လိၵ်ႈပိုတ်ႇပၼ်ပိုၼ်ႉႁူႉ မၢႆသီႇ/တႃႇႁႂ်ႈ လၢႆးပူင်သွၼ်ဝႆႉလုၵ်ႈႁဵၼ်းပဵၼ်သုၼ်ၵၢင်ႊ
ပေႃးၵပ်းၵၢႆႇတင်းပၵ်းပိူင်လၢႆးပူင်သွၼ် ပၢႆးႁူႉမေႃပၺ်ႇၺႃႇမႃးၼႆ ၼႂ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉၼႆႉ သင်ၵွၺ်း တေဢဝ်လၢႆးပူင်သွၼ် ဢၼ်ဝႆႉမေႃသွၼ် ပဵၼ်သုၼ်ၵၢင်ႊသေ သွၼ်ယူႇၼႆ ဢမ်ႇလႆႈယဝ်ႉသႄႈ။ တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း- မိူၼ်ၼင်ႇ တီႈၼိူဝ်ၵိင်ႇၶႃႊမႆႉ မီးၼူၵ်ႉႁႃႈတူဝ် ၸပ်းလိုဝ်ႈဝႆႉၼႆလႃႈ။ တေဢဝ်ၵွင်ႈ(ၵၢင်ႇ)ယိုဝ်ႈသႂ်ႇ တူဝ်ၼိူင်ႈပႅတ်ႈၼႆ တေၵိုတ်းဝႆႉလၢႆတူဝ်။ ပေႃးတီႈၼႂ်းလၢႆးပၢႆးၼပ်ႉ ပိူင်ၽဵင်ႈၼႆ ထွၼ်ပႅတ်ႈတူဝ်ၼိူင်ႈ တေၵိုၼ်းဝႆႉသီႇတူဝ်ယူႇယဝ်ႉ လေႃႇ။ ပေႃးတီႈတူဝ်ထူပ်းၼႂ်းၸူဝ်ႊပၢၼ်ၼႆတႄႉ ယွၼ်ႉၵွပ်ႈလႆႈငိၼ်းမဵၼ်ႈသဵင်ၵွင်ႈ(ၵၢင်ႇ)လႄႈ တေႃႈဢၼ်ၸိူဝ်း ဢမ်ႇၺႃးယိုဝ်း သႂ်ႇသီႇတူဝ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ႁူႉဢွၵ်ႇပၢႆႊပႅတ်ႈယူႇယဝ်ႉလႄႈ ႁိုဝ်တေၵႃႇၵိုတ်းဢီႈသင်ယဝ်ႉ။ တဝ်ႇထိူင်းၼႆႉ လႅၼ်ႈပေႉပၢင်တၢႆးၼႆႉ ၸွင်ႇၸႂ်ႈယူႇႁႃႉ။ ဢၼ်တေလႆႈႁူပ်ႉထူပ်း ၼႂ်းၸူဝ်ႊပၢၼ်တူဝ်တေႉၼၼ်ႉ ႁဝ်းတေလႆႈၵေႈ လိတ်ႈၸိူဝ်ႉၼင်ႇႁိုဝ်ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ တေလႆႈပဵၼ်လၢႆးပူင်သွၼ်ပၼ် ဢၼ်ႁႂ်ႈပႃးတင်းလၢႆးလွင်ႈၶႆႈၸႂ်ဝူၼ်ႉၶွပ်ႈ မေႃ ယိူင်းႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉလႂ် ယူႇၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ တီႈဢၼ်သွၼ်ႁဵၼ်း ဢဝ်တၢင်းႁူႉမေႃပၺ်ႇၺႃႇၼၼ်ႉ မၼ်းထုၵ်ႇလႆႈပဵၼ် ပိူင်သၢင်ႇလွင်ႈသွၼ်ႁဵၼ်း ဢၼ်သႂ်ႇပႃးပၼ် လွင်ႈမေႃမုင်ႈႁၼ်ဝူၼ်ႈၶွပ်ႉၶႆႈၸႂ် ဢၼ်ပႃးၸွမ်းတၢင်းႁူႉတၢင်းမေႃ၊ တၢင်းႁူႉပၺ်ႇၺႃႇ၊ လွင်ႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ ဢၼ်ထုၵ်ႇလႆႈမေႃဝႆႉတႃႇၸူဝ်ႊပၢၼ်လႂ်ၶဝ်ယူႇၵွၼ်ႇၼႆယဝ်ႉ။ တႃႈႁႂ်ႈလၢႆးပူင်သွၼ် ဝႆႉလုၵ်ႈႁဵၼ်းပဵၼ်သုၼ်ၵၢင်ႊဢၼ်ၼႆႉ ပေႃးလႆႈထိုင်တီႈ ဢွင်ႇမၢင်ႇဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ တေထုၵ်ႇလႆႈမူၼ်ႉမႄးၵႂႃႇ တင်းလၢႆးတၢင်းၸိူဝ်ႉၼင်ႇႁိုဝ် ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ မီးၶေႃႈထၢမ်မႃးယဝ်ႉ။ ႁဝ်းထွၼ်ထွတ်ႇတူၺ်းၽွင်ႈၼေႃႈ။
ပၵ်းပိူင်လၢႆးပူင်သွၼ် ဢၼ်ဝႆႉလုၵ်ႈႁဵၼ်းပဵၼ်သုၼ်ၵၢင်ႊဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်လၢႆးမဵဝ်းလႂ်
တီႈဢၼ်သွၼ်ႁဵၼ်းပၼ် လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၶဝ်ၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊမီးလႆႈ သွင်မဵဝ်းလေႃးလႄးၵၼ်ဝႆႉဢိူဝ်ႈ။ တႃႇႁႂ်ႈလုၵ်ႈ ဢွၼ်ႇၶဝ် လႆႈယူႇမူၼ်ႊသိူဝ်းၸႂ် တီႈႁူင်းႁဵၼ်းသေ ဝႆႉၼၼ်ႉ တင်းလၢႆးပူင်သွၼ်ပၼ် ဢၼ်ဝႆႉလုၵ်ႈႁဵၼ်းၶဝ် ပဵၼ်သုၼ် ၵၢင်ႊၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လၢႆးသွင်လၢႆးၼႆႉ လႅပ်ႈသၢင်ႇမိူၼ်ၵၼ် ဝႆႉယူႇသေတႃႉ ဢမ်ႇမိူၼ်တေႉသႄႈ။ လၢႆးတၢင်းဢၼ် ဝႆႉႁႂ်ႈ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇယူႇႁဵၼ်းလႆႈမူၼ်ႊသိူဝ်းၼၼ်ႉၸမ်း- တီႈႁူင်းႁဵၼ်းၼၼ်ႉ တေဢမ်ႇလႆႈမီးလွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄသေ သိူၵ်ႈသမ်ႇတေႃႇဢီႈသင်၊ လွင်ႈပေႃႉႁႅမ်ပၼ်တၢမ်ႇသေ သင်ႇသွၼ်ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈမီး၊ တေလႆႈပဵၼ်ဢွင်ႈသွၼ်ႁဵၼ်းဢၼ်မီးတၢင်းၵတ်းယဵၼ်သေ လႆႈႁူမ်ႇလူမ်ႈလီငၢမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းၸႂ် လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၶဝ်ၼႆၵေႃႈ တေလႆႈၶုၺ်ႉႁၼ်မႅၼ်ႈဝႃႈ မီးလွင်ႈလႆႈတမ်းၸႂ်သေ ႁူမ်ႇလူမ်ႈလီလႄႈ တေမူၼ်ႊသိူဝ်းတီႈႁူင်းႁဵၼ်းမႃးယဝ်ႉ။ ပဵၼ်လွင်ႈ ဢၼ်လႆႈတၢင်းပၼ်ႁႅင်း၊ လႆႈတၢင်းႁႅင်းဢီး တႃႇၶႂ်ႈသွၼ်ႁဵၼ်း လိၵ်ႈမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးႁဵတ်းၼၼ်သေ လမ်ႉလီတၢင်း ႁဵတ်းသၢင်ႈ လွင်ႈၶႂ်ႈပွင်ပဵၼ် တီႈလုၵ်ႈဢွၼ်ႇၶဝ်ၼႆႉ တင်းလွၺ်းလွၺ်းသေၵေႃႈ တေၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃး ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈပၵ်းပိူင် ဢၼ်ဝႆႉလုၵ်ႈႁဵၼ်းပဵၼ်သုၼ်ၵၢင်ႊသေ ပူင်သွၼ်ၼၼ်ႉသမ်ႉ ငဝ်ႈပိုၼ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ မီးဢၼ်မိူၼ် ၵၼ်ၽွင်ႈယူႇ။ ပဵၼ်လွင်ႈလႆႈတမ်းၸႂ် လွင်ႈမီးႁူမ်ႇလူမ်ႈလီ၊ လွင်းၵတ်းယဵၼ်လီ၊ လွင်ႈလႆႈတၢင်း သိူၵ်ႈသမ်ႇႁဵတ်းၵေႃႉ တေႃႇတင်းၼပ်ႉၼပ်ႉယမ်ယမ် ၸိူဝ်းၼႆႉတႄႉ မိူၼ်ၵၼ်ယဝ်ႉ။ ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉသမ်ႉ ၵွပ်ႈဢမ်ႇၸႂ်ႈဢၼ် မေႃသွၼ်ၵူၺ်း တေလႆႈသွၼ်ပၼ်ယူႇၼၼ်ႉလႄႈယဝ်ႉ။ ၸွမ်းၼင်ႇၸၼ်ႉတၢၼ်းလႄႈ ၸူဝ်ႊပၢၼ်ၶဝ်သေယဝ်ႉ တေပၼ်တၢင်းၶွင်ႈၶမ်ႁႂ်ႈဢိူဝ်ႈ။ တၢမ်တူဝ်ၵေႃႉတေႃႇၵေႃႉသေၵေႃႈလီ၊ ၸွမ်းဢဝ်ပဵၼ်မူႇၽႂ်မုၵ်ႉမၼ်းသေၵေႃႈလီ ၸႂ်ႉႁႂ်ႈၶဝ်ၵေႈလိတ်ႈၶိုၼ်းယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၵွပ်ႈႁဵတ်းၵႂႃႇၼင်ႇၼႆလႄႈ ၵေႃႉၼိူင်ႈတင်းၵေႃႉၼိူင်ႈၶဝ်ၼႆႉ တေၸၢင်ႊလႆႈမႃး လမ်ႉၵတ်ႉဢၼ်ၸၢင်ႊမေႃ ႁူမ်ႈႁွမ်းၵၼ်သေ ႁဵတ်းသၢင်ႈၼၼ်ႉမႃး ယူႇယဝ်ႉ။ ပဵၼ်လွင်ႈပၼ်ႁႅင်း ႁႂ်ႈမီးမႃး လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ မုၼ်းႁိူင်းၾၢႆႇလွင်ႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ(လမ်ႉၵတ်ႉ) တႃႇၸူဝ်ႊပၢၼ်ၼၼ်ႉဢိူဝ်ႈ။ လမ်ႉၵတ်ႉၾၢႆႇသၢင်ႈလႄႈ လွင်ႈၵႂၢၼ်းပႂ်း ႁင်းတူဝ်ၵဝ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ တေၶိုၼ်ႈသုင်မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇဢၼ်ၸိူဝ်းလႆႈ ၶၢမ်ႇတၢင်းပူင်သွၼ်ပၼ် တင်းပၵ်းပိူင်လၢႆးပူင်သွၼ်ဢၼ်ဝႆႉလုၵ်ႈႁဵၼ်းပဵၼ်ငဝ်ႈသုၼ်ၵၢင်ႊသေ ႁဵတ်းသၢင်ႈၼႆႉ မၼ်းမိူၼ်ၼင်ႇ ဢၼ်ၽိူမ်ႉထႅမ် ပၼ်လမ်ႉၵတ်ႉ တႃႇၸူဝ်ႊၸၢတ်ႈပၢၼ်ၶဝ် ဢၼ်ၶဝ်တေလူဝ်ႇၸႂ်ႉၵႂႃႇ တႃႇဝၼ်းမိူဝ်းၼႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉဢိူဝ်ႈ။
ၽွၼ်းလီ ၽွၼ်းပၢင်ႈ ဢၼ်လႆႈတီႈ ပၵ်းပိူင်ၼႆႉ ပဵၼ်သင်လၢႆလၢႆ။
လုၵ်ႈဢွၼ်ႇဢၼ်ၸိူဝ်းလႆႈ တၢင်းပူင်သွၼ် တင်းလၢႆးဝႆႉလုၵ်ႈႁဵၼ်းပဵၼ်သုၼ်ၵၢင်ႊသေ ႁဵၼ်းဢဝ်ၼႆႉ ၶဝ်တေ ၸၢင်ႊလႆႈမႃး မီးမႃးလမ်ႉၵတ်ႉ တၢင်ႉႁႅင်းဢၼ်ၸၢင်ႊၵႂၢၼ်းထိင်းလႆႈ ငိူၼ်ႈတိုၼ်းဢဵၼ်ႁႅင်းလမ်ႉၵတ်ႉ တႃႇၸူဝ်ႊပၢၼ်ၶဝ်ဢိူဝ်ႈ။ ၼႂ်းဝၼ်းမိူဝ်းၼႃႈမႃး ၼႆၵေႃႈ ၶဝ်တေပဵၼ်မႃးလႆႈလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ ဢၼ်ၸၢင်ႊႁဵတ်းသၢင်ႈလႆႈ တႃႇလွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမုၼ်းႁိူင်းတူဝ်ၵဝ်ႇၶဝ်ၶိုၼ်းဢိူဝ်ႈ။ ယွၼ်ႉၵွပ်ႈပူင်သွၼ်ပၼ်မႃး တင်းလွင်ႈပဵၼ်ပိူင်လူင်တေႃႇ သၢႆပိူင်ပဵၼ် ဢၼ်ၵေႈလိတ်ႈပၼ် တၢင်းၶွင်ႈၶမ်သေယဝ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵိုင်ႇငၢမ်ႇတင်းၸၼ်ႉလိၵ်ႈလႄႈ ၸူဝ်ႊပၢၼ်ၶဝ်ပၼ်မႃးလႄႈ ၶဝ်တေမေႃၸႅၵ်ႇၽႄထတ်းၸၵ်းတင်းၵူတ်ႇထတ်းတေႃႇ လွင်ႈၶွင်ႈၶမ်သေယဝ်ႉ တေမုၼ်းႁိူင်းလႅင်းလီမႃး ၾၢႆႇလွင်ႈတႃႇၵေႈလိတ်ႈ ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢဝ်းမႃးၼႆ တေလႆႈႁၼ်ဝႃႈ တိူဝ်းတေမီးၽွၼ်းလီ ၵေးၸူးယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၵွပ်ႈလႆႈၶၢမ်ႇတၢင်းပူင်သွၼ်ပၼ် တင်းလၢႆးၶုတ်ႉဢွၵ်ႇပၼ်လမ်ႉၵတ်ႉ ၶဝ်လႄႈ ၶဝ်တေတိူဝ်းႁူႉမႃး လွင်ႈလီလႆႈၼပ်ႉထိုဝ် ဝႆႉၵႃႊၶၼ်တေႃႇတူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ တေမီးတၢင်းယုမ်ႇယမ်တေႃႇ တူဝ်ၵဝ်ႇယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တၢင်းႁၼ်ဢၼ် တေၸၢင်ႊမေႃ တူၺ်းႁၼ်ၾၢႆႇလီတင်းဢၼ်ထူပ်းတူဝ်တေႉ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ တေၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမုၼ်းႁိူင်းမႃး လမ်ႉၵတ်ႉဢၼ်ၸၢင်ႊၵႂၢၼ်းထိင်းၶိုၼ်းတူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ၊ လမ်ႉၵတ်ႉဢၼ်ၸၢင်ႊမေႃဢဝ် ၸႂ်ႉတိုဝ်းတၢင်ႉႁႅင်း ဢဵၼ်ႁႅင်းဢၼ်မီး တီႈတူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉတႄႇၵႂႃႇ လမ်ႉၵတ်ႉတၢင်ႉႁႅင်းတီႈ ၵေႃႉတေႃႉၵေႃႉၸိူဝ်းၼႆႉ တေၶိုၼ်ႈသုင်မႃး။ ၼႂ်းဝၼ်း မိူဝ်းၼႃႈမႃးၼၼ်ႉၼႆ တေၸၢင်ႊလႆႈမႃးၽွၼ်းလီ တႃႇသိုင်ႇႁိမ်းႁွမ်းၶဝ်၊ တီႈတူဝ်ၵဝ်ႇမၼ်းလႄႈ တီႈၸိူဝ်းႁိမ်းႁွမ်း မၼ်း၊ ၵႂႃႇတေႃႇၵမ်းလိုၼ်းမႃး ထိုင်ၸၼ်ႉၸိုင်ႈမိူင်းၼၼ်ႉ တေလႆႈႁၼ်ၽွၼ်းလီမႃးဢိူဝ်ႈ။
ၼႂ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ႒႑-ၼီႈၼႆႉသမ်ႉ ၼင်ႇဢၼ်ထုၵ်ႇလႆႈမီးဝႆႉ လွင်ႈလူင်ႉလႅၼ်ႇတႃႇ ၸူဝ်ႊပၢၼ်ပုၼ်ႈၽႂ် ပုၼ်ႈမၼ်း ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ လမ်ႉၵတ်ႉၸူဝ်ႊပၢၼ်( life skill)ၼၼ်ႉသေဢမ်ႇၵႃး၊ တေႃႇၸူဝ်ႊၸၢတ်ႈပၢၼ် ဢၼ်မၼ်း(လုၵ်ႈဢွၼ်ႇ)ၼၼ်ႉ တေလႆႈသိုပ်ႇၶီးၸႂ် ပဵၼ်တူဝ်ၵႂႃႇလႆႈလီငၢမ်းၼၼ်ႉ တၢင်းၶွင်ႈၶမ် ဢၼ်တေလႆႈႁူပ်ႉတေႃႇမႃးၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ႁႂ်ႈပေႃးၸၢင်ႊၵေႈလိတ်ႈၵႂႃႇလႆႈၼၼ်ႉ လမ်ႉၵတ်ႉၾၢႆႇဝူၼ်ႉၶႆႈ(thinking – skill)ၼႆၵေႃႈ တေလႆႈမီး တေႉတေႉၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ တီႈမိူင်းသိင်းၵပူရ်းၶဝ်လႂ်၊ တီႈၸိုင်ႈမိူင်းၵူႊမိူင်းမိူင်းၶဝ်လႂ်ၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ် သႂ်ႇပႃးသေ သွၼ်ပၼ်လၢႆး တၢင်းၸိူဝ်းၼႆႉဝႆႉယူႇဢိူဝ်ႈ။
တႃႇႁႂ်ႈပၵ်းပိူင်လၢႆးပူင်သွၼ် ဢၼ်ဝႆႉလုၵ်ႈႁဵၼ်းပဵၼ်သုၼ်ၵၢင်ႊ တႃႇလုၵ်ႈဢွၼ်ႇၶဝ် ပေႃးတေထိုင် တီႈ ဢွင်ႇမၢၼ်လႆႈ ၼၼ်ႉ ထုၵ်ႇလီလႆႈႁဵတ်းတင်းလၢႆးတၢင်း ၸိူဝ်ႉၼင်ႇႁိုဝ် ၶဝ်လၢႆလၢႆလႃႇ။
ၵွပ်ႈဝႃႈ တေလႆႈထတ်းႁၼ်တေႃႇ လွင်ႈတၢင်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇလုၵ်ႈဢွၼ်ႇၶဝ် ၵေႃႉတေႃႇၵေႃႉလႄႈ သုတ်ႈပုၼ်ႈမေႃသွၼ်တင်းလုၵ်ႈႁဵၼ်းၼႆႉ ထုၵ်ႇလီလႆႈမီးၽဵင်ႇၵၼ်ဢိူဝ်ႈ။ ပေႃးၸႂ်ႉလၢႆးတၢင်းဢၼ်ဝႆႉ လုၵ်ႈႁဵၼ်းပဵၼ်သုၼ်ၵၢင်ႊ(လၢႆးသုၼ်ၵၢင်ႊတေႃႇလုၵ်ႈႁဵၼ်းၼႆ တၵ်းတေလႆႈဝႆႉပၼ်လွင်ႈတူၺ်းထိုင် လုၵ်ႈႁဵၼ်းၵေႃႉတေႃႇၵေႃႉယဝ်ႉ၊ တေလႆႈပၼ် လွင်ႈပၵ်းၸႂ်သႂ်ႇႁၼ်တေႃႇယဝ်ႉ။ ပေႃးတီႈတၢင်ႇမိူင်းၼႆတႄႉ ၶဝ်ဝႃႈ ႁွင်ႈႁဵၼ်းဢွၼ်ႇ(small class)ၼၼ်ႉၼႃႇ။ ၼိူင်ႈ ႁွင်ႈႁဵၼ်းၵူၺ်းဝႆႉလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ 12-ၵေႃႉ၊ ၼမ်ထီႈသုတ်းၵေႃႈ 20-ၵေႃႉၵွၺ်းယဝ်ႉ။ တႃႇလွင်ႈၼႆႉ တေလႆႈမီးပၼ်ႁူင်းၵေႃႇၵၢႆႇ မၼ်းၼမ်ၼမ်၊ မေႃသွၼ်ၸၢႆး၊ မေႃသွၼ်ယိင်းၼႆၵေႃႈ လူဝ်ႇမီးပၼ်ၼမ်ၼမ်ယူႇယဝ်ႉ။
တေလႆႈပၼ်ၵၼ်ႊႁဵၼ်း ၽိုၵ်းၽွၼ်ႉႁႂ်ႈမေႃသွၼ်ၶဝ်သေယဝ်ႉ တေလႆႈသွၼ်ပၼ်တင်းလၢႆးၸၼ်ၸႂ်ႁူၺ်းတွမ်ႊလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ တီႈၼႂ်းႁွင်ႈႁဵၼ်းလိၵ်ႈယဝ်ႉ။ လၢႆးတၢင်းၸိူဝ်းၼႆႉ တူဝ်မေႃသွၼ်ၶဝ် ၶိုၼ်းမႄးဢဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းသေယဝ်ႉ သွၼ်ပၼ်ယူႇႁိုဝ် ဢမ်ႇသွၼ်ပၼ်ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉၵေႃႈ သမ်ႉလႆႈဝႆႉတင်းပၵ်းပိူင် ဢၼ်တေၶၢတ်ႈလၢမ်းတဵမ်း ၸွမ်းတူၺ်းမၼ်းသေၵွၼ်ႇဢိူဝ်ႈ။ ယွၼ်ႉၵွပ်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းပၵ်းပိူင် လၢႆးတၢင်းပူင်သွၼ်ဢၼ်ဝႆႉ လုၵ်ႈႁဵၼ်းပဵၼ်သုၼ် ၵၢင်ႊသေယဝ်ႉသွၼ်လႄႈ ၽွၼ်းလႆႈလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်မၼ်း တေၸၢင်ႊလႆႈလႆႈၵႃႊႁိုဝ်၊ တၢင်းယၢပ်ႇၽိုတ်ႇ ဢၼ်လႆႈ ႁူပ်ႉထူပ်း မိူဝ်ႈၽွင်းယၢမ်းဢၼ်ပူင်သွၼ်၊ တၢင်းႁူပ်ႉထူပ်းၸိူဝ်းၼႆႉၼႆႉ ၼင်ႇႁိုဝ်တေၶိုၼ်းလႆႈႁူႉၶိုၼ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ တေလႆႈႁဵတ်း ႁႂ်ႈလႆႈႁူႉ၊ ႁႂ်ႈႁူႉလႆႈၼၼ်ႉယူႇ ၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်ပၼ်ၵၼ်ႊႁဵၼ်း ၽိုၵ်းၽွၼ်ႉႁႂ်ႈမေႃသွၼ်ၶဝ်ၼၼ်ႉၼႆၵေႃႈ မီးသွင်မဵဝ်းဢိူဝ်ႈ။ ဢၼ်တေလႆႈသွၼ် ပၼ်တေႃႇမေႃသွၼ် ၸိူဝ်းပဵၼ်မႂ်ႇၶဝ်ၼၼ်ႉသမ်ႉမဵဝ်းၼိူင်ႈ။ မၢင်ႊၸိူဝ်းၶဝ်သမ်ႉ တေပဵၼ်ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉငဝ်ႈသေ ၶၢႆႉၸူးႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉၵၢင် ဢၼ်ၸၼ်ႉတၢၼ်းတႃႊၶုၼ်တေ ၶိုၼ်ႈၵႂႃႇထႅင်ႈၶၵ်ႉၼိူင်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ တေမီးယဝ်ႉ။ ပေႃးတေႃႇၸိူဝ်းၶဝ်ၼႆႉၼႆသမ်ႉ တေလႆႈၽိုၵ်းၽွၼ်ႉပၼ် ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇတင်းပၢႆးႁဵၼ်း ပၢႆးလႂ်ပၢႆးၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ပေႃးတႃႇၸိူဝ်းမေႃသွၼ် ဢၼ်ယၢမ်ႈမီးၸူဝ်ႊၶၢဝ်း ပူင်သွၼ်တူဝ်ထူပ်းၼမ်မႃးတေႉယဝ်ႉ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉတႄႉ တေလႆႈမီးပၼ်ၵၼ်ႊႁဵၼ်း ၽိုၵ်းၽွၼ်ႉသိုပ်ႇၽေႈလႂ်၊ ၵၼ်ႊႁဵၼ်းလိုမ်ႉၽိူမ်ႉထႅင်ႈၼၼ်ႉလႂ်ယူႇဢိူဝ်ႈ။ လွၵ်းလၢႆးပူင်သွၼ် ဢၼ်ဝႆႉလုၵ်ႈႁဵၼ်းပဵၼ်သုၼ်ၵၢင်ႊၼႆႉတႄႉ တေလႆႈတႄႇၸႂ်ႉတိုဝ်းတီႈ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉငဝ်ႈၵႂႃႇဢိူဝ်ႈ။ ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇတင်း လွၵ်းလၢႆးပၢႆးႁဵၼ်းၼႆႉ ဢၼ်ပဵၼ်ၼင်ႇလၵ်းၼမ်းလၵ်းႁဵၼ်းၶဝ်လႂ်၊ ၶူဝ်းၶိူင်ႈၸွၺ်ႈၽိူမ်ႉ ပၼ်ၵၼ်ႊႁဵၼ်းၶဝ်လႂ်ၸိူဝ်းၼႆႉ တေလႆႈႁဵတ်းႁိုဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၸိူဝ်းၼႆႉၶဝ်လႂ်ၵေႃႈ တေလႆႈပၼ်ၵၼ်ႊႁဵၼ်း ၽိုၵ်းၽွၼ်ႉ ယူႇဢိူဝ်ႈ။
ၵမ်းၼႆႉတႄႉ လႅၵ်ႈလၢႆႊဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉတႄႉ ပၼ်ၵၼ်ႊႁဵၼ်း ၶိုၼ်ႈၽိုၵ်းၽွၼ်ႉယဝ်ႉသေၵေႃႈ သမ်ႉ ဢမ်ႇၶိုၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်မၼ်းၼႆႉ မီးမႃးဢိူဝ်ႈ၊ ထၢင်ႇမိူဝ်းၼႃႈ ဢမ်ႇလီလႆႈပၼ်မီးယဝ်ႉ။ ပေႃးတၵ်းဝႃႈ ၽိူမ်ႉထႅမ်ပၼ်လႆႈ ၶေႃႈတၢင်းလူဝ်ႇငဝ်ႈပိုၼ်ႉမၼ်းလႆႈယူႇၼႆတေႉ လၢႆးတၢင်းပူင်သွၼ်ဢၼ်ၼႆႉၼႆႉ ဢဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းလႆႈဢိူဝ်ႈ ထၢင်ႇႁၼ် ၼင်ႇၼႆ။
ယဝ်ႉၵေႃႈ သုတ်ႈပုၼ်ႈမေႃသွၼ် တင်းလုၵ်ႈႁဵၼ်း ထုၵ်ႇလီလႆႈမီးလွင်ႈငၢမ်ႇၵၼ်ဢိူဝ်ႈ။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉၼႆ တေဝႆႉ ၸၼ်ႉသီႇ၊ ၸၼ်ႉပႅတ်ႇတင်းၸၼ်ႉသိပ်းၶဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်ပၢင်ထၢမ် လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၼၼ်ႉၼႃႇ။ လၢႆးၼႆႉထုၵ်ႇလီလႆႈမီး ပၼ်ယူႇ။ လွင်ႈၵူတ်ႇထတ်းထိၼ် တူၺ်းတေႃႇလမ်ႉၵတ်ႉ လုၵ်ႈႁဵၼ်းၶဝ်ၼႆႉ ပေႃးတေထတ်းတူၺ်း တင်းလၢႆးပၢင် ထၢမ်လိၵ်ႈၼႆတႄႉ သင်ၵူတ်ႇထတ်းပၼ် ၵႅပ်ႉၵႅပ်ႉလီလီငၢမ်းငၢမ်းၼႆ ၽူႈၵတ်ႉၶႅၼ်ႇသႅမ်းၵႃႊၶဝ် တေပဵၼ်ဢွၵ်ႇမႃး တင်းထၢင်ႇၸႅင်ႈယူႇယဝ်ႉ။ တႃႇၸိူဝ်းဢမ်ႇပေႃးၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ ပဵၼ်လီၸိူဝ်းၼၼ်ႉၶဝ်တႄႉ ဝႆႉၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵဝ်ႇၼၼ်ႉသေ ၶိုၼ်းႁဵတ်းပၼ်ၵၢၼ်ႊႁဵၼ်းႁူဝ်ၶမ်ႈၶဝ်လႂ်၊ ၽိုၵ်းသွၼ်ပၼ်ၾၢႆႇၾႆးၾႃႉၶဝ်လႂ်၊ ၾၢႆႇပၢၼ်းယၢင်ႊ မေႃမိုဝ်း ၵေႃႈၵၢႆႇၶဝ်လႂ်၊ ၵၼ်ႊႁဵၼ်းၸွမ်းၼင်ႇၵၢပ်ႈပၢၼ် ဢၼ်ပဵၼ်ၸိူဝ်းတၢင်ႇမဵဝ်း ၶဝ်လႂ်ပၼ်ယူႇဢိူဝ်ႈ။ ပေႃးၶိုၼ်းမႄးပိုတ်ႇၽုၺ်ႇပၼ် ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉသုင် ၾၢႆႇၵၼ်ႊမေႃၸၢၵ်ႈ မေႃမိုဝ်းလႆႈၵေႃႈ တေၸၢင်ႊမီးမႃး ၵူၼ်းၵၢၼ်ဢၼ်လူင်ႉလႅၼ်ႇ တူဝ်ထူပ်းၶဝ်လႆႈယူႇယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၵွပ်ႈပၢင်ထတ်းထိၼ် လမ်ႉၵတ်ႉဢၼ်ၸိူဝ်းၸိူဝ်ႉၼင်ႇၼႆၶဝ်သေ တင်းလွၺ်းလွၺ်း သေၵေႃႈ ႁူဝ်ၼပ်ႉလုၵ်ႈႁဵၼ်း တေဢေႇမႃးလႆႈယူႇယဝ်ႉ။ ႁူင်းၵေႃႇၵၢႆႇၾၢႆႇႁူင်းႁဵၼ်းသမ်ႉ လူဝ်ႇႁႂ်ႈလိူဝ်မႃး ။ ႁူဝ်ၼပ်ႉ မေႃသွၼ်ၶဝ်ၼႆၵေႃႈ ပေႃးတိူဝ်းသေ ပၼ်ၵၢၼ်မႃးလႆႈ ၼႆတႄႉ ဢမ်ႇပေႃးႁိုင်သင် ၼႂ်းဝၼ်းမိူဝ်းၼႃႈၼႆႉ သုတ်းလုၵ်ႈ ႁဵၼ်းတင်းမေႃသွၼ်ၶဝ် တေဢဝ်ၽဵင်ႇငၢမ်ႇ ၵၼ်မႃးလႆႈယူႇယဝ်ႉ။
ၵပ်းၵၢႆႇတင်း လွင်ႈလၢႆးႁဵၼ်းၼႆႉသေယဝ်ႉ ၼႂ်းဝၼ်းၸင်ႇၼႆႉၶၢဝ်ႉၶၢဝ်ႉၼႆႉတႄႉ ၵွပ်ႈပဵၼ်ၽွင်းတိုၵ်ႉငႃ လႅၵ်ႈလၢႆႊၵွၺ်းလႄႈ တႃႇလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ ၸိူဝ်းတီႈၸၼ်ႉၵၢင်၊ ၸၼ်ႉသုင်ၸိူဝ်းၼႆႉတႄႉ ၶႂ်ႈၶဝ်ႈႁီႉၵၼ်တင်းလၢႆးၼႆႉ ၸင်ႇတေၸၢင်ႊၶဝ်ႈလႆႈယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႊဝႃႈႁိုဝ်ၵေႃႈ တၵ်းတေလႆႈတႄႇတီႈ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉငဝ်ႈယဝ်ႉ။ ၼႆႉပဵၼ် ဢၼ်လီသေပိူၼ်ႈယဝ်ႉ။ ပေႃးလႆႈတၢင်းယၢမ်ႈၵႂႃႇ ၸဵမ်မိူဝ်ႈၸၼ်ႉငဝ်ႈယဝ်ႉၼႆတႄႉ ပေႃးၽႅဝ်မႃးၸၼ်ႉၸွမ်ၼႆ ၶဝ်တေၸၢင်ႊမေႃႁႃဢဝ်ၶေႃႈမၢႆၶေႃႈၵႅမ်းလႂ်၊ ၶေႃႈမုၼ်းၶဝ်လႂ် ႁင်းၶေႃသေ ႁဵတ်းလႆႈၵၢၼ်လမ်းႁဵၼ်း(thesis) ၶဝ်ၵႂႃႇလႆႈယူႇယဝ်ႉ။ ၵမ်းၼႆႉတႄႉ ယင်းပႆႇပဵၼ်ၵွၼ်ႇ။ ယင်းတိုၵ်ႉလႆႈငိၼ်းယူႇဝႃႈ ပၢႆးႁဵၼ်းဢၼ်တူဝ်ၵဝ်ႇ တေလႆႈႁပ်ႉဢဝ်ၶူး မၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈထုတ်ႇတႅမ်ႈဢဝ်ဝႃႈ၊ ၶၢတ်ႈပိူၼ်ႈတႅမ်ႈပၼ်ဝႃႈ ၊ ဢၼ်ဝႃႈတူဝ်ၵဝ်ႇတႅမ်ႈယူႇၼၼ်ႉ သမ်ႉဢမ်ႇႁူႉ လွင်ႈ တၢင်းမၼ်းဝႃႈ၊ ဝႃႈၼႆသေ မီးပဵၼ်လၢႆလၢႆ မဵဝ်း ႁူႉဢမ်ႇႁူႉဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်ဝႃႈ တႃႇတေၼေၼမ်ႉၼေတူဝ် ႁႂ်ႈပၵ်းပိူင်ပၢႆးႁူႉမေႃပၺ်ႇၺႃႇ ဢၼ်လီဢၼ်ၶႅမ်ႉ တႃႇဝၼ်းမိူဝ်းၼႃႈ ႁႂ်ႈလႆႈပဵၼ်ဢွၵ်ႇမႃးလႆႈၼၼ်ႉ မၼ်းမီးပဵၼ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းဝႆႉတီႈတင်းသဵင်ႈသဵင်ႈယဝ်ႉဢိူဝ်ႈ။ တၢင်းၵမ်ႉၸွၺ်ႈတီႈ ၽူႈ ယႂ်ႇၵူၼ်းလူင် ဢၼ်ၸိူဝ်းတီႈႁွင်ႈၵၢၼ်ၶဝ် ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇဝႆႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ လူဝ်ႇယူႇယဝ်ႉ။ တေလႆႈတူၺ်းတေႃႇ ၼႂ်း ဝၼ်းမိူဝ်းၼႃႈသေယဝ်ႉ တမ်းမၢႆၽႅၼ်ၵၢၼ် ပိူင်တမ်းမၼ်းၵႂႃႇဢိူဝ်ႈ။ ပေႃးဝႃႈပၵ်းပိူင်းဢၼ်ၼႆႉ ထိုင်တီႈလႆႈဢွင်ႇမၢၼ် ၵႂႃႇယဝ်ႉၼႆတႄႉ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇဢၼ်ၸိူဝ်းလႆႈ ၶၢမ်ႇတၢင်းသွၼ်ႁဵၼ်းမႃး၊ ၸိူဝ်းလႆႈလတ်းၽၢၼ်ႇမႃးတီႈ ၼႂ်းပၵ်းပိူင်ဢၼ်ၼႆႉၶဝ်လႂ်၊ ၸိူဝ်းဢူႈမႄႈၶဝ်လႂ်၊ ၸိူဝ်းသိုင်ႇႁိမ်းႁွမ်းၶဝ်လႂ်၊ ၵမ်းလိုၼ်းသုတ်းမႃး တေႃႇပေႃးထိုင် ၸၼ်ႉၸိုင်ႈမိူင်းၼၼ်ႉၵေႃႈ တေၸၢင်ႊလႆႈမႃး ငိူၼ်ႈငဝ်ႈတိုၼ်းလၢင်းၵူၼ်းၶူင်းၵၢင် ဢၼ်မီးလမ်ႉလီႁဵတ်းသၢင်ႈလႆႈ တင်းတဵမ်ထူၼ်ႈၼၼ်ႉမႃးယူႇယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼႆ ၼင်ႇႁိုဝ် ပၵ်းပိူင်လၢႆးပူင်သွၼ်ၼႆႉ ပေႃးတေၸၢင်ႊပဵၼ်လႆႈ ဢွင်ႇမၢၼ်ထိုင်တီႈ လီငၢမ်းၼၼ်ႉ တင်းသဵင်ႈသဵင်ႈ(လုၵ်ႈႁဵၼ်း၊ ဢူႈမႄႈ၊ မေႃသွၼ်၊ တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ႁူမ်ႈပႃးႁွင်ႈၵၢၼ်ၵူႊၾၢႆႇၾၢႆႇ၊ ပိူင်လူင်မၼ်း လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၶဝ် ၸိူဝ်းၼႆႉ) တေလႆႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈသၢၼ်မိုဝ်းၵၼ် ၽဵင်ႇၽဵၼ်ႈသေ ၶတ်းၸႂ်ႁဵတ်းသၢင်ႈ ၵႂႃႇ တိၵ်းတိၵ်းယူႇယဝ်ႉဢိူဝ်ႈ။
ၵွပ်ႈမုင်ႈႁၼ်တူၺ်းၵႂႃႇ လႆႈၺၢၼ်ႇ လုမ်ႈၾႃႉတႆး ၵူႊပႃႈၵူႊၽၢႆႇ တိုၵ်ႉမူဝ်းမဝ်းလပ်းသိင်ႇဝႆႉၵွၼ်ႇလႄႈ ၸင်ႇ လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉ လိၵ်ႈပိုတ်ႇၼႆႉ တင်းဢၢႆဢၢႆဢွၼ်ႇသေဢေႃႈ။ ဢီႈသင်ၵေႃႈ ဢမ်ႇလိူဝ်လႆႈတၢင်းၶတ်းၸႂ် သႂ်ႇႁႅင်းလႄႈ၊ ပေႃးၶတ်းၸႂ်ၼႆ ၸၢင်ႊပဵၼ်လႆႈယူႇ။ လိၵ်ႈပိူၼ်ႈ ၽီတႅမ်ႈပၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈၼႆၵေႃႈ ပေႃးႁၼ်ထိုင်လႆႈယူႇၸိုင်-