ငိုၼ်းၶဝ်ႈ ၸိုင်ႈမိူင်း

ၸိုင်ႈမိူင်းႁဵတ်းႁိုဝ်ႁႃငိုၼ်း

တႃႇတေတင်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်းၼိူင်ႈ ႁႂ်ႈပေႃးပဵၼ်ၵၢၼ် ၵႂႃႇလႆႈလီလီၼၼ်ႉ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ လူဝ်ႇမီးငိုၼ်းၶဝ်ႈဢၼ်မၼ်ႈၵိုမ်းၵွၼ်ႇ။ သဵၼ်ႈတႃႈသၢႆတၢင်းၸိူဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလႄႈဝႃႈ ဢဝ်တၢင်းမုင်ႈမွင်းသေ သၢင်ႈမႃး၊ ႁူင်းယႃလူင်ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႈ ၼမ်ႉၸႂ်သေ လႅၼ်ႈပၼ်ႇလႆႈ၊ တပ်ႉသိုၵ်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇဢဝ်သူပ်းဢဝ်ၵႂၢမ်းသေ လဵင်ႉၵၼ်လႆႈ။ ၽၢႆႇၼႂ်ႈၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်ၼိမ်သဝ်းၼၼ်ႉ တိုၼ်းမီးပၵ်းပိူင်ၵၢၼ်ငိုၼ်း ဢၼ်သပ်းသွၼ်ႉဢၼ်ၼိူင်ႈ၊ ဢၼ်ၵမ်ႉၸွၺ်ႈပၼ်ၶူဝ်းငဝ်းတိုၼ်း/ႁႅင်းတိုၼ်းတင်းလၢႆဢၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းလူဝ်ႇၼၼ်ႉယူႇ။ လွင်ႈႁူႉပွင်ႇၸႂ်ဝႃႈ ငိုၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လုၵ်ႉတီႈလႂ်မႃးၼႆႉ ဢမ်ႇၵွမ်ႉဝႃႈ လမ်ႇလွင်ႈပုၼ်ႈတႃႇ ၸိူဝ်းပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးၾၢႆႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၶဝ်ၵွၺ်း၊ မၼ်းလမ်ႇလွင်ႈပႃး တႃႇၵူၼ်းမိူင်းၵူႊၵေႃႉ ၸိူဝ်းဢၼ်ၶႂ်ႈႁူႉပွင်ႇၸႂ်ဝႃႈ ဝၢၼ်ႈမိူင်းၼိူင်ႈလုၵ်ႈ ႁဵတ်းႁိုဝ်ၶီး လွတ်ႈ၊ ႁဵတ်းႁိုဝ်ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇႁိူဝ်ႈႁိူင်းၼႆၼၼ်ႉယူႇ။

ငိုၼ်းၶဝ်ႈၸိုင်ႈမိူင်းၼႆႉ ပိူင်လူင်မၼ်း မီးသဵၼ်ႈတၢင်းငိုၼ်းၶဝ်ႈလူင်ႁႃႈလွင်ႈယူႇ။ ၼၼ်ႉၸမ်း (1) ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးဢၼ်ၸိုင်ႈ မိူင်းပိူင်ႇ ငမ်း(SOE)၊ (2) ၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်းၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်၊ (3) ၿွၼ်းလူင် ပွင်ႊၸိုင်ႈ၊ (3) ၵၢၼ်ၵဵပ်းငိုၼ်းၶွၼ်ႇ၊ လႄႈ (5) ၵၢၼ် ဢိတ်ႇဢွၵ်ႇ ငိုၼ်း- ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သၢႆငိုၼ်းၶဝ်ႈၸိူဝ်းၼႆ့ မိူၼ်ပဵၼ်ၼင်ႇ လုပ်ႇသၼ်လင်လူင် တႃႇၸိုင်ႈမိူင်းသေဢမ်ႇၵႃး၊ မီးလွင်ႈလီလွင်ႈၸႃႉ၊ မီးၶေႃႈမုၼ်းၶၢၼ်း လႄႈ ဢိၵ်ႇတင်း မီးတွၼ်ႊသွၼ်ၼႂ်းသၢႆပိုၼ်းပႃး ယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးဢၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းပိူင်ႇငမ်း(SOE)

လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈတင်းၼမ်တင်းလၢႆ သၢင်ႈၶွမ်ႇပၼီႇႁင်းၵွၺ်းၶဝ်ယူႇ၊ ၼၼ်ႉၸမ်း ႁိၵ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးဢၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းပိူင်ႇ ငမ်း(SOEs) ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပႃးလႆႈ ၸဵမ်ဢဝ်သၢႆၵၢၼ်ဝိၼ် ၸိုင်ႈမိူင်း၊ ၾၢႆႇၵၢၼ်ပၼ်ၾႆးၾႃႉ၊ ၶွမ်ႇပၼီႇ ၼမ်ႉမၼ်းမဵၼ်၊ လႄႈ ၾၢႆႇၵၢၼ်တေႃႉတၢင်ႇ သူင်ႇၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈၾၢႆႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေ ၸွင်းၸေးပၼ်တၢင်းလူဝ်ႇၵူၼ်းမိူင်း သေဢမ်ႇၵႃး ပဵၼ်ငိုၼ်းၶဝ်ႈ တွၼ်ႊတႃႇဝၢၼ်ႈမိူင်း(ၸိုင်ႈမိူင်း)ဝႆႉယူႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

မိူဝ်ႈဢၼ်ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးၸိုင်ႈမိူင်း ၶၢႆၾႆးၾႃႉ၊ ၶၢႆၼမ်ႉမၼ်း၊ ၶၢႆဝႂ်ႁိူဝ်းဝိၼ် ဢမ်ႇၼၼ် ၶၢႆပၼ်ၵၢၼ်ၸွင်းၸေး ၾၢႆႇၵပ်းသိုပ်ႇၵပ်းသၢၼ်တၢင်းၵႆ(telecommuniction service) ၼၼ်ႉ ၼမ်ႉတွၼ်းမၼ်းၵမ်ႈၽွင်ႈ ၶဝ်ႈသူႇၸူးၾၢႆႇၽၼ်ႇတႃႇၸိုင်ႈမိူင်းယူႇ။ မိူင်းဢၼ်ၸတ်း ၵၢၼ် ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးဢၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းပိူင်ႇငမ်း(SOE)လႆႈလီငၢမ်းၼႆ တေပဵၼ်မႃးတီႈငိုၼ်းၶဝ်ႈဢၼ်ၼိမ်မၼ်ႈ လႄႈ ဢၼ်ပေႉတူဝ် လႆႈၼၼ်ႉယူႇ။

ၵူၺ်းၼႃႇ SOE တေဢွင်ႇမၢင်ႇ ဢမ်ႇဢွင်ႇမၢင်ႇဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ မၼ်းဢိင်ၼိူဝ် ၵၢၼ်ပၢၼ်ပွင်ႇၽွင်းငမ်းယူႇ။ မိူဝ်ႈၽွင်းမီးလွင်ႈၵႅဝ်ၵဝ်းၾၢႆႇၵၢၼ်မိူင်း ဢမ်ႇၼၼ် ပေႃးမီးလွင်ႈ ၵိၼ်သူးၵိၼ်လၢပ်ႈၼႆ ၸိုင် ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊဢမ်ႇမီးလွင်ႈထိုင်တီႈ၊ ၸၢင်ႊသဵင်ႈၵႃႊၸႂ်ႉၸၢႆႇၼမ်၊ ဢမ်ႇၼၼ် ၸၢင်ႊပဵၼ်လွင်ႈၼၵ်းၼႃပႃးပၢၼ်ႈ ၾၢႆႇၵၢၼ်ငိုၼ်းၵၢၼ်တွင်းမႃးလူးၵွၼ်ႇ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ပေႃးဝႃႈပဵၼ်မိူင်း ဢၼ် ၸုမ်းၾၢႆႇမၼ်းၵႅၼ်ႇၶႅင်ၼႆၸိုင် SOE ၼႆႉ ယင်းပဵၼ်လွင်ႈၵႅတ်ႇၶႄပၼ်ၾၢႆႇဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ၊ ပဵၼ်ဢၼ်ႁေႉၵင်ႈပၼ် လွင်ႈ တေၵိၼ်ၸိၵ်းၼိူဝ်ၽူႈသိုဝ်ႉ၊ လႄႈ ပဵၼ်ဢၼ်ၵမ်ႉၸွၺ်ႈတေႃႇ လွင်ႈ ႁုၼ်ႈ မုၼ်းၸိုင်ႈမိူင်းလူးၵွၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ပၢႆးဝူၼ်ႉၶွမ်ႇမိဝ်ႇၼိသ်ႉ

ပၢႆးဝူၼ်ႉၶွမ်ႇမိဝ်ႇၼိသ်ႉ ပဵၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉၾၢႆႇပၢႆးမိူင်း လႄႈ ပၢႆး မၢၵ်ႈမုၼ်း ဢၼ်ယိူင်းတႃႇတေသၢင်ႈတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း တီႈ ဢၼ်ၵူၼ်း ၵူႊၵေႃႉ မီးလွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ် လႄႈ မီးလွင်ႈမၢၵ်ႈမီးလီပဵၼ်ၽႄမႅင်ႇ ၵၼ်ၽဵင်ႇၽဵင်ႇပဵင်းပဵင်း။ တၢင်းၶႆႈၸႂ်လွၼ်ႉၵႅၼ်လူင်မၼ်းတႄႉၵေႃႈ တေဢမ်ႇလႆႈမီးလွင်ႈသုၼ်ႇလဵဝ်ပိူင်ႇငမ်းပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်း ယႂ်ႇလူင်တင်းလၢႆ - ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ တီႈလိၼ်၊ ႁူင်းၵၢၼ်၊ ဢမ်ႇၼၼ် ၶူဝ်း ငဝ်ႈတိုၼ်းၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ် - ယွၼ်ႉဝႃႈ ၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ႁင်းတူင်ႇၵူၼ်းတင်းလူမ်ႈ။ တႅၼ်းတီႈ ၵူၼ်းသုၼ်ႇၵေႃႉ ဢမ်ႇၼၼ် ၶွမ်ႇပၼီႇသုၼ်ႇလဵဝ်ၶဝ် ပိူင်ႇငမ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉၼၼ်ႉ ပၢႆးဝူၼ်ႉၶွမ်ႇမိဝ်ႇၼိသ်ႉသမ်ႉလၢတ်ႈဝႃႈ ၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လူဝ်ႇလႆႈ ႁူမ်ႈၵၼ်ၵုမ်းၵၼ် ပုၼ်ႈတႃႇၽွၼ်းလီၵူႊၵေႃႉၼႆယဝ်ႉ။

ပၢႆးဝူၼ်ႉၶွမ်ႇမိဝ်ႇၼိသ်ႉ တႄႇပေႃႇမႃးမိူဝ်ႈၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ 19 ။ ၽူႈတႄႇတႅမ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶွမ်ႇမိဝ်ႇၼိသ်ႉတႄႉၵေႃႈ ပဵၼ် Karl Marx လႄႈ Friedrich Engels ။ တင်းသွင်ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈတိုၼ်း လၢင်း(capitalism) ၼႆႉ တိုၼ်းပဵၼ်မဵဝ်း ဢၼ်သၢင်ႈ ႁႂ်ႈၵိူတ်ႇပဵၼ်လွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်း (inequality)။ တင်းသွင်လၢတ်ႈဝႃႈ ထၢၼ်ႈ ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်(working class)ၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ၽၢႆႇဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇပၼ်လွင်ႈမၢၵ်ႈလွင်ႈမီး၊ ၵူၺ်းၼႃႇ သမ်ႉလႆႈႁပ်ႉလွင်ႈၽႄမႅင်ႇ တၢင်းမၢၵ်ႈမီးၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢိတ်းဢီႈၵွၺ်း၊ ၵုမ်ႇပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်တင်းလၢႆၵွၺ်း ဢၼ်လႆႈဢဝ်ၼမ်ႉတွၼ်းဝႆႉၵမ်ႈၼမ်။ ၸိူဝ်းဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ၵိူင်းမၢၵ်ႉသ်(Marxist) တႄႉၵေႃႈ ႁပ်ႉႁၼ်ဝႃႈ ၼႂ်းယူင်ႉပၵ်းပိူင်ၼႆႉ ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ယူင်ႉပၵ်းပိူင် ဢၼ်ဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်း လႄႈ ဢၼ်ဢမ်ႇၼိမ်သဝ်းလႆႈၼႆယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းၶဝ် ၶၢတ်ႈလၢမ်းမႃးဝႃႈ ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ် တေပူတ်းပႅတ်ႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈတိုၼ်းလၢင်းသေ တေသၢင်ႈတူင်ႇဝူင်း ၵူၼ်း ဢၼ်ႁၢမ်းထၢၼ်ႈၵူၼ်း(classless society)ဝႃႈၼႆ။

ၼႂ်းၾိင်ႈတႅတ်ႈမၼ်းတႄႉ ပၢႆးဝူၼ်ႉၶွမ်ႇမိဝ်ႇၼိသ်ႉၼႆႉ ပၼ်ၵႂၢမ်းမၼ်ႈတေႃႇ လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်း၊ လွင်ႈႁူမ်ႈၵၼ်ပိူင်ႇငမ်း၊ လႄႈ လွင်ႈသုတ်းဝၢႆးပႅတ်ႈ ၵၢၼ်ၵိၼ်ၸိၵ်းၵိၼ်ယွတ်ႈၼႂ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း ၼႆယူႇ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ၼႂ်းၵၢၼ်ထူပ်းမိုဝ်းတေႉတေႉသမ်ႉ ၸိုင်ႈမိူင်းၸိူဝ်းဢၼ် ၸၢမ်းၸႂ်ႉတိုဝ်းမႃး ပၢႆးဝူၼ်ႉၶွမ်ႇမိဝ်ႇၼိသ်ႉၼၼ်ႉ လႆႈထူပ်းၺႃးလွင်ႈသဵင်ႇတႃႉတင်းလၢႆ - ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ လွင်ႈႁႅင်းပွင်ႊငဝ်ႈၵၢင်ႊၵုမ်းၵမ်၊ လွင်ႈ ၵူၼ်းသူၼ်ႇလဵဝ် ဢမ်ႇမီးႁႅင်းၸုင်ၸၼ်တႃႇႁဵတ်းၵၢၼ်၊ လႄႈ လွင်ႈၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း ဢမ်ႇမီးလွင်ႈထိုင်တီႈ - ၸိူဝ်းၼႆ့ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈႁူပ်ႉထူပ်းၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈဢုပ်ႇထဵင်ၵၼ် ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၸုတ်ႇၶႅင် လႄႈ ၸုတ်ႇဢူၼ်ႈၶွင်ပိူင်ၶွမ်ႇမိဝ်ႇၼိသ်ႉမႃးယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

သမ်ႉဝႃႈ မီးသၢႆပိုၼ်းဢၼ်လေႃးလႄးဝႆႉသေတႃႉၵေႃႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉၶွမ်ႇမိဝ်ႇၼိသ်ႉတႄႉ တိုၵ်ႉသိုပ်ႇပဵၼ်တၢင်းၶႆႈၸႂ် ဢၼ်မီးႁႅင်းႁူမ်ႇငမ်းၼႂ်းတၢင်းဝူၼ်ႉၵၢၼ်မိူင်းသေဢမ်ႇၵႃး၊ ပဵၼ်ႁႅင်းၸုင်ၸၼ်ႁႂ်ႈမီးမႃး လွင်ႈၶပ်းတူင်ႉ(movement)၊ လွင်ႈၶေႃႈထတ်း သၢင်ႈတေႃႇပၢႆးဝူၼ်ႉ ၸဝ်ႈတိုၼ်းလၢင်း၊ လႄႈ လွင်ႈဢုပ်ႇဢူဝ်း ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇတင်းလွင်ႈ ၽဵင်ႇပဵင်း၊ လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းတြႃးၼႂ်းၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်း လႄႈ ဢိၵ်ႇတင်းလွင်ႈထၢၼ်ႈငၢၼ်းၸိုင်ႈမိူင်း (role of the state)ၸိူဝ်းၼႆႉဝႆႉယူႇ ၼင်ႇၵဝ်ႇ။

ၵၢၼ်ၶၢႆၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်းၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ် - လွင်ႈမၢၵ်ႈမီး တႂ်ႈလိၼ်မိူင်း

ၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်းၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်ၼႆ့ ပဵၼ်ဢၼ်တႅပ်းတတ်းပၼ်ၵၢမ်ႇၵျမႃႇ(မိင်ႈ)လူင် ဝၢၼ်ႈမိူင်းတင်းၼမ်တင်းလၢႆဝႆႉယူႇ။ ၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ်မၢၵ်ႈမီးၼမ်ႉမၼ်း တီႈလႅၼ်ႊတွၼ်ႊဝၼ်းဢွၵ်ႇၵၢင်ၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ပၢင်ႇလၢႆႇသၢႆးလူင်ႁႂ်ႈပဵၼ်မႃး သုၼ်ၵၢင်ႊပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း လုမ်ႈၾႃႉလႆႈ။ မႆႉ လႄႈ ၾႆးၾႃးႁႅင်းၼမ်ႉၸိူဝ်းၼႆႉသမ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈငိုၼ်း ၸႂ်ႉၸၢႆႇလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ မိူင်းဢေးသီးယႂ်းၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇတင်း ၼမ်တင်းလၢႆမၼ်ႈၵိုမ်းဝႆႉ။ ထၢတ်ႈႁႄႊ၊ ၵႂၼ်းထၢတ်ႈ၊ လႄႈ ၶူဝ်းႁႄႈ ၵႃႊၶၼ်ယႂ်ႇ တင်းၼမ်တင်းလၢႆ ပဵၼ်ငိုၼ်းတိုၼ်းလၢင်းယႂ်ႇလူင် ဢၼ် ၵမ်ႉ ယၼ်ပၼ် ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်မႂ်ႇ ၼႂ်းလူၵ်ႈလူင်ၼႆႉဝႆႉယူႇ။

လုၵ်ႉတီႈၾၢႆႇ SOE ၵမ်းသိုဝ်ႈသေယဝ်ႉ ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၶဝ် လႆႈငိုၼ်းၶဝ်ႈမႃးတီႈ ၵၢၼ်ၶုတ်းၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉဝႆႉ ဢမ်ႇ ၼၼ်ၵေႃႉ လုၵ်ႉတီႈၵၢၼ်ပၼ်သုၼ်ႇတေႃႇ ၶွမ်ႇပၼီႇသုၼ်ႇလဵဝ်ၶဝ် ႁႂ်ႈၶိုၼ်းပၼ်ၶွၼ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် ပၼ်ၼမ်ႉတွၼ်း ၸူးတီႈလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ သေၵေႃႈ လႆႈငိုၼ်းၶဝ်ႈဝႆႉယူႇ။

ၶူဝ်းငိုၼ်းတိုၼ်း ၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်ၼႆႉ ၸၢင်ႊပဵၼ်ၼင်ႇ ပွၼ်းလီသေဢမ်ႇၵႃး သမ်ႉပဵၼ်ၼင်ႇတူင်ႇႁႅဝ်ႉပႃးလႆႈ။ ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်ဢိင်ပိုင်ႈၼိူဝ်ၼမ်ႉမၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် ထၢတ်ႈႁႄႊၼႂ်းမိူင်း မၼ်းႁႅင်းၼႃႇၸိုင် ၸၢင်ႊဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇတေႃႇ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊၶၼ်ၵၢတ်ႇလုမ်ႈၾႃႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်တိူဝ်းၼႃႇၸမ်း လွင်ႈဢိင်ပိုင်ႈၼႆႉ ၸၢင်ႊသၢင်ႈ “ၵႂၢမ်းၶၢမ်ႇၵိၼ်ႇၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်း” ဢၼ် ၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်းပဵၼ်ၾႆးသူၼ်း လွင်ႈၵိၼ်သူးၵိၼ်လၢပ်ႈ၊ လွင်ႈ သုၵ်ႉသၢၵ်ႉ၊ လႄႈ လွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်း လိူဝ်သေလွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ မႂ်ႇသုင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ၸင်ႇဝႃႈ လူဝ်ႇလႆႈမီးၵၢၼ် ၸတ်းၵၢၼ် ဢၼ်မီးလွင်ႈလူင်ႉလႅင်းပွင်ႇထုင်ႊ၊ လႄႈ ၵၢၼ်တမ်း ၽႅၼ်ႇၵၢၼ်ၶၢဝ်းယၢဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၿွၼ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ဝႂ်ၵူႈငိုၼ်းတႃႇမိူဝ်းၼႃႈ

ဢမ်ႇမီးမိူင်းလႂ် ပိုင်ႈဢိင်ၼိူဝ် ငိုၼ်းၶဝ်ႈဢၼ်မီးၸင်ႇၼႆႉၼၼ်ႉၵွၺ်း။ ၸၢင်ႊမီးမိူဝ်ႈမီးၶၢဝ်း ဢၼ်ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ လူဝ်ႇၸႂ်ႉၸၢႆႇလိူဝ်သေ ဢၼ်မၼ်းႁႃလႆႈမႃးၼၼ်ႉယူႇ။ မိူၼ်ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ လူဝ်ႇသၢင်ႈသဵၼ်ႈတၢင်းလူင်မႂ်ႇ၊ လွင်ႈမႄးပူၵ်းတင်ႈ ၶိုၼ်းၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်း ဢၼ်သုၵ်ႉသူၼ်၊ လူဝ်ႇမႄႇၶႂၢၵ်ႈပိူင်ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တႃႇတေၸႂ်ႉၸၢႆႇၸိူင်ႉၼၼ် လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ ၸင်ႇႁဵတ်းမႃး ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ “ဝႂ်ၵူႈငိုၼ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ” ဢမ်ႇၼၼ် “ၿွၼ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ” ၼႆ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၿွၼ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ မၼ်းပဵၼ်ၶေႃႈ မၼ်ႈ ၵႅၼ်ႇဢၼ်ၶဝ်ႈပိူင်တြႃးမဵဝ်းၼိူင်ႈ။ ပဵၼ်ၶေႃႈမၼ်ၵႅၼ်ႇ လွင်ႈဝႃႈ ၵူၼ်းမိူင်းတင်းလၢႆ၊ ယေးငိုၼ်းတင်းလၢႆ၊ ဢမ်ႇၼၼ် ၽူႈလူင်းတိုၼ်း လၢင်းၼွၵ်ႈမိူင်းၶဝ် ၵူႈငိုၼ်းပၼ်လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၵႂႃႇသေ လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈသမ်ႉၶိုၼ်းႁပ်ႉပဝ်ႊ(ဢႃႇမႃႉၶၢမ်ႇ)ဝႃႈ တေသၢႆႈတႅၼ်းၶိုၼ်းတင်းၶီႈတင်းတူဝ် ၼႂ်းသေမိူဝ်ႈသေၶၢဝ်းဝၼ်းမိူဝ်းၼႃႈၼႆယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၶေႃႈ မၼ်ႈၵႅၼ်ႇၼၼ်ႉသေယဝ်ႉ ၾၢႆႇၸိုင်ႈမိူင်း ၸင်ႇလႆႈမႃးငိုၼ်းတႃႇတေ လူင်းတိုၼ်းၼႂ်းၵၢၼ်ႁုၼ်ႈမုၼ်း ၵမ်းလဵဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ပေႃးမီးတၢင်းႁူႉသေၸႂ်ႉတိုဝ်းလီလီၸိုင် ၿွၼ်း ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၸွၺ်ႈႁႂ်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇလႆႈ။ ပေႃးဢမ်ႇမေႃၸႂ်ႉတိုဝ်း လီလီၸိုင် ၸၢင်ႊပဵၼ်ၽေးယႂ်ႇလူင် ထိုင်ၸၼ်ႉပဵၼ်ၼီႈၸိုင်ႈ မိူင်းလူးၵွၼ်ႇ။ လွင်ႈၵၢၼ်ၵူႈ လႄႈ ၵၢၼ်သၢႆႈတႅၼ်းၶိုၼ်းၼၼ်ႉ ၸင်ႇသမ်ႉပေႃးလႆႈ ပဵၼ်မႃး ၶေႃႈတႅပ်းတတ်းလွင်ႈၵၢၼ်ငိုၼ်းၵၢၼ်တွင်း ဢၼ်ယႂ်ႇလူင်ထီႈသုတ်း ဢၼ်လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၸုမ်းၼိူင်ႈ လႆႈထူပ်းႁူပ်ႉၺႃးယူႇၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။ ၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ်မီးလွင်ႈမေႃဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းၼၼ်ႉတႄႉၵေႃႈ တေၵူႈယိမ်ႊ ပုၼ်ႈတႃႇ ၵၢၼ်လူင်းတိုၼ်းလၢင်းၶၢဝ်းယၢဝ်း - ဢမ်ႇၸႂ်ႈ ပုၼ်ႈတႃႇၼမ်ႉတွၼ်းၽွၼ်းလီၵၢၼ်မိူင်း ၼႂ်းၶၢဝ်းပွတ်း။

မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ႊဢမႄးရီးၵႂ်း ပဵၼ်မိူင်းဢၼ်မီးလွၵ်းၵၢတ်ႇ ၿွၼ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ ယႂ်ႇလူင်ထီႈသုတ်း လႄႈ မီးႁႅင်းႁူမ်ႇငမ်းယႂ်ႇလူင် ထီႈသုတ်းၼႂ်းလူၵ်ႈၼႆႉယူႇ။ ၿွၼ်းၾၢႆႇၽၼ်ႇတႃႇ မိူင်းဢမႄးရီးၵႂ်း (U.S. Treasury Bonds)ၼႆႉ ၽႂ်ၽႂ်ၵေႃႈ ႁပ်ႉႁၼ်ဝႃႈ ပဵၼ်ၶိူင်ႈမိုဝ်း ၵၢၼ်ငိုၼ်း ဢၼ်ႁူမ်ႇလူမ်ႈထီႈသုတ်းဢၼ်ၼိူင်ႈဢၼ်မီးယူႇၼႂ်း လူၵ်ႈၼႆႉၼႆယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈလွင်ႈယုမ်ႇယမ်ၼႆႉလႄႈ ၽူႈလူင်းတိုၼ်း ၼႂ်းလူၵ်ႈၼႆႉတင်းလၢႆ - ဢမ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်းသုၼ်ႇလဵဝ်၊ ယေးငိုၼ်း၊ ၾၢႆႇငိုၼ်းၵွင်ၵၢင်ၵႃႊသဝ်းႁဵင်း၊ လႄႈ ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈတင်းလၢႆၵေႃႈ - ဢွၼ်ၵၼ်သိုဝ်ႉၿွၼ်းဢမႄႇရီႇၵၢၼ်ႇ ပုၼ်ႈတႃႇတေၵႅတ်ႇၶႄလွင်ႈ မၢၵ်ႈမီး လႄႈ တႃႇသၢင်ႈလွင်ႈမၢၵ်ႈမီး ႁႂ်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

တႃႇမိူင်းဢမႄးရီးၵႂ်းတႄႉၵေႃႈ ၿွၼ်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ မီးယိူင်း ဢၢၼ်းလၢႆလၢႆမဵဝ်းဝႆႉယူႇ- တႄႇဢဝ်ၸဵမ် တႃႇၵၢၼ်ၸႂ်ႉၸၢႆႇ လူင်ပွင်ႊ ၸိုင်ႈ၊ တႃႇႁူမ်ႇတူမ်းငိုၼ်းဢၢၼ်းၸႂ်ႉဢၼ်ဢမ်ႇၵုမ်ႇ၊ လႄႈ တႃႇသၢင်ႈလွင်ႈၼိမ်သဝ်းပၼ် ပၵ်းပိူင်ၵၢၼ်ငိုၼ်းလုမ်ႈၾႃႉၸိူဝ်းၼႆႉ။ လွင်ႈၵႅၼ်ႇၶႅင် ၸုမ်းၾၢႆႇၼႂ်းမိူင်းဢမႄႇရီႇၵၢၼ်ႇ လႄႈ လွင်ႈၼိမ်မၼ်ႈ ငိုၼ်းတေႃႇလႃႇၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၿွၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီးသင်သဵင်ႇ လႆႈ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈလွင်ႈပိူၼ်ႈယုမ်ႇယမ် တမ်းၸႂ်မၼ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။

မိူင်းၵျႃႇပၢၼ်ႇၵေႃႈ ပဵၼ်ဝႆႉလွင်ႈတၢင်းဢၼ်လီႁူႉယူႇလွင်ႈၼိူင်ႈ။ မိူင်းၵျႃႇပၢၼ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ်ၼီႈၵူၼ်းမိူင်း (public debt) သုင်လိူဝ်သေပိူၼ်ႈသုတ်းမိူင်းၼိူင်ႈၼႂ်းလူၵ်ႈၼႆႉ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ဢမ်ႇပေႃးလႆႈထူပ်းၺႃး လွင်ႈၶွင်ႈၶမ်ၵၢၼ်ငိုၼ်းဢမ်ႇၼိမ်။ လွင်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ယွၼ်ႉ ဝႃႈ ၵူၼ်းမိူင်းၵျႃႇပၢၼ်ႇ လႄႈ ၸုမ်းၾၢႆႇၵျႃႇပၢၼ်ႇၶဝ်သိုဝ်ႉဝႆႉ ၿွၼ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၵျႃႇပၢၼ်ႇၶဝ်တင်းၼမ်တင်းလၢႆလူၼ်ႉလိူဝ်ႁႅင်းဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼႆ ၵမ်ႈၼမ်ၼမ်ၼႆႉ လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၵျႃႇပၢၼ်ႇ ၶိုၼ်းၵူႈဢဝ်တီႈ ၵူၼ်းမိူင်း ၶဝ်ၶိုၼ်းၵွၺ်း။

မိူင်းၵျႃႇပၢၼ် ၸႂ်ႉတိုဝ်းၿွၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉသေယဝ်ႉ ၶိုၼ်းမႄးၵမ်ႉပၼ် ပၵ်းပိူင်လွင်ႈၶႅၵ်ႇလီပၢင်ၸႃႉၼႂ်းၵၼ်ႊၵူၼ်း ဢၼ်ယႂ်ႇဢၼ်လူင်၊ မႄးသၢင်ႈၶိုၼ်း လွင်ႈလူႉလႅဝ်ယွၼ်ႉၽေးၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်၊ လႄႈ မႄးယူင်းပၼ်ႁႂ်ႈၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သမ်ႉဝႃႈ မီးၼီႈသုင်ဝႆႉသေတႃႉၵေႃႈ လွင်ႈယုမ်ႇယမ်ၸႂ်ၵူၼ်းလူင်း တိုၼ်းလၢင်း ယင်းတိုၵ်ႉၵႅၼ်ႇၶႅင်ဝႆႉယူႇ။ မၼ်းၼႄဝႃႈ တၢင်းယုမ်ႇယမ်ၼႆႉ တိူဝ်း လမ်ႇလွင်ႈလိူဝ်သေ တူဝ်ၼပ်ႉၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၿွၼ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈမိူင်းၵျႃႇမၼီႇၵေႃႈ လႆႈဝႃႈပဵၼ် ၿွၼ်း ဢၼ်လႆႈတမ်းၸႂ်သေပိူႈၼ်ဢၼ်ၼိူင်ႈ တႃႇတေလူင်း တိုၼ်းလၢင်း ၼႂ်ယူးရူပ်ႉယူႇ။ ၿွၼ်းဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃးၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ငိုၼ်းၶီႈငိုၼ်းႁၢင်မၼ်းၵေႃႈဢမ်ႇသုင်၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်ၿွၼ်းဢၼ်ၽႂ်ၽႂ်ၵေႃႈၸွမ်း ၶႂ်ႈသိုဝ်ႉ ၼႂ်းၽွင်းၶၢဝ်းယၢမ်းလုမ်ႈၾႃႉ ၵိူတ်ႇပဵၼ်လွင်ႈသုၵ်ႉသူၼ်/ လွင်ႈဢမ်ႇၼိမ်သဝ်းၸိူဝ်း ၼႆႉၼၼ်ႉလႂ်ယူႇယဝ်ႉ။

လွင်ႈဢၼ်မိူင်းၵျႃႇမၼီႇ မီးတၢင်းၾၢင်ႉ ၼႂ်းလၵ်းၼမ်းၵၢၼ်ငိုၼ်းမၼ်းၼၼ်ႉ ၸွၺ်ႈႁႂ်ႈၽူႈလူင်းတိုၼ်းလၢင်းၶဝ်တိုၵ်ႉသိုပ်ႇမီး လွင်ႈမၼ်ႈၸႂ်ဝႆႉယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ငိုၼ်းၶဝ်ႈဢၼ်လႆႈမႃး တီႈၵၢၼ်ၶၢႆ ၿွၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းဢဝ်ၵႂႃႇၵမ်ႉပၼ် ယူင်ႉသၢင်ႈပိုၼ်ႉထၢၼ် (in-frastructure)၊ လွင်ႈၶၢႆႉလၢႆႊၸူးသၢႆႁႅင်းမႂ်ႇ၊ လႄႈ လွင်ႈမုင်ႈမၼ်ႈ ႁူမ်ႈသၢင်ႈတေႃႇ ၸုမ်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈယူးရူပ်ႉ(EU) ၼၼ်ႉလႂ်ယူႇယဝ်ႉ။

ၸူဝ်ႊၶၢဝ်းယၢမ်းသၢဝ်းပီႊပူၼ်ႉမႃးၼႆႉ မိူင်းၶႄႇၵေႃႈ လႆႈမႄႇၶႂၢၵ်ႈလွၵ်းၵၢတ်ႇၿွၼ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈမၼ်းဝႆႉယူႇ။ ၿွၼ်း ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လမ်ႇလွင်ႈပုၼ်ႈတႃႇၵမ်ႉထႅမ်ငိုၼ်းပၼ် ၵၢၼ်ႁုၼ်ႈ မုၼ်းၸိုင်ႈမိူင်း၊ ပႃးၸဵမ်ၼႅင်ႈတၢင်းၾႆးၾႃႉႁႅင်းဝႆးသုင်၊ လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈၸေႊမိူင်း၊ လႄႈ လွင်ႈယုၵ်ႉလဝ်ႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈယႂ်ႇ ယႂ်ႇလူင်လူင်ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။

လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၶႄႇၶဝ် ဢဝ်ၿွၼ်း တႃႇတေမႄးၼၢမ်း ပၼ် လွင်ႈၼိမ်သဝ်းၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်းပႃးယူႇၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၵူၼ်းၼႂ်းမိူင်း ၸိူဝ်း ပဵၼ်ၽူႈလူင်းတိုၼ်းလၢင်းၶဝ်လႄႈသင်၊ ယေးငိုၼ်း ၸိုင်ႈမိူင်းလႄႈ သင်၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၸုမ်းၾၢႆႇၽၢႆႇၼွၵ်ႈမိူင်းလႄႈ သင်ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ်သိုဝ်ႉၿွၼ်းၶႄႇဝႆႉယူႇ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ၿွၼ်းၶႄႇၼႆႉ လွင်ႈၶဝ်ႈထိုင်မၼ်း မီးပိူင်ၵုမ်းၵမ်ဝႆႉႁႅင်း။ လုၵ်ႉတီႈလၢႆးၼႆႉသေ မိူင်းၶႄႇၵေႃႈ ၼႄပၼ်ဝႃႈ ယူႇတီႈၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ် မႅၼ်ႈၽွင်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊၸႂ်ႉတိုဝ်း ၿွၼ်းသေ သၢင်ႈယူင်ႉသၢင်ႈပိုၼ်ႉထၢၼ် ၸၼ်ႉလုမ်ႈၾႃႉလႆႈၸိူင်ႉႁိုဝ် ၼႆၼၼ်ႉယူႇ ယဝ်ႉ။

တီႈမိူင်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈႁေႃၶမ်း(UK) သမ်ႉ လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၶဝ် ႁိၵ်ႈႁွင်ႉၿွၼ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈဝႃႈ “gilts” ၼႆယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ၿွၼ်း ဢၼ်ပိုၼ်ႊ ဢွၵ်ႇမႃးလၢႆပၢၵ်ႇပီႊမိူင်းယဝ်ႉယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ငိုၼ်းဢၼ် မႃးၵမ်ႉထႅမ်ပၼ် ၵူႊၸိူဝ်ႉၵူႊလွင်ႈ တႄႇဢဝ်ၵၢၼ်လုမ်းလႃးပၢႆးယူႇလီ လႄႈ ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ တေႃႇပေႃးထိုင် ၵႃႊသဝ်းႁႅင်း လႄႈ ၵၢၼ်တေႃႉတၢင်ႇသူင်ႇတင်းလၢႆ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

သၢႆပိုၼ်းယၢဝ်းလူင် ၸုမ်းၾၢႆႇၵၢၼ်ငိုၼ်းၿရိတ်ႉတိတ်ႉၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းလူင်းတိုၼ်းလၢင်းၶဝ် မီးတၢင်းမၼ်ႈၸႂ်ဝႆႉယူႇ။ တေႃႈၼႂ်း ၶၢဝ်းယၢမ်းသုၵ်ႉသူၼ်ဢမ်ႇၼိမ်သဝ်းၵေႃႈ ၿွၼ်းယူႇ ၶေႇၼႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉ ပဵၼ်ဢၼ်ၸၼ်ၸႂ်ဝႆႉယူ၊ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ယုမ်ႇယမ်လွင်ႈၼိမ်သဝ်း ယေး ငိုၼ်းမိူင်းဢိင်ႇၵလႅၼ်ႇ(Bank of England) လႄႈ လွင်ႈၼိမ်သဝ်း မိူင်းၿရိတ်ႉတိတ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

မိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်းၵေႃႈ ဢိင်ပိုင်ႈ ၿွၼ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈသေ ၵမ်ႉထႅမ်ပၼ်ၶိုၼ်းၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်းႁႂ်ႈမႄႇၶႂၢၵ်ႈလႆႈၶၼ်ၶၼ် ၽႂ်းၽႂ်းဝႆႉ ယူႇ။ ငိုၼ်းၶဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈမႃးတီႈၵၢၼ်ၶၢႆၿွၼ်းၼၼ်ႉ ဢဝ်ၵႂႃႇၸႂ်ႉတိုဝ်းတႃႇၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈသဵၼ်ႈတၢင်းလူင်၊ ၵၢၼ်ပၼ်ၾႆးၾႃႉၼႂ်းဝၢၼ်ႈ ၼွၵ်ႈၼႃးပၢင်၊ လႄႈ ၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈယူင်ႉသၢင်ႈပိုၼ်ႉထၢၼ်ပၢႆးယွတ်ႇမၢႆ(ၻီႇၵျိတ်ႇတလ်ႇ) လႄႈ ၶူင်းၵၢၼ် ၵၢၼ်တူၺ်းလူၵူတေႃႇၵၼ်ႊ ၵူၼ်း - ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယူႇ။

မိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်း တႄႇႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃး ၿွၼ်းသီၶဵဝ် (green bonds) ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉသေ ယိူင်းတႃႇတေၵမ်ႉထႅမ် ငိုၼ်းပၼ်ၶူင်း ၵၢၼ်ၾၢႆႇသၢႆႁႅင်းဢၼ်မုၼ်းမႂ်ႇလႆႈ လႄႈ ၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၶႄႇပႂ်ႉပႃးသိင်ႇ ဝႅတ်ႉလွမ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။ လွင်ႈၼႆႉ မၼ်းပိူင်းၼႄ ပၼ်ဝႃႈ ၵၢၼ်ႁုၼ်ႈမုၼ်း ဢၼ်မၼ်ႈၵိုမ်းယၢဝ်းယိုၼ်းၼႆႉ မၼ်းလမ်ႇလွင်ႈပုၼ်ႈတႃႇၵၢၼ်တမ်း ဝၢင်းၽႅၼ်ႇၵၢၼ်ၵၢၼ်ငိုၼ်း ၸိုင်ႈမိူင်းၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။

ၸိုင်ႈမိူင်းၸိူဝ်းၼႆႉ ၼႄပၼ်ဝႃႈ ၿွၼ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလႄႈဝႃႈ တိုၼ်းလီႁိုဝ်တိုၼ်းၸႃႉ။ မၼ်းပဵၼ်ၶိူင်ႈမိုဝ်း မဵဝ်း ၼိူင်ႈ။ ပေႃးပဵၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်မီးလွင်ႈၼိမ်သဝ်း ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ မိူင်းဢ မႄးရီးၵႂ်း၊ မိူင်းၵျႃႇပၢၼ်ႇ၊ လႄႈ မိူင်းၵျႃႇမၼီႇၸိူဝ်းၼႆႉ ၿွၼ်းပဵၼ် လၢႆးတၢင်းတၢင်ႉႁႅင်းယႂ်ႇလူင် ဢၼ်ၵမ်ႉထႅမ်ပၼ် လွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၶၢဝ်း ယၢဝ်းယူႇၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူင်းဢၼ်ၵၢၼ် မၢၵ်ႈမုၼ်း ဢမ်ႇပေႃးၼိမ် တႄႉၵေႃႈ ပေႃးဢမ်ႇမီးလွင်ႈၸတ်း ၵၢၼ်လီလီၸိုင် ၿွၼ်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊပဵၼ်ၽေးယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

မိူင်းလႂ်သေဢမ်ႇဝႃႈ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်းတႄႉ လူဝ်ႇပဵၼ်ၵၢၼ်ၵူႈဢၼ်မီးလွင်ႈမေႃဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း၊ ႁႂ်ႈမီးလွင်ႈလူင်ႉလႅင်းပွင်ႇထုင်ႊ၊ လႄႈ ႁႂ်ႈလူင်းတိုၼ်းလၢင်း ၼႂ်းၶူင်းၵၢၼ် ဢၼ်တေၶိုၼ်းသၢင်ႈ ပၼ် ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်းၸႅတ်ႈၸၢင်ႇတေႉတေႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးၸႂ်ႉတိုဝ်း လီလီၸိုင် ၿွၼ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၼႆႉ ၸၢင်ႊပဵၼ်ၶူဝ်ဢၼ်ၵၢႆႇဢဝ် တၢင်း လူဝ်ႇဝၢၼ်ႈမိူင်းယၢမ်း ၸင်ႇၼႆ့ ႁႂ်ႈသူႇထိုင် ႁႅင်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၼႂ်းဝၼ်းမိူဝ်း ၼႃႈလႆႈ ၼႆ ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။

ၵၢၼ်ၵဵပ်းငိုၼ်းၶွၼ်ႇ - သၢႆလိူတ်ႈ ၵၢၼ်ငိုၼ်းၵူၼ်းမိူင်း

ၼႂ်းၵႃႊလွၵ်းလၢႆး ဢၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းႁႃလႆႈငိုၼ်းမႃးၸိူဝ်း ၼၼ်ႉ ၵၢၼ်ၵဵပ်းငိုၼ်းၶွၼ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်လၢႆးဢၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉငဝ်ႈ ပိုၼ်ႉထၢၼ်လိူဝ် သေပိူၼ်ႈသုတ်းယဝ်ႉ။ ငိုၼ်းၶွၼ်ႇ- ၼိူဝ်ငိုၼ်းၶဝ်ႈ၊ ၼိူဝ်ၵၢၼ်ၶၢႆ၊ ၼိူဝ် ၼမ်ႉတွၼ်းၶွမ်ႇပၼီႇ၊ ၼိူဝ်းၶူဝ်းၶွင်ပိူင်ႇငမ်း၊ ၼိူဝ်ၵုၼ်ႇၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ တင်းသဵင်ႈတင်းလူင် ပဵၼ်ငိုၼ်းဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈၾၢႆႇၸိုင်ႈမိူင်း ၸၢင်ႊၵမ်ႉငိုၼ်းပၼ်လႆႈ ၵုၼ်ႇၵူၼ်းမိူင်း ဢၼ်ပဵၼ်ၽွၼ်းလီတႃႇၵူႊ ၵေႃႉ၊ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ - ႁူင်းႁဵၼ်း၊ လွင်ႈႁူမ်ႇလူမ်ႈၵူၼ်းမိူင်း၊ လွင်ႈလုမ်းလႃးပၢႆးယူႇလီ၊ ယူင်ႉသၢင်ႈပိုၼ်ႉထၢၼ်၊ လႄႈ လွင်ႈၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၶႄသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ ၸိူဝ်း ၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်တင်း ၵၢၼ်ၶၢႆၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၵၢၼ်ၵူႈယိမ်ႊပၼ်ၿွၼ်းတႄႉၵေႃႈ ၵၢၼ်ၵဵပ်းငိုၼ်းၶွၼ်ႇၼႆႉ မၼ်းတိူဝ်း ၼိမ်မၼ်ႈ လႄႈ တိူဝ်းၶၢတ်ႈလၢမ်းႁူႉလႆႈ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်ၶေႃႈဢၼ် ၸႅင်ႈလႅင်းထီႈသုတ်းၼႂ်း ၶေႃႈၵိၼ်ႇၵႅၼ်ႇၵၼ်ႊၵူၼ်း (social contract) ဝႃႈ ၵူၼ်းမိူင်းတေပၼ်ငိုၼ်း၊ ၾၢႆႇမိူင်းသမ်ႉ တေပၼ် ၶိုၼ်း ၵၢၼ်ၸွင်းၸေး၊ ၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၶႄ၊ လႄႈ တိုဝ်ႉတၢင်းၼႆၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။

ၵူၺ်းၼႃႇ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလႄႈ ပိူင်ၵၢၼ်ၵဵပ်းၶွၼ်ႇတင်းမူတ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်ၵူႊလွင်ႈၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်ဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇၼႆႉ ထူပ်း တၢင်းယၢပ်ႇ တႃႇၵဵပ်းၶွၼ်ႇဝႆႉယူႇ။ ပိူင်လူင်မၼ်း ပေႃးပဵၼ်မိူင်းဢၼ်မီးၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်းဢမ်ႇၶဝ်ႈတၢင်းၵၢၼ်ၼမ်ဝႆႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပၵ်းပိူင်ၵၢၼ် ၶွၼ်ႇ ဢၼ်ဢမ်ႇမီးတၢင်းထိုင်တီႈၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊသၢင်ႈလွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇ ပဵင်းၵၼ်၊ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈဝႄႈၶွၼ်ႇ၊ လႄႈ တဵၵ်းႁႂ်ႈလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၵႂႃႇ ပိုင်ႈဢိင်ၼိူဝ် ငိုၼ်းၶဝ်ႈ မဵဝ်းဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးမၼ်ႈၵိုမ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ တႃႇတေသၢင်ႈၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်ၵႅၼ်ႇၶႅင်ၼႆႉ လူဝ်ႇ ထႅမ်ႁႅင်းပၼ် ၸုမ်းၾၢႆႇၵၢၼ်ၶွၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၵၢၼ်ဢိတ်ႇဢွၵ်ႇငိုၼ်း

ဢဝ်ႁႅင်းပွင်ႊၸိုင်ႈမိူင်းသေ သၢင်ႈၵႃႊၶၼ်၊ၵၢၼ်သၢင်ႈငိုၼ်းၼႆႉၵေႃႈ ပဵၼ်ဢၼ်ပိူၼ်ႈၵႆႉပွင်ႇၸႂ်ၽိတ်းယူႇ၊ ၵူၺ်းၼႃႇ သမ်ႉပဵၼ်လၢႆးဢၼ်မီးတၢင်ႉႁႅင်းယႂ်ႇလိုၵ်ႉတေႉတေႉ။ ပဵၼ်လၢႆးဢၼ်လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၶဝ် လႆႈငိုၼ်းထႅင်ႈလၢႆး ၼိူင်ႈၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈဢၼ်ယေးငိုၼ်းၵၢင်ႊ ပိုၼ်ႊဢွၵ်ႇမႃး ငိုၼ်းမႂ်ႇၼႆၼၼ်ႉ လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၶဝ်ၵေႃႈ ၸၢင်ႊလႆႈငိုၼ်းၶဝ်ႈမႃးၸွမ်း။

ၼႂ်းၶၢဝ်းၽွင်းငဝ်းလၢႆးၶိုၵ်ႉၶၢၵ်ႉ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ၶၢဝ်းပၢင်တိုၵ်းသိုၵ်းသိူဝ် ဢမ်ႇၼၼ် ၶၢဝ်းၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်းလူမ်ႉပင်းၸိူဝ်းၼႆႉ ပေႃးၵုမ်း ၵႂၢၼ်းၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ(ဢိတ်ႇဢွၵ်ႇ)ငိုၼ်းၼႆႉ ၸၢင်ႊၸွၺ်ႈႁႂ်ႈဝၢၼ်ႈ မိူင်းလုၵ်ႈၼၼ်ႉ ၶီးလွတ်ႈလႆႈယူႇ။ မၼ်းတေ ထႅမ်ႁႅင်းပၼ်လွင်ႈသိုဝ်ႉ ငၢႆႈၶၢႆငၢႆႈ၊ ၵမ်ႉထႅမ်ပၼ် လွင်ႈၸႂ်ႉၸၢႆႇ လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ၊ လႄႈ ၵႅတ်ႇၶႄ ပၼ် လွင်ႈလူမ်ႉပင်းၾၢႆႇၵၢၼ်ငိုၼ်း။

ၵူၺ်းၼႃႇ ၵၢၼ်ဢိတ်ႇဢွၵ်ႇငိုၼ်းၼႆႉၵေႃႈ ပဵၼ်ၶိူင်ႈမိုဝ်းဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်လူဝ်ႇလႆႈဝႆႉၾၢင်ႉသေ ၸတ်းၵၢၼ်ယူႇ။ ၽွင်းဢၼ်လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈဢိတ်ႇဢွၵ်ႇငိုၼ်း ၼမ်လူၼ်ႉလိူဝ်သေ ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း ၸၢင်ႊႁပ်ႉလႆႈၼၼ်ႉၼႆၸိုင် ၶၼ်ၵုၼ်ႇတေၶိုၼ်းသေ ငိုၼ်းၵေႃႈ တေဢမ်ႇမီးၵႃႊၶၼ်ၵႂႃႇ။ ပေႃးပဵၼ်ငဝ်းလၢႆးဢၼ်ႁၢႆႉၸႃႉႁႅင်း၊ ပေႃးဢိတ်ႇဢွၵ်ႇငိုၼ်းလူၼ်ႉလိူဝ်ႁႅင်းဢႃးလႃးၸိုင် ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈၶၼ်ၵုၼ်ႇ ၶိုၼ်ႈလူၼ်ႉလိူဝ်ႁႅင်း၊ ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၵူၼ်းဢၼ်ယိပ်းငိုၼ်းၵဵပ်းငိုၼ်းၼၼ်ႉ ၵွတ်းၽၢၼ်ၵႂႃႇလႆႈ လႄႈ ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ၼၼ်ႉ ယုင်ႈယၢင်ႈၵႂႃႇလူးၵွၼ်ႇ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ၵၢၼ်ဢိတ်ႇဢွၵ်ႇငိုၼ်းၼႆႉၵေႃႈ ပဵၼ်ငိုၼ်းၶဝ်ႈ ၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ်မီးၽေးယႂ်ႇလူင်ထီႈသုတ်း။ တေလႆႈဝႃႈ တၢင်ႉႁႅင်းယႂ်ႇၵေႃႈ ၽေးၶဵၼ်ယႂ်ႇ ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

တွၼ်ႊလူပ်းလိုၼ်း

ဢမ်ႇမီးမိူင်းလႂ် ဢၼ်ၸႂ်ယႂ်ႇငိူၼ်ႈငဝ်ႈငိုၼ်းၶဝ်ႈတီႈလဵဝ်လၢႆးလဵဝ်။ ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇဢွင်ႇမၢင်ႇၼႆႉ တိုၼ်းဢဝ်ၼမ်ႉတွၼ်းတီႈ SOE၊ တီႈၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်း၊ တီႈၵၢၼ်ၵဵပ်းၶွၼ်ႇ၊ တီႈၵၢၼ်ၵူႈယိမ်ႊ၊ လႄႈ တီႈၵၢၼ်ဢိတ်ႇဢွၵ်ႇငိုၼ်း ဢၼ်ပႃးတၢင်းမၵ်းၶၢၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ႁူမ်ႈၵၼ်သေယဝ်ႉ သၢင်ႈလွင်ႈၵွၼ်းၵိူင်ႈ ပၵ်းပိူင်ၵၢၼ်ငိုၼ်းၶဝ်ယဝ်ႉသႄႈ။ ဢၼ်လမ်ႇ လွင်ႈသုတ်းတႄႉၵေႃႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၶိူင်ႈမိုဝ်း(လွၵ်းလၢႆး)ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ၊ ၵူၺ်းပဵၼ်တၢင်းႁူႉဝႃႈ တေႁဵတ်းႁိုဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၼႆယဝ်ႉ။