ပၢႆးမိူင်း၊ ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း
လဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးမိူင်း - လၢႆးၶဝ်ႈၸူး လႄႈ လွၵ်းလၢႆးၵၢၼ်ႁဵၼ်း
ၵူၼ်းႁဝ်း ႁဵတ်းႁိုဝ် သေ လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈပၢႆးမိူင်း။ ပၢႆးမိူင်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈတၢင်းၶႆႈၸႂ်၊ လွင်ႈၸုမ်းၾၢႆႇ လႄႈ လွင်ႈတူဝ်ၵူင်း(ၽူႈၶဝ်ႈပႃး) ၼႂ်းပၢႆးမိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ၵူၼ်းႁဝ်းႁဵတ်းႁိုဝ်ၶတ်းၸႂ်ပွင်ႇၸႂ်တေႃႇ ပၢႆးမိူင်းမႃးဝႆႉယူႇၼႆၼၼ်ႉၵေႃႈ ၵိုင်ႇလီတူၺ်းတူၺ်း လွၵ်းလၢႆးမၼ်းဢၼ်မီးလၢႆလၢႆလၢႆးၼၼ်ႉယူႇၽွင်ႈ။ တေၸွၺ်ႈႁႂ်ႈႁဝ်းပွင်ႇၸႂ်ဝႃႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလၢႆလၢႆၶေႃႈ ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈပၢႆးမိူင်းၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁိုဝ်ႁုၼ်ႈ မုၼ်းမီးမႃး၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ တေၸွၺ်ႈႁႂ်ႈတိူဝ်းပွင်ႇၸႂ်ႈလွင်ႈၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း ပၢႆးသၢႆႊၵၼ်ႊၵူၼ်း ဢၼ်ဝႃႈ ၼၼ်ႉပႃး။
လၢႆးလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးမိူင်း ပၢၼ်ၵွၼ်ႇ/ပၢၼ်ၵရိၵ်ႉ လႄႈ မိူင်းၶႄႇ
ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ပလေႇတူဝ်ႇ လႄႈ ဢရိတ်ႈသထူဝ်းတလ်ႇ မိူဝ်ႈၵၢပ်ႈမိူင်းၵရိၵ်ႉပၢၼ်ၵွၼ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် ၶွၼ်ႇၾိဝ်းသျသ်ႉ(ၶူင်ၸိုဝ်ႇ) ဢမ်ႇၼၼ် မႅၼ်းသီးယသ်ႉ တီႈမိူင်းၶႄႇၵၢပ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၼႆႉ တိူဝ်းပၵ်းၸႂ်ၼိူဝ် “လိူင်ႈမူးၵၢၼ်တၢၼ်ႈလၢတ်ႈဝႃႈ ဢီႈသင် “ၵိုင်ႇလီပဵၼ်” တီႈၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းလႄႈၼႂ်းၶႂၢင်ႇပၢႆးမိူင်းမႃးၼႆယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၶဝ် လဵပ်ႈႁဵၼ်းမႃးလၢႆလၢႆပၢႆးၾၢႆႇ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ပၢႆးမိူင်း၊ ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ၊ ပၢႆးသၢႆပိုၼ်း လႄႈ ပၢႆးသၢႆႊတိုၼ်းပဵၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉမႃး။ ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈသိူဝ်ႇပိုၼ်ႉႁၢၵ်ႈပၼ် တွၼ်ႊတႃႇၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း ပၢႆးၾၢႆႇလိူၺ်ႈၵူၼ်း လႄႈ ပၢႆးသၢႆႊၵၼ်ႊၵူၼ်း ဢၼ်မီးယူႇယၢမ်းၸင်ႇၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လၢႆးလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈပၢႆးမိူင်း လၢႆးမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇၼၼ်ႉတႄႉၵေႃႈ ၵႆႉပႃးလွင်ႈၵၢၼ်သပ်းလၢတ်ႈၼေဝႃႈ သေၸိူဝ်ႉသေမဵဝ်းၼၼ်ႉ ၵိုင်ႇလီပဵၼ်ႁိုဝ်ပဵၼ်ႁႃ ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵႆႉပဵၼ်ၸိူဝ်ႉၼင်ႇဝႃႈ တူင်ႇဝူင်းဢၼ်လီပဵၼ်၊ ပၵ်းပိူင်ၵၢၼ်မိူင်း ဢမ်ႇၼၼ် မဵဝ်းၽူႈၼၢမ်း ဢၼ်လီမီး ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈမိူင်းၵရိၵ်ႉမိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၼၼ်ႉ ပလေႇတူဝ်ႇ ယၢမ်ႈလႆႈသူၼ်းတုမ်ႊႁႂ်ႈမီးမႃး ၽူႈၽွင်းငမ်း ၸိူဝ်းဢၼ်ပဵၼ်လႆႈ “ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်းၽူႈပဵၼ်ၸဝ်ႈဝူၼ်ႉၶပ်ႉ” ၼႆလူးၵွၼ်ႇ။ မၼ်းပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်ဝႃႈ ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လူဝ်ႇလႆႈမီးၵၢၼ်လိူၵ်ႈတႄႉဢဝ်ၶဝ်မႃး တႃႇမႃးႁၢပ်ႇၵၢၼ်ငၢၼ်းၶဝ်ၼၼ်ႉလႄႈ လူဝ်ႇလႆႈႁပ်ႉပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇလႄႈလွင်ႈတူဝ်ထူပ်း တီႈလွင်ႈဢၼ်ၵၢႆႇလူၺ်ႈ ၵၢၼ်သိုၵ်း၊ ၵၢၼ်မိူင်းလႄႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၼႆယူႇယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းမိူင်းၶႄႇမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ၶွၼ်ႇၾိဝ်းသီးယသ်ႉ(ၶူင်ၸိုဝ်ႇ)လႄႈ မႅၼ်းၼီးယသ်ႉ(မိူင်ႉၸိုဝ်ႇ)ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ယၢမ်ႈလႆႈပၵ်းၸႂ်လၢတ်ႈမႃး တၢင်းလမ်ႇလွင်ႈ လွင်ႈၽွမ်ႉၽဵင်ႇယူႇသဝ်းလူၺ်ႈၵၼ် ၼႂ်း ၵႄႈၵူၼ်းတင်းလၢႆ တီႈၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းသေဢမ်ႇၵႃး၊ လႆႈလၢတ်ႈပႃးဝႃႈ ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်းၶဝ် ၵိုင်ႇလီဢဝ်လွင်ႈတြႃးသေယဝ်ႉ ဢုပ်ႉပွင်ႊၽွင်းငမ်းၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈ လႄႈ ၵၢၼ်တႅၵ်ႈၼိူင်းၼႂ်းပၢႆးမိူင်း (ၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၁၈-၁၉)
လိၵ်ႈလၢႆးဢၼ်တႅမ်ႈလွင်ႈပၢႆးမိူင်းၵမ်ႈၼမ်ၼမ်ၼႆႉ တေႃႇၼင်ႇထိုင်မႃးၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၁၈ လႄႈ ၁၉ ယဝ်ႉသေတႃႉၵေႃႈ ယင်းတိုၵ်ႉပၵ်းၸႂ်ၼိူဝ်တၢင်းၶႆႈၸႂ်လွင်ႈဝႃႈ ဢၼ်ၵိုင်ႇလီပဵၼ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢီႈသင်ၼႆယူႇ။ ၵူၺ်းၼႃႇ သမ်ႉမီးၶေႃႈဝဵၼ်ႉပၢႆႇယူႇၽွင်ႈ။ ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၵရိၵ်ႉမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်ဢရိတ်ႈသတူဝ်းတလ်ႇၵေႃႈ ယၢမ်ႈဢဝ်ပၵ်းပိူင်ၵၢၼ်မိူင်းလၢႆလၢႆမဵဝ်း ဢၼ်တိုဝ်းၵမ်ႊမႃးတီႈမိူင်းၸေႊမိူင်းၵရိၵ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉသေ မႃးတႅၵ်ႈၼိူင်းၼေယူႇ။ တေလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ငိူၼ်ႈငဝ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်လၢႆးလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးမိူင်း ဢၼ် မီးပၵ်းမီးပိူင် လႄႈ လၢႆးႁဵၼ်း “ဢၼ်ၸွမ်းလၢႆးသၢႆႊ” ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ လွင်ႈဢဝ်လိူင်ႈမူးလၢႆလၢႆဢၼ် ၸိူဝ်ႉၼင်ႇလိူင်ႈမူးၼႂ်းၵႄႈမိူင်းၼိူင်ႈလႄႈမိူင်းၼိူင်ႈ မႃးၼိူင်းၵၼ်တႅၵ်ႈၵၼ်သေယဝ်ႉ လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈပၢႆးမိူင်းၼႆႉၵေႃႈ လႆႈဝႃႈပဵၼ်ပိူင်ၾၢင်လၢႆးလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢၼ်မႂ်ႇ တီႈလွင်ႈပၢႆးမိူင်း ဢၼ်တႅၵ်ႈၼိူင်းၵၼ်ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉယူႇ။
ၵူၺ်းၼႃႇ လိၵ်ႈလၢႆးၵမ်ႈၼမ် ဢၼ်တႅမ်ႈလွင်ႈပၢႆးမိူင်းၵေႃႈ တိုၵ်ႉသိုပ်ႇပၵ်းၸႂ်ၼိူဝ် တၢင်းၶႆႈၸႂ်ဢၼ်ဝႃႈ လၢတ်ႈဢဝ်ၼၼ်ႉၵွၺ်းယူႇ။ ၵူၺ်းၼႃႇ တိူဝ်းပႃးမႃး ႁူဝ်ယွၺ်ႈၶေႃႈသပ်းလႅင်းလၢတ်ႈ လႄႈ ၶေႃႈထတ်းသၢင်ၸၵ်းယွၺ်ႈ ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ ပၵ်းပိူင်ၵၢၼ်မိူင်းလၢႆလၢႆမဵဝ်း၊ တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းလၢႆလၢႆမဵဝ်း၊ လႄႈ တၢင်းၶႆႈၸႂ်လၢႆလၢႆမဵဝ်းဝႆႉယူႇၼင်ႇၵဝ်ႇ။ လွင်ႈၼင်ႇၼႆ လႆႈႁၼ်တီႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈ Ibn Khaldun လိူၺ်ႈသၢႆပိုၼ်း လႄႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊၵၼ်ႊၵူၼ်း မိူဝ်ႈၵၢပ်ႈပၢၼ်ၵၢင် တီႈမိူင်းဢႃႇရပ်ႉၼၼ်ႉလႄႈသင်၊ မိူဝ်ႈဢၼ် Nicolo Machiavelli ပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင် ႁႂ်ႈၽူႈၽွင်းငမ်းၶဝ် လွင်ႈလၢႆးၽွင်းငမ်းမိူင်းၸေႊ ၸိုင်ႈ တီႈမိူင်းဢိတ်ႇတလီႇ ၽွင်းၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၁၆ ၼၼ်ႉလႄႈသင်၊ ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈတီႈဢၼ် John Locke လၢတ်ႈထိုင်လွင်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈ “လိၵ်ႈၵိၼ်ၵႅၼ်ႇၵၼ်ႊၵူၼ်း” ဢၼ်ပဵၼ်ၶေႃႈလႆႈၸႂ် ၼႂ်းၵႄႈၵူၼ်းမိူင်း လႄႈတင်းၽူႈၽွင်းငမ်းၶဝ် တီႈမိူင်းဢိင်ႇၵလႅၼ်ႇ မိူဝ်ႈၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၁၇ ၼၼ်ႉလႄႈသင် ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တၢင်းဝူၼ်ႉ Karl Marx လႄႈ ပၢႆးမိူင်းပၢၼ်ႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈ
မိူဝ်ႈၵၢင်ၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၁၉ ၼၼ်ႉ ၵွပ်ႈလွင်ႈႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈႁိူင်းမႃးၶၼ်ၶၼ်ၽႂ်းၽႂ်းတီႈမိူင်းယူးရူပ်ႉလႄႈ ၸင်ႇသမ်ႉပေႃးမီးလွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ် ၾၢႆႇၵၼ်ႊၵူၼ်း လႄႈ ၾၢႆႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း ၵိူတ်ႇမီးမႃးၸွမ်းယူႇယဝ်ႉ။ လႆႈတၢင်းႁူမ်ႇငမ်းတီႈပၢႆးသၢႆႊၾၢႆႇၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်သေယဝ်ႉလႄႈ ၵူၼ်းႁဝ်းၵေႃႈ တေသွၵ်ႈႁႃၾၢင်လၢႆးၼႂ်းသၢႆပိုၼ်း လႄႈ ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းသေ ဢၢၼ်းၶၢတ်ႈလၢမ်းလွင်ႈဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႃႈမႃး။ တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်းတႄႉၵေႃႈ ပဵၼ်မိူၼ်ၼင်ႇ ၾိင်ႈတႅတ်ႈၸၢဝ်းၵျႃႇမၼီႇ ၽူႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၵၢၼ်မိူင်း ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ Karl Marx ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၼ်းၶတ်းၸႂ်ႁူႉပွင်ႇဝႃႈ ၵွပ်ႈသင်လႄႈ ၵၢၼ်လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉပၢႆးၸၢၵ်ႈလႄႈပၵ်းပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈတိုၼ်းလၢင်းၼႆႉ လႆႈၽုတ်းပေႃႇမီးမႃး၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ဢိင်ၼိူဝ်လွင်ႈၼႆႉသေယဝ်ႉ ၼႂ်းဝၼ်းမိူဝ်းၼႃႈၼၼ်ႉ သမ်ႉၸၢင်ႊသိုပ်ႇၵိူတ်ႇပဵၼ်ဢီႈသင် ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
တၢင်းၶႆႈၸႂ်ၵၢၼ်မိူင်းၶွင် Marx တႄႉၵေႃႈ မၼ်းဢိင်ၼိူဝ် လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းမၼ်း ၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းလႄႈလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း ၵၼ်ႊၵူၼ်း တီႈလၢႆလၢႆတွၼ်ႊ ၼႂ်းယူးရူပ်ႉဢၼ်မီးႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈႁိူဝ်ႈႁိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၼ်းႁၼ်မႃး ၼႂ်းၵႄႈၵူၼ်းၽၢၼ်ဢၼ်ပဵၼ် ၵူၼ်းၼမ် လႄႈ ၵူၼ်းမၢၵ်ႈမီး ဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်းၵမ်ႈဢေႇသေ သမ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈတိုၼ်းလၢင်းၸိူဝ်းပိူင်ႇငမ်းႁူင်းငၢၼ်း လႄႈ ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီး ၼၼ်ႉမီး “လွင်ႈၶွင်ႉၶမ်ထၢၼ်ႈၵူၼ်း”ဝႆႉ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ၸွမ်းၼင်ႇၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းၵႅမ်းတူၺ်းမၼ်း ၼႂ်းပိုၼ်းသေယဝ်ႉ Marx ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ၸၢင်ႊ လုၵ်ႉတီတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ဢၼ်မီးလွင်ႈၵိၼ်ၸိၵ်းၵိၼ်ႁွၼ်ၾၢႆႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းသေယဝ်ႉ ၵႂႃႇသူႇၸူးထိုင် တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ဢၼ်မီးလွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်လႆႈမႃး ၽွင်းမိူဝ်ႈဢၼ် ၵူၼ်းဢၼ်ပဵၼ်ႁႅင်းၵၢၼ်ၶဝ်ၼႆႉ ပိူင်ႇငမ်း “လွၵ်းလၢႆးၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင်”မႃး ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ Marx ယုမ်ႇႁပ်ႉဝႃႈ လွင်ႈၼႆႉတိုၼ်းတေ ၵိူတ်ႇပဵၼ်မႃးဢမ်ႇႁၢင်ႉဢမ်ႇၵၢတ်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။ မၼ်းယုမ်ႇႁပ်ႉဝႃႈ မၼ်းသွၵ်ႈႁႃႁၼ်မႅၼ်ႈ ၽိင်ႈပိူင် ဢၼ်ငၢႆးမိူၼ်ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ၼႂ်းပၢႆးသၢႆႊၾၢႆႇၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ် ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ တၢင်းၶႆႈၸႂ် Marx ၵေႃႈ လႆႈ ႁူမ်ႇငမ်းၼိူဝ်ပၢႆးဝူၼ်ႉၵၢၼ်မိူင်းလၢႆလၢႆဢၼ် ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ပၢႆးဝူၼ်ႉသူဝ်ႇသျလ်ႇလိတ်ႈ လႄႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉၶွမ်ႇ မိဝ်ႇၼိတ်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပၢႆးဝူၼ်ႉၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ လႆႈဢဝ်းလၢႆးဢၼ်ဝႃႈ ဢိင်ၼိူဝ်ပိုၼ်ႉထၢၼ် ပၢႆးသၢႆႊယူႇၼႆသေယဝ်ႉ ၼႄလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊမႃး တီႈၼႂ်းပၢႆးမိူင်းယူႇ။
ပၢႆးသၢႆႊၵၢၼ်မိူင်း လႄႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈတၢင်းလိူၵ်ႈ
ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးမိူင်း မိူဝ်ႈယၢမ်းၵၢင်ၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၂၀ ၼၼ်ႉၼႆ- ပိူင်လူင်မၼ်း တီႈမိူင်းဢမႄႇရီႇၵၼ်ႇၼၼ်ႉၼႆႉ လႆႈဝႃႈႁပ်ႉႁႅင်းႁူမ်ႇငမ်းၸဝ်ႈပၢႆးၾိင်ႈတႅတ်ႈဢၼ်လုၵ်ႉတီႈလႅၼ်ႊပၢႆးလႅင်ႊၸႂ်ၼိူဝ်လွင်ႈၽိင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈၵူၼ်းႁဝ်းၼၼ်ႉ မႃးယူႇတေႉတေႉ။ ပၢႆးဝူၼ်ႉၾၢႆႇ ၽိင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ(behaviorism)ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ လႆႈဢဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၼႂ်းၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးမိူင်းမႃးသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးမႃး တၢင်းယုမ်ႇယမ် လႄႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈဢၼ်ဝႃႈ ၽိင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ(လၢႆးႁဵတ်းလၢႆးသၢင်ႈ)ၵူၼ်းႁဝ်းၼႆႉ ၸၢင်ႊၶၢတ်ႈလၢမ်းႁူႉလႆႈယူႇၼႆယဝ်ႉယဝ်ႉ။ မိူၼ်ၸိူဝ်ႉၼင်ႇၶၢတ်ႈလၢမ်းႁူႉလႆႈ ၽွၼ်းလႆႈပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ၶၢတ်ႈလၢမ်းႁူႉလႆႈၵၢၼ်တႅပ်းတတ်း ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၶဝ်ၼႆယဝ်ႉ။ ဢိင်ၼိူဝ်ၵၢၼ်ၵဵပ်းတွမ်ႊၶေႃႈမုၼ်းလႄႈၵၢၼ်ထတ်းသၢင်ၸၵ်းယွၺ်ႈၶေႃႈမုၼ်း ဢၼ်ၵဵပ်းဢဝ်လႆႈမႃးတီႈၵူၼ်းတင်းၼမ်တင်းလၢႆသေယဝ်ႉ ပိူၼ်ႈတႄႇႁပ်ႉႁၼ်ဝႃႈ ပၢႆးမိူင်း ပဵၼ်ပၢႆးသၢႆႊမဵဝ်းၼိူင်ႈ ဢၼ်မိူၼ်ၼင်ႇပၢႆးသၢႆႊၾၢႆႇၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ် ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ပၢႆးလႅင်ႊတူဝ်ၸႂ် (biology) ဢမ်ႇၼၼ် ပၢႆးလႅင်ႊႁၢင်ႊတူဝ်(physics) ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ႁဵတ်းၼႆသေယဝ်ႉလႄႈ ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးမိူင်းၵေႃႈ ၸင်ႇၵႆႉလၢတ်ႈဝႃႈ ပဵၼ် “ပၢႆးသၢႆႊၵၢၼ်မိူင်း” ၼႆယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၾၢႆႇၵၢၼ်မိူင်းၶဝ်ၵေႃႈ လႆႈယိမ်မႃး ဢမ်ႇၼၼ် ၵဵပ်းဢဝ်မႃး ၾိင်ႈတႅတ်ႈဢၼ်လုၵ်ႉတီႈတၢင်ႇပၢႆးၾၢႆႇၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ၼႂ်းပၢႆးလႅင်ႊၸႂ်(psychology)၊ ပၢႆးၵၼ်ႊၵူၼ်း(sociology) လႄႈ ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း(economics) ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉမႃးယူႇ။ တူဝ်ယၢင်ႇ - ၾိင်ႈတႅတ်ႈ “လိူၺ်ႈယွၼ်ႉတွၼ်း” ဢမ်ႇၼၼ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈ “တၢင်းလိူၵ်ႈၵူၼ်းမိူင်း” ၼႆႉ လႆႈ ႁပ်ႉတၢင်းႁူမ်ႇငမ်းတီႈၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၾၢႆႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းလွတ်ႈလႅဝ်း လႄႈ ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၾၢႆႇၵၼ်ႊၵူၼ်းၶဝ် မိူဝ်ႈၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၁၈ လႄႈ ၁၉ ၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။ မၼ်းပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ်တၢင်းၶႆႈၸႂ်တီႈဝႃႈ လၢႆးႁဵတ်းလၢႆးသၢင်ႈၵူၼ်းႁဝ်းၼႆႉ မီးလၵ်းပိူင်တၢင်းလိူၵ်ႈလိူၺ်ႈယွၼ်ႉတွၼ်း လႄႈ ၼမ်ႉတွၼ်းသူၼ်ႇတူဝ် ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ၼမ်းတၢင်းဝႆႉယူႇ ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ၶေႃႈဢၼ်ႁပ်ႉႁၼ်ဝႃႈ ၸွမ်းၼင်ႇငဝ်းလၢႆးႁိမ်းႁွမ်းဢၼ်မီးဝႆႉယူႇၼၼ်ႉသေ ၵူၼ်းႁဝ်းတေလိူၵ်ႈဢဝ် ဢၼ်ပဵၼ်ၽွၼ်းလီတႃႇ ၶဝ်ထီႈသုတ်းၼၼ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။
ၶေႃႈငမ်းငဝ်း ၵူၼ်းတူၵ်းၶွၵ်ႈ (Prisoner's Dilemma)
ၵူၺ်းၼႃႇ လွင်ႈပၢႆးမိူင်း လႄႈ လွင်ႈလၢႆးႁဵတ်းလၢႆးသၢင်ႈၵူၼ်းႁဝ်း လိူၺ်ႈပၢႆးမိူင်းၼႆႉ တိုၵ်ႉသိုပ်ႇမီးတၢင်းယၢပ်ႇ တႃႇတေပွင်ႇၸႂ်လႆႈ လႄႈ တႃႇတေၶၢတ်ႈလၢမ်းလၢတ်ႈဝႆႉယူႇ။ ပေႃးႁပ်ႉႁၼ်ၼိူဝ် လွင်ႈတၢင်းလိူၵ်ႈဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းလိူၵ်ႈၼၼ်ႉသမ်ႉ ၵႆႉမိူၼ်ပဵၼ်လွင်ႈတူၺ်းၶၢမ်ႈပူၼ်ႉၵႂႃႇ လွင်ႈတၢင်းဢမ်ႇပဵၼ်လိူၺ်ႈယွၼ်ႉတွၼ်း(လွင်ႈတၢင်း)၊ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ လွင်ႈတၢင်းၶုၺ်ႉႁၼ် လႄႈ တၢင်းယုမ်ႇယမ်၊ ဢမ်ႇၼၼ် မိူၼ်တင်းလိုမ်းသွၼ်ႇပႃး လွင်ႈဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းၵႆႉဢမ်ႇမီးၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်ငမ်ႇမႅၼ်ႈ၊ ၵႆႉဢမ်ႇမီးၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် ၶၢဝ်းယၢမ်းဢမ်ႇၵုမ်ႇထူၼ်ႈပဵင်းပေႃး တႃႇႁႂ်ႈပေႃးႁူႉၶေႃႈမုၼ်း လႄႈ တႃႇႁႂ်ႈပေႃးၸၢင်ႊမီးလွင်ႈမီးတၢင်း(မီးယွၼ်ႉမီးတွၼ်း)သေ လိူၵ်ႈတၢင်းလိူၵ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တူဝ်ယၢင်ႇဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်ၵႆႉဢဝ်မႃးၼိူင်းၼႄ တီႈၸုတ်ႈယွမ်း ၶေႃႈၶၢတ်ႈလၢမ်း “တၢင်းလိူၵ်ႈ လိူၺ်ႈယွၼ်ႉတွၼ်း” ၼႆၸမ်း ႁိၵ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ “ၶေႃႈငမ်းငဝ်း ၵူၼ်းတူၵ်းၶွၵ်ႈ” ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸၢမ်းဝူၼ်ႉတူၺ်းဝႃႈ မီးၵူၼ်းသွင်ၵေႃႉ ၺႃးမၢပ်ႇၼေးလွင်ႈၽိတ်းမူးသေ လႆႈၶၢမ်ႇတီႉၺွပ်းၵႂႃႇ ၼႆသေၵွၼ်ႇလႄႈ။ ၾၢႆႇပလိၵ်ႈၶဝ်ၵေႃႈ ဢဝ်သွင်ၵေႃႉၼၼ်ႉ ၶင်ဝႆႉၵေႃႉတီႈတီႈ ယႃႇႁႂ်ႈၶႃလႆႈၸၢင်ႊၵပ်းသိုပ်ႇၵၼ်။ ၾၢႆႇပလိၵ်ႈၶဝ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇမီးလၵ်းထၢၼ်ဢၼ်တဵမ်ထူၼ်ႈ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ လၢတ်ႈတီႈၶႃဝႃႈ ပေႃးၶႃႈဢမ်ႇယိုၼ်ႁပ်ႉၸိုင် တေတူၵ်းၶွၵ်ႈၼိူင်ႈပီႊ။ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ တင်းသွင်ယိုၼ်ႁပ်ႉၸိုင် ၶႃတေလႆႈတူၵ်း ၶွၵ်ႈႁူၵ်းပီႊ။ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ ၵေႃႉၼိူင်ႈၼၼ်ႉ ယိုၼ်ႁပ်ႉသေ ၼေသၢၵ်ႈသေႇသၢၼ်ၶတ်းတေႃႇထႅင်ႈၵေႃႉၼိူင်ႈမႃးၼႆ ၵေႃႉဢၼ်ယိုၼ်ႁပ်ႉသေ ပၼ်သၢၵ်ႈသေႇၼၼ်ႉ တေလွတ်ႈသေယဝ်ႉ ထႅင်ႈၵေႃႉၼိူင်ႈသမ်ႉ တေလႆႈတူၵ်းၶွၵ်ႈ ၁၀ ပီႊ။
ၶေႃႈငမ်းငဝ်းဢၼ်ၼႆႉၼႆႉ မၼ်းၼႄဝႃႈ ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈတၢင်းလိူၵ်ႈဢၼ်မီးလွင်ႈမီးတၢင်း (မီးယွၼ်ႉမီးတွၼ်း)ၼၼ်ႉ မၼ်းယၢပ်ႇၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။ ၵေႃႉလႂ်ၵေႃႉယဝ်ႉ တၢင်းလိူၵ်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၽွၼ်းလီတေႃႇတူဝ်ၵဝ်ႇၼၼ်ႉ ႁူႉၵႃႊပဵၼ်လၢႆးတၢင်းဢၼ်ယိုၼ်ႁပ်ႉသေ တူၵ်းၶွၵ်ႈ ႁူၵ်းပီႊၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈဝႃႈ သင်ၸိူဝ်ႉသွင်ၶႃဢမ်ႇယိုၼ်ႁပ်ႉသေ တႃႇၵေႃႉၼိူင်ႈသမ်ႉယိုၼ်ႁပ်ႉၼႆၸိုင် တင်းသွင်ၵေႃႉသမ်ႉတေလႆႈတူၵ်းၶွၵ်ႈသိပ်းပီႊသေယဝ်ႉ တႃႇၵေႃႉၼိူင်ႈသမ်ႉ တေလွတ်ႈ။ ၵူၺ်းၼႃႇ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ ၶႃလိူၵ်ႈလၢႆးတေဢမ်ႇယိုၼ်ႁပ်ႉၼႆၸိုင် ၶႃတေလႆႈတူၵ်းၶွၵ်ႈတႃႇၼိူင်ႈပီႊယူႇတေႉတေႉဢမ်ႇႁၢင်ႉ၊ လၢႆးၼႆႉၵေႃႈ လႆႈဝႃႈပဵၼ်ၽွၼ်းလႆႈဢၼ်လီတွၼ်ႊတႃႇတင်းသွင်ယူႇ။ လွင်ႈၼႆႉ မၼ်းၼႄဝႃႈ ပေႃးဢမ်ႇမီးၶေႃႈမုၼ်းတင်းသဵင်ႈတင်းမူတ်းၼႆႉ မၼ်းယၢပ်ႇတၢၼ်ႇလႂ်ၼႆယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉဝႃႈ သွင်ၶႃၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸၢင်ႊႁူပ်ႉၵၼ်၊ ဢမ်ႇၸၢင်ႊၵပ်းသိုပ်ႇၵၼ်သေ ဢုပ်ႇလွင်ႈဝႃႈလၢႆးလႂ်တေလီထီႈသုတ်း ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ၼႄပႃး လွင်ႈၶဵင်ႈၶႅင်ၼႂ်းၵႄႈၵၢၼ်တႅပ်းတတ်း ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ် ၽွၼ်းလီသူၼ်ႇတူဝ် တင်း ၽွၼ်းလီသူၼ်ႇႁူမ်ႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၾိင်ႈတႅတ်ႈဝၢႆးၵၢပ်ႈပၢၼ်မႂ်ႇ လႄႈ ၵၢၼ်ထတ်းသၢင်
တင်ႈတႄႇၸူဝ်ႊသိပ်းပီႊ ၁၉၇၀ လႄႈ ၁၉၈၀ ၼၼ်ႉမႃး တၢင်းၶႆႈၸႂ်ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈလွင်ႈ ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးမိူင်းၼႆႉ လႆႈႁပ်ႉႁႅင်းႁူမ်ႇငမ်း ၾိင်ႈတႅတ်ႈဝၢႆးၵၢပ်ႈပၢၼ်မႂ်ႇ လႄႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈၾၢႆႇထတ်းသၢင်မႃးတႃႇသေႇ။ သွင်လွင်ႈၼႆႉသမ်ႉ ပဵၼ်ၾိင်ႈတႅတ်ႈဢၼ်ပိုတ်ႇၶေႃႈထၢမ်တေႃႇလွင်ႈၶၢတ်ႈလၢမ်း ဢၼ်ဝႃႈ ၸွင်ႇပိုၼ်ႉႁူႉဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ တိုၼ်းပဵၼ်မဵဝ်းဢၼ်ပဵၼ်ၵၢင်ႊယူႇႁိုဝ်ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၸူဝ်ႊသိပ်းပီႊ ၁၉၇၀ ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဝၢႆးပၢၼ်မႂ်ႇ၊ ၸၢဝ်းၾရင်ႇသဵတ်ႈ၊ ၸိုဝ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ Michel Foucault ၼၼ်ႉ လႆႈမီးၶေႃႈထၢမ်တေႃႇ လွင်ႈၵိူတ်ႇမီး(ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ)ပိုၼ်ႉႁူႉ(တၢင်းႁူႉ) ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉမႃ။ မၼ်းႁၼ်ဝႃႈ တၢင်းႁူႉၼႆႉ ပဵၼ်လွၵ်းလၢႆးတႃႇၵႂၢၼ်းပႂ်းႁႅင်းပွင်ႊ၊ ပဵၼ်မဵဝ်းဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ မႃးတႃႇတေထႅမ်ပၼ်တၢင်းလူဝ်ႇ(ယိူင်းဢၢၼ်း)ၶွင် တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းဢၼ်မီးႁႅင်းပွင်ႊၾၢႆႇၵၢၼ်မိူင်း လႄႈ ၾၢႆႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၶဝ် ၼႆယဝ်ႉ။ ႁဵတ်းၼႆသေ လၢႆးၼႆႉၵေႃႈ လႆႈပဵၼ်ၶေႃႈထတ်းသၢင်တေႃႇ ၾိင်ႈတႅတ်ႈၵၢၼ်မိူင်း၊ လိၵ်ႈလၢႆး၊ လႄႈ ၵၢၼ်လမ်းတိုၼ်း ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ်ဢမႄႇရီႇၵၼ်ႇ လႄႈ ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ်ၸၢဝ်းယူးရူပ်ႉပဵၼ်ၵၢင်ႊၼၼ်ႉမႃးယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၢင်ႊပွၵ်ႈၼႆႉ လွင်ႈၼွင်ႇၵၢႆႇၼႂ်းၵႄႈ တၢင်းႁူႉလႄႈႁႅင်းပွင်ႊၵၢၼ်မိူင်း - ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ တီႈလိူင်ႈမူးပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇၼႆႉ ၸၢင်ႊၵႆႉႁၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈလီယူႇ။ ယူဝ်ၶႄး ႁဝ်းၸၢင်ႊဝူၼ်ႉလႆႈတူဝ်ယၢင်ႇတီႈၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ဢၼ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းႁႅင်းပွင်ႊၶဝ် တီႈၼႂ်းၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် တီႈၼႂ်းၸုမ်းသိုၵ်းၶဝ် ဢၢၼ်းၶႂ်ႈၵုမ်းၵႂၢၼ်းၼိူဝ်ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ၊ ၼိူဝ်လုၵ်ႈႁဵၼ်း လႄႈ မေႃသွၼ်၊ လႄႈ ဢၢၼ်းၶႂ်ႈၵုမ်းၵႂၢၼ်းဝႃႈ တေလႆႈပူင်သွၼ်ဢီႈသင်ၵွၺ်း တီႈႁူင်းႁဵၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် တီႈၸၼ်ႉၸွမ်လူင်ၶဝ် ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။
ၶၵ်ႉတွၼ်ႈၵၢၼ်လမ်းတိုၼ်း လၢႆးပၢႆးသၢႆႊ
ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ မီးၾိင်ႈတႅတ်ႈလၢႆလၢႆမဵဝ်းယူႇသေတႃႉၵေႃႈ ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးမိူင်း လႄႈ ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊၵၼ်ႊၵူၼ်းၼႆႉၵေႃႈ လႆႈသိုပ်ႇၵဵပ်းတိုဝ်းမႃး လွၵ်းလၢႆးၵၢၼ်ပၢႆးသၢႆႊ လၢႆလၢႆမဵဝ်းယူႇ ၼင်ႇၵဝ်ႇ။
မၢင်ႊပွၵ်ႈၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈၵၢၼ်ၵဵပ်းၶေႃႈမုၼ်းၸွမ်းၼင်ႇလၢႆးဢၼ်ပဵၼ်ပၵ်းပဵၼ်ပိူင် လႄႈ လုၵ်ႉတီႈၵၢၼ်ထတ်းသၢင်ၸၵ်းယွၺ်ႈၶေႃႈမုၼ်းလီငၢမ်းသေယဝ်ႉ ၽူႈလမ်းတိုၼ်းၶဝ် ၸင်ႇၵွၺ်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်းမႃး ၶေႃႈၶိုပ်ႊလၢမ်း(hypothesis)ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉယူႇ။ ၶေႃႈၶိုပ်ႊလၢမ်း ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်ၶၢတ်ႈလၢမ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၵၢၼ်သပ်းလႅင်းလွင်ႈဢၼ်လႅပ်ႈတေပဵၼ်လႆႈ ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈပိူင်ပဵၼ်သေၸိူဝ်ႉသေ လွင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တႃႇႁူႉလႆႈဝႃႈ ၶေႃႈၶိုပ်ႊလၢမ်းၼၼ်ႉ တေမႅၼ်ႈႁႃႉဢမ်ႇမႅၼ်ႈၼႆၼၼ်ႉ ၵႆႉဢိင်ၼိူဝ်လွၵ်းလၢႆးၵၢၼ်းလမ်းတိုၼ်းသေယဝ်ႉ ၸွပ်ႇႁဵၼ်းႁႂ်ႈမႅၼ်ႈၸွမ်းပၵ်းၸွမ်းပိူင်(systematically) ယူႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶၵ်ႉတွၼ်ႊၵၢၼ်လမ်းတိုၼ်း ဢၼ်ဢဝ်လၢႆးပၢႆးသၢႆႊသေ ႁဵတ်းသၢင်ႈၼၼ်ႉတႄႉၵေႃႈ ၵမ်ႈၼမ် တႄႉ မီးၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉယူႇ။
- ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းတႄႉ သွၵ်ႈႁႃလိူင်ႈမူး(လွင်ႈၶွင်ႈၶမ်) သေယဝ်ႉ ပိုတ်ႇၶေႃႈထၢမ် ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇ လူၺ်ႈလွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၼၼ်ႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ သိုပ်ႇႁဵတ်းၵၢၼ်သွၵ်ႈႁႃလမ်းတိုၼ်းတၢၼ်ႇတၢၼ်ႇ ႁႂ်ႈတိူဝ်း ႁူႉထိုင် လိူင်ႈမူး(issues)ၼၼ် လူၺ်ႈၶိုၼ်းသွၵ်ႈႁႃၶိုၼ်း လိၵ်ႈလၢႆးဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈမႃး၊ ၵၢၼ်လမ်း တိုၼ်း ဢၼ်ပိူၼ်ႈယၢမ်ႈႁဵတ်းမႃး၊ လႄႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈဢၼ်ယၢမ်ႈတူၵ်ႇလၢတ်ႈထိုင်ႈလိူင်ႈမူးၼၼ်ႉ ၼႆ ယဝ်ႉ။
- ဢိင်ၼိူဝ်တီႈ ၵၢၼ်လမ်းတိုၼ်းဢၼ်ႁႅၵ်ႈႁဵတ်းမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉသေ ၸင်ႇၵွၺ်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်းမႃး ၶေႃႈၶိုပ်ႊလၢမ်းသေမဵဝ်းမဵဝ်း ဢၼ်မွၵ်ႇပေႃးပိူင်းပၼ်ၶေႃႈသပ်းလႅင်း ဢမ်ႇၼၼ် ၶေႃႈၶၢတ်ႈလၢမ်း ဢၼ်လႅပ်ႈတေပဵၼ်လႆႈ ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈလိူင်ႈမူးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
- ပေႃးယဝ်ႉၵေႃႈ ပိုတ်ႇၶေႃႈထၢမ်ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈလိူင်ႈမူးၼၼ်ႉသေယဝ်ႉ ၵဵပ်းၶေႃႈမုၼ်း ဢၼ်တေ ၼွင်ႇၵၢႆႇတင်းၶေႃႈၶိုပ်ႊလၢမ်း လွင်ႈလိူင်ႈမူး(လွင်ႈၶွင်ႈၶမ်) ဢၼ်ႁဝ်းမီး။
- ဢဝ်ၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်ၵဵပ်းမႃးၼၼ်ႉ မႃးထတ်းတူၺ်း ဢမ်ႇၼၼ် မႃးၼိူင်းတူၺ်းတင်း ၶေႃႈၶိုပ်ႊ လၢမ်းဢၼ်ႁဝ်းမီးၼၼ်ႉတူၺ်းဝႃႈ ၸွင်ႇမၼ်းမႅၼ်ႈယူႇႁိုဝ်ဢမ်ႇမႅၼ်ႈငမ်ႇၵၼ်။
- ပေႃးယဝ်ႉၵေႃႈ ပိုၼ်ႊဢွၵ်ႇၽွၼ်းလႆႈၵၢၼ်လမ်းတိုၼ်း ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ႁဵတ်းၽိုၼ်လၢႆးငၢၼ်း၊ တႅမ်ႈ ဢွၵ်ႇလိၵ်ႈ၊ ႁဵတ်းၵၢၼ်တၢင်ႇလၢတ်ႈ ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉသေယဝ်ႉ - ပိူင်းၼေပႃးဝႃႈ မိူဝ်းၼႃႈ ၵိုင်ႇလီလႆႈသိုပ်ႇ ႁဵတ်းၵၢၼ်လမ်းတိုၼ်းဢီႈသင်လၢႆလၢႆထႅင်ႈ။
လၢႆးၵၢၼ်လမ်းတိုၼ်းၾၢႆႇၼပ်ႉႁူႉ လႄႈ ၾၢႆႇဝူၼ်ႉႁူႉ
ပေႃးမွၵ်ႈၵႃႊၼႆႉၵေႃႈ ႁဝ်းလႆႈႁူႉ ႁူဝ်ႁုပ်ႈၶၵ်ႉတွၼ်ႊလွၵ်းလၢႆးပၢႆးသၢႆႊယဝ်ႉလႄႈ ၶေႃႈထၢမ် ႁဝ်း ဢၼ်တေၵႂႃႇၼႃႈၼႆႉထႅင်ႈၸမ်း ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ဝႃႈ “မီးလွၵ်းလၢႆးဢီႈသင်လၢႆလၢႆၽွင် ဢၼ်ယၢမ်ႈလႆႈ ဢဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းသေ ႁဵတ်းၵၢၼ်လမ်းတိုၼ်း ၼႂ်းပၢႆးၵၢၼ်မိူင်း? ” ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သူၸဝ်ႈလႅပ်ႈတေဝူၼ်ႉ မႅၼ်ႈယူႇ တူဝ်ယၢင်ႇၵမ်ႈၽွင်ႈ - ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ လွင်ႈၵၢၼ်ၸွပ်ႇထၢမ်(survey)ဢမ်ႇၼၼ် ၵၢၼ်တွင်ႈထၢမ် (interview)ၸိူဝ်းၼႆႉ။ ပေႃးဢဝ်ပိူင်လၢႆးၵၢၼ်လမ်းတိုၼ်းၾၢႆႇပၢႆးသၢႆႊၵၼ်ႊၵူၼ်းဝႃႈၸိုင် တူဝ်ယၢင်ႇ လွၵ်းလၢႆးၵၢၼ်လမ်းတိုၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉၼႆႉ ၸၢင်ႊတေၸႅၵ်ႇလႆႈပဵၼ်သွင်မဵဝ်းယူႇ။ ၼၼ်ႉၸမ်း ႁွင်ႉဝႃႈ လၢႆးၵၢၼ်လမ်းတိုၼ်းၾၢႆႇၼပ်ႉႁူႉ (quantitative) လႄႈ လၢႆးၵၢၼ်လမ်းတိုၼ်းၾၢႆႇဝူၼ်ႉႁူႉ (qualitative)ၼႆယဝ်ႉ။
လွၵ်းလၢႆးၵၢၼ်လမ်းတိုၼ်းၾၢႆႇၼပ်ႉႁူႉၼႆႉ ပဵၼ်လွၵ်းလၢႆးဢၼ်ပိုတ်ႇၶေႃႈထၢမ်ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ လွင်ႈဝႃႈ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၼွင်ႇၵၢႆႇတင်းလိူင်ႈမူးၼၼ်ႉ မီးၼမ်ဢေႇတၢၼ်ႇလႂ်ၼႆယဝ်ႉ။ မၼ်းပဵၼ်လၢႆး ဢၼ်ႁပ်ႉႁၼ်ဝႃႈ လိူင်ႈမူးၾၢႆႇၵၢၼ်မိူင်း(political issues)တီႈၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၵေႃႈ ငၢႆးမိူၼ်တင်း လၢႆးၵၢၼ်လမ်းတိုၼ်း ၼင်ႇတီႈၼႂ်းပၢႆးသၢႆႊၾၢႆႇၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်ၸွပ်ႇထၢမ်ၼႆႉ သမ်ႉ ပဵၼ်လွၵ်းလၢႆးမဵဝ်းၼိူင်ႈ တႃႇတေလႆႈမႃးၶေႃႈမုၼ်း ပုၼ်ႈတႃႇၵၢၼ်လမ်းတိုၼ်းၾၢႆႇၼပ်ႉႁူႉၼႆ ယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈလၢႆးၵၢၼ်လမ်းတိုၼ်းၼႆႉသေ ၸၢင်ႊလႆႈမႃး ၶေႃႈမုၼ်းၾၢႆႇတူဝ်ၼပ်ႉ(numerical data) တေၸၢင်ႊဢဝ်လၢႆးပၢႆးၼပ်ႉတႅတ်ႈ(statistical methods) လႄႈ လၢႆးၼႄသဵၼ်ႈလွၵ်းမၢႆသေ ယဝ်ႉ ထတ်းသၢင်ၸၵ်းယွၺ်ႈလႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွၵ်းလၢႆးၾၢႆႇဝူၼ်ႉႁူႉ(qualitative approach)ၸမ်း ဝူၼ်ႉသွၼ်ႇဝႃႈ ၵၢၼ်လမ်းတိုၼ်းလွင်ႈ တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၼႆႉ မၼ်းဢမ်ႇမိူၼ်တင်း ပၢႆးသၢႆႊၾၢႆႇၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်။ လွၵ်းလၢႆးၼႆႉၸမ်း ဢဝ်လၢႆး ဢၼ်ဢၢၼ်းပွင်ႇၸႂ်လိုၵ်ႉလိုၵ်ႉလမ်ႇလမ် ၼိူဝ်လိူင်ႈမူးၼႂ်းၵၼ်ႊၵူၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပဵၼ်လွၵ်းလၢႆး ဢၼ်ၼပ်ႉသွၼ်ႇတေႃႇ ၸဵင်ႇႁပ်ႉႁၼ်ၵူၼ်းႁဝ်း ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလိူင်ႈမူးၵၢၼ်မိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵၢၼ် လမ်းတိုၼ်းလၢႆးၾၢႆႇဝူၼ်ႉႁူႉၼႆႉ ၵႆႉပႃးလွင်ႈၵၢၼ်တွင်ႈထၢမ် လိုၵ်ႉလိုၵ်ႉလမ်ႇလမ် ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈ ဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၼ်ပဵၼ်ၸုမ်းပဵၼ်ၸုမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတေႃႇမူးတၢင်း တီႈမိူင်းမၢၼ်ႊ(Case Study)
ၵၢၼ်လမ်းတိုၼ်းလၢႆးၾၢႆႇၼပ်ႉႁူႉ လႄႈ လၢႆးၾၢႆႇဝူၼ်ႉႁူႉ ဢၼ်ပိူင်းၼေလွင်ႈ ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း မူးတၢင်းၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႊၸမ်း မီးၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်လၢႆးငၢၼ်း ဢၼ်ယူႇတီႈမုၵ်ႉၸုမ်းၵၢၼ်လမ်းတိုၼ်းၼႂ်းတူင်ႇ တီႈမိူင်းမၢၼ်ႊၶဝ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃး၊ ဢၼ်ပဵၼ်ၽိုၼ်လၢႆးငၢၼ်းလွင်ႈၽွၼ်းယွၼ်ႈၼိူဝ်ၵူၼ်းမိူင်းမၢၼ်ႊ တင်ႈတႄႇမိူဝ်ႈလိူၼ် ထူၼ်ႈ ၂ ပီႊ ၂၀၂၁ မိူဝ်ႈသိုၵ်းသိမ်းဢႃႇၼႃႇမႃးၼႆၼၼ်ႉ လႆႈဝႃႈပဵၼ်ၽိုၼ်လမ်းတိုၼ်းဢၼ်ပဵၼ်ၾၢႆႇၼပ်ႉႁူႉမဵဝ်းၼိူင်ႈၼႆယူႇ။ ၼႂ်းၽိုၼ်လၢႆးငၢၼ်းၼၼ်ႉ သမ်ႉပႃးမီးတင်းလွင်ႈတၢင်းဢၼ်ပဵၼ် ၵၢၼ်လမ်းတိုၼ်းၾၢႆႇလၢႆးဝူၼ်ႉႁူႉ ၼႆယူႇၽွင်ႈ။ ၽိုၼ်လမ်းတိုၼ်းၼၼ်ႉ ဢိင်ၼိူဝ်ၵၢၼ်ၸွပ်ႇထၢမ်ၼိူဝ်ဢွၼ်ႇ လၢႆးတေႃႇၵူၼ်း ၁၂၀၀ ၵေႃႉ ပတ်းပိုၼ်ႉမိူင်းမၢၼ်ႊ။ ၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်လႆႈမႃးတီႈၵၢၼ်ၸွပ်ႇထၢမ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်ပဵၼ်ၾၢႆႇၼပ်ႉႁူႉလႆႈ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်ၶေႃႈမုၼ်း ဢၼ်ဢဝ်မႃးပိူင်းၼေ ပဵၼ်ဝၢၵ်ႈ လႄႈ ပဵၼ်ၶေႃႈမုၼ်း မဵဝ်းဢၼ်ၸၢင်ႊဢဝ်ပႃးပိူင်းၼႄပဵၼ် လွၵ်းသဵၼ်ႈမၢႆ ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်း ၼၼ်ႉ ပႃးၶေႃႈမုၼ်းလွင်ႈၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ်တွပ်ႇမႃး ၼႂ်းၶေႃႈၸွပ်ႇထၢမ် - ၸိူဝ်ႉၼင်ႇဝႃႈ လွင်ႈၸူဝ်ႊၶူပ်ႇ ၶဝ်၊ လွင်ႈၸေႊမိူင်း ဢမ်ႇၼၼ် ၸေႊတိူင်း ဢၼ်ၶဝ်ယူႇသဝ်း၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ပႃးတင်းၶေႃႈတွပ်ႇၶဝ် ဢၼ် တုမ်ႉတွပ်ႇတေႃႇၶေႃႈထၢမ်ၼႂ်းၽိုၼ်ၸွပ်ႇထၢမ်ၼၼ်ႉယူႇ။ တူဝ်ယၢင်ႇ - ၸူဝ်ႊၶူပ်ႇၵူၼ်းၸိူဝ်းတွပ်ႇမႃးၼၼ်ႉ မီးတႄႇဢဝ်ၸူဝ်ႊၶူပ်ႇ ၂၅-၂၉ သေ ၼႂ်းၵႃႊၵူၼ်းဢၼ်တွပ်ႇမႃးၼၼ်ႉ သႅၼ်းၼႆႉ ပဵၼ် ၵူၼ်းဢၼ်ပႃးမီးယူႇတႃႇ ၸူဝ်ႊၶူပ်ႇ ၂၉ ။ ၵူၼ်းတႃႇ ၃၃% ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းၸၢႆးသေ၊ ထႅင်ႈ ၆၆% ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၼၢင်းယိင်း။
ၼႂ်းၶေႃႈထၢမ်ဢၼ်ပၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉ ၵူၼ်းတွပ်ႇမၼ်း ၸၢင်ႊလိူၵ်ႈဢဝ်ၶေႃႈတွပ်ႇ ဢၼ်ၶဝ်ႁၼ်ဝႃႈ လႅပ်ႈၸႂ်ၼၼ်ႉယူႇ။ တူဝ်ယၢင်ႇ - ၶေႃႈထၢမ်ၶေႃႈၼိူင်ႈ ထၢမ်လွင်ႈၽွၼ်းယွၼ်ႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊငဝ်းလၢႆး ၵၢၼ်မိူင်း ဢၼ်တုမ်ႉယွၼ်ႈတေႃႇ ၸူဝ်ႊပၢၼ်ၵူႊဝၼ်းဝၼ်း ၵူၼ်းမိူင်း ၼႆယဝ်ႉ။ ၶေႃႈတွပ်ႇ ဢၼ်ၵူၼ်းတွပ်ႇမၼ်း ၸၢင်ႊလိူၵ်ႈလႆႈၸမ်း မီးၼင်ႇဝႃႈ - တုမ်ႉတိူဝ်ႉတေႉတေႉ၊ တုမ်ႉတိူဝ်ႉတၢၼ်ႇတၢၼ်ႇ၊ တုမ်ႉ တိူဝ်ႉဢိတ်းဢီႈ၊ လႄႈ ဢမ်ႇတုမ်ႉတိူဝ်ႉသင် ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းတွပ်ႇမၼ်း ၈၃% ၼၼ်ႉ တွပ်ႇမႃးဝႃႈ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈသိုၵ်းသိမ်းဢႃႇၼႃႇသေယဝ်ႉ လႆႈၺႃးတၢင်းတုမ်ႉတိူဝ်ႉတေႉတေႉ ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်လမ်းတိုၼ်းၾၢႆႇလၢႆးၼပ်ႉႁူႉၼႆႉ ပၼ်ႁႂ်ႈႁူႉၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်ပဵၼ်တူဝ်ၼပ်ႉသေတႃႉ သမ်ႉဢမ်ႇသပ်းလႅင်းပၼ်လႆႈလွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၸီႉပိူင်းထိုင်ပၼ်လႆႈ ၶေႃႈတွပ်ႇဢၼ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တွပ်ႇ ပၼ်မႃး။ ၶေႃႈတွပ်ႇထၢမ်ၼၼ်ႉ ယင်းပၢႆထၢမ်ၵူၼ်းမိူင်းဝႃႈ NUG မီးၵၢၼ်တႅၼ်းတၢင်တူဝ်ၶဝ်ၸိူင်ႉႁိုဝ် ၽွင်ႈၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းမွၵ်ႈ ၇၆% ၼၼ်ႉ တွပ်ႇမႃးဝႃႈ ပဵၼ်တူဝ်တႅၼ်း ဢၼ်တႅၼ်းတၢင်ၵူၼ်းမိူင်း တင်းမူတ်း ၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၼႃႇ တႃႇတေႁူႉဝႃႈ ၵွပ်ႈသင်လႄႈ ၵူၼ်းလိူၵ်ႈတွပ်ႇၶေႃႈထၢမ်ၼင်ႇၼၼ်ၼႆ ၼၼ်ႉ သမ်ႉလူဝ်ႇလႆႈဢဝ်လၢႆးၵၢၼ်လမ်းတိုၼ်းၾၢႆႇၼပ်ႉႁူႉ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ႁဵတ်းၵၢၼ်ဢုပ်ႇဢူဝ်းလိုၵ်ႉ လမ်ႇၼၼ်ႉယူႇ။ ၽူႈတွပ်ႇၵမ်ႈၽွင်ႈ လႅပ်ႈတေႁၼ်ဝႃႈ NUG ပဵၼ်တူဝ်တႅၼ်းၵူၼ်းမိူင်း ယွၼ်ႉဝႃႈ ၼႂ်း ၸုမ်းၼၼ်ႉ ပႃးမီးဝႆႉ တႅၼ်းၽွင်း ၸိူဝ်းဢၼ်ၶၢမ်ႈပူၼ်ႉၵၢၼ်လိူၵ်ႈတင်ႈမႃး၊ မၢင်ႊၵေႃႉသမ်ႉႁၼ်ဝႃႈ ပဵၼ်ၸုမ်းတႅၼ်းတၢင်ၵူၼ်းမိူင်း ယွၼ်ႉဝႃႈ ၼႂ်းၸုမ်းၼၼ်ႉ ပႃးမီးဝႆႉ တူဝ်တႅၼ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၸိူဝ်းဢၼ် ဢမ်ႇၸႂ်ႈမၢၼ်ႊ၊ ဢမ်ႇၼၼ် ပႃးမီးဝႆႉ ၵူၼ်းၸူဝ်ႊၶူပ်ႇလၢႆသႅၼ်း လႄႈ ပႃးၸဵမ်ယိင်းၸဵမ်ၸၢႆး၊ မၢင်ႊ ၸိူဝ်းသမ်ႉတေႁပ်ႉႁၼ်ဝႃႈ ၸုမ်း NUG ပဵၼ်ၸုမ်းတႅၼ်းတၢင်းၶဝ် ယွၼ်ႉဝႃႈ ပဵၼ်ၸုမ်းဢၼ်ၵမ်ႉထႅမ် သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၸုမ်းၵမ်ႉထႅမ်ပိူင်မိူင်းၾႄႇတရလ်ႇ ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၼႆယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်တွင်ႇထၢမ်ၾၢႆႇၼပ်ႉႁူႉ(qualitative intervies) ဢၼ်တွင်ႈထၢမ်ထိုင်လိုၵ်ႉလိုၵ်ႉလမ်ႇလမ်ၼၼ်ႉ ယင်းၸၢင်ႊၸွၺ်ႈႁႂ်ႈႁူႉထိုင်မႃး ၸဵင်ႇႁပ်ႉႁၼ်ၽူႈတွပ်ႇမၼ်း ၸိူဝ်းဢၼ်မီးၸဵင်ႇႁၼ် ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ၶေႃႈလူပ်းလိုၼ်း
လွၵ်းလၢႆးၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးၵၢၼ်မိူင်းၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်လွၵ်းလၢႆးဢၼ်ၵႆႉလႆႈဢဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း တႃႇႁဵတ်းၵၢၼ်လမ်းပၢႆးၵၢၼ်မိူင်းယူႇယဝ်ႉ။ လွင်ႈတၢင်းၵမ်ႈၼမ်ၼမ် ၼႂ်းပၢႆးၼႆႉတႄႉၵေႃႈ တေတိူဝ်းပဵၼ်လွင်ႈၵၢၼ်ပၢႆးမိူင်းလိူဝ်သေ လွင်ႈၵၢၼ်လမ်းတိုၼ်းၾၢႆႇၵၢၼ်မိူင်းယူႇ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ဢၢၼ်းႁႂ်ႈႁူႉပွင်ႇၸႂ်ထိုင် လၢႆးၵူၼ်းႁဝ်းပိုတ်ႇၽုၺ်ႇတီႈပွင်ႇလွင်ႈပၢႆးမိူင်းသေယဝ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးမႃး ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈပၢႆးမိူင်းၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပိူင်းၼႄပၼ် တၢင်းလမ်ႇလွင်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈ လႄႈ ၸဵင်ႇႁၼ်လၢႆလၢႆမဵဝ်း ဢၼ်ႁဝ်းတေလႆႈႁူပ်ႉႁႃး ၼႂ်းပၢႆးၵၢၼ်မိူင်း ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။