Category:Politics: Difference between revisions

တပ်ႉသိုၵ်းပူတ်းပွၺ်ႇၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈမွၼ်းဢၼ်ဝႃႈၼႆႉပဵၼ် ၸုမ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉမွၼ်း ၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႊၼႆႉ ၼႆ ယဝ်ႉ။ၶဝ်ပဵၼ်ၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇပႃႇတီႇမိူင်းမွၼ်းမႂ်ႇဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ(NMSP)လႄႈလႆႈတိုၵ်းတေႃးၵၼ်တင်းတပ်ႉသိုၵ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၸဵမ်မိူဝ်ႈ1949လူၺ်ႈၸိုဝ်ႈဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼႆယူႇ။NMSPလူင်းလၢႆးမိုဝ်းဢဝ်လွင်ႈငမ်းယဵၼ်မိူဝ်ႈoctoberဝၼ်းထီႈ15ၼႂ်းပီႊ2015 တင်းၸုမ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉလၢႆလၢႆၸုမ်း လႄႈ တင်းလူင် ပွင်ႊ ၸိုင်ႈမိူင်းမၢၼ်ႊၼႆယဝ်ႉ။

ပိုၼ်းၵႅပ်ႈ(History)

တပ်ႉသိုၵ်းပူတ်းပွၺ်ႇၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈမွၼ်းၼႆႉ လႆႈၶွတ်ႇၽွတ်ႈပဵၼ်ၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇပႃးတီႇမိူင်းမွၼ်းမႂ်ႇ မိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႈ 29August 1979ၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းMNLAၼႆႉ ပိူင်လူင်မၼ်းပဵၼ် ၵူၼ်းသိုၵ်း ၵဝ်ႇ တပ်ႉသိုၵ်းၵူၼ်းမိူင်းမွၼ်း လႄႈ မွၼ်းဢၼ်လုၵ်ႉတီႈဝၢၼ်ႈဢိူင်ႇ လႄႈၸၼ်ႉၸွမ် ၶဝ်သေမီးယိူင်း ဢၢၼ်း တႃႇ ယုၵ်ႉမုၼ်းၵၢၼ်ဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငၢမ်းတူဝ်ၵဝ်ႇ လႄႈ ၽိင်ႈငႄႈၽိင်ႈထုင်းၵူၺ်းၼႆယဝ်ႉ။

ပၢင်တိုၵ်းၶွင်ႇသီႇငၢမ်းယဵၼ်လႄႈ ၵၢၼ်ပူၵ်းပွင်ၸိုင်ႈမိူင်း

မိူဝ်ႈၶွင်ႇသီႇငမ်းယဵၼ် လႄႈ ၵၢၼ်ပူၵ်းပွင်ၸိုင်ႈမိူင်း(SPDC) ဢၼ် သေႃးမေႃႇ ဢွၼ်ႁူဝ်ယိုတ်းဢႃႇၼႃႇ မိူဝ်ႈ ပီႊ1988ၼၼ်ႉၼႂ်းတပ်ႉသိုၵ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းဢၼ်သၢၼ်ၶတ်းလွင်ႈမၼ်းၸဝ်ႈတင်းၼမ်တင်းလၢႆၼၼ်ႉၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ၸုမ်းMNLA ၼႆယဝ်ႉ။ဝၢႆးၼၼ်ႉ MNLA ၶဝ်တိုၵ်းၵၼ်တင်းတပ်ႉမတေႃႇသေ သိမ်းဢဝ် ၵွင်းမူး သၢမ်လင် Three Pagodas Pass သေတႃႉမိူဝ်ႈ1990ၼၼ်ႉ လႆႈဢၢပ်ႈ ပၼ်ၶိုၼ်း တီႈသိုၵ်း တပ်ႉ မ တေႃႇ ၶဝ်ၼႆယူႇ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈပၢင်တိုၵ်းၼၼ်ႉလႄႈၵူၼ်းမိူင်းမွၼ်းလႆႈပၢႆႊဢွၵ်ႇယၢၼ်ႁိူၼ်းၵႂႃႇ။မိူဝ်ႈ1994 လိူၼ် Julyၼၼ်ႉဝၢႆးသေတိုၵ်းတေႃးၵၼ်တင်းတပ်ႉမတေႃႇယဝ်ႉ မွၼ်း လႆႈပၢႆႊၶဝ်ႈၵႂႃႇမိူင်းထႆး ႁူဝ် ၼပ်ႉ ၵူၼ်း မီး မွၵ်ႈ6000ၵေႃႉၼႆယဝ်ႉ။မိူဝ်ႈ1995ၼၼ်ႉ ၸုမ်းNMSP လႆႈၸႂ်တႃႇတေ ဢဝ်ငမ်းယဵၼ် သေၵိုတ်း တိုၵ်း ၼႂ်း ၵႄႈ SPDC လႄႈ MNLAၼႆယဝ်ႉ။ဢိင်ၼိူဝ်ၶဝ်ဢဝ် လွင်ႈငမ်းယဵၼ် ၵိုတ်းတိုၵ်းမိူဝ်ႈ1995ၼၼ်ႉသေ မိူင်း မွၼ်း၊မိူင်းယၢင်း ၊လႄႈလုၵ်ႉဢဝ် တိူင်းတၼိၼ်းတယီႇ ၼၼ်ႉတပ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႊ ဢမ်ႇၸၢင်ႊၶဝ်ႈ ၵႅဝ် ၸွမ်း ဢွင်ႈ တီႈၼၼ်ႉမီး ယူႇ12 တီႈ ၼႆယဝ်ႉ။

လွင်ႈၶဵင်ႈၶႅင်ၵၼ်တင်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ ဢွင်ႇသၢၼ်းသူႉၵျီႇ

မိူဝ်ႈလိူၼ်juneဝၼ်းထီႈ17ပီႊ2016တပ်ႉမတေႃႇသိုၵ်းမၢၼ်ႊဢဝ်ပၢင်တိုၵ်းၵိုင်ႈၵၢင်ႉသေၶဝ်ႈလေႃႇတိုၵ်းMNLAတီႈဝဵင်းKuaikmayawၼႆယဝ်ႉ။တႄႇၸဵမ်မိူဝ်ႈ2005ၼၼ်ႉ ၸုမ်းMNLAၶဝ် မီးလုမ်းဝႆႉတီႈ ဝဵင်း Kyaikmayawၼႆႉသေငမ်းယဵၼ်ဝႆႉတေႃႇထိုင်ၶဝ်ပႆႇၵိုင်ႉၵၢင်ႉၶဝ်ႈလေႃႇတိုၵ်းၼၼ်ႉၼႆယူႇ။ယွၼ်ႉၵူၼ်းမိူင်းၵမ်ႉထႅမ်ပၼ်ငိုၼ်းၸုမ်းMNLA လႄႈ လွင်ႈၶဵင်ႈၶႅင်ၼႂ်းၵႄႈMNLA လႄႈ တပ်ႉမတေႃႇ သိုၵ်း မၢၼ်ႊ တိူဝ်း သုင်မႃး။တပ်ႉမတေႃႇသိုၵ်းမၢၼ်ႊၶဝ် ဢွင်ႇပႃးၶေႃႈပူင်ဝႃႈ MNLAတေလႆႈဢွၵ်ႇၵႂႃႇ တီႈ ဝဵင်း Mudon, Thanyuzayat , Kyaikmayaw ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဢၼ် ၶဝ်လူင်းလၢႆး မိုဝ်းၵိုတ်း တိုၵ်း ၵၼ် မိူဝ်ႈ 2012 ၼၼ်ႉ ၶၢဝ်းယၢမ်းမၼ်းပူၼ်ႉၵႂႃႇယဝ်ႉၼႆႉယူႇ။ မိူဝ်ႈNovember 27 ,2019ၼၼ်ႉ ၸုမ်းသိုၵ်းမၢၼ်ႊ လႄႈ ၸုမ်းသိုၵ်းယၢင်းဢၼ်မီးၸွမ်းလႅၼ်ႊ လိၼ် (BGF)သိမ်းဢၼ်တပ်ႉသိုၵ်းMNLAဢၼ်မီးတီႈ ၵွင်းမူးသၢမ်လင်ၼၼ်ႉသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမွၼ်းၶဝ် လႆႈပၢႆႊ ၶဝ်ႈမိူင်းထႆး ႁူဝ်ၼပ်ႉမၼ်းမီးယူႇ700ၼႆယဝ်ႉ။ဝၢႆးၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈDecember ဝၼ်းထီႈ3ၼၼ်ႉ MNLA ၶဝ်ႈ မႃးယူႇၶိုၼ်းတီႈတပ်ႉသိုၵ်းၶဝ်ၼၼ်ႉၼိူင်ႈတီႈသေလၢတ်ႈဝႃႈလွင်ႈဢၼ်သိုၵ်းမၢၼ်ႊၶဝ်ႁဵတ်းၼႆႉမၼ်းယႃႉပႅတ်ႈ လိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆၵိုတ်းတိုၵ်း(NCA)ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ဢိင်ၼိူဝ်ၼႆႉသေ ၶဝ်ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇ ဝႃႈ တေ ထွၼ် တူဝ် ဢွၵ်ႇ ၼႂ်းၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။

ပၢင်တိုၵ်းၸွမ်းKMLA(Conflict against the KNLA)

လွင်ႈၶဵင်ႈၶႅင် ၼႂ်းၵႄႈ MNLA လႄႈ KNLAၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇ ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈယၢင်းၽိူၵ်ႇ(KNU)ၼၼ်ႉ တႄႇ ပဵၼ်မႃးမိူဝ်ႈပီႊ1988။လွင်ႈၼႆႉမၼ်းပဵၼ်မႃးယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၵၼ်ၽိတ်းမေႃးၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလႅၼ်ႊလိၼ်ဢၼ်မီးတီႈတၼိၼ်းတႃႇယီႇႁိမ်းႁွမ်း ၵွင်းမူးသၢမ်သူႇသေလႆႈၽိတ်းထဵင်ၵၼ်ၼႆယူႇ။လႅၼ်ႊလိၼ်ဢၼ်ၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈ 1980 ၼၼ်ႉ MNLAၶဝ်ဢုပ်ႉပိူင်ႇဝႆႉသေတႃႉ မိူဝ်ႈ1990ပီႊတဵမ်ၼၼ်ႉ တပ်ႉမတေႃႇသိုၵ်းမၢၼ်ႊ ၶဝ် ၶိုၼ်း သိမ်း ဢဝ်ၶိုၼ်းၼႆယူႇ။ဝႃႈၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈယဝ်ႉမိူဝ်ႈ1990ၼၼ်ႉၸုမ်း National Democratic front ၶဝ်ႈ ၵႅဝ် ငူပ်ႉၺိပၼ်လႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ တင်းသွင်ပႃႈသွင်ၽၢႆၽွမ်ႉၸႂ်တႃႇတေၵိုတ်းတိုၵ်းသေ ဢဝ်ငမ်း ယဵၼ် ၼႆ ယူႇ။ၼင်ႇၼၼ်ၵူၺ်းမိူဝ်ႈSeptember 2016 MNLA လႄႈ KNLA ပဵၼ်ပၢင် တိုၵ်းၵၼ် ၶိုၼ်း တီႈ တ ၼိၼ်းတႃႇယီႇၼႆယဝ်ႉ။ဝၢႆးသေပၢင်တိုၵ်းပွၵ်ႈၵမ်းၼိူင်ႈယဝ်ႉၵႂႃႇသေ တႃႇတေႁႃလၢႆးတၢင်းငမ်းယဵၼ်ၼၼ်ႉ ႁူဝ်ၼႃႈလူင်MNLAလႄႈ KNLAႁူမ်ႉထူပ်းဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၼ်သေတႃႉ ထိုင်မႃးDecember 20 , 2016 တိုၵ်း ၵၼ်ထႅင်ႈတီႈ Mann Aung (မၢၼ်ႈဢွင်ႇ)ထႅင်ႈၼႆယဝ်ႉ။ ထိုင်မႃး2018ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်းJanuary – March ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႆႉလႄႈ MNLA လႄႈ KNLA တိူဝ်းမီးလွင်ႈၶဵင်ႈၶႅင်တေႃႇၵၼ်မႃးၼႆယူႇ။တႃႇတေၵႅတ်ႇၶႄၵၢၼ်တႅပ်းတူၼ်ႈမႆႉၼႆႉၸုမ်းNMSPၶဝ်ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇၶေႃႈႁႄႉႁမ်ႈဝႃႈတေဢမ်ႇလႆႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႆႉၼႆသေKNLAၸင်ႇပၼ်ၶႂၢင်ႉႁႂ်ႈၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၶဝ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႆႉၼႆယဝ်ႉ။ယူႇတီႈMNLAၶဝ်သေႁၼ်ဝႃႈၵၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႆႉၼႆႉမၼ်းဢမ်ႇၶဝ်ႈတၢင်းၵၢၼ်ၶဝ်ႈပိူင်လႄႈမိူဝ်ႈJanuary13ဝၼ်းၼၼ်ႉၸင်ႇလႆႈၺွပ်းၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၵႂႃႇ48ၵေႃႉၼႆယဝ်ႉ။ၼႂ်းၵႄႈFebruaryandMarchၼႆႉMNLAၶဝ်တိုၵ်းKNLAၶၢဝ်းတၢင်းသၢမ်ပွၵ်ႈၼႆယဝ်ႉ။မိူဝ်ႈFebruary 24,208တီႈႁိမ်းႁွမ်း မၢၼ်ႈ ဢွင်း ၼၼ်ႉ ၵေႃႈMNLAၶဝ် ၶဝ်ႈလေႃႇတိုၵ်းထႅင်ႈၼႆ ယူႇ။March9 တီႈAlel Sakhan တီႈသူၼ် ယၢင် တင်ႈ ၼၼ်ႉ ၵေႃႈပဵၼ် ဝႆႉပၢင်တိုၵ်း ၵၼ်သွင် ပႃႈ သွင် ၽၢႆႇၼႆယူႇ။ ၶၢဝ်းပၢင်တိုၵ်းၼၼ်ႉNMSP လႄႈ KNUတင်းသွင်ၸုမ်းလူင်းလၢႆးမိုဝ်းNCAသေ မိူဝ်ႈMarch 14,2018 ၼၼ်ႉ လႆႈၸႂ်ၵၼ်တႃႇၵိုတ်းတိုၵ်း ဢဝ်ငမ်းယဵၼ်ၵၼ်ၸူဝ်ႊၶၢဝ်းၼႆယူႇယဝ်ႉ။မိူဝ်ႈOctober 2019ၼၼ်ႉ တီႈလႅၼ်ႊၸၢပ်ႈ မွၼ်း လႄႈ ယၢင်းၶဝ်ၼၼ်ႉပဵၼ်ပၢင်တိုၵ်းၼႂ်းၵႄႈNMSP လႄႈ KNLA ထႅင်ႈသေတႃႉ ၵူၺ်းၵႃႊႁူဝ်ၼႃႈလူင်သိုၵ်းသွင်ၸုမ်းၼၼ်ႉလၢတ်ႈဝႃႈတေၵိုတ်းတိုၵ်းပႅတ်ႈၵမ်းလဵဝ်ၼႆမီးၶေႃႈလႆႈၸႂ်ၵၼ်ယူႇယဝ်ႉ။

ၵၢၼ်ၽႄဢွၵ်ႇ2024

မိူဝ်ႈFebruary14,2024 ၼၼ်ႉၸုမ်းပႃႇတီႇမွၼ်း New Mon State Party (ၸုမ်း သၢၼ် ၶတ်း သိုၵ်း ယိုတ်းမိူင်း)ပိုၼ်ႊၽၢဝ်ႇဝႃႈၶဝ်တေဢမ်ႇဢုပ်ႇၵုမ်တိူင်ႇပၢင်ႇၸွမ်းၸုမ်းသိုၵ်းမၢၼ်ႊၶဝ်သင်ယဝ်ႉၼႆသေတေႁူမ်ႈၸွမ်းၸုမ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၵူၺ်းၼႆးယူႇ။လွင်ႈတႅပ်းတတ်းဢၼ်ၼႆႉၼၼ်ႉလႆႈဢွၵ်ႇမႃးမိူဝ်ႈ ပၢင် တိုၵ်း ၼႂ်း မိူင်း မိူင်းမၢၼ်ႊၼႆႉၼႆယူႇ။MNLA- AMD လႄႈ ၸုမ်းၵၢၼ် မိူင်းဢၼ်ပဵၼ်ၸုမ်းမွၼ်းဢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ် MN LAၶွတ်ႇၽွတ်ႈဝႆႉ မိူင်းမွၼ်းၼၼ်ႉယွၼ်ႉ ၸုမ်းသိုၵ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ တိုၵ်းတေႃး သေလႆႈ ၵွၺ် ၵႂႃႇ ၼႆ ယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈ February 25 ၼၼ်ႉၽူႈတၢင်လၢတ်ႈၸုမ်းNMSP-ADပိုတ်ၽၢဝ်ႇဝႃႈ ၸုမ်းၶဝ် ဢၢၼ်း ၽွမ်ႉ ႁူမ်ႈ ၸွမ်း ၸုမ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈၼႆယဝ်ႉ။