်ႇ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ၾိင်ႈတႅတ်ႈၵၢၼ်မိူင်း(political theory)၊ ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈမိူင်း လႄႈ လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၼႂ်းတူင်ႇ (national and local government)၊ လွင်ႈတႅၵ်ႇၼိူင်ႈၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ၊ လႄႈ လွင်ႈၵၢၼ်ၵပ်းသိုပ်ႇၵပ်းသၢၼ် ၼႂ်း ၵႄႈၵူႊမိူင်းမိူင်း(international relations)ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၵၢၼ်မိူင်းၶဝ်ၼႆႉ ၵႆႉလႆႈၸွၺ်ႈပၼ်တၢင်း ႁၼ်ထိုင် ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈလွင်ႈ ၵၢၼ်ၶၢမ်ႈလၢမ်းလွင်ႈပၢႆးမိူင်း။ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇဝႃႈ လွင်ႈၵၢၼ်လိူၵ်ႈတင်ႈ လႄႈ လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇ ၵူၼ်းမိူင်း ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈလိူင်ႈမူး(events)လၢႆလၢႆလွင်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။