တႆးလႄႈတီႈယူႇတႆး
တႆးပဵၼ်ၽႂ်
တႆးၶဝ် ႁွင်ႉတူဝ်ၵဝ်ႇၶိုၼ်းဝႃႈ “တႆး” ။ တၢင်ႇၶိူဝ်းၸိူဝ်ႉၼင်ႇမၢၼ်ႊတႄႉ ၵေႃႈ ႁွင်ႉၶဝ်ဝႃႈ “သျၢၼ်း” (ရှမ်း) ၼႆယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ မိူင်းဝၼ်းတူၵ်း ဢၼ်ပဵၼ် ဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ်ၵေႃႈ ၸင်ႇယိူင်ႈမၢၼ်ႊသေႁိၵ်ႈႁွင်ႉတႆးမႃးဝႃႈ Shan ၼႆၸွမ်း။ ၶၢင် (ၸိင်းၽေႃး)တႄႉႁွင်ႉတႆးဝႃႈ “ဢသၢမ်း” ၊ ဝႃႉ လႄႈ ပလွင်ႈၶဝ်တႄႉ ႁွင်ႉတႆး ဝႃႈ “သျႅမ်း” ၼႆယဝ်ႉ။ ၶေႃႈၵႂၢမ်းတင်းမူတ်းၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈငဝ်ႈၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ “သယၢမ်” ဢမ်ႇၼၼ် “သၢမ်း” ၼႆ ၼၼ်ႉ မႃးၵွၺ်းၵွၺ်းယဝ်ႉ။
ၶႄႇႁၢၼ်ႉၶဝ်သမ်ႉ မီးလၢႆးႁွင်ႉတေႃႇတႆး လၢႆလၢႆမဵဝ်းဝႆႉယူႇ။ ၶႄႇၶဝ် တူၺ်းၾၢင်ႁၢင်ႊတၢင်းၼွၵ်ႈၵူၼ်းသေယဝ်ႉ ႁွင်ႉတေႃႇၵူၼ်းတႆး။ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇဝႃႈ “ၸုမ်းသိူဝ်ႈၶၢဝ်” (ပၢႆယီ)၊ “ၸုမ်းၶဵဝ်ႈၶမ်း” (ၸိၼ်ၶျိုဝ်ႇ)၊ “ၸုမ်းၶဵဝ်ႈငိုၼ်း” (ယိၼ်ၶျိုဝ်ႇ)၊ “ၸုမ်းၶဵဝ်ႈလမ်” (ႁိူၺ်းၶျိုဝ်ႇ) လႄႈ ယင်းမီးထႅင်ႈလၢႆလၢႆၸိုဝ်ႈ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ လဵဝ်၊ လၢဝ်၊ မၢင်မၢၼ်၊ ၸုမ်းယႂေႉပၢၵ်ႇၶိူဝ်း လႄႈ ယီ ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆ့။ ၶၢဝ်းယၢမ်းလႅၵ်ႈလၢႆႊမႃး ၸွမ်းၵၢပ်ႈသၢႆပိုၼ်းသေ လၢႆးၶႄႇႁွင်ႉတႆးၵေႃႈ လႆႈမီး လၢႆ မဵဝ်းမႃး။
ၼႂ်းတႆးၶိုၼ်းၵေႃႈ သမ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဢၼ်ႁွင်ႉတေႃႇၵၼ်ၶိုၼ်းလၢႆလၢႆၸုမ်း ယွၺ်ႈယွၺ်ႈဢွၼ်ႇဝႆႉထႅင်ႈယူႇ၊ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ တႆးၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼႂ်း မိူင်းမၢၼ်ႊ ႁွင်ႉတႆးၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼႂ်းမိူင်းၶႄႇၼၼ်ႉဝႃႈ တႆးၶႄႇ၊ ၵွပ်ႈၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မေႃ လၢတ်ႈၵႂၢမ်းၶႄႇလႄႈ လႆႈႁပ်ႉလွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းၽိင်ႈငႄႈလၢႆလၢႆမဵဝ်းတင်ႈတႄႇ ဢဝ်ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ၊ လွင်ႈဢဝ်မႆႉထူႇသေၵိၼ်တၢင်းၵိၼ်၊ ၵၢၼ်တင်ႈႁိူၼ်း ၸပ်းလိၼ်ဢိၵ်ႇၽိင်ႈထုင်းတၢင်ႇမဵဝ်းပႃး။ တႆးၼႂ်းမိူင်းၶႄႇသမ်ႉ ၶိုၼ်းႁွင်ႉတူဝ် ၵဝ်ႇဝႃႈ “တႆးၼိူဝ်”၊ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈႁပ်ႉႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်ၵဝ်ႇယူႇတၢင်းၼိူဝ်မႄႈၼမ်ႉၶူင်း၊ ၶဝ်သမ်ႉ ၶိုၼ်းႁွင်ႉတႆးၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႊဝႃႈ “တႆးတႂ်ႈ”။ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ်ႁၼ် လႆႈၸႅင်ႈလႅင်းၼႂ်းၵႄႈတႆးၼိူဝ် လႄႈ တႆးတႂ်ႈၼႆႉတႄႉၵေႃႈ ပဵၼ်တီႈၽႃႇသႃႇ ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ လႄႈ ၽိင်ႈထုင်းလၢႆလၢႆမဵဝ်းဢၼ် လႆႈႁပ်ႉႁႅင်းႁူမ်ႇငမ်းမႃးတီႈၶႄႇ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ လၢႆးၼၢင်းယိင်းၼုင်ႈၶူဝ်း ဢၼ်မီးသီပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ၵႂႃႇ၊ပိူင်ၾၢင် သိူဝ်ႈၶူဝ်း လႄႈ လွင်ႈၼႃလွင်ႈမၢင်ႊၽႃႈၶူဝ်း။ တႆးတႂ်ႈၼႆႉ ဢမ်ႇပေႃးၵႆႉပူၵ်ႉၵႆ့ ၶဵၼ်းၽႃႈၽႅၼ်ႇၼႃ၊ တႆးၼိူဝ်တႄႉၵေႃႈ သမ်ႉၶဵၼ်းႁူဝ်သီၶၢဝ်၊ ၶဵဝ်၊ ၶွင်ႇ ၸဵမ် ၸိူဝ်းၼႆႉ။ ပေႃးပဵၼ်ၽူႈထဝ်ႈၵူၼ်းၵႄႇ ပူၵ်ႉၶဵၼ်းၽႃႈသီၶၢဝ် ဢမ်ႇၼၼ် သီလမ်၊ ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ တိုဝ်းမူၵ်ႇႁူဝ်သီလမ် ဢၼ်တၢင်းသုင်မီးမွၵ်ႈ ၄- ၆ ပႅၵ်ႉ။ ပေႃး ပဵၼ်ယိင်းသၢဝ်တႆးၼိူဝ် ဢၼ်ပႆႇတႄႇၼႃႈႁိူၼ်းၼၼ်ႉ ၵႆ့ၼုင်ႈၵူၼ်သီလမ်၊ မတ်ႉၶူၼ်ႁူဝ်ႁွပ်ႈၵွၵ်းႁူဝ်သေ ပၵ်းမွၵ်ႇ။ ၵူၺ်းၼႃႇ သၢဝ်တႆးမၢဝ်း ဢမ်ႇၼၼ် တႆးတႂ်ႈသမ်ႉ ၼုင်ႈသိၼ်ႈ လႄႈ သမ်ႉဢမ်ႇၶွတ်ႇၽွၺ်းယွၺ်းၽူမ် ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆ လႂ်ယဝ်ႉ။
ၼွၵ်ႈလိူဝ်သေၼၼ်ႉ ယင်းမီးလၢႆးႁွင်ႉ ၸွမ်းၼင်ႇၸိုဝ်ႈမိူင်းထႅင်ႈလူး ၵွၼ်ႇ။ တႆးယူႇၼႂ်းမိူင်းမၢဝ်းၼၼ်ႉ ထုၵ်ႇႁွင်ႉဝႃႈ တႆးမၢဝ်း၊ သင်ပဵၼ်တၢင်ႇ မိူင်းၵေႃႈ သမ်ႉႁွင်ႉၸွမ်းဝႃႈ တႆးမိူင်းဝၼ်း၊ တႆးမိူင်းၶွၼ်၊ တႆးမိူင်းလႃႈၸဵမ်ၸိူဝ်း ၼႆႉၵႂႃႇ။ ၵူၺ်းၼႃႇ မီးယူႇမၢင်ႊမိူင်း ဢမ်ႇမီးၵူၼ်းတႆးသေတႃႉ သမ်ႉလႆႈႁပ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ ပဵၼ်တႆးၼႆၵေႃႈမီးယူႇ၊ၵွပ်ႈၶဝ်ယူႇၸွမ်းတႆးမႃးႁိုင်သေ မေႃလၢတ်ႈၵႂၢမ်း တႆး၊ ႁပ်ႉႁႅင်းႁူမ်ႇငမ်းသႃႇသၼႃႇပုတ်ႉ ၸိူင်ႉၼင်ႇတႆး- ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ တႆးမိူင်းသႃ၊ ပဵၼ်ၸၢဝ်းဢႃးၶျၢင်းသေတႃႉ တႆးႁွင်ႉၶဝ်ဝႃႈ “တႆးသႃ”၊ ဢမ်ႇၼၼ် တႆးလွၺ် ဢၼ်မၢႆထိုင်တဢၢင်း (ပလွင်ႈ)ၸိူဝ်း ၼႆယဝ်ႉ။
ၶႄႇႁၢၼ်ႉၶဝ် ၵႆ့ႁွင်ႉတႆးၼိူဝ်ဝႃႈ တႆးၼႃး ဢမ်ႇၼၼ် တႆးၵွင်း၊ ပေႃး ပဵၼ်တႆးယူႇၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႊတႄႉ ၶႄႇၶဝ်သမ်ႉႁွင်ႉဝႃႈ “တႆးၼမ်ႉ” (သုၺ်တႆႇ) (မၢင်ႊပွၵ်ႈၵေႃႈ သမ်ႉမၢႆထိုင်ပႃးတႆးလိုဝ်ႉယူႇ)။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ႁွင်ႉတႆးၼႂ်းလႅၼ်ႊ လၢၼ်ႉၸၢင်ႉ (လိၼ်ၶျၢင်း)၊ၵိုင်မႃႉ၊ မိူင်းတိင်ဝႃႈ ပဵၼ်ၸုမ်းတႆးပွင်ႇ ၼႆယဝ်ႉ။
ၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႊပွတ်ႈႁွင်ႇၼၼ်ႉ ယင်းမီးၸၢဝ်းတႆးၶမ်းတီႈ ဢၼ်တိုၵ်ႉ ယင်းၸႂ်ႉတိုဝ်းၸၢင်ႉသေထႆၼႃး။ ၼႂ်းၸေႊမိူင်းဢသ်ႈသမ်ႇတႄႉၵေႃႈ သမ်ႉ မီးတႆး ၽႃၵေး၊ တႆးၶမ်းယၢင်း၊တႆးဢၢႆႈတွၼ်း၊ တႆးတူႉရုင်းၸိူဝ်းၼႆႉ။ ၸၢဝ်း တႆးၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ၶဝ်ႈပႃး ၼႂ်းသဵၼ်ႈၸိုဝ်ႈတႆး(တႆးလူင်) ၵွပ်ႈမီးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ လႄႈ ၽိင်ႈထုင်း ငၢႆးမိူၼ်ၵၼ်တေႉတေႉ။
တီႈယူႇတၼ်းသဝ်းတႆး ယၢမ်းမိူဝ်ႈလဵဝ်
ယၢမ်းၸင်ႇၼႆႉ တႆးယူႇသဝ်းဝႆႉယူႇလၢႆတီႈလၢႆမိူင်း။ မိူင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၸမ်း…
မိူင်းမၢၼ်ႊ - တီႈၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႊၼႆႉ တႆးၶဝ်ယူႇသဝ်းၼႂ်းၸေႊ မိူင်းတႆး (Shan State)။ မိူင်းမၢၼ်ႊပွတ်း ႁွင်ႇၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈမိူင်း ဢၼ်ပဵၼ် ၸိုဝ်ႈ တႆးဝႆႉယူႇလၢႆလၢႆမိူင်း တင်ႈတႄႇၸဵမ်ပၢၼ်မိုၼ်ႉသိုၼ်းၵွၼ်ႇမႃး။ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ မိူင်းသႅၼ်ဝီ၊ သီႇပေႃႉ၊ ၼမ်ႉၶမ်း၊ မူႇၸေႊ၊ မိူင်းၼၢႆး၊ မိူင်းပၼ်ႇ၊ မိူင်း ယွင်ႁူၺ်ႈ၊ မိူင်းၵႃလိုဝ်း၊ မိူင်းယၢင်း၊ မိူင်းမိတ်ႈ လႄႈဢိၵ်ႇပႃးတင်းလၢႆလၢႆမိူင်း မီးဝႆႉ တင်းၼမ်တင်း လၢႆ။
မိူင်းၶႄႇ - တီႈၼႂ်းမိူင်းၶႄႇသမ်ႉ ၸၢဝ်းတႆးယူႇသဝ်းဝႆႉယူႇၼမ် လၢႆ ၼႂ်းပွတ်းၸဵင်ႇၸၢၼ်း ဝၼ်းတူၵ်း ၸေႊမိူင်းယူႇၼၢၼ်ႇသေ မီးဝႆႉယူႇၼႂ်း မိူင်းမၢဝ်း၊ မိူင်းဝၼ်း၊ မိူင်းလႃႈ၊ မိူင်းတီး၊ မိူင်းၶွၼ်၊ၸေႊၾၢင်၊ မိူင်းလႅင်း၊မိူင်းႁိုမ်း၊ မိူင်းၵိုင်မႃႉ၊ မိူင်းၶႅင် ဢမ်ႇၼၼ် မိူင်းသႅင်၊မိူင်းမေႃႇ ဢမ်ႇၼၼ် မိူင်း ၵဵင်းၵူႇ၊ မိူင်းမိူင်း ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉလႂ်ယဝ်ႉ။
မိူင်းထႆး - ၼႂ်းမိူင်းထႆးၵေႃႈ မီးၵူၼ်းတႆးယူႇသဝ်းဝႆႉၸွမ်း ၸေႊ တွၼ်ႊမႄႈႁွင်ႈသွၼ်၊ ၵဵင်းႁၢႆး လႄႈ ၵဵင်းမႂ်ႇ။ ၵမ်ႈၼမ်တႄႉ ၶၢႆ့ၵႂႃႇယူႇသဝ်း ဢမ်ႇပႆႇပေႃးႁိုင်သင်ၵႃႊႁိုဝ်။
မိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်း - ၼႂ်းမိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်းတႄႉ တႆးယူႇသဝ်း ၼႂ်း ၸေႊမိူင်းဢႃႇသမ်ႇ။ မီးၸၢဝ်းတႆး လုၵ်ႉတၢင်းပွတ်းမိူင်းမၢၼ်ႊသေယဝ်ႉ ၶၢႆႉၵႂႃႇယူႇသဝ်းမီးၶၢဝ်းယၢမ်း ၆၀၀ ပီႊပၢႆပၢႆယဝ်ႉ။
မိူင်းလၢဝ်း - တီႈၼႂ်းမိူင်းလၢဝ်းပွတ်းႁွင်ႇၵေႃႈ မီးတႆး ဢၼ်ႁွင်ႉ တူဝ်ၵဝ်ႇဝႃႈ တႆးၼိူဝ် ၼႆၼၼ်ႉ ယူႇသဝ်းဝႆႉယူႇၵမ်ႈၽွင်ႈ။
တေႁၼ်ဝႃႈ ယၢမ်းမိူဝ်ႈလဵဝ် တႆးယူႇသဝ်းၸွတ်ႈၽေႈလူင်ၵႂႃႇ ၵူႊတီႈ တင်ႈဢဝ်ၸဵမ်ၸေႊမိူင်းဢႃႇသမ်ႇၼႂ်းမိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်း၊ မိူင်းမၢၼ်ႊတၢင်း ပွတ်းဢွၵ်ႇ၊ တၢင်းပွတ်းၸဵင်ႇၸၢၼ်း ဝၼ်းတူၵ်းမိူင်းၶႄႇ၊ မိူင်းထႆး ပွတ်းႁွင်ႇ လႄႈ မိူင်းလၢဝ်း။ လိၼ်လႅၼ်ႊၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လၢတ်ႈလႆႈဝႃႈပဵၼ်ၶွပ်ႇလႅၼ်ႊ ၶွင် ႁႅင်းပွင်ႊၸိုင်ႈမိူင်း ဢမ်ႇၼၼ် မိူင်းတုမ်ႊၵႅၼ်ႇလူင်ဢၼ်ယၢမ်ႈယႂ်ႇမႃးမိူဝ်ႈ ၵွၼ်ႇ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ မိူင်းပိဝ်ႇ၊ မိူင်းၶႄႇ၊ မိူင်းဝႅတ်ႉၼၢမ်း၊ မိူင်းမွၼ်း။ မိူဝ်ႈလဵဝ်တႄႉ ၵေႃႈ ပဵၼ်ၶွပ်ႇလႅၼ်ႊလိၼ်မိူင်း ဢိၼ်းတီးယႂ်း၊ မၢၼ်ႊ၊မိူင်းၶႄႇ လႄႈမိူင်း လၢဝ်း။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ပိုၼ်ႉတီႈၸိူဝ်းၼႆႉၼႆႉ ပဵၼ်တီႈဢၼ်မီးထိူၼ်ႇယႂ်ႇ လွၺ်သုင် ထုင်ႉဝူဝ်ႇယႂ်ႇလႄႈ ဢမ်ႇမီးတၢင်းဢွၵ်ႇၸူးပၢင်ႇလၢႆႇ။
ၵူၼ်းတႆး ယူႇသဝ်းၸွမ်းထုင်ႉသၢပ်ႇၼမ်ႉ၊ ၸွမ်းလွၺ်။ ၸွမ်းၸိူဝ်း လွၺ်ၼၼ်ႉ တင်ႈပဵၼ်မၢၼ်ႈသေ သၢင်ႈသဝ်း။ ပေႃးပဵၼ်တီႈပဵင်းသေ မီးပိုၼ်ႉ တီႈၵႂၢင်ႈၵေႃႈ တေပဵၼ်တူင်ႇၵူၼ်းယႂ်ႇမႃးသေ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ တင်ႈပဵၼ်မၢၼ်ႈပဵၼ် မိူင်း။ ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ တင်ႈပဵၼ်မၢၼ်ႈဢၼ်မီးတၢင်းယႂ်ႇႁူဝ်ၼပ်ႉလင်ႁိူၼ်း ၂၀ လင် ႁိူၼ်းလႂ်၊ မီးလင်ႁိူၼ်းတေႃႇထိုင် ၇၀၀ - ၁၀၀၀ လႂ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ပေႃး ပဵၼ်ဝဵင်းၵေႃႈ လၢႆလၢႆမၢၼ်ႈမႃးတွမ်ႊၵၼ်သေ ၸင်ႇပဵၼ်ဝဵင်း၊ ၽၢႆႇလင်ဝဵင်း ၵႆႉ ပဵၼ်တူၼ်းလွၺ်သေ ၼႃႈဝဵင်းဝၢႆႇၸူးပၢင်ႇတူင်ႈၼႃႈ။
ၽိုၼ်ဢၢင်ႈဢိင်
- สมพงศ์ วิทยศักดิ์พันธุ์. (2544). ประวัติศาสตร์ไทใหญ่. โครงการประวัติศาสตร์สังคมและวัฒนธรรมชนชาติไท.