ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်း၊ မိူင်းမၢၼ်ႊ

တွၼ်ႊၼမ်း

မိူင်းၼိူင်ႈမိူင်းၼႆႉ တွၼ်ႈတႃႇၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးတေၶိုပ်ႈၼႃႈၼၼ်ႉ မၼ်းပဵၼ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈဝႆႉတေႉတေႉ ယူႇယဝ်ႉ။ တႃႇၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီး တေ ၶိုပ်ႈၼႃႈၼၼ်ႉ လႆႈၸႂ်ႉလၢႆးတၢင်းၵူႊ မဵဝ်းမဵဝ်း သေ ၶတ်းၸႂ်သႂ်ႇႁႅင်း တေႉတေႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တႃႇၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးတေ ၶိုပ်ႈၼႃႈၼၼ်ႉၵေႃႈ မၼ်းယၼ်ၼိူဝ်လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ ၊ ၵူၼ်းမိူင်း လႄႈ မိူင်းၵူႊမိူင်းဢၼ်မီးႁိမ်း ႁွမ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ တင်းၵူၼ်းမိူင်းၼႆႉ သင်ၶဝ်သႂ်ႇဢဵၼ်ႁႅင်းသေ ႁဵတ်းၵၢၼ်ၼႆၸိုင် ၶူဝ်းၵုၼ်ႇ ၶဝ်ႈတေတိူဝ်းမႃး၊ ငိုၼ်းၶဝ်ႈၸိုင်ႈမိူင်းတေတိူဝ်းၼမ်မႃး၊ ငိုၼ်းၶဝ်ႈၶွင်ၵူၼ်းၼိူင်ႈၵေႃႉၵေႃႈတေ တိူဝ်းၼမ်မႃးယဝ်ႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်းၶဝ်တိူဝ်းၶႅမ်ႉမႃးသေ လႆႈယူႇသႃႇလူမ်ၸႂ်မႃးၼႆ ၸၢင်ႊတေမၵ်းမၼ်ႈမႃးၸိူင်ႉၼၼ် ၵေႃႈလႆႈယူႇယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်းၼႆႉ မၼ်းဢမ်ႇငၢႆႈမိူၼ်ၸိူင်ႉၼၼ်ၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၽၢႆႇလင်ၵၢၼ်ႁုၼ်ႈမုၼ်းၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်းၼႆႉ မၼ်းၵေႃႈတိုၼ်းမီးလွင်ႈၶွင်ႈၶမ်ဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ လွင်ႈၶွင်ႈၶမ်မၼ်းတႄႉၵေႃႈ ပဵၼ်ၵၢၼ်ၸႅၵ်ႇၽႄငိုၼ်း ႁႂ်ႈမၼ်း ၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၶွင်ႈၶမ် လႄႈ မဵတ်ႇမၢႆၶွင်ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၼႆႉ မၼ်းယၢမ်ႈမီးမႃးပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ်ယူႇယဝ်ႉ။ ဢိင် ၼိူဝ်လွင်ႈတၢင်းၼႆႉသေ ႁဝ်းတေၸႅၵ်ႇတူၺ်းၵၢပ်ႈပၢၼ် 3 ပၢၼ်ယူႇယဝ်ႉ။ ၵၢပ်ႈပၢၼ် 3 ပၢၼ်ၼၼ်ႉတေႉၵေႃႈ-

1. ပၢၼ်ၽႃႇလီႇမၢၼ်ႇ တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ၊
2. ပၢၼ်သူဝ်ႇသျလ်ႇလိသ်ႉ
3. ပၢၼ်ၸဝ်ႈဢႃႇၼႃႇ ၶဝ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။

ပၢၼ်ပႃႇလီႇမၢၼ်ႇ တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ

မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းတၢင်းၼႆႉ မိူင်းမၢၼ်ႊႁဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ်မီး ၶူဝ်းၶွင်ငိုၼ်းၶမ်းၼမ်သေ မၢၵ်ႈမီးဝႆႉတေႉတေႉယဝ်ႉ။ ပိူင်လူင်မၼ်း မိူဝ်ႈၽွင်းၼွၵ်ႈမိူင်းၶူဝ်းရီးယႂ်းႁွင်ႇ၊ ၵူဝ်းရီးယႂ်းၸၢၼ်းၶဝ် တိုၵ်းၵၼ် မိူဝ်ႈပီႊ 1950-53 ၼၼ်ႉ လႆႈဢဝ်ၶဝ်ႈသၢၼ် ၼႂ်းမိူင်းႁဝ်းတင်းၼမ်သူင်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ မိူဝ်ႈၽွင်းၼင်ႇၼၼ် ဢၼ်ပဵၼ်ၸွမ်ၽွင်းလူင်ဢူးၼူႉၵေႃႉဢၼ်ဢွၼ်ႁူဝ် ၸုမ်းၾၢႆႇလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ ၽသပလ မိူဝ်ႈပီႊ 1952 ၼႆႉၶဝ်ၶႅၼ်ႇတႅမ်ႈၶူင်းၵၢၼ် ၵူၼ်းမိူင်းလူင် (စီမံကိန်းပြည်တော်သား) ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးၶၢဝ်းယၢဝ်းၼၼ်ႉသေ မၼ်းသူၼ်းတုမ်ႊဝႃႈ ၵူၼ်းၼိူင်ႈၵေႃႉၼႆႉ ႁႂ်ႈမီးႁိူၼ်းၼိူင်ႈလင်၊ ၵႃးၼိူင်ႈလမ်းၼႆ ယဝ်ႉ။

လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊၵႂႃႇသေ လွင်ႈၼွၼ်းၾၼ်ႁဝ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၼႄၼမ်ႉၼႄတူဝ်မႃးလႆႈသေတႃႉၵေႃႈ မိူဝ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉတႄႉ ႁဝ်းၶၢတ်ႈလၢမ်းလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ပၢၼ်ဢၼ်မၢၵ်ႈမီးႁိူဝ်ႈႁိူင်းဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ မိူင်းမၢၼ်ႊၼႆႉ ပေႃးတေမႃးတူၺ်းတီႈၼႂ်းမိူင်းဢေးသီးယႂ်းၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇၼႆၸိုင် ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၵၢၼ်ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၼႆႉ မၼ်းဢမ်ႇတႅမ်ႇလိူဝ်ပိူၼ်ႈၼင်ႇၵဝ်ႇ။ တင်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ တင်းလႆႈၼပ်ႉထိုဝ် မိူင်းမၢၼ်ႊမႃးယူႇယဝ်ႉ။

သင်တေၼႄတူဝ်ယၢင်ႇၶွင် ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈမိူင်းမၢၼ်ႊၵမ်ႈၽွင်ႈၼႆၸိုင် ၸၼ်ႉၸွမ်တီႈတႃႈၵုင်ႈၼႆႉ မၼ်းပဵၼ် ၸၼ်ႉၸွမ်ဢၼ်ၶိုတ်း ၸၼ်ႉဢၼ်ၼိူင်ႈတီႈၼႂ်းမိူင်းဢေးသီးယႂ်းၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇၼႆၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ မိူင်းမၢၼ်ႊၼႆႉ မီးႁူင်းၸၢၵ်ႈဢၼ်ၶိုတ်းၵၢပ်ႈ၊ မီးႁူင်း ၵၢၼ်ယဝ်ႉလႄႈ တင်းလႆႈသူင်ႇၵႃႉၶၢႆထိုင် မိူင်းႁိမ်းႁွမ်းႁဝ်းၼၼ်ႉယူႇ ယဝ်ႉ။ ႁူင်းၸၢၵ်ႈလဵၵ်း ဢိၼ်းသိင်ႇ၊ ႁူင်းၸၢၵ်ႈယႃႈယႃ ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ BPL တီႈၸူဝ်ႉၵူင်း၊ ႁူင်းၸၢၵ်ႈထူင်ၸၢၼ်ႈ တီႈၼွၵ်ႉၵူၵ်ႉၸိၼ်း လႄႈ ႁူင်းၸၢၵ်ႈတေႃးၶူဝ်းလႄႈမႆ တမၢႆးၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ႁူင်းၸၢၵ်ႈဢၼ်ယႂ်ႇ ဢၼ်လူင်ယူႇယဝ်ႉ။မိူင်းမၢၼ်ႊၼႆႉ ၵၢၼ်ပူၵ်းတင်ႈပၢႆးၸၢၵ်ႈၼႆႉ မိူဝ်ႈၽွင်းယၢမ်းငဝ်းလၢႆးၵူဝ်းရီးယႂ်းၸၢၼ်းၼႆႉ မၼ်းဢမ်ႇပေႃးပိူင်ႈၵၼ်တင်းမိူင်းမၢၼ်ႊၼင်ႇၵဝ်ႇ ၶၢဝ်းယၢမ်းမိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉ သင်ဝႃႈႁဝ်းလႆႈၶႂၢင်ႉသိုပ်ႇႁဵတ်းလွင်ႈ ဢၼ်းတေၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးတိၵ်းတိၵ်းၼႆၸိုင် ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈပၢႆးၸၢၵ်ႈၼႆၵေႃႈ တေဢမ်ႇတႅမ်ႇလိူဝ်သေ ၵူဝ်းရီးယႂ်းပွတ်းၸၢၼ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇႁၢင်ႉဢမ်ႇၵၢတ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ပၢၼ်ပႃႇလီႇမၢၼ်ႇတီႇမူဝ်ႇၶရီႇသီႇၼႆႉ မီးႁူင်းၵၢၼ်သုၼ်ႇလဵဝ် လႄႈ မၼ်းပဵၼ်ၽွင်းယၢမ်း ဢၼ်တိုၵ်ႉတိုင်ႈၶိုၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သင်တေၼႄတူၺ်းတူဝ်ယၢင်ႇမၼ်းၼိူင်ႈဢၼ်ၼႆၸိုင် လူတ်ႉသၢမ်လေႃႉဢၼ်လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၶဝ်ၶီႇ မိၵ်ႈပူဝ်ႇဢူင်းတီးၼၼ်ႉၼႆၸိုင် ၶဝ်မီးတၢင်းႁၼ်ထိုင်တီႈတေတႄႇတင်ႈႁူင်းၸၢၵ်ႈလူတ်ႉၼႆၵေႃႈ ယၢမ်ႈငိၼ်းမႃးယူႇယဝ်ႉ။ ၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႊၼႆႉ မိူဝ်ႈၽွင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈယင်းတိုၵ်ႉမီးပိုၼ်ႉ ငဝ်ႈမိူၼ်ၼင်ႇ ဢွင်ႇလဵၵ်းသႂ်ႇထၢင်ႇ ၶဝ်ၼႆၵေႃႈမီးၵၢၼ်တၢင်းၼမ် တၢင်းလၢႆယူႇယဝ်ႉ။ တႃႇတေၵေႃႇတင်ႈၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႊၼႆႉ မၼ်းမီးပိုၼ်ႉထၢၼ်ဢၼ်ၶႅမ်ႉမၼ်းဝႆႉယဝ်ႉၼႆၵေႃႈဝႃႈ ယူႇယဝ်ႉ။

မိူဝ်ႈလဵဝ်ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးဢၼ်ယၢမ်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃး မိူဝ်ႈပၢၼ်ပႃႇလီႇမၢၼ်ႇတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၼၼ်ႉ ႁဝ်းမႄးတူၺ်းၶိုၼ်းတီႈၵၢၼ်ၽႄငိုၼ်းၶဝ်ႈၼၼ်ႉ။ ၵၢပ်ႈပၢၼ်မိူဝ်လဵဝ်ၼႆႉ ဢွၼ်ၵၼ်မၵ်းမၼ်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈငိုၼ်းတိုၼ်းလၢင်းလူင်ၼႆသေ ၶူဝ်းၶွင်ငိုၼ်းၶမ်းဢၼ်ႁဝ်းပိူင်ႇ၊ ငိုၼ်းၶဝ်ဢၼ်လႆႈတင်းၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၵူၼ်းမီး ၵူၼ်းၽၢၼ်ၼႆႉ ပႅၵ်ႇပိူင်ႈဝႆႉၼႆ မၼ်းႁၼ်ၸႅင်ႈလႅင်းဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ မိုဝ်ႈၶၢဝ်းၼၼ်ႉၼႆႉ ၵူၼ်းမၢၵ်ႈမီးၶဝ်လႆႈပိူင်ႇဝႆႉႁိူၼ်းတႅၵ်ႈႁိူၼ်းဢုတ်ႇ၊ လူတ်ႉ၊ ၵႅဝ်ႈသႅင် ငိုၼ်းၶမ်း လႄႈ လႆႈယူႇၸွမ်းၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်လႆႈၶၢမ်ႇၸီးၸဵမ်ႇ မိူၼ်ၼင်ႇ ဢွမ်လူမ်းၶဝ်၊ ယၢမ်းမူင်းၶဝ်၊ ၽတ်ႉလူမ်းၶဝ်လႂ်တႄႇဢဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၼႆႉ လႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်းမႃးဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ၵၢပ်ႈမိူဝ်ႈၼၼ်ႉၼႆႉ ၵူၼ်းၵူႊ ၵေႃႉၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈဝႃႈလႆႈၵႂႃႇၶိုၼ်ႈၸၼ်ႉၸွမ်ၵူႊၵေႃႇသေ သမ်ႉပဵၼ်လုၵ်ႈၵူၼ်းမီး၊ ၵူၼ်းၵႃႉၶဝ်ၵွၺ်းၵႂႃႇၶိုၼ်ႈလႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵွၺ်းလႆႈ ပဵၼ်ၵူၼ်းဢၼ်လႆႈႁပ်ႉၶူးသေ မေႃပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၵူၼ်းၵူႊၵေႃႉၼႆႉ ဢမ်ႇမီးတိုဝ်ႉတၢင်းဢၼ်လႆႈႁဵၼ်းပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇမႃးၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်။ ၵူၼ်းၽၢၼ်ၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈလႄႈ ၵူၼ်း ဢၼ်ယူႇ ၼႂ်းဝၢၼ်ႈၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉၼႆႉ ၸၢင်ႊမီးလႆႈ ၵူၼ်းႁပ်ႉၶူးလႆႈ သေတႃႉၵေႃႈ တႃႇတေႇလႆႈႁၼ်ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇသူႈမီး။ မေႃသွၼ်လူင်ပႃႇမွၵ်ႉၶႃႉၵေႃႉ ၼိူင်ႈၼႆႉ မိူဝ်ႈမၼ်းတိုၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ သင်မၼ်း မိူဝ်းၵႂႃႇတီႈဝၢၼ်ႈ ၼႆၸိုင် ၵူၼ်းတင်းဝၢၼ်ႈၼႆႉ ဢမ်ႇယၢမ်ႈႁၼ်ၵူၼ်း ႁပ်ႉၶူးလႄႈ ဢွၼ် ၵၼ်ဢွၵ်ႇမႃးတူၺ်းယူႇယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၾႆးဢမ်ႇၵုမ်ႇ ထူၼ်ႈၼႆလႄႈ ယင်း လႆႈတႆႈၾႆးလူတ်ႉသေ ၼႄၼႆၵေႃႈ ဝႃႈယူႇယဝ်ႉ။

မိူဝ်ႈယၢမ်းၼၼ်ႉ ၸွမ်းဝၢၼ်ႈၼႆႉ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇတူၵ်းတႅမ်ႇၵႃႊႁိုဝ်ၼႆၸိုင် ဝၢၼ်ႈမိူင်းၼႆႉ ပဵၼ်လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၸုမ်းလႂ်ဢုပ်ႇပိူင်ႇဝႆႉၼႆၵေႃႈ တင်းဢမ်ႇႁူႉၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းဢၼ်ထၢင်ႇဝႃႈ တိုၵ်ႉပဵၼ်လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈဢိင်းၵလဵတ်ႈၶဝ် ဢုပ်ႉဝႆႉၼႆၵေႃႈ မီးယူႇယဝ်ႉ။ ပေႃးတေမႃး တူၺ်းတီႈၼႆႈတေႉတေႉၼႆၸိုင် ၶိူင်ႈဢၼ်ၵပ်းသိုပ်ႇၵၼ်တင်းၵူၼ်း ႁဝ်းၶဝ် ၼင်ႇလိၵ်ႈၽိုၼ်ၶၢဝ်ႇ၊ ဢွမ်လူမ်းၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ယင်းဢမ်ႇပႆႇၽႅဝ် ဢမ်ႇလႆႈပိူင်ႇ၊ ယွၼ်ႉၵွပ်ႈဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်းၵေႃႈၸႂ်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ဝဵင်း လႄႈ ဝၢၼ်ႈၼႆႉ မၼ်းပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်တၢၼ်ႇႁိုဝ်ၼႆၵေႃႈ ႁူႉလႆႈၸႅင်ႈလႅင်းယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၽွင်ႈယၢမ်းၼၼ်ႉ ပၢႆးဝူၼ်ႉၵၢၼ်မိူင်းၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ပဵၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉ ဝႃႇတႃႉၶွမ်ႇမိဝ်ႇၼိၵ်ႉမၢၵ်ႉသ်၊ လီႇၼိၼ်ႇ လႄႈ မဝ်ႇၸိုဝ်ႇတုင်းၶဝ် တွၼ်ႊတႃႇတေတႄႇတင်ႈၵၢပ်ႈပၢၼ်မႂ်ႇၸဝ်ႈငိုၼ်း တိုၼ်းလၢင်းလႄႈ ၸင်ႇလႆႈၵၢဝ်ႇဝႃႈ ပၢၼ်ၸဝ်ႈငိုၼ်းတိုၼ်းလၢင်းၼႆ ယူႇယဝ်ႉ။

သင်ႁဝ်းတေမႃးႁုပ်ႈတူၺ်းၼႆၸိုင် မိူဝ်ႈပၢၼ်ၽႃႇလီႇမၢၼ်ႇ တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၼၼ်ႉ ၵၢၼ်ၶိုပ်ႈၼႃႈၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၼႆႉ မၼ်းယၢမ်ႈမီးလွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇယူႇသေတႃႉၵေႃႈ ၵၢၼ်ၸႅၵ်ႇၽႄငိုၼ်းၶဝ်ႈၼႆႉ မၼ်းမီးလွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်၊ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၵူၼ်းၵေႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်တင်းၼမ်တင်းလၢႆဝႆႉ ပၢၼ်ၼိူင်ႈယူႇယဝ်ႉ။ လွင်ႈမီးလွင်ႈၽၢၼ်ၼႆႉ မၼ်းပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်သေတႃႉ ၵူၼ်းဢၼ်ၽၢၼ်ၶဝ် ဢၼ်ယူႇတီႈၸၼ်ႉဢၼ်တႅမ်ႇသုတ်းၼႆၵေႃႈ ယင်းတိုၵ်ႉမီးၵၢၼ်ၸုၵ်းၸင်ႈလႆႈႁင်းၶေႃသေ ယူႇလႆႈယူႇယဝ်ႉ။ တွၼ်ႊတႃႇၶဝ်ႈၼိူင်ႈတႃႇတႄႉၵေႃႈ ဢမ်ႇ ယၢပ်ႇတွၼ်ႊတႃႇၶဝ်ၼင်ႇၵွၼ်ႇ။ ပေႃးတေတူၺ်းတူဝ်ယၢင်ႇမၼ်းၼိူင်ႈ ဢၼ်ၼႆၸိုင် ၵႆႉမေႃပၼ်ၵူၼ်းယွၼ်းၶဝ်ၼႆႉ လူၺ်ႈငၢႆႈငၢႆႈလူမ်လူမ် လႄႈ ၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႊႁဝ်းၼႆႉ ၵူၼ်းဢၼ်ဢိုပ်းသေတၢႆၼႆႉ ဢမ်ႇမီး ၼႆၵေႃႈလၢတ်ႈလႆႈယူႇယဝ်ႉ။ ပေႃးတေတူၺ်းၸဵင်ႇၵၢၼ်ႁႃၵိၼ်လဵင်ႉတွင်ႉၼႆ ပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ်ၼႆႉ တေလႆႈဝႃႈပဵၼ် ပၢၼ်ဢၼ်ၶႅမ်ႉလႅပ်ႈယူႇ ၼင်ႇၵဝ်ႇယဝ်ႉ။

ပၢၼ်သူဝ်ႇသျလ်ႇလိသ်ႉ

ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႊၼႆႉ မိူဝ်ႈပီႊ 1962 ၼၼ်ႉ မၼ်းမီး လွင်ႈယၢပ်ႇၽိုတ်ႇမႃးယူႇယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးဢၼ်တိုင်ႈၶိုၼ်ႈမႃး ဝႆးဝႆး ၼၼ်ႉ ဝၢႆးသေမၼ်းၵိုင်ႉၵၢင်ႉၵိုတ်းယိုတ်းၵႂႃႇယဝ်ႉၵေႃႈ လႆႈၶိုၼ်းလုၵ်ႉ တီႈသဵၼ်ႈတၢင်း ၵၢၼ်ႁူၼ်ႈမုၼ်းၼၼ်ႉသေ လႆႈၶိုၼ်းတူၵ်းတႅမ်ႇၵႂႃႇ ယူႇယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပဵၼ်ယူႇမိူဝ်ႈယၢမ်းၼၼ်ႉ ၸွမ်သိုၵ်းၼေႇဝိၼ်း သိမ်း ဢႃႇၼႃႇသေ ယႃႉပႅတ်ႈၽႃႇလီႇမၢၼ်ႇသေလႄႈ ၶိုၼ်းဢဝ်ၶွင်ႇသီႇ လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၼၼ်ႉ မႃးတႅၼ်းတၢင်တႃႇ တေသိုပ်ႇဢုပ်ႉပိူင်ႇၵႂႃႇ ၼၼ်ႉ ယူႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေၶွင်ႇသီႇလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ ၶိုၼ်ႈမႃးယဝ်ႉ ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း ဢမ်ႇပေႃးႁိုင်သင်ၼၼ်ႉ လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶေႃႈ ပိုၼ်ႊၽၢဝ်ႇ တႃႇၵူၼ်းၵူႊမဵဝ်းမဵဝ်း တေဢမ်ႇလႆႈတုၵ်ႉၶႃႉၼၼ်ႉ ၼင်ႇ ႁိုဝ်ၵူၼ်းၼင်ႇၵၼ် တေဝႄႈလွတ်ႈလႆႈ ၵၢၼ်ၵိၼ်ၸိၵ်းတွၵ်ႇၸွၵ်း ၼၼ်ႉ တေၸႂ်ႉတိုဝ်း ပိူင်သူဝ်ႇသႄႇလိတ်ႉၼႆ ၶဝ်ပိုၼ်ႊၽၢဝ်ႇဝႆႉယူႇ ယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈဢမ်ႇပေႃးႁိုင်သင်ၼၼ်ႉ ၶဝ်ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဝႃႈ တေၵႂႃႇၸွမ်း လၢႆးတၢင်းပူၵ်းတင်ႈပိူင်သူဝ်ႇသႄႇလိတ်ႉသေ ဢဝ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးဢၼ် ၵူၼ်းၼွၵ်ႈမိူင်တင်း ၵူၼ်းၸၢဝ်းဢၼ်ၶဝ်ႈပိူင်ႇၼၼ်ႉ ၶိုၼ်ႈသိမ်းႁဵတ်း ပဵၼ်ၵၢၼ်ၵူၼ်းမိူင်းပိူင်ႇယူႇယဝ်ႉ။

ႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈၶဝ်ႁိုဝ်ႉ၊ ၵုၼ်ႇသူင်ႇဢွၵ်ႇၶဝ်ႁိုဝ်ႉ၊ ၵုၼ်သူင်ႇ ၶဝ်ႈၶဝ်ႁိုဝ်ႉ၊ ႁူင်းငဝ်းတူင်ႉၶဝ်ႁိုဝ်ႉ၊ ႁူင်းလႅမ်းၶဝ်ႁိုဝ်ႉ တႄႇၸဵမ် ၸိူဝ်းၼႆႉ သိမ်းဢဝ်ႁႂ်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်းပိူင်ႇသေ ၸတ်းၵၢၼ်ၶိုၼ်းဢၼ် လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၶဝ် ပူၵ်းတင်ႈဝႆႉ ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၸိူဝ်းၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။ လွၵ်းလၢႆးၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၼႆႉ ၼႂ်းၵႄႈၵၢၼ်ၽႅၼ်ၵၢၼ်တႄႇပိုၼ်ႉငဝ်ႈ ၼၼ်ႉသေ တႃႇတေႁၼ်ၼမ်ႉႁၼ်တူဝ်ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ လႅၵ်ႈလၢႆႊလွၵ်း လၢႆး ၵၼ်မၢၵ်ႈမီးသူဝ်ႇသႄႇလိတ်ႉသေၸႂ်ႉတိုဝ်းမၼ်းယူႇယဝ်ႉ။ တႄႇ ၸဵမ်မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၼႆႉ လႆႈၶၢမ်ႇယႃႉလူႉလႅဝ်ပႅတ်ႈသေ လႆႈၵႆၵၼ်တင်း ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးလုမ်ႈၾႃႉၵႂႃႇ ၵမ်းဢိတ်းဢိတ်းယဝ်ႉ။ လိုၼ်းသုၼ်းမႃး ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီး တူၵ်းတႅမ်ႇမႃး၊ ငိုၼ်းၶဝ်ႈၵေႃႈ ယွမ်းလူင်းမႃး၊ ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ မိူင်းမၢၼ်ႊပဵၼ် မိူင်းဢၼ်ၽၢၼ်လိူဝ်သေ ပိူၼ်ႈ ၼႆ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉၼႂ်းၸႃးလၢင်း (LDCS) ဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။

ၸွမ်းၼင်ႇၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးတူၵ်းလူင်းယဝ်ႉၼၼ်ႉ လွင်ႈယူႇသၢင်ႈၵိၼ်သဝ်းလႄႈ လၢႆးယူႇလၢႆးသဝ်း ၵူၼ်းမိူင်းၵေႃႈ လႆႈတူၵ်းၵိၼ်းမႃးယူႇယဝ်ႉ။ ပိုၼ်ႉငဝ်ႈၶွင်တၢင်းၵိၼ်တၢင်းယႅမ်ႉၵူၼ်းႁဝ်း ဢၼ်ႁဝ်းလူဝ်ႇၸႂ်ႉၵူႊဝၼ်းဝၼ်းၼၼ်ႉ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ ၶဝ်ႈႁိုဝ်ႉ၊ ၼမ်ႉမၼ်းႁိုဝ်ႉ၊ ဢူၼ်သၵ်ႉႁိုဝ်ႉ၊ ၼမ်ႉၼူမ်းႁိုဝ်ႉ၊ ၼမ်ႉၼူမ်းႁိုဝ်ႉ၊ ၵိူဝ်ဝၢၼ်ႁိုဝ်ႉ၊ ထၢတ်ႈသီႇႁိုဝ်ႉ၊ တဵၼ်းႁိုဝ်ႉၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉၼႆႉ မီးတီႈလၢၼ်ႉဢၼ် လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၶဝ် ပိုတ်ႉၶၢႆဝႆႉၼၼ်ႉသေ ဝၢႆးလိုၼ်းမႃး လႆႈဢဝ်ပပ်ႉသေ ႁဵတ်းသဵၼ်ႈသၢႆမၢႆသေယဝ်ႉ ၵႂႃႇတီႈသမဝႃႇယႃႇမ(ၸုမ်းႁူမ်ႊသၢင်ႈ)ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉသေ ၵွၼ်ႇၸင်ႇၸၢင်ႊသိုဝ်ႉလႆႈ ယူႇယဝ်ႉ။ ၶူဝ်းၸႂ်ႉတၢင်းသွၺ် ဢၼ်ၶၢမ်ႇၸီးၸဵမ်ႇၼႂ်းႁိူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ယႃႇဝႃႈတေသိုဝ်ႉၵွၼ်ႇလႃႈႁၼ်ၵေႃႈ တင်းဢမ်ႇယၢမ်ႈႁၼ်ထႅင်ႈလူးၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႊ ဝၢႆးလင်မႃးၼႆႉၵွၼ်ႇ ၸင်ႇမီးလွၵ်းၵၢတ်ႇမိုတ်း မႃးလႄႈ မီးၵူၼ်း ဢၼ်လၵ်ႉတေႃႉဢဝ် ၶူဝ်းၶွင်တီႈႁိမ်းလႅၼ်ႊလိၼ် ၼၼ်ႉသေ လႆႈသိုဝ်ႉၸႂ်ႉ ၶူဝ်းဢၼ်ဢမ်ႇ ၶဝ်ႈပိူင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆ လွၵ်းၵၢတ်ႇမိုတ်းၼႆႉၸမ်ႉ လႆႈၼမ်ႉတွၼ်းၽွၼ်လီ မၼ်းၼမ်သေတႃႉၵေႃႈ မၼ်းၵေႃႈမီးၽေး ၶဵၼ်ဢၼ် တေလႆႈမႆႈၸႂ်ဝႃႈ လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ ၶဝ်ၵႆႉလႄႇၺွပ်းၼၼ်ႉယဝ်။ ၸွမ်းၼင်ႇဢၼ် ၵူၼ်းမိူင်းၶဝ်လူဝ်ႇၶူဝ်းၶွင်ၼၼ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇ ၶူဝ်းၶွင် ၼွၵ်ႈမိူင်းႁိုဝ်ႉ - တူဝ်ယၢင်ႇ မၼ်းၾႃႈၽႅၼ်ႈႁိုဝ်ႉ၊ ၶူဝ်းၼူင်ႈႁိုဝ်ႉ၊ ႁိူၼ်း ဢၼ်ၶိုတ်းၵၢပ်ႈႁိုဝ်ႉ၊ ၶူဝ်းၶွင်ႁိုဝ်ႉ၊ ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလွင်ႈပၢႆး ၸၢၵ်ႈႁိုဝ်ႉ၊ လူတ်ႉၶိူင်ႈႁိုဝ်ႉ၊ ၾႆးၾႃႉႁိုဝ်ႉ ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ဢဝ်ၶဝ်ႈတီႈၼႂ်းမိူင်းတီႈ ႁိမ်းလႅၼ် လိၼ် ဢၼ်ၸၢပ်ႈ ၵၼ်တင်းမိူင်းႁဝ်းၼၼ်ႉသေ ၵႃႉၶၢႆလူၺ်ႈ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈၶဝ်ႈပိူင်ၼၼ်ႉ လႆႈၸႂ်ႉလွၵ်းၵၢတ်ႇမိုတ်ႉသေ ၵႃႉၶၢႆၸူးၵၼ်ယူႇယဝ်ႉ။ ဢၼ်လႆႈၶႂၢင်ႉတႃႇသူင်ႇလူတ်ႉၸိူဝ်းၼႆႉ တႄႉၵေႃႈ လုၵ်ႉတီႈဢၼ်မီးငိုၼ်း ၶဝ်ႈၼွၵ်ႈမိူင်း(earning) ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ် ၸွမ်းတႃႈ ႁိူဝ်းၶဝ်၊ ၵူၼ်းဢၼ်မီးပၺ်ႇၺႃႇ ဢသူဝ်းယႃႉၶဝ်ပွၺ်ႇမႃး၊ လုၵ်ႉတီႈ ပုၼ်ႈၽွၼ်း ဢသူဝ်းယႃႉသေ ဢၼ်လႆႈၵႂႃႇတီႈၼွၵ်ႈမိူင်း သေႁဵတ်းၵၢၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉ ၵွၺ်းယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆၼွၵ်ႈမိူင်းၼႆၵေႃႈ သူင်ႇလႆႈဢွၼ်တၢင်းသုတ်းသေ သင်ဝႃႈၼႄလႆႈ ငိုၼ်းၶဝ်ႈၼွၵ်ႈမိူင်းၵွၼ်ႇ ၸင်ႇမီး ၶႂၢင်ႉသူင်ႇဢွၵ်ႇ လႆႈယဝ်ႉ။

ယွၼ်ႉၼၼ် ၶူဝ်းၶွင်ၼွၵ်ႈမိူင်းၼႆႉ တႃႇတေလႆႈႁၼ် ၼႂ်းမိူင်း ႁဝ်းၼႆႉမၼ်းဢမ်ႇသူႈႁၼ်ယဝ်ႉ။ ပေႃးတေဢဝ်ငဝ်းလၢႆးၵူၼ်းၽဵၼ်ႈ ၽဵၼ်ႈ ၼိူင်ႈၵေႃႉၼႆ တႃႇတေယၢင်ႈတမ်းတိၼ် ၼိူင်ႈယၢင်ႈ ၵူၺ်းၵေႃႈ မၼ်းမီးလွင်ႈၶွင်ႈၶမ်ယူႇယဝ်ႉ။ တႃႇတေဢဝ်ၸရိၵ်ႈတူဝ်ၵဝ်ႇသေ တႃႇတေၵႂႃႇၶိုၼ်ႈလႆႈႁဵၼ်းၼၼ်ႉ မၼ်းမိူၼ်လွင်ႈၼွၼ်းၾၼ်ၼိူင်ႈဢၼ်ၵွၺ်း။ ၵူၺ်းၵႃႊ ၼႂ်းပၢၼ်သူဝ်ႇသျလ်ႇလိသ်ႉၼႆႉၸမ်ႉ ဝၢၼ်ႈမိူင်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁိုဝ်ႁူၼ်လင်သေ ၽႅဝ်မႃးပၢၼ်ဢၼ်ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၼၼ်ႉ မၼ်း တူၵ်း လိုၼ်းဝႆႉၼႆ ပွင်ႇၸႂ်လႆႈယူႇယဝ်ႉ။ တႂ်ႈပိူင်သူဝ်ႇသျလ်ႇလိသ်ႉၼႆႉ ၵူၼ်း မိူင်းမၢၼ်ႊ ဝၼ်းၼိူင်ႈယဝ်ႉဝၼ်းၼိူင်ႈ မီးငဝ်းလၢႆးဢၼ်သုၵ်ႉသၢၵ်ႉလႆႈၶၢမ်ႇမႃးၼႆႉ ၶၢဝ်းတၢင်းႁိုင် 26 ပီႊယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႊ ၼႂ်းပၢၼ်သူဝ်ႇသျလ်ႇလိတ်ႉၼႆႉ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၢၼ်ၸႅၵ်ႇၽႄငိုၼ်းၶဝ်ႈ လႄႈ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၵူၼ်းၼႆႉ မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးသေယဝ်ႉ မၼ်းမီးလွင်ႈသုၵ်ႉယုင်ႈမႃးလိူဝ်ၵဝ်ႇၼႆႁၼ်ဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈယၢမ်းၼၼ်ၼႆႉ ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးဢၼ်ၵူၼ်းမိူင်းႁဵတ်းဝႆႉယူႇၼၼ်ႉ ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈပဵၼ် ၵူၼ်းမိူင်းပိူင်ႇယူႇၼႆသေတႃႉၵေႃႈ မၼ်းမီးၸိုဝ်ႈသဵင်ဝႆႉလၢႆလၢႆၵူၺ်းသေယဝ်ႉ မၼ်းမီးလွင်ႈၶီႈၼဵၵ်းတဵၵ်းတဵင်ၼိူဝ်ၵူၼ်မိူင်းမႃးယူႇယဝ်ႉ။ တႃႇတေႁဵတ်း ၵၢၼ်ဢၼ်မႂ်ႇၼႆႉ ၵဵဝ်ႇၵပ်းလွင်ႈသုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ၼႆႉ လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၶဝ် ဢဝ်လၢႆးတၢင်းၵူႊဢၼ်ဢၼ်သေႁေႉႁၢမ်ႈဝႆႉ ဢမ်ႇႁႃႁၼ်၊ ဢမ်ႇလႆႈသုၼ်ႇၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ၵမ်ႈၼမ်ၼႆႉ မီးလွင်ႈ ၸႂ်သုၵ်ႉသၵ်ႉ လွင်ႈယုင်ႈယၢင်ႈသေ ၶၢဝ်းယၢမ်းလႆႈသဵင်ႈၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။ ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းၵၢၼ် မိူၼ်ၼင်ႇ ၵႃႉၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ၽိတ်းပိူင်ၶဝ်၊ ၽူႈႁၢပ်ႇၵၢၼ် ဢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ်တႃႇလႆႈၼမ်ႉတွၼ်းသုၼ်ႇလဵဝ်ၶဝ်၊ သင် ဢမ်ႇၼၼ် ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်မီးၽေးၶဵၼ်ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉသေ ႁဵတ်းၸွမ်းလူၺ်ႈၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆ ၵၢတ်ႇမိုတ်ႉလူၺ်ႈ ဢမ်ႇၵူဝ်သင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၵူၺ်းၵႃႊ သင်ဝႃႈႁဝ်းတေ ပၵ်းၸႂ်တူၺ်းတီႈလဵဝ်ၵူၺ်းၼႆ ၸိုင် ၼႂ်းၵႄႈ ၵူၼ်းမီးလႄႈ ၵူၼ်းၽၢၼ်ၼႆႉ မၼ်းဢမ်ႇပေႃးမီးလွင်ႈ ႁၢင်ႇၵႆၵၼ်ၼႆ ႁူႉလႆႈၸႅင်ႈလႅင်းယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်းပၢၼ်ၼၼ်ႉၼႆႉ မီးတိုဝ်ႉတၢင်း လႄႈ ငိုၼ်းလိူၼ်ၵေႃႈၶႅမ်ႉၼႆ ၽူႈမီးၸၼ်ႉလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ ၶဝ်ၼႆၵေႃႈ တင်းပိူင်ႇဝႆႉတင်းၼမ် ႁိူၼ်းတႅၵ်ႈဢၼ်ၶိုတ်းၵၢပ်ႈ၊ လူတ်ႉ ၵျႃႇပၢၼ်ႇ ဢၼ်ဢွၵ်ႇလိုၼ်းသုတ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၵမ်ႉ ၼမ်ၼမ်ၼႆႉ ပူၼ်ႉၸၼ်ႉသိပ်းသေ ၵႂႃႇၶိုၼ်ႈလႆႈၸၼ်ႉၸွမ်ၵွၼ်ႇ ယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ ၵူၼ်းႁပ်ႉၶူးၶဝ်ၼႆႉ ဢမ်ႇမီးၵၢၼ်မႃးတင်း ၼမ်ၵေႃႈမီးယူႇယဝ်ႉ။ ပၢၼ်သူဝ်ႇသႄႇလိတ်ႉၼႆႉ ယွၼ်ႉၶူဝ်းၶွင် ဢမ်ႇပေႃးသူႈ ႁၼ်လႄႈ ၵႃႊၶၼ်ၵုၼ်ႇၵေႃႈလႆႈၶိုၼ်ႈမႃး၊ ငိုၼ်းၵေႃႈ လႆႈၵႂ်ႈမႃးယူႇ ယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းဢမ်ႇပေႃးႁၢဝ်ႈႁၢဝ်ႈႁႅင်းႁႅင်း ထိုင်ထၢၼ်ႇၼၼ်ႉ ၼင်ႇၵွၼ်ႇ ပေႃးတေဢဝ် လွင်ႈၽတ်းၽဵင်ႇ မၼ်း သေ ၼိူင်းၵၼ်တူၺ်းၼႆၸိုင် မၼ်းၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈၵူၺ်းၼႆ ၸၢင်ႊ လၢတ်ႈလႆႈယူႇ ယဝ်ႉ။ တူဝ်ယၢင်ႇ- ၼမ်ႉၼဵင်ႈၼိူင်ႈၵွၵ်းၼႆႉ လႆႈပၼ် ငိုၼ်းၼိူင်ႈၶၼ်၊ လႅၼ်းယႃႈၼိူင်ႈမတ်ႉသမ်ႉလႆႈပၼ် ငိုၼ်း ၼိူင်ႈၵႅပ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် သၢမ် သိပ်းပျႃးယဝ်ႉ။ ၶဝ်ႈၼိူင်ႈဝၢၼ်ႇၼႆႉ လႆႈပၼ်ငိုၼ်း ႁႃႈၵႅပ်ႈၵူၺ်းၵေႃႈ တႃႇတေလႆႈၵိၼ် ၶဝ်ႈၼိူင်ႈဝၢၼ်ႇၼၼ်ႉ လႆႈပႂ်ႉၶၢဝ်း ယၢမ်းႁိုင်ယူႇယဝ်ႉ။ တွၼ်ႊတႃႇႁိူၼ်း၊ သူၼ်၊ လွၵ်းၵၢတ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉ ၵေႃႈ မၼ်း ဢမ်ႇမီးလွင်ႈငၢႆႈတႃႇတေလႆႈယူႇယဝ်ႉ။

မိူဝ်ႈပၢၼ်သူဝ်ႇသျလ်ႇလိသ်ႉၼၼ်ႉ သင်ဝႃႈႁဝ်းမေႃၸႂ်ႉၸၢႆႇငိုၼ်းၼႆၸိုင် ပၢၼ်သူဝ်ႇသႄႇလိတ်ႉၼႆႉ မၼ်းတေႁဵတ်းႁႂ်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်း ႁဝ်းတူၵ်းတႅမ်ႇၵေႃႈယဝ်ႉ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵူၼ်းႁဝ်းၼႆႉ တႄႉ မၼ်းတေတူၵ်းတႅမ်ႇၼိူင်ႈဢိတ်း ၵူၺ်းၼႆ ဝႃႈလႆႈယူႇယဝ်ႉ။ ၵူႊ ဢၼ်ဢၼ်ၼႆႉ မီးလွင်ႈသုၵ်ႉသၢၵ်ႉတဵမ်ဝႆႉယူႇၼႆ ဢမ်ႇၸၢင်ႊမၵ်း မၼ်ႈဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ပေႃးတေတူၺ်းမိူၼ်ၼင်ႇ ၵႂၢမ်းၵပ်းထုၵ်ႇ ဢၼ်ဢိင်းၵလဵတ်ႈလၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈ မိူဝ်ႈၽွင်းယၢမ်းတွင်းၾႃႉ လပ်းသိင်ႇယူႇ ၼၼ်ႉႁိမ်းမွၵ်ႇၵုမ်ႈတင်းမီး သီလႅင်းယူႇႁိမ်းၸမ်မၼ်းသေ လႅင်းပၼ်မၼ်းယူႇယဝ်ႉ။

ပေႃးတေတူၺ်းလၢႆးတၢင်းထႅင်ႈၼိူင်ႈဢၼ်ၼႆၸိုင် တႃႇတေ လႆႈသေလွင်ႈလွင်ႈၼႆႉ တိုၼ်းတေလႆႈပွၺ်ႇၽႃႈသေ ဢၼ်ဢၼ်ယူႇယဝ်ႉ။ တီႈၼႆႈၼႆႉ တွၼ်ႊတႃႇၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၵူၼ်းတေပဵင်းၵၼ်ၼၼ်ႉ မၼ်းတိုၼ်းၵဵဝ်ႇၵပ်းလူၺ်ႈ လွင်ႈၵၢၼ်ၶိုပ်ႈၼႃႈ ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမၼ်းယူႇယဝ်ႉ။

ပၢၼ်သိမ်းဢႃႇၼႃႇ

မိူဝ်ႈပၢၼ်သူဝ်ႇသႄႇလိတ်ႉၼၼ်ႉ ယွၼ်ႇၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးတူၵ်းတႅမ်ႇ လႄႈ ၽိူဝ်ႇထိုင်မႃးမိူဝ်ႈပီႊ 1986 ၼၼ်ႉမီးလွင်ႈၶွင်ႈၶမ်၊ လွင်ႈယၢပ်ႇ ၽိုတ်ႇယႂ်ႇလူင်မႃးယူႇယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉမိူင်းမၢၼ်ႊၼႆႉ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ် ၸုၵ်းၸင်ႈႁင်းၶေႃလႄႈ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇၵပ်း သၢၼ်ၵၼ်တင်းၼွၵ်ႈမိူင်း။ လွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇၼွၵ်ႈမိူင်း ၵဵဝ်ႇၵပ်းလူၺ်ႈ ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး လႄႈ လွင်ႈလႆႈတၢင်းၸွၺ်ႈထႅမ်တီႈၼွၵ်ႈမိူင်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢၼ်ယူပ်ႈ ယွမ်းႁႅင်းယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈယၢမ်းၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉငိုၼ်း ၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႊၼႆႉ တူၵ်းၵိၼ်းဝႆႉလႄႈ မီးလွင်ႈၶွင်ႈၶမ်တင်းၼမ်တင်းလၢႆသေ လႆႈသဵင်ႇတႃႉတေႃႇငိုၼ်းတွင်းၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႊလႄႈ လႆႈၵူႊယိမ်ငိုၼ်းၼွၵ်ႈမိူင်းသေမႃးၸႂ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈယၢမ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈဝႃႈ ပဵၼ်မိူင်းမၢၼ်ႈ ၵူၺ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ ဢၼ်ထူပ်းၺႃးလွင်ႈ ၸိူင်ႉၼၼ် ၵူႊမိူင်းမိူင်းၵေႃႈလႆႈ ထူပ်းၺႃးၸိူင်ႉၼင်ႇၼၼ်ယူႇယဝ်ႉ။

ႁဵတ်းၼႆသေ ၽိူဝ်ႇထိုင်မႃး1988 ၼၼ်ႉ သူဝ်ႇသႄႇလိတ်ႉ လၢၼ်းသိၼ်ႇမျၢၼ်ႇမႃႇပႃႇတီႇၶဝ်ၼႆႉ ႁူႉပွင်ႇဝႃႈ လူဝ်ႇလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ငဝ်းလၢႆးၵၢၼ်ပၢႆးမိူင်း လႄႈ ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးတီႈၼႂ်းမိူင်းမႃးယူႇ ယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၵေႃႉဢၼ်တႄႇတၢင်ႈ မျၢၼ်ႇမႃႇသူဝ်ႇသႄႇလိတ်ႉလၢၼ်း သိၼ်ႇ ပႃႇတီႇ ၼႆႉပဵၼ် ၸွမ်သိုၵ်းၼေႇဝိၼ်း( ဝၢႆးလင်မႃးၸွမ်ၸိုင်ႈ လႄႈ ပႃႇတီႇဢူၵ်ႉၵထ)ၶဝ်ၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈသူဝ်ႇသႄႇလိတ်ႉၼႆႉသေ တႃႇတေလႅၵ်ႈလၢႆႊပဵၼ်မႃး ပႃႇတီႇတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၼႆႉၼႆၵေႃႈ မၼ်းၵေႃႉႁဵတ်းဢွၵ်ႇယူႇယဝ်ႉ။ ႁဵတ်းၼႆသေ ၵၢၼ်မိူင်းၼႆႉ မီးမႃးလွင်ႈ လႅၵ်ႈလၢႆႊသေ ပဵၼ်မႃး ပၢၼ် ၈၈၈၈(ပႅတ်ႇသီႇတူဝ်)သေ ပဵၼ်မႃးတပ်ႉသိုၵ်းသိမ်းဢႃႇၼႃႇယူႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ တပ်ႉသိုၵ်းၶဝ်သိမ်းဢႃႇၼႃႇယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၶဝ်တင်ႈၸုမ်း လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈလဝတ သေ ၶွတ်ႉၽွတ်ႈပဵၼ်လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈမႃးယူႇယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း ဢၼ်သိုၵ်းဢသူဝ်းယႃႉၶဝ်ၶိုၼ်ႈမႃးယဝ်ႉၼႆႉ ၶဝ်ပိုၼ်ႊၽၢဝ်ႇဝႃႈ တေၸႂ်ႉတိုဝ်းလၢႆးတၢင်းလွၵ်းၵၢတ်ႇၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးၼႆသေ ဝၢႆးသေၶဝ်ပိုၼ်ႊၽၢဝ်ႇယဝ်ႉဢမ်ႇပေႃးႁိုင်သင်ၼၼ်ႉ ၶဝ်ၵိုင်ႉၵၢင်ႉႁႅၼ်းၽိင်ႈမိူင်းၵၢၼ်လူင်းတိုၼ်းလၢင်းၽၢႆႇၼွၵ်ႈမိူင်းသေယဝ်ႉလႄႈ ၶဝ်ၽိတ်ႈ မွၵ်ႇ ၵူၼ်းၼွၵ်ႈမိူင်းၶဝ်ၶဝ်ႈမႃးလူင်းတိုၼ်း လၢင်းယူႇယဝ်ႉ။

ဢမ်ႇပေႃးႁိုင်သင်ၵူၺ်း ၶဝ်ၼႄလွင်ႈပိူင်ၶဝ်လႄႈၵၢၼ်ၽင် တိုၼ်းလၢင်း ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးသေ သင်ဝႃႈမီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇၵပ်းၵၼ်တင်း ၼွၵ်ႈမိူင်းၼႆ လႆႈၽိတ်ႈမွၵ်ႇၵူၼ်းၼွၵ်ႈမိူင်း ၶဝ်ယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈဢွၼ် တၢင်းတႄႉ ငိုၼ်းတိုၼ်းလၢင်းၼွၵ်ႈမိူင်းၼႆႉ ၶဝ်ႈမႃးၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႊ ယူႇၼိူင်ႈဢိတ်းလႄႈ ၵူၼ်းၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႊၵေႃႈ တႄႇတင်ႈလႆႈႁူင်းၵၢၼ်သေ ဢွၼ်ၵၼ်တႄႇႁဵတ်း ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၽႂ်မၼ်းယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၽွၼ်းလႆႈၶွင်မိူဝ်ႈပၢင်လိူၵ်ႈတၢင်ႈ 199႐ ၼႆႉ လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈသိုၵ်းၶဝ်ၼႆႉ ဢမ်ႇမၵ်းမၼ်ႈလႄႈ ႁူဝ်ၼႃႈ ဢမ်ႇၼၼ် ၽူႈၵေႃႉဢၼ်ဢွၼ်ႁူဝ် သေဢၼ်ယွၼ်းတီႇမူဝ်ၶရေႇသီႇၶဝ်၊ၽူႈၵေႃႉဢၼ်လႆႈသူးၼူဝ်ႇပႄႇသူးငမ်းယဵၼ် တေႃႇဢွင်ႇသၢၼ်းသူႇၸီႇၶဝ်ၼႆၵေႃႈ လႆႈၶၢမ်ႇတူၵ်းၶွၵ်ႈဢၼ်လႆႈယူႇၼႂ်းႁိူၼ်းၵူၺ်းသေ ၼွၵ်ႈသေၼႆႉၸမ်း မိူၼ်းၼင်ႇၶဝ်သၢၼ်ၶတ်းၵူၼ်းၼႂ်းတူင်သေ ဢိုတ်းပႅတ်ႈၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၸိူဝ်းၼႆႉ ၵေႃႈႁဵတ်းမႃးယူႇယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႊၼႆႉ ၽိူဝ်ႇထိုင်မႃးပၢၼ်လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၼႆႉ လႆႈႁၼ်ဝႃႈ မၼ်း ဢမ်ႇမီးလွင်ႈထိုင်တီႈလႄႈၵၢၼ်ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇသင်။ လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈသိုၵ်းၶဝ်ၶဝ်ၼႆႉ တွၼ်ႊတႃႇၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၼႂ်း မိူင်းတေၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၼႆႉ ၶဝ်တႄႇတင်ႈပိုၼ်ႉထၢၼ် ၵေႃႇသၢင်ႈၶဝ်ၼႆႉ (Infrastructure)တိူဝ်းပၼ်ႁႅင်းသေ ဝႆႉပဵၼ်ပိူင်လူင်မၼ်းၾၢႆႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ပၵ်းပိူင်ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈ မီးၼႆႉမၼ်းပဵၼ်တႃႇႁႂ်ႈ ၶူဝ်းၵုၼ်ႇၼႂ်းမိူင်း ၼႆႉတၢင်ႉႁုၼ်ႈမုၼ်းမၼ်းတိူဝ်းၶိုၼ်ႈမႃးသေ တိူဝ်းၶိုတ်းၸၼ်ႉၶိုၼ်ႈသူင်ႇမႃး(Growth)လိူဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တွၼ်ႊတႃႇတၢင်ႉႁုၼ်ႈမုၼ်းၼႆႉ တေၶိုတ်းၸၼ်ႉၶိုၼ်ႈသုင်မႃးၼၼ်ႉ ၶဝ်ဢမ်ႇပႆႇၼပ်ႉသွၼ်ပႃးၵွၼ်ႇ။ ဢၼ်တေႉမၼ်းတႄႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်းၵူၺ်းလႆႈပၼ်သေ သမ်ႉၶိုၼ်း ပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်းၵူၺ်းၼင်ႇၵဝ်ႇဢၼ်လႆႈၶၢမ်ႇတၢမ်ႇ လွင်ႈငိုၼ်းၵႂ်ႈၸိူဝ်း ၼႆႉ ႁဝ်ႉႁဝ်ႉႁႅင်းႁႅင်းယူႇယဝ်ႉ။သင်တေဢဝ်ငိုၼ်းၸေႈသေတူၺ်းၼႆ ၵႃႊၶၼ်ငိုၼ်းၼႆႉမၼ်းတူၵ်းၵႂႃႇႁႅင်းႁႅင်းၼႆ ၵူႊၵေႃႉၵေႃႈပွင်ႇၸႂ်လႆႈ ယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပၢၼ် မျၢၼ်ႇမႃႇသူဝ်ႇသႄႇလိတ်ႉလၢၼ်းသိၼ်ႇၼႆႉ ဢဝ်ငိုၼ်း2 ပျႃးၼႆသေထူဝ်းထီႇၼႆႉ လႆႈပဵၼ်သႅၼ်မၼ်းမႃးသေတႃႉၵေႃႈ သင်ပဵၼ်ၼင်ယၢမ်း မိူဝ်ႈလဵဝ်ဢၼ် တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉၼႆၸိုင် သင်ပၼ် ငိုၼ်း300ၵွၼ်ႇ ၸင်ႇ လႆႈထူဝ်းထီႇသေ လႆႈငိုၼ်းထိုင် (1500) သႅၼ် ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။မၢင်ႊမဵဝ်းၼႆႉ ဝႆႉသေၵွၼ်ႇ လွင်ႈၶွင်ႈၶမ်ပိူင်လူင် မၼ်းၼႆႉ သင်သိုၵ်းဢသူဝ်းယႃႉၶဝ်လူဝ်ႇငိုၼ်းၸႂ်ႉၸၢႆႇ လႄႈ ၶဝ် ၸင်ႇ ၸႂ်ႉငိုၼ်းၸေႈမႃးယူႇယဝ်ႉ။ဢၼ်ႁၢင်ႊႁၢႆႉသုတ်းတႄႉၵေႃႈ ၽလေႃးၸႅၵ်ႉၼႆႉၸမ်ႉ မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးၵၢၼ်ၵိၼ်သူးၵိၼ်လၢပ်ႈမႃး သေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၽိင်ႈယၢမ်ႈလူႉမႃးယူႇယဝ်ႉ။ၼွၵ်ႈသေၼႆႉၸမ်ႉ ၽလေႃး ၸႅၵ်ႉၶဝ်ၼႆႉ မၼ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈဝႃႈႁဵတ်းမႃးတႅတ်ႈတေႃးသေ ၼႄၼမ်ႉ ၼႄတူဝ်းမၼ်း ဢမ်ႇၸႂ်ႈသေ မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်မႃးၽေးၶဵၼ် ႁိမ်း ႁွမ်းယူႇ ယဝ်ႉ။

ၽၢႆႇတႂ်ႈၸဝ်ႈႁႅင်းပွင်ႊဢႃႇၼႃႇၶဝ်၊သိုၵ်းဢသူဝ်းယႃႉၶဝ်ၼႆႉ မၼ်းမီးဝႆႉ တႃႇၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးတေၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၼႆႉ တၢၼ်ႇတၢၼ်ႇမၼ်း ဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ပိူင်လူင်မၼ်း ပၵ်းပိူင်သူဝ်ႇသျလ်ႇလိသ်ႉလႄႈ သဵၼ်ႈမၢႆမၼ်းၼႆႉ ၶိုၼ်ႈမႃးၸႅင်ႈၸႅင်ႈလႅင်းလႅင်းယူႇယဝ်ႉ။ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ ၼွၵ်ႈမိူင်းသေမႃးလူင်းတိုၼ်းလၢင်းၼႆႉၸမ်ႉပဵၼ် (တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း - ႁူင်းၵၢၼ်ၼမ်ႉမၼ်းမဵၼ်၊ ႁူင်းၵၢၼ်ယဵပ်ႉၶူဝ်းၶဝ်) ၊ လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၵေႃႉၸုမ်းလင်ၼႆႉၸမ်ႉ ပဵၼ်ႁူင်းၵၢၼ်သုၼ်ႇလဵဝ်လႄႈ ႁူင်းၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈ (တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း - ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ႁဵတ်းႁိူၼ်းၶဝ်၊ ၶူဝ်းၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈၶဝ်) ၶူဝ်းၵုၼ်ႇၶဝ်ႈ၊ၵုၼ်ႇဢွၵ်ႇၶဝ်၊ ငိုၼ်းၶဝ်ႈၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၵေႃႈတိူဝ်းမႃးယဝ်ႉ။ တင်းလႆႈငိၼ်းဝႃႈ တီႈၼႂ်းၸလၢင်းမိူင်းဢၼ် လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇတူၵ်းဝႆႉၼၼ်ႉ တင်းဢမ်ႇသႂ်ႇပႃး မိူင်းမၢၼ်ႊၼႆယူႇယဝ်ႉ။ မိူင်းမၢၼ်ႊၼႆႉ လႆႈသိုဝ်ႉၶူဝ်းၶွင်ၵူႊမဵဝ်းတီႈ ၼွၵ်ႈမိူင်းၼႆႉ လႄႈ လွင်ႈယူႇသဝ်း ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈလႆႈၸၼ်ႉသုင်ဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။

ပေႃးတေမႃးတူၺ်းလွင်ႈၼၼ်ႉၼႆၸိုင် မိူဝ်ႈပၢၼ်လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈသိုၵ်းၼႆႉ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၼႆႉ ပဵၼ်တၢင်ႉတႅၵ်ႈ ဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်လီပဵင်းပေႃးၸႂ်ဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်ၼၼ်ႉ တီႈၵၢၼ် ၸႅၵ်ႇငိုၼ်းၼႆႉလူးပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ဝႆႉၽွင်ႈ။ ဝၢႆးသေ ၸဝ်ႈႁႅင်းပွင်သိုၵ်း ႁႅင်းဢႃႇၼႃႇၶဝ်ၼႆႉ ၶိုၼ်ႈမႃးၼႆႉၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶဝ် မိူဝ်ႈ တိုၵ်ႉၼိမ်သဝ်းယူႇၼၼ်ႉ ၶဝ်ႁဵတ်းသၢင်ႈတူင်ႉၼိူင်မႃးလႄႈ မၢင်ႊၵေႃႉၵေႃႈ မၼ်းသၢင်ႇတေႃႇတွၼ်ႊတႃႇၶဝ်သေ၊ၵိုင်ႉၵၢင်ႉ မၢၵ်ႈမီးမႃး ယူႇယဝ်ႉ။ တႄႇတင်ႈႁူင်းၵၢၼ်သေ ၵေႃႉႁဵတ်းႁူင်းၸၢၵ်ႈၵေႃႈႁဵတ်း ၊ ၵေႃႉႁဵတ်းႁူင်းလႅမ်းၵေႃႈႁဵတ်းသေ၊ ၵေႃႉဢၼ်ႁဵတ်းၵူၼ်းဢဝ်ၶူဝ်း ၵုၼ်ႇၶဝ်ႈၼႂ်းမိူင်းၵေႃႈႁဵတ်းသေ ၊ ၵေႃႉဢၼ်တင်ႈႁူင်းဝႆႉငိုၼ်းသုၼ်ႇလဵဝ်ၵေႃႈႁဵတ်းသေ၊ ၵေႃႉဢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈႁိူၼ်းၵေႃႈၵေႃႇသေ ယဝ်ႉ၊ ဢဝ်ၸိုဝ်ႈတူဝ်လဵဝ်သေယဝ်ႉ မၢၵ်ႈမီးမႃးၵေႃႈမီးမႃးယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းမၢၵ်ႈမီး ထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈၸမ်ႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းဢၼ်ၵႃႉၶၢႆယႃႈမဝ်းၵမ်သေယဝ်ႉ ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉၼႆႉ ဢဝ်ငိုၼ်းၸိူဝ်းၶဝ်မီးၼၼ်ႉသေ ၵႂႃႇပၵ်းသဝ်းတီႈဢၼ်ပဵၼ်ဝဵင်းလူင်(တီႈဢၼ်ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉ) မိူၼ်ၼင်ႇ တႃႈၵုင်ႈၶဝ် ၊ ဝဵင်းလိူဝ်ၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ တီႈၼၼ်ႉၵူၺ်း ပဵၼ်မႃးၵႃႊၶၼ်လိၼ်၊ ၶၼ်ႁိူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ တိူဝ်းၶိုၼ်ႈမႃး ပဵၼ်လၢႆလၢႆပုၼ်ႈမႃးယူႇယဝ်ႉ။ မၢင်ႊၵေႃႉၵေႃႈဢဝ်တီႈလိၼ်ၶဝ် ဢၼ်မီးၼႂ်းၵၢင်ဝဵင်းၼၼ်ႉသေၶၢႆပႅတ်ႈ ယွၼ်ႉဝႃႈလႆႈၵႃႊၶၼ် မၼ်းၶႅမ်ႉသေ ၶိုၼ်းၶၢႆႉၵႂႃႇယူႇတီႈႁိမ်းၶွပ်ႇလႅၼ်ႊလိၼ်ဝဵင်း တီႈ ဢၼ်ၵႃႊၶၼ်မၼ်းပေႃး ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

မိူင်းမၢၼ်ႊၼႆႉ ၵႃႊၶၼ်ၶွင် တီႈလိၼ်၊သူၼ် ၊ ႁိူၼ်းယေး ၸိူဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇမီးဝႃႈမၼ်းတူၵ်းၵႂႃႇသေ ၵူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီးဝႆႉ ၸဵမ် မိူဝ်ႈတႄႇမၼ်းၼႆႉ ၼိူင်ႈၶႅၼ်းတိူဝ်းမၢၵ်ႈမီးမႃးလူဝ်သေၵဝ်ႇ ၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၵွပ်ႈ ၵႃႊၶၼ်တီႈလိၼ် ၊ သူၼ် ၊ ႁိူၼ်းယေး ၸိူဝ်းၼႆႉ မၼ်း ၶိုၼ်ႈမႃး ပဵၼ်လၢႆလၢႆပုၼ်ႈလႄႈ လွင်ႈယူႇသဝ်းၶဝ်ၼႆႉ တိူဝ်း မီးမႃး ယၢပ်ႇၽိုတ်ႇသိုပ်ႇဢၼ်မႃးယူႇယဝ်ႉ။သိုၵ်းဢသူဝ်းယႃႉၶဝ်ၼႆႉ ၶတ်း ၸႂ်ႁႃလွၵ်းလၢႆးတၢင်းၵေႈလိတ်ႈလွင်ႈၶွင်ႈၶမ် မိူၼ်ၼင်ႇ ႁဵတ်း ဢွၵ်ႇ တီႈလိၼ်ဢၼ်မႂ်ႇၶဝ် ၊ ဢဝ်တီႈလိၼ်ၼၼ်ႉသေ ၸႅၵ်ႇပၼ် ၵူၼ်း/ၽူႈႁၢပ်ႇၵၢၼ် ဢသူဝ်းယႃႉၶဝ် ၸွမ်းလူၺ်ႈၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၶဝ်၊ ပၼ်ႁႂ်ႈပူၵ်းတင်ႈ ႁူင်းၵၢၼ်သုၼ်ႇတူဝ်ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။ တီႈၼႆႉ ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်တီႈလိၼ် ဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶၢႆႉသေ မီးမႃးႁွင်ႈၶၢတ်ႈ တၢင်း ၼမ်လႄႈ မၼ်းမီး ၼမ်ႉတွၼ်းၽွၼ်းလီမႃးတၢင်းၼမ်ယူႇယဝ်ႉ။ ပိူင်လူင်မၼ်း တပ်ႉသိုၵ်း လႄႈ ၽူႈဢၼ်လႆႈၶၢမ်ႇသူင်ႇဝႆႉတီႈဝဵင်းၵူႊ တီႈတီႈ ၽူႈမီးၸၼ်ႉဢၼ်သုင် ၼင်ႇ VIP ၶဝ်ၼႆႉ လႆႈပိူင်ႇတီႈလိၼ် သေလႄႈ ပဵၼ်မႃးၵူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီႈမႃးယူႇယဝ်ႉ။

မိူဝ်ႈပၢၼ်ဢသူဝ်းယႃႉၼႆႉ လွင်ႈၸႅၵ်ႇငိုၼ်းၼႆႉ မၼ်းပႅၵ်ႇပိူင်ႈဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တွၼ်ႊတႃႇၵူၼ်းၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈတႄႉၵေႃႈ ယွၼ်ႉၵွပ်ႈၶၼ်ၵုၼ်ႇၶဝ်ၼႆႉ ၶိုၼ်ႈယဝ်ႉၶိုၼ်ႈထႅင်ႈလႄႈ တႃႇတေၵေႈလိတ်ႈ လွင်ႈၶွင်ႈၶမ် ၵၢၼ်ယူႇသဝ်းၼၼ်ႉ ၶဝ်လႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်းလၢႆးတၢင်းၵူႊမဵဝ်းမဵဝ်းယဝ်ႉ။ သင်ပႂ်ႉၵိၼ်းငိုၼ်းလိူၼ်ၵေႃႉပဵၼ်ငဝ်ႈႁိူၼ်းၵူၺ်းၼႆ မၼ်းဢမ်ႇၵုမ်ႇထူၼ်ႈလႄႈ တွၼ်ႊတႃႇတေလႆႈငိုၼ်းၶဝ်ႈမုင်ႉႁေႃ ႁိူၼ်းၼႆႉ ၵူၼ်းဢၼ်ထိုင်ပၢၼ်မႃးၼႆႉ လႆႈဢွၵ်ႇႁႃႇႁဵတ်းၵၢၼ်ယဝ်ႉ။ မၢင်ႊၵေႃႉၵေႃႈ လႆႈဢွၵ်ႇမိူင်းသေ ယၢၼ်မိူင်းၵႂႃႇႁႃႁဵတ်းၵၢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

မိူဝ်ႈၵူၼ်းၵမ်ႉၼမ် ၶတ်းၸႂ်သေတႃႇတေသိုပ်ႇမီးသၢႆၸႂ်ၵႂႃႇ ယူႇၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈဢႃႇၼႃႇၶဝ်ၼႆႉ မၢၵ်ႈမီးသေယဝ်ႉ ယူႇသဝ်းၸွမ်း ၶူဝ်း ၶွင်ငိုၼ်းၶမ်းၶဝ်ၵေႃႈမီး ၊ ၵူၼ်းဢၼ်လႆႈငိုၼ်းလိူၼ်ဢၼ်သုင် ၼၼ်ႉၸမ်ႉ မီးႁိူၼ်းဢုတ်ႇႁိူၼ်းဝႃးသေ ၊ မီးၸွမ်းလွင်ႈဢၼ်လီ သိူဝ်းမူၼ်ႈယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သင်ပဵၼ်ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ တွၼ်ႊတႃႇလုၵ်ႈ လၢင်းၵူၼ်း ၸိူဝ်းမီးငိုၼ်းၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၸမ်ႉ သူင်ႇၵႂႃႇသွၼ်ႁဵၼ်းတီႈမိူင်းပိူၼ်ႈသေ ပၼ်ၶိုၼ်ႈၸၼ်ႉၸွမ် ႁႂ်ႈလႆႈႁပ်ႉၶူးၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ယူႇယဝ်ႉ။

မိူဝ်ႈၽွင်းယၢမ်းၼၼ်ႉၸမ်ႉ ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇတီႈၼႂ်းမိူင်းၼႆႉ မၼ်းမီးဝႆႉယူႇသေတႃႉၵေႃႈ မၼ်းတူၵ်းတႅမ်ႇဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းလႆႈ ၶူးၼႆႉၸမ်ႉ ႁူဝ်ၼပ်ႉမၼ်းၼမ်သေယဝ်ႉ တႃႇဝႃႈမီးဝႂ်ဢႃးမႃႉၶၢမ်ႇ တႃႇလႆႈၵၢၼ်ၼႆႉ ဢမ်ႇမီးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ၼင်ႇ ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ ၼၼ်ႉၸမ်ႉ သင်တေတူၺ်းတီႈ ၽၢႆႇပၢႆးယူႇလီၼႆၵေႃႈ ၵူၼ်းမိူင်းၵမ်ႉ ပႃႈၼမ်ၼႆႉ ဢမ်ႇၸၢင်ႊပိုင်ႈဢိင်ၼိူဝ်ၵၢၼ်ပၢႆးယူႇလီဢၼ် ၸိုင်ႈမိူင်း ပၼ်ၼၼ်ႉသေ သမ်ႉလႆႈပိုင်ႈဢိင်ၼိူဝ် ႁူင်းယႃသုၼ်ႇလဵဝ် ဢၼ်လႆႈ ပၼ်ၵႃႊၶၼ်သုင်သုင်ၼၼ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းဢၼ်ဢမ်ႇပၼ် လႆႈငိုၼ်းၼၼ်ႉၸမ်ႉ လႆႈပိုင်ႈဢိင်ၼိူဝ် ယႃႈယႃဢၼ်ႁႃဢဝ်တီႈၼႂ်း ထိူၼ်ၼၼ်ႉတင်း မေႃယႃတွင်းတိင်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵူၺ်းယဝ်ႉ။ ဝႃႈ ၼၼ်သေတႃႉၵေႃႈ တွၼ်ႊတႃႇၵူၼ်းဢၼ်မီးငိုၼ်းသေ ပၼ်လႆႈၸိူဝ်း ၼၼ်ႉၸမ်ႉ ၶဝ်ဢမ်ႇပိုင်ႈဢိင်ၼိူဝ် ႁူင်းယႃၼႂ်းမိူင်း တင်း မေႃယႃ ၼႂ်းမိူင်းၼႆႉသေ ၵႂႃႇၼွၵ်ႈမိူင်း မိူၼ်ၼင်ႇ - သိင်းၵၽေႃးၶဝ် ၊ မိူင်းထႆး ၶဝ်ၸိူဝ်ၼႆႉသေယဝ်ႉၵေႃႈ ၵႂႃႇယူတ်းယႃႇလူၺ်ႈငၢႆႈငၢႆႈလူမ်လူမ် ၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈတီႈမိူင်းမၢၼ်ႊၼႆႉလႆႈႁၼ်ဝႃႈ ၸၼ်ႉ ထၢၼ်ႈ ၵူၼ်းၼႆႉ မၼ်းပိူင်ႈၵၼ်ၸႅင်ႈၸႅင်ႈလႅင်းလႅင်း ဝႆႉယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိုၼ်ႈသုင်မႃးၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ၽွၼ်းလီတႃႇ မိူင်းသေတႃႉၵေႃႈ ၽွၼ်းသိုပ်ႇလွင်ႈၶွင်ႈၶမ်မၼ်းတၢင်းလင်ဢၼ်မႃး ၼၼ်ႉၸမ်ႉ မီးၵၢၼ်ၸႅၵ်ႇၽႄငိုၼ်းတွင်းၼႆႉ မၼ်းဢမ်ႇၽဵင်ႇၵၼ် လႄႈ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၵူၼ်းၼႆၵေႃႈလႆႈမီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၵေႃႈလႆႈႁၼ် မႃးယူႇယဝ်ႉ။ သင်ပဵၼ်တီႈယူႇၵူၼ်းမိူင်းၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈ ၼၼ်ႉၸမ်ႉ သင်ၶဝ်ၶႂ်ႈၶဝ်ႈၸႂ်ၵေႃႈၶဝ်ႈၸႂ်သေ ၊ သင်ဢမ်ႇၶဝ်ၶႂ်ႈဝႆႉ ပဵၼ်လမ်ႇလွင်ႈၵေႃႈ ဢမ်ႇဝႆႉၼႆသေတႃႉၵေႃႈ တႃႇႁၢပ်ႇၵၢၼ်တီႈၼႂ်း မိူင်းၼႆႉ တင်တူဝ်ၵူၼ်းမိူင်းသေယဝ်ႉ ဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းဝႆႉၼႆလႄႈ တႃႇလူင်ပွင်ႊၸိုၼ်ႈၼႆႉ မၼ်းတိုၼ်းလမ်ႇလွင်ႈဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ဢသူဝ်း ယႃႉဢမ်ႇဝႃႈသေတႃႉၵေႃႈ ၸဝ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶဝ် ၊ ၵူၼ်းဢၼ်တႅမ်ႈဢွၵ်ႇ ပၵ်းပိူင်ၸိူဝ်းၼႆႉၼႆႉ ၶဝ်ၵႆႉလႄႇဝူၼ်ႉလွင်ႈတႃႇႁႂ်ႈၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၵူၺ်းသေ ၵၢၼ်ၸႅၵ်ႇၽႄငိုၼ်းတွင်းလႄႈ လွင်ႈဢၼ် ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၵူၼ်းဢမ်ႇၽဵင်ႇၵၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉၸမ်ႉၵႆႉလႄႈလူင်လိုမ်းဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တွၼ်ႊတႃႇလွင်ႈတၢင်းသွင်ဢၼ်ၼႆႉ တေပဵၼ်ၵၢၼ်ၼၼ်ႉ လူဝ်ႇတၢင်းႁၼ်ဢၼ်ၶိုၵ်ႇၶႅမ်ႉတီႈ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၵၢၼ် မိူင်း(Political Science ) ၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

တင်ႈတႄႇဢဝ် ၵၢၼ်မိူင်းၶဝ် ၊ ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶဝ် ဢၼ်မီး တီႈၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ သင်တေမႃးတူၺ်းသေ ထတ်းသၢင်ႈတူၺ်းၼႆ ၸိုင် မၼ်းဢမ်ႇမီးဢၼ်လႂ် ဢၼ်လီပဵင်းပေႃးၸႂ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃး တေမႃးလၢတ်ႈတေႉတေႉၵေႃႈ လွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းၶဝ် (Freedom) လႄႈ လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၶဝ် (Equity) ၼႆႉ မၼ်းဢမ်ႇပဵၼ်ဢူၺ်း လီၵၼ်သေ ယဝ်ႉမီးယူႇၸွမ်းၵၼ်ဝႆႉလႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၸဝ်ႈတိုၼ်းလၢင်းၼၼ်ႉၼႆ မီးလွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းယူႇသေတႃႉၵေႃႈ လွင်ႈဢၼ်ဢမ်ႇ ၽဵင်ႇပဵင်းၼၼ်ႉၵေႃႈ မီးမႃးသေ ထိုင်မႃးမိူဝ်ႈသူဝ်ႇသျလ်ႇလိသ်ႉၼၼ်ႉ ၸမ်ႉမီးလွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းဢၼ်မႃးသေတႃႉၵေႃႈ လွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်း(လွင်ႈ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ)ၼႆႉ ဢမ်ႇမီးမႃးထႅင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

တၢင်တူဝ်ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈၼၼ်ႉၵေႃႉယၢမ်ႈထူပ်းမႃးမိူဝ်ႈပၢၼ် သၢမ်ပၢၼ်ၼၼ်ႉသေလႄႈ လႆႈလၢတ်ႈပိူင်ပဵၼ်တေႉ ၼင်ႇဢၼ်တၢင်း ၼိူဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းလႄႈ လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၼႆႉမၼ်း ဢမ်ႇမီးမႃးၸွမ်းၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽူႈၵေႃႉဢၼ်ယၢမ်ႈထူပ်းမႃး တၢင်းသၢမ်ပၢၼ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈတူဝ်ထူပ်းသေ ၶိုၼ်းထတ်း သၢင်ႈတူၺ်းဝႃႈ ပၢၼ်ဢၼ်လႂ်ၼႆႉၶႅမ်ႉသေပိူၼ်ႈလႃႇ။ ပၵ်းပိူင်ဢၼ် လႂ်ၼႆႉၶႅမ်ႉတႃႇ မိူင်းၼႃႈဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ၶႂ်ႈႁႂ်ႈၶိုၼ်းဝူၼ်ႉသေ တွပ်ႇ တူၺ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

တွၼ်ႊတႃႇမိူဝ်ႈယၢမ်းပၢၼ်တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉသေ ႁႂ်ႈမၼ်းပေႃးမီးလွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်း လႄႈ လွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်(တင်းသွင်ဢၼ် ၼႆႉ) မီးမႃးလၢႆးတၢင်းသင် ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈဢမ်ႇဝႃႈႁဝ်းၶႃႈတႄႉတေ ယွမ်းႁပ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇၵိုင်ႇဝူၼ်ႉဝႃႈ မၼ်းပဵၼ်ၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈၵူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၼႆႉ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇသေတႃႉၵေႃႈ ပေႃးၸၼ်ႉ ထၢၼ်ႈၵူၼ်းၼႆႉမီးလွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်ၼႆႉၼၼ်ႉ ႁဝ်းဢမ်ႇၶႂ်ႈႁႂ်ႈ မၼ်း ပဵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သင်ဝႃႈၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၵူၼ်းၼႆႉၽဵင်ႇပဵင်း ၵၼ်သေ ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၼႆႉ ဢမ်ႇၶိုၼ်ႈယႂ်ႇသင်မႃးၼႆႉၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇယွမ်း ႁပ်ႉလႆႈၼင်ႇၵဝ်ယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၵွပ်ႈၸိူင်ႉၼၼ်လႄႈ သင်ႁဵတ်းၵၢၼ် ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးတွၼ်ႊတႃႉဝၢၼ်ႈမိူင်းၼႆႉ ၵိုင်ႇလီၼိူင်း တူၺ်းၵူႊၽၢႆႇၽၢႆႇ လႄႈ ႁႂ်ႈမၼ်းမီးလွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၼၼ်ႉ မၼ်း လွင်ႈယႂ်ႇဝႆႉၼႆၼၼ်ႉ ၶႂ်ႈ ပၼ်ၾၢင်ႉယူႇယဝ်ႉ။

ၵၢၼ်ထတ်းသၢင်ႈ လွင်ႈၶႄႉသဵင်ႇ ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၼႂ်းမိူင်း မၢၼ်ႊ

ၵူႊၼႂ်ၼႂ်ၼႆႉ ၵႆႉလႆႈထွမ်ႇၶၢဝ်ႇပီႇပီႇသီႇတီႈၼႂ်းဢွမ်လူမ်းဢၼ်ၵဵဝ်ႇၵပ်းၵၼ်တင်း ၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆၵပ်းသိုပ်ႇတိတ်းတေႃႇ ၵၼ် တီႈႁိမ်းလႅၼ်ႊလိၼ် မိူင်းၶႄႇတင်း မိူင်းထႆးၶဝ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းပၼ်ၶၢဝ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆ တွၼ်ႊတႃႇမိူင်းမၢၼ်ႊ၊ မိူင်းၶႄႇ လုၵ်ႉတီႈလႃႈသဵဝ်ႈ ထိုင်တီႈႁိမ်းမူႇၸေႊ သဵၼ်ႈတၢင်းလူင်း 105 လၵ်းသေ ၸဵမ်ဢဝ်ၶူဝ်းၵုၼ်ႇ တႃႇတေသူင်ႇဢွၵ်ႇ မိူင်းမၢၼ်ႊ လႄႈ တႃႇသူင်ႇၶဝ်ႈမိူင်းမၢၼ်ႊ ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႊ ပေႃးမီးမႃးပီႊယၢဝ်းၶၢဝ်းႁိုင် သေ တႃႉၵေႃႈ မၼ်းပဵၼ် ၶူဝ်းၵုၼ်ႇဢၼ် ဢမ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈသေမီးမႃး ဝႆႉလႄႈမၼ်းႁူႉလႆႈ ၸႅင်ႈလႅင်းဝႆႉသေ ၵူၼ်း ႁဵတ်းၵၢၼ်သူၼ် ၊ ပႃးၸိူဝ်းၼႆႉၼႆႉ ပဵၼ်ပိူင်လူင်ဢၼ်သူင်ႇဢွၵ်ႇသေ ဢၼ်လုၵ်ႉ တီႈၼႂ်းမိူင်းၶႄႇသေ သူင်ႇၶဝ်ႈၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႊၼႆႉ ၸမ်ႉပဵၼ် ၶူဝ်းၸၢၵ်ႈ လႄႈ ပဵၼ်ၶူင်ႈၸၢၵ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈႁၼ်သူင်ႇ ၶဝ်ႈမႃး ၵမ်ၼမ်ဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ မိူၼ်ၼင်ႇၼၼ်ၵူၺ်း ၶူဝ်းၵုၼ်ဢၼ် သူင်ႇၸူး မိူင်းထႆးၼႆၵေႃႈ ပဵၼ်ၶူဝ်းဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၼႂ်းသူၼ် ၼႂ်းၼႃး သေဢွၵ်ႇ မႃးမၢၵ်ႇၶဝ်ႈတဝ်ႈၼမ်ႉၶဝ် မိူၼ်ၼင်ႇ- (ၼဵင်ႈၶဝ်၊ ထူဝ်ႇၶူဝ်ႈၶဝ် ) လႄႈ ၼွၵ်ႈသေယႃႈယႃ ၊ ဝူဝ်း၊ ၵႂၢၺ်း လႄႈ သတ်းၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉသေ ၶူဝ်း ဢၼ်သူင်ႇၶဝ်ႈမႃးၼႆႉၸမ်ႉ ပႃးဝႆႉ တၢင်းၵိၼ်ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၼွၵ်ႈ မိူင်းမႃး၊ ၶူဝ်းၸႂ်ႉတၢင်း သွၺ် ၼႂ်းႁိူၼ်း လႄႈလူတ်ႉၶိူင်ႈၶဝ်သေ ၼွၵ်း သေၼၼ်ႉပႃးဝႆႉ မိူၼ်ၼင်ႇၼမ်ႉမၼ်းၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၶၢဝ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉၼႆႉ မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈႁဝ်းႁၼ်လႆႈ ၸႅင်ႈလႅင်းလီဝႃႈ ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး လႄႈ ပၢႆးၸၢၵ်ႈၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႊၼႆႉ လႆႈႁၼ်မၼ်းလႆႈတူၵ်းၵႂႃႇ ႁႅင်းႁႅင်း လႄႈ ပဵၼ်ဢၼ်ၸႂ်ဢမ်ႇလီၸွမ်းတေႉတေႉသေ ၶႂ်ႈ ပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်ဝႃႈ တႃႇႁႂ်ႈမၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးၼၼ်ႉ လူဝ်ႇ လႆႈထတ်းသၢင်ႈတူၺ်း ပိုၼ်းလင်မၼ်းယူႇယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်ပၢႆး မၢၵ်ႈမီးၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႊၼႆႉ ႁႂ်ႈမၼ်းပေႃးၶိုၼ်းၶိုတ်းၸၼ်ႉသေ ၶေႉသဵင်ႇပိူၼ်ႈလႆႈၼၼ်ႉ ၵိုင်ႇလီၶတ်းႁႅင်းတေႉတေႉယူႇယဝ်ႉ။

ၼမ်ႉၵတ်ႉၵၢၼ်ၶႄႉသဵင်ႇ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး(Competitiveness)

ႁူင်းၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၼႆႉ ဢၼ်ၼိူင်ႈတင်းဢၼ်ၼိူင်ႈ ၼႆႉ တိုၼ်းၶႄႉသဵင်ႇၵၼ်ယူႇယဝ်ႉ။ ပိူင်လူင်မၼ်း သင်ၸႂ်ႉ တိုဝ်းပၵ်းပိူင် လွၵ်းၵၢတ်ႇၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၼႆၸိုင် ၵႆႉလႆႈ ထူပ်းၺႃးယူႇယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်ၶႄႉသဵင်ႇၼႆႉ မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ လႄႈ မၼ်းယုၵ်ႉမုၼ်းပၼ် ႁႂ်ႈတိူဝ်းမီးၼမ်ႉၵတ်ႉ တဵမ်ထူၼ်မႃး လိူဝ်ၵဝ်ႇဢၼ်ၼိူင်ႈ၊ ယဝ်ႉၸမ်ႉ မၼ်းလမ်ႇလွင်ႈ တႃႇ ဝၢၼ်ႈမိူင်း ၼိူင်ႈဢၼ် မႃးတေႉတေႉယူႇယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်ၶႄႉ သဵင်ႇဝၼ်းမိူဝ်ႈ ၼႆႉၸမ်ႉ လုၵ်ႉတီႈမိူင်းၼိူင်ႈဢၼ်သေ ၶၢမ်ႈ လႅၼ်ႊမိူင်းၵႂႃႇ သေ မၼ်းၵႂႃႇပဵၼ်တၢင်ႉတႅၵ်ႈၵၼ်ဝႆႉ တင်းလုမ်ႈ ၾႃႉဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်ၶႄႉသဵင်ႇၼႆႉ မၼ်းတႄႇပဵၼ်မႃးတီႈ ၸၼ်ႉၵၢၼ်မိူင်းသေ၊ ပဵၼ်မႃးပႃးတီႈၸၼ်ႉၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးမႃး ယူႇယဝ်ႉ။

ၵၢၼ်ၶႄႉသဵင်ႇဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ မၼ်းလုၵ်ႉတီႈ ၽၢႆႇဢၼ် ႁဝ်းၶဝ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇလႆႈ ၶူဝ်းၵုၼ်ႇၼမ်သေ ၶၢႆဢွၵ်ႇလႆႈၼမ် ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ ႁႅင်းသိုဝ်ႉၶူဝ်းၶွင်ႁဝ်းတိူဝ်းၼမ်ၶိုၼ်ႈမႃးဝႆႉ လိူဝ်သေပိူၼ်ႈလႄႈ ႁဝ်းပဵင်းပေႃးၸႂ်ဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈတေႉ မၼ်း ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးၼႆႉ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ် ၶဝ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇတီႈၼႂ်း လွၵ်းၵၢတ်ႇ (ၶူဝ်းၶွင် ဢမ်ႇၼၼ် ၵၢၼ်ၸွင်းၸေး)ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၼႆႉ လႄႈ မိူဝ်ႈၽွင်းၶဝ်ၶၢႆၶူဝ်းၶွင် ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၵႃႊၶၼ် ၶူဝ်းၶွင်မၼ်းထုၵ်ႇထုၵ်ႇၼၼ်ႉ မၼ်းတေလႆႈႁႂ်ႈမီးလမ်ႉၵတ်ႉ တဵမ်ထူၼ်ႈဝႆႉသေ ၊ ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇၼႆႉၵေႃႈႁႂ်ႈမၼ်း ပဵၼ်ဢၼ် ၶိုတ်းၸၼ်ႉ ၶိုၼ်ႈသုင်၊ လွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇၵပ်းသၢၼ်ၶႅမ်ႉ ၸိူဝ်းၼႆႉ ၵေႃႈတေလႆႈတဵမ်ထူၼ်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းသိုဝ်ႉၶဝ်ၼႆႉ ၶဝ်ၵႆႉ တူၺ်းတီႈၶူဝ်းၶွင်ၶဝ်လႄႈ ၊ ၵူၼ်းၶၢႆမၼ်းၼႆႉပဵၼ်ပိုၼ်ႉငဝ်ႈ သေယဝ်ႉ တႅပ်းတတ်းဢဝ်ဝႃႈၶဝ်တေသိုဝ်ႉဢမ်ႇသိုဝ်ႉၼႆယူႇ ယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ်ႉလႄႈ မိူင်းဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးမီး လွင်ႈၶေႉ သဵင်ႇၵၼ် တီႈၼႂ်းၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးၼႂ်းမိူင်းၶဝ်ၼၼ်ႉ ၵႆႉလႆႈၶၢမ်ႇ တင်းပိူၼ်ႈ မၢင်ပႅတ်ႈ ပၢၵ်ႈပႅတ်ႈဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။

ၽိင်ႈတႅတ်ႈၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးၼႆႉ မီးလွင်ႈၶေႉသဵင်ႇၵၼ်တီႈ ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးၼႂ်းမိူင်းၶဝ်ၼႆႉ ႁဝ်းၶဝ်ၸၢင်ႊတူၺ်းလႆႈတီႈ ၶူဝ်း ၵုၼ်ႇဢၼ်ၶဝ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉသေယဝ်ႉ ႁဝ်းၸၢင်ႊ တႅၵ်ႈၼိူင်းၵၼ်သေ မၵ်းမၼ်ႈမၼ်းၵေႃႈလႆႈယူႇယဝ်ႉ။ ဢၼ်ၶႂ်ႈ လၢတ်ႈတေႉၵေႃႈ တွၼ်ႊတႃႇမိူင်းၼိူင်ႈမိူင်းၼႆႉ တေၵႃႉၶၢႆတေႃႇ မိူင်းတၢင်ႇမိူင်းၼႆႉ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ႁဝ်းသူင်ႇဢွၵ်ႇၼၼ်ႉ မၼ်း ပဵၼ်ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ် ႁဝ်းၸၢင်ႊၶေႉသဵင်ႇၵၼ်တင်း မိူင်းတၢင်ႇ မိူင်းယူႇယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းမိူင်းၼိူင်ႈမိူင်းၼႆႉ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ပဵၼ် ၶူဝ်းၶွင်ငဝ်ႈတိုၼ်းၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၼႆႉ မၼ်းၸၢင်ႊႁဵတ်းဢွၵ်ႇ လႆႈ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်လၢၵ်ႇလၢၵ်ႇလၢႆးလၢႆးယူႇယဝ်ႉ။ ၸိုင်ႈမိူင်းၶဝ် ၼႆႉ ဢဝ်ၶူဝ်းၶွင်ငဝ်ႈတိုၼ်းပဵၼ်ၶဝ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ငဝ်ႈသေ မီး လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄၵၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ် တိူဝ်း မီးၼမ်ႉၵတ်ႉသေယဝ်ႉ တိူဝ်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇလႆႈၼၼ်ႉ ၶူဝ်းၶွင် ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၼႆႉ သူင်ႇဢွၵ်ႇၵႃႉၶၢႆတေႃႇၵၼ်တင်းၼွၵ်ႈမိူင်းသေ ၊ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ႁဝ်းလူဝ်ႇၼၼ်ႉၸမ်ႉ ဢဝ်ၼွၵ်ႈမိူင်းသေတေႃႉ သူင်ႇၶဝ်ႈမႃးလႄႈ ၸဵမ်ဢဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉၼႆႉ မၼ်းပဵၼ် ၵၢၼ် ၵႃႉၶၢႆၵူႊမိူင်းမိူင်းဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ၸွမ်းၼင်ႇၶဝ်ၼႄမႃး ၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆ ၵူႊမိူင်းမိူင်းၼႆႉသေယဝ်ႉ မၼ်းတိုၼ်းမီးမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ 18 ၼၼ်ႉသေ ၼမ်ႉတွၼ်းတင်းပိုၵ်း (absolute Advantage) လႄႈ ၼမ်ႉတွၼ်းတႅၵ်ႈၼိူင်း (comparative Advantage) ၼႆႉ ၽိင်ႈတႅတ်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉၼႆႉမၼ်းၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇမႃးယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းၼႆႉ ၼႂ်းၵႄႈမိူင်းၼိူင်ႈ လႄႈ မိူင်းၼိူင်ႈၼႆႉ ႁဵတ်းၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆ ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၼႆႉ ၸႅင်ႈၸႅင်ႈလႅင်းလႅင်း ၸွမ်း ၼင်ႇ ၽိင်ႈတႅတ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။

ထိုင်မႃးမိူဝ်ႈၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ 20 ၼႆႉတႄႉ ၼႂ်းၵႄႈမိူင်း ၼိူင်ႈတင်းမိူင်းၼိူင်ႈ ႁဵတ်းၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆ ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး မိူၼ် ၼင်ႇ ၶူဝ်းၵုၼ်ႇဢၼ်မိူင်းၼိူင်ႈတင်း မိူင်းၼိူင်ႈဢၼ်မီးဝႆႉ ၼၼ်ႉ တိူဝ်းႁႂ်ႈမီးၵၢၼ်ၶေႉသဵင်ႇၵၼ်မႃးလႄႈ တိူဝ်းမီးလွင်ႈ ၵိတ်ႇၶွင်ႈၵၼ်မႃးယူႇယဝ်ႉ။ ၵဵဝ်ႇၵပ်းလူၺ်ႈ လွင်ႈတၢင်းၸိူဝ်းၼႆႉၼႆႉ ၶူးမေႃလူင်မၢႆႉၵႄႇပေႃႇတႃႇ( Michaer Porter) ဢၼ် သွၼ်ႁဵၼ်းလွင်ႈၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးတီႈႁူင်းႁဵၼ်းႁႃးဝတ်ႉၼၼ်ႉမႃးသပ်းလႅင်းၼႄ ၽိင်ႈတႅတ်ႈၼမ်ႉတွၼ်းတႅၵ်ႈသဵင် (comparative Advantage) ၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ပေႃး တေဝႃႈမႃး လွင်ႈၽိင်ႈတႅတ်ႈဢၼ်ၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈမၼ်းပေႃးလႆႈ ႁၼ်တႅတ်ႈတႅတ်ႈၼႅတ်ႈၼႅတ်ႈတႄႉၵေႃႈ မၼ်းမီးတီႈမိူင်း ဢၼ်မီးႁူင်းၵၢၼ်ၼႆႉ(industry) ဢၼ်ၼိူင်ႈတင်း ၼမ်ႉတွၼ်း ၵၢၼ်ၶႄႉသဵင်ႇ( National Competitive Advantage) ၶဝ် ၼႆႉ ဢိင်ၼိူဝ် လွင်ႈတၢင်းၸိူဝ်းပႃႈတႂ်ႈၼႆႉ ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။

1. Firm Strategy, Structure, and Rivalry) ငဝ်း လၢႆးပိုၼ်ႉထၢၼ်ၶွင် ႁူင်းၵၢၼ်မႁႃႇပိဝ်ႇႁႃႇတင်းလၢႆး ၵေႃႇသၢင်ႈလႄႈ ၵၢၼ်ၶႄႉသဵင်။
2. (Factor Condition) ပိုၼ်ႉထၢၼ်ၶွင် ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ (လိၼ်၊ႁႅင်းႁဵတ်း၊တိုၼ်းလၢင်း၊လၢႆးတၢင်း)
3. (Demand Conditions) ပိုၼ်ႉထၢၼ်ၶွင်ႁႅင်းၵၢၼ် သိုဝ်ႉ(ၼႂ်းမိူင်း)။
4. (Related and supporting industries) လွင်ႈၼွင်ႇ ၵၢႆႇ လႄႈ ႁူင်းၸၢၵ်ႈဢၼ်မီးလွင်ႈၵမ်ႉၸွၺ်ႈ။

ပေႃးတေမႃးတူၺ်းႁၢင်ႊမၢႆ (႑) ၼၼ်ႉၼႆ ၼႄဝႆႉလၢႆးၸႂ်ႉ တိုဝ်းမၼ်း လႄႈ လၢႆးႁဵတ်းမၼ်းဝႆႉ ၼင်ႁူင်းၵၢၼ်ၸၵ်ႈၶဝ် လႄႈ ႁူင်းၵၢၼ် ဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၾႆးၽႃႉတီႈ မိူင်းၵျႃႇပၢၼ်ႇၶဝ်ၼႆႉ မီး ၵၢၼ် ၶႄႉသဵင်တင်းလုမ်ႈၾႃႉသေ မၼ်းသုင်လိူဝ်ပိူၼ်ႈဝႆႉၼႆ မၼ်းၼႄဝႆႉ (4)ၶေႃႈ တႃႇတေပဵၼ်လွင်ႈၵမ်ႉၸွၺ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢွၼ်တၢင်း သုတ်း ႁူင်းၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၵျႃႇပၢၼ်ႇၶဝ်ၼႆႉ ၶဝ်ဢဝ်ၵႃႊၶၼ်ပေႃး ပေႃးသေယဝ်ႉ ၶၢႆၸူးတင်းလုမ်ႈၾႃႉလႄႈ ၸင်ႇလႆႈမႃးလွၵ်းၵၢတ်ႇယူႇ ယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃးၵွၼ်ႇ ၼမ်ႉလီၶွင် ၶူဝ်းၵုၼ်ႇၼႆႉၶႅမ်ႉမႃးသေ ၵႃႊၶၼ်မၼ်းၵေႃးၶိုၼ်ႈမႃးသေ ၼမ်ႉၵတ်ႉ မၼ်းပဵင်းၵၼ်တင်းၶူဝ်း ၵုၼ်ႇတၢင်ႇဢၼ်လႄႈ ၸင်ႇလႆႈမီးၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆၶေႉသဵင်ႇၵၼ်မႃးယူႇ ယဝ်ႉ။ ႁူင်းၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၵျႃႇပၢၼ်ႇၶဝ်ၼႆႉ ဢဝ်လၢႆးမႁႃႇပိဝ်ႇႁႃႇ တမ်းဝၢင်းဝႆႉၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းသေယဝ်ႉ မီးလွင်ႈထိုင်တီႈမႃးယူႇ ယဝ်ႉ။ မိူင်းၵျႃႇပၢၼ်ႇၶဝ်ၼႆႉ ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ၶူဝ်းၶွင်ငဝ်ႈတိုၼ်းၶဝ်ၼႆႉ ဢမ်ႇပေႃးလိူင်ႇၼႆသေတႃႉၵေႃႈ ၶဝ်တိုၼ်းမီးပိုၼ်ႉထၢၼ်တၢင်းႁူႉ ၸဵမ်မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇမႃးယူႇယဝ်ႉ။

မိူင်းၵျႃႇပၢၼ်ႇၶဝ်ၼႆႉ မီးႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈ လႄႈ မီးပိုၼ်ႉ ထၢၼ်တၢင်းႁူႉတႃႇတေၸႂ်ႉတိုဝ်းသေဢမ်ႇၵႃး မိူၼ်ၼင်ႇ မိူင်းဢၼ် ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ ၶဝ် ဢၼ်မီးလၢႆးတၢင်းလူၺ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉၼႆႉ ပိူင် လူင်မၼ်း တႄႉ ဢဝ်လၢႆးတၢင်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ဢမႄႇရီႇၶၢၼ်ႇၶဝ် သေ ၸႂ်ႉတိုဝ်းယူႇယဝ်ႉ။ လွင်ႈယူပ်ႈယွမ်းတွၼ်ႊတီႈမိူင်းႁဝ်းၼႆႉတႄႉ ၵေႃႈလႆႈၶၢမ်ႈ ပူၼ်ႉလွင်ႈယၢပ်ႇမႃးသေ လႅၵ်ႈလၢႆႊပဵၼ်မႃး လွင်ႈလီ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူင်းၵျႃႇပၢၼ်ႇၶဝ်ၼႆႉ လွၵ်းၵၢတ်ႇတီႈၼႂ်းမိူင်းၶဝ် လႄႈ ငဝ်းလၢႆးႁႅင်း သိုဝ်ႉၶူဝ်းၶွင်ၶဝ်ၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးၼႂ်းမိူင်း ၵျႃႇပၢၼ်ႇၶဝ်ၼႆမီးလွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးယူႇယဝ်ႉ။ တီႈမိူင်းၵျႃႇပၢၼ်ႇၶဝ် ၼႆႉ ႁိူၼ်းၶဝ်ၵေႃႈ ၵႅပ်ႈၵႅပ်ႈသေ ၊ ၵႃႈမီႇတႃႇၾႆးၾႃႉၵေႃႈၵႃႊ မၼ်းပဵၼ်ယွၼ်ႉငဝ်းလၢႆး ၸိူင်ႉၼႆသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၶူဝ်းၶွင်ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈ တီႈႁူင်းၵၢၼ်မၢင်ႊတီႈၼႆႉ ဢမ်ႇၸၢင်ႊတူင်ႉၼိုင်သင်လႄႈ ၶဝ်ၵေႃႈ ၸင်ႇလႆႈၶူင်ႈသၢင်ႈၶူင်းၸၵ်ႈ မီႇတႃႇၾႆးၾႃႉဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၵႃႊသေယဝ်ႉ ၵႃႊၶၼ်မၼ်းၼႆၵေႃႈ လႆႈလူတ်းယွမ်းမႃးလိူဝ်သေ မိူဝ်ႈဢွၼ် တၢင်းယူႇယဝ်ႉ။ လွၵ်းၵၢတ်ႇ ဢၼ်ၸၼ်ႉသုင်ၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈႁဵတ်း ဢွၵ်ႇၶူဝ်းၵုၼ်ႇဢၼ်ၸၼ်ႉသုင်မႃးယူႇယဝ်ႉ။ ၵမ်းလိုၼ်းသုတ်းမႃး ၵေႃႈ မိူင်းၵျႃႇပၢၼ်ႇၶဝ်ၼႆႉ မီးလွင်ႈပၢႆးၸၢၵ်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးၼႆႉ မၼ်း ပဵၼ်လွင်ႈၵမ်ႉထႅမ်တေႃႇ လွင်ႈၶေႉသဵင်ႇ ႁူင်းၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ၶဝ်မႃး ယူႇယဝ်ႉ။ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၶိူင်ႈပၢႆးၸၢၵ်ႈ လႄႈ ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ မိူင်းၵျႃႇ ပၢၼ်ႇၶဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်မႃးမိူင်း ဢၼ်ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ႁူင်း ၵၢၼ်ပၢႆးၸၢၵ်ႈၶဝ်လႂ် ၊ ၶူဝ်း ၶွင်ပၢႆးၸၢၵ်ႈၶဝ်လႂ် ၊ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ် ၵဵဝ်ႇတင်း ပၢႆးသၢႆႊၶဝ်လႂ် ၊ ၼွၵ်ႈလိူဝ်သေၸိူဝ်းၼႆႉၼႆၵေႃႈ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၶူဝ်းၶွင် မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ ဢၼ် ၵဵဝ်ႇတင်းပၢႆးၶူင်ႈၸၢၵ်ႈ ဢၼ်ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ ၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဝႃႈၼၼ်သေတႃႉၵေႃႈ မၼ်းပဵၼ်ၼႃႈၵၢၼ် ဢၼ်မီး ၵႂႃႇၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈယူႇ ၼိူင်ႈဢၼ်ၼႆသေ မၼ်းပဵၼ်လွင်ႈၵမ်ႉထႅမ ်တေႃႇ ၼႃႈၵၢၼ်ဢၼ်တေၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃး ယူႇယဝ်ႉ။

လွင်ႈတႅၵ်ႈၼိူင်းၵၢၼ်ၶႄႉသဵင်ႇ ၵၢၼ်ပၢႆးၵၢၵ်ႈမီး မိူင်းၼိူင်ႈ တင်း မိူင်းၼိူင်ႈ

မိူင်းၼိူင်ႈတင်းမိူင်းၼိူင်ႈၼႆႉ သင်ၶဝ်တေဢဝ်ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ၼိူင်းတင်းဢၼ်ၼိူင်ႈ ပေႃးတေမႃးၼိူင်းၵၼ်တင်းတၢင်ႇမိူင်း ၼႆၵွၼ်ႇ ၵႃႊၶၼ်မၼ်းၼႆႉၸွင်ႇတေၸၢင်ႊၵႃႊလိူဝ်မႃးသေ တၢင်ႇ မိူင်း ဢမ်ႇၼၼ်ႉၵေႃႈ တေပေႃးသေတၢင်ႇမိူင်းၼၼ်ႉ ႁဝ်းတူၺ်း တီႈၵႃႊ ၶၼ်ဢၼ်ၶဝ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၼၼ်ႉသေ ႁဝ်းၸၢင်ႊတႅၵ်ႈၼိူင်း ၵၼ်လႆႈငၢႆႈငၢႆႈယူႇယဝ်ႉ။ တီႈဢၼ်ၼႆႈၼႆႉ ႁဝ်းလူဝ်ႇလႆႈမၵ်းၶၢၼ်းၵႃႊၶၼ် မၼ်းဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ႁဝ်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၼိူင်ႈဢၼ်ၼႆႉ ၸွမ်းၼင်ႇၵႃႊၶၼ်မၼ်းဢၼ်ႁဝ်းတမ်းဝႆႉၼၼ်ႉသေ မၼ်းၵဵဝ်ႇၵပ်းၵၼ်တင်းဢၼ်မီးၼမ်ႉလီၶူဝ်းၶွင်ၼၼ်ႉၸွင်ႇမၼ်း ၸမ်ႉတဵမ်ထူၼ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ ၼမ်ႉၵတ်ႉၶွင် ၶူဝ်းၵုၼ်ႇ ဢၼ်လႆႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇၼၼ်ႉဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးၼိူင်ႈဢၼ်ၼႆႉ ႁဵတ်ႁိုဝ် ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၵႃႊၶၼ် ဢၼ် ပေႃးပေႃးၼႆၵေႃႈ မီးႁႅင်းဢီးမၼ်းသေ ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ပဵၼ်ပိူင်လိူင်းၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ မၼ်းဢိင်ၼိူဝ်လမ်ႉၵတ်ႉၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ဝႃႈမၼ်းၸမ်ႉ ၶတ်းၸႂ်တၢၼ်ႇ ႁိုဝ်ၼႆသေယူႇယဝ်ႉ။

ၸွမ်းၼင်ႇ ဢၼ်လၢတ်ႈဝႆႉတၢင်းၼိူဝ်ၼႆႉသေ ၼင်ႇၶူဝ်းၵုၼ်ႇဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမဵဝ်းလႂ်မဵဝ်းၼၼ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းမီးလွင်ႈၶႄႉသဵင်ႇၵၼ်တင်းလူမ်ႈၾႃႉယူႇယဝ်ႉ။ ထိုင်တီႈပေႃးလႆႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ Global Economic Forum သေ ၸုမ်းဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းပႂ်ႉတူၺ်း ငဝ်းလၢႆးၵၢၼ်မိူင်းမၢၼ်ႊၼၼ်ႉၶဝ်ၼႄဝႆႉ လွင်ႈၵၢၼ်ၶႄႉသဵင်ႇၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး(12)ၶေႃႈ ၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။

မုၵ်ႉၸုမ်းၼိူင်ႈ - တၢင်းလူဝ်ႇပိုၼ်ႉထၢၼ် (Basic Requirement )

1. လွင်ႈပဵၼ်မႃးမုၵ်ႉၸုမ်း ( institution )
2. ပိုၼ်ႉထၢၼ် ႁူင်းၵေႃႇၵၢႆႇၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး (infrastructure)
3. လွင်ႈႁုမ်ႇငမ်းၼိူဝ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးတူင်ႇၵူၼ်း (Macroeconomic Environment )
4. ပၢႆးယူႇလီ လႄႈ ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇၶွင် ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉငဝ်ႈ (Health and Primary Education )

မုၵ်ႉၸုမ်းသွင် - ၵၢၼ်ႁူၼ်ႈမုၼ်းၼမ်ႉၵတ်ႉ (Efficiency Enhancers)

1. ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇဢၼ်ၸၼ်ႉသုင် လႄႈ ၵၢၼ်သွၼ်ႁဵၼ်းပၢင် ၽိုၵ်းၽွၼ်ႉ (Higher Education and Training )
2. လွၵ်းၵၢတ်ႇၶွင်ၶူဝ်းၵုၼ် ဢၼ်မီးၼမ်ႉၵတ်ႉတဵမ်ထူၼ်ႈ (Good Market Efficienty )
3. ႁႅင်းၵၢၼ်လွၵ်းၵၢတ်ႇဢၼ်မီးၼမ်ႉၵတ်ႉတဵမ်ထူၼ်ႈ (Labour Market Development )
4. လွၵ်းၵၢတ်ႇ ဢၼ်မီးငိုၼ်းတဵမ်ထူၼ်ႈ ( Financial Market Development )
5. သႅၼ်းလွၵ်းၵၢတ်ႇ (Market Size)
6. ပၢႆးၶူင်ႈၸၢၵ်ႈဢၼ်ၵဵဝ်ႇတင်းပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇဢၼ်မီးလွင်ႈတူဝ်ႈတၼ်း (Technological Readiness)

မုၵ်ႉၸုမ်းသၢမ် - လွင်ႈၶူင်ႈသၢင်ႈဢွၵ်ႇ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ၸၼ်ႉသုင် (Innovation and Sophistication)

1. ၼႃႈၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးဢၼ်ၸၼ်ႉသုင်(Business Sophistication)
2. လွင်ႈၶူင်ႈသၢင်ႈဢွၵ်ႇ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်ၸၼ်ႉသုင် (Innovation Sophistication )

ၸုမ်း Global Economic Forum ၼႆႉ ၶဝ်တူၺ်းႁႅင်းၶႄႉသဵင်ႇ မိူင်းၼိူင်ႈတင်းမိူင်းၼိူင်ႈၼႆႉ တူၺ်းလၢႆးတၢင်းသၢမ် ဢၼ်ယူႇယဝ်ႉ။ ၶေႃႈထီႉၼိူင်ႈတႄႉ ဢၼ်ပဵၼ်တၢင်းလူဝ်ႇပိုၼ်ႉထၢၼ်လွင်ႈပဵၼ်ၸုမ်း၊ ၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈယူင်ႇၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး လႄႈ လွင်ႈဝႆႉဝၢင်းၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး၊ ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ၊ ပၢႆးယူႇလီၸိူဝ်းၼႆႉ တူၺ်းလႆႈၸွမ်းႁိမ်းႁွမ်းႁဝ်းယူႇယဝ်ႉ။

ၶေႃႈထီႉသွင်တႄႉ လွင်ႈဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈလမ်ႉၵတ်ႉမၼ်းၶိုၼ်ႈသုင် မိူၼ်ၼင်ႇ ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇၸၼ်ႉသုင်၊ လွင်ႈသွၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း ၊ လွင်ႈပဵၼ်မႃး လွၵ်းၵၢတ်ႇၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ တႅၵ်ႈၼိူင်းၵၼ်တူၺ်းလႆႈယူႇယဝ်ႉ။ ၶေႃႈလိုၼ်းသုတ်းတႄႉ လႆႈတူၺ်းတီႈ လွင်ႈၶူင်ႈသၢင်ႈဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်မႂ်ႇဢၼ်ၶိုၼ်းၸၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ လွင်ႈတၢင်းသၢမ်ဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ် ၸွမ်းၼင်ႇသၽႃႇဝ လႄႈ ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်းဢၼ်ယၢမ်ႈ မီးမႃးၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။