လႅၼ်ႊတွၼ်ႊ ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉ

တွၼ်ႊၼမ်း

ဢိင်ၼိူဝ်ပိူင်ၾၢင်ၾၢႆႇ ၽိင်ႈငႄႈ(culture feature)၊ ပိူင်ၾၢင်ၾၢႆႇပၢႆးမိူင်း (political feature)၊ ပိူင်ၾၢင် ၾၢႆႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း(economic feature)၊ လႄႈ ပိူင် ၾၢင်ၾၢႆႇတူဝ်ႁၢင်ႊ(physical feature)သေယဝ့် ႁဝ်းၸၢင်ႊ ၸၵ်း ၸႅၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉလူင် ၼႆ့ၵႃႇပဵၼ် လၢႆလၢႆလႅၼ်ႊတွၼ်ႊယူႇ။ ပွင်ႇဝႃႈၼႆ့ လႅၼ်ႊတွၼ်ႊလူင်ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉ ၼႆ့ ပိူင်ၾၢင်ၶဝ်ႈတူဝ်ႁၢင်ႊၶဝ်မီးၸိူဝ့်ႁိုဝ်၊ မီးပၵ်းပိူင်ၽိင်ႈငႄႈ၊ ပၵ်းပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း၊ လႄႈ ပၵ်းပိူင်ပၢႆးမိူင်းၸိူဝ့်ႁိုဝ် ၼႆသေ ၸႅၵ်ႇၸၢဝ်းၶဝ်လႆႈၼႆယဝ့်။

ၼႂ်းပပ့်ၽိုၼ်ၼႆ့တႄ့ ႁဝ်းတေလဵပ်ႈႁဵၼ်းၵႂႃႇ လႅၼ်ႊတွၼ်ႊပိူင်လူင် (major regions) ၸိူဝ့်ၼင်ႇ လႅၼ်ႊတွၼ်ႊဝၼ်းဢွၵ်ႇၵၢင် (Middle East)၊ ဢေးသီးယႂ်းပွတ်းၸၢၼ်း(South Asia)၊ ဢေးသီးယႂ်းၸဵင်ႇ ၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ (Southeast Asia)၊ ဢေးသီးယႂ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ(East Asia)၊ ဢၾ်ႈၾရီးၵႂ်းၵိုင်ႇသႃႇ ႁႃႇရႃႉ (Sub-Saharan Africa)၊ ဢမႄးရီးၵႂ်းလႅတ်ႇတိၼ်ႇ(Latin America)၊ ယူးရူပ့်ပွတ်းဝၼ်းတူၵ်း(West Europe)၊ ယူးရူပ့်ပွတ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ (East Europe)၊ ရႃႉသျႃး(Russia)ၼႆသေ တေဢိင်ၼိူဝ် ပိူင်ၾၢင်ႁၢင်ႊ ၽိင်ႈငႄႈ (cultural characteristics)၊ ပၵ်းပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း လႄႈ ပၢႆးမိူင်း(economic and political systems)၊ လႄႈ ပိူင်ၾၢင်တူဝ်ႁၢင်ႊ (physical features)သေ လဵပ်ႈ ႁဵၼ်းၵႂႃႇယူႇယဝ့်။

တွၼ်ႊၵၼ်ႊသေဢၼ်သေၸိူဝ့်ၼႆ့ ဢိင်ၼိူဝ်ပိူင်ၾၢင်ႁၢင်ႊၽိင်ႈငႄႈသေယဝ့် ၸၢင်ႊၸွၺ်ႈႁဝ်းၽုၺ်ႇ တီႈပွင်ႇလႆႈဝႃႈ လႅၼ်ႊတွၼ်ႊၼၼ့် ပဵၼ်လႅၼ်ႊတွၼ်ႊ မဵဝ်းၸိူဝ့်ႁိုဝ်ၼႆယူႇ။ ပိူင်ၾၢင်ႁၢင်ႊၾၢႆႇၽိင်ႈငႄႈၸမ်း ၸၢင်ႊပဵၼ်လႆႈၸိူဝ့်ၼင်ႇ ပၢႆးၵိူဝ်းယမ်(religion) လႄႈ လိၵ်ႈလၢႆးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ(language)ၸိူဝ်းၼႆ့ယဝ့်။ တွၼ်ႊ ဝၼ်းဢွၵ်ႇၵၢင်(Middle East)ၼႆ့ ဢိင်ၼိူဝ်ပိူင်ၾၢင်ႁၢင်ႊၾၢႆႇၽိင်ႈငႄႈ မၼ်းသေယဝ့် ၵႆႉၸႅၵ်ႇဝႆ့၊ ၸိူဝ့်ၼင်ႇဝႃႈ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ်မီး ပၢႆးၵိူဝ်းယမ်ဢိတ်ႇသလၢမ်ႇ လႄႈ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၵႂၢမ်းလၢတ်ႈလိၵ်ႈ လၢႆးဢႃႇရႃႉပိၵ့် (Arabic)ၼႆယဝ့်။ လႅၼ်ႊတွၼ်ႊဢမႄးရီးၵႂ်းလႅတ်ႇတိၼ်ႇသမ့် ၸၢင်ႊဢိင်ပိူင်ၾၢင်ႁၢင်ႊၾၢႆႇၽိင်ႈငႄႈမၼ်း သေ ၵေႃႈ ၸၢင်ႊၸၵ်းၸႅၵ်ႇလႆႈယူႇ၊ မၼ်းၼႆ့သမ့် ပဵၼ်မိူင်းဢၼ်မီးပၢႆးၵိူဝ်းယမ် ရူဝ်ႇမႅၼ်ႇၵႅတ်ႉတလိၵ့်(Roman Catholic) လႄႈ ၸႂ်ႉတိုဝ်းၵႂၢမ်းလၢတ်ႈသပဵၼ်း (Spanish)ၼႆယဝ့်။

ဢိင်ၼိူဝ်ပိူင်ၾၢင် တူဝ်ႁၢင်ႊမိူင်းသေယဝ့် ၸၢင်ႊၸၵ်းၸႅၵ်ႇၸၢဝ်းလႅၼ်ႊ တွၼ်ႊၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆ ထႅင်ႈ ယူႇ။ တူဝ်ယၢင်ႇ ပိူင်ၾၢင်တူဝ်ႁၢင်ႊမိူင်းၸမ်း ၸၢင်ႊ ပဵၼ်လႆႈ ၼင်ႇ လွၺ်ၶဝ်လႂ်၊ ပၢင်ႇလၢႆႇသၢႆးလႂ်၊ လႅၼ်ႊၼမ့် လႂ်၊ ထုင့်ၼမ့်လႂ်၊ ၵူတ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇလႂ်ၸိူဝ်းၼႆ့ ပဵၼ်ပိူင်ၾၢင်ဢၼ်ၸၢင်ႊၸၵ်းၸႅၵ်ႇလႆႈၸၢဝ်း လႅၼ်ႊတွၼ်ႊယူႇ ယဝ့်။ လႅၼ်ႊၼမ့်ၼႆ့ ၸၢင်ႊႁူမ်ႈတုမ်ႊႁႂ်ႈလၢႆလၢႆၵုၼ်ၼမ့် မႃးႁူမ်ႈ ၵၼ်လႆႈယူႇ။ တူဝ်ယၢင်ႇၸိုင် ၵုၼ်ႇၼမ့်ၼႂ်းသၢပ်ႇၼမ့်ပၢင်ႇလၢႆႇၶရေးပီးယၼ်း (Caribbean)ၼၼ့်ၼႆ ၸၢင်ႊႁွင့်လႆႈဝႃႈ ၵိင်ႇလႅၼ်ႊတွၼ်ႊ (subregion) ၼႆယူႇ။ ဢိင်ၼိူဝ်လၢႆးၾိင်ႈၾႃႉ(climate pattern) လႄႈ ပိုၼ့်ထၢၼ်ၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်း (resources bases)သေၵေႃႈ ႁဝ်းသမ့်ၸၢင်ႊႁူႉပွင်ႇထိုင်လႆႈ ပိူင်လၢႆးယူႇသဝ်းၸူဝ်ႊပၢၼ် ဢၼ်မီးယူႇၼႂ်းလႅၼ်ႊတွၼ်ႊၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေဢမ်ႇၵႃး ၸၢင်ႊႁူႉထိုင်လႆႈပႃး ယူင့်သၢင်ႈၵၼ်ႊၵူၼ်း(social structure)ၶဝ်လႆႈပႃးလူးၵွၼ်ႇ။ မိူၼ်ၸိူဝ့်ၼင်ႇ လိုမ်ဢၢၵ်ႈတိၵ့်ၼႆၸိုင် ၸၢင်ႊၸႅၵ်ႇၸၢဝ်းမၼ်းလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်လႅၼ်ႊတွၼ်ႊ ဢၼ်မီးၾိင်ႈၾႃႉႁၢဝ်ႈႁႅင်း လႄႈ ပိူင်ၾၢင်တူဝ်ႁၢင်ႊလႅင်ႊမိူင်းဢၼ်ႁၢဝ်ႈႁႅင်းၼႆယူႇ။ ပိူင်လၢႆးယူႇ သဝ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းၵူၼ်းဢႅတ်ႉသၵီးမူဝ်း (Eskimo) ၶဝ် ၵေႃႈ ဢိင်ၼိူဝ်ႁႅင်းႁူမ်ႇငမ်း ပိူင် ၾၢင်တူဝ်ႁၢင်ႊလိုမ်ဢႃးတိၵ့်ဝႆ့ယူႇယဝ့်။

ပၵ်းပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း လႄႈ ပၢႆးမိူင်းၼႆ့ၵေႃႈ လႆႈဝႃႈပဵၼ်ပိူင်ၾၢင်ထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈႁဝ်းၸၢင်ႊၸၵ်းၸႅၵ်ႇၸၢဝ်းလႅၼ်ႊတွၼ်ႊၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉလႆႈ။ တူဝ်ယၢင်ႇ လႅၼ်ႊတွၼ်ႊယူးရူပ့်ပွတ်းတူၵ်းၼႆ့ ၸၢင်ႊလၢတ်ႈလႆႈဝႃႈ ၶဝ်ပဵၼ်မိူင်း ဢၼ်မီးၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈတီႇမူဝ်ႇၶရႅတ်ႉတိၵ့်သေ သမ့်မီးပၵ်းပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း ဢၼ်ပဵၼ်ပၢႆးဝူၼ့်ၸဝ်ႈငိုၼ်းတိုၼ်းလူင်(capitalism)ၼႆယဝ့်။

ပိူင်ၾၢင် လႅၼ်ႊတွၼ်ႊၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉ

လႅၼ်ႊတွၼ်ႊယေႈဢၼ်ၼႆ့ ၵွပ်ႈၶဝ်းမီးပိူင်ၾၢင်ဝႆ့ယူႇႁင်းမၼ်းလႄႈ ၸင်ႇဝႃႈသမ့်ပေႃးဢမ်ႇၵႃႇမိူၼ် ၵၼ်တင်းတၢင်ႇလႅၼ်ႊတွၼ်ႊဝႆ့ယူႇၼၼ့်ယဝ့်။ လႅၼ်ႊ တွၼ်ႊၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉ ဢၼ်တေပၢႆးၼေၵႂႃႇပႃႈတႂ်ႈၼႆ့ ၶဝ်ႈမီးတွၼ်ႊၵၼ်ႊ ဢၼ်ငၢႆး မိူၼ်ၵၼ်ဝႆ့ယူႇတၢၼ်ႇတၢၼ်ႇ။ လႅၼ်ႊတွၼ်ႊၸိူဝ်းၼႆ့ၼၼ့် ၶဝ်မီးပိူင်ၾၢင်လၢၵ်ႇ လၢႆးၶိုၵ့်တွၼ်းဝႆ့ႁင်းၶဝ်ယူႇ။ မၢင်ႊမဵဝ်းဢၼ်မိူင်းၼိူင်ႈမီးၼၼ့် တၢင်ႇမိူင်းလႅပ်ႈ တေဢမ်ႇမီးၵေႃႈၸၢင်ႊပဵၼ်လႆႈ ယူႇ။

ယူးရူပ့်ပွတ်းဝၼ်းတူၵ်း

ပဵၼ်ၸၢဝ်း ၵိူဝ်းယမ် သႃႇသၼႃႇ ယိဝ်း လႄႈ ၶရိတ်ႉ၊ မီး ၽိင်ႈထုင်း ၵရိၵ့် လႄႈ ရူမ်း၊ ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၾၢႆႇႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈ၊ မီးၾိင်ႈၾႃႉဢၼ် တၢင့်မႆႉပဵၼ်ပၢၼ်ၵၢင်၊ ၸႂ်ႉတိုဝ်းၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ လႅတ်ႇတိၼ်ႇ-ၸမ်ႇမၼ်ႇ၊ ပဵၼ်မိူင်းၶဝ်ႈ ၼႂ်း ႁူမ်ႈတုမ်ႊယူးရူပ့်(European Union)။

ယူးရူပ့် ပွတ်းၵၢင် လႄႈ ပွတ်းဢွၵ်ႇ

ပိူင်လူင်မၼ်း ၸႂ်ႉတိုဝ်းၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၸၢဝ်းသလၢပ့်(Slavic languages)၊ ၵိူဝ်းယမ် ပၢႆးၶရိတ်ႉလၢႆးၵဝ်ႇ (Orthodox)၊ ယၢမ်ႈပဵၼ် မိူင်းပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းလၢႆးၶွမ်ႇမိဝ်ႇၼိသ့်/ လၢႆးသူဝ်ႇသျလ်ႇလိသ့်၊ မႅၼ်ႈၽွင်းယၢင်ႈသူႇ ၸူး ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းလၢႆးၸဝ်ႈငိုၼ်းတိုၼ်းလူင်၊ တိုၵ့်ၸင်ႇႁႃၶဝ်ႈမႃးပဵၼ်လုၵ်ႈၸုမ်း ၼႂ်း ႁူမ်ႈတုမ်ႊယူးရူပ့်။

ဢမႄးရီးၵႂ်းလႅတ်ႇတိၼ်ႇ

ပိူင်လူင်မၼ်း ၵိူဝ်းယမ် ပၢႆးၶရိတ်ႉရူဝ်ႇမႅၼ်ႇၵႅတ်ႉတ လိၵ့်၊ ၸႂ်ႉတိုဝ်းၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ်ၸၢဝ်းလႅတ်ႇတိၼ်ႇ(သပဵၼ်း/ ပေႃးတူး ၵိသ့်)၊ ႁပ့်ဢဝ်ၶူဝ်းပူၺ်ႈမိူင်းႁၢႆးၸၢဝ်းယူးရူပ့်၊ မီးၽိင်ႈငႄႈ ဢမႄႇရီႇၵၼ်ႇပိုၼ့် မိူင်း(Native American)ႁူမ်ႇငမ်း၊

ဢၾ်ႈၾရီးၵႂ်းၵိုင်ႇသႃႇႁႃႇရႃႉ

မီးၾိင်ႈၾႃႉ လႅၼ်ႊမႆႈ(tropical)ဢမ်ႇၼၼ် ၵိုင်ႇ လႅၼ်ႊမႆႈ(semitropical)၊ မီးၽိင်ႈထုင်းပၢႆးၵိူဝ်းယမ်လၢႆလၢႆမဵဝ်း (ၸၢဝ်းၽီ၊ ၸၢဝ်း ၶရိတ်ႉ၊ ၸၢဝ်းဢိတ်ႇသလၢမ်ႇ)၊ တူင်ႇၵူၼ်း မီးပိူင်ၾၢင်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းထၢင်ႇၸႅင်ႈ၊ ႁဵတ်း ၵၢၼ်ပၢႆးၽုၵ်ႇသွမ်ႈ။

ပွတ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇၵၢင်

ပဵၼ်ၸၢဝ်းၵိူဝ်းယမ် သႃႇသၼႃႇ ဢိတ်ႇသလၢမ်ႇ၊ ဢဝ်လႅၼ်ႊ ၼမ့်သေ ၵွင့်ၵၢႆႇၵၼ်ဝႆ့၊ မီးၽိင်ႈငႄႈလႄႈၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ ၸၢဝ်းဢႃႇရႃႉပိၵ့်၊ မီးၾိင်ႈ ၾႃႉဢၼ်ႁႅင်ႈလႅင့်၊ မီးၼမ့်မၼ်းမဵၼ်ၼမ်လၢႆ၊ ပဵၼ်တီႈၵိူတ်ႇ ပၢႆးၵိူဝ်းယမ်လူင် သၢမ် ၸၢဝ်း (ယိဝ်း၊ ၶရိတ်ႉ၊ လႄႈ ဢိတ်ႇသလၢမ်ႇ)၊ ပဵၼ်မိူင်းၸႂ်ႉတိုဝ်းပိူင်လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ ၸဝ်ႈႁႅင်းပွင်ႊ။ ဢေးသီးယႂ်းပွတ်းၸၢၼ်း လႄႈ ဢေးသီးယႂ်းၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ - မီးၾိင်ႈၾႃႉ မွၼ်ႊသုၼ်ႊ(monsoon)။ ၵိူဝ်းယမ် သႃႇသၼႃႇ ႁိၼ်ႇတူႇ၊ ပုတ်ႉထ၊ ဢိတ်ႇသလၢမ်ႇ၊ ႁဵတ်းၵၢၼ်ၽုၵ်ႈသွမ်ႈၼႃး၊ ယၢမ်ႈပဵၼ်ၶႃႈမိူင်းႁၢႆးပိူၼ်ႈ။ တိုၵ့်မႅၼ်ႇၽွင်း လုၵ့်တီႈပၢႆး မၢၵ်ႈမုၼ်းၾၢႆႇၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ သူႇၸူးၾၢႆႇႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈ။

ဢေးသီးယႂ်းပွတ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ

ပဵၼ်ၸၢဝ်းတိုဝ်းၵမ်ႊၵိူဝ်းယမ် ပၢႆးဝူၼ့်ၶူင်ၸိုဝ့် (confucian)၊ ပၢႆးဝူၼ့်တၢဝ့်(Taoist) လႄႈ သႃႇသၼႃႇပုတ်ႉထ။ မီးယူင့်သၢင်ႈ တူင်ႇၵူၼ်း ဢၼ်ပဵၼ်ၸၼ့် ပဵၼ်ထၢၼ်ႈ။ ၸႂ်ႉတိုဝ်းလိၵ်ႈတူဝ်ႁၢင်ႊ။ ဢိင်ၼိူဝ်ၵၢၼ်ၵႃႉ ၶၢႆသေယဝ့် ႁုၼ်ႈမုၼ်းၸူး တေႃႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၾၢႆႇႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈဝႆ့ယူႇ။

ဢေးသီးယႂ်းပွတ်းဝၼ်းတူၵ်း

ယၢမ်ႈပဵၼ်မိူင်းၵဝ်ႇ ၼႂ်းမိူင်းၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်းၽွမ့်ႁူမ်ႈ သူဝ်းသီးယႅတ်ႉ(Soviet Union)။ ပဵၼ်ၸၢဝ်းၵိူဝ်းယမ် သႃႇသၼႃႇဢိတ်ႇသလၢမ်ႇ။ ပဵၼ်လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၸဝ်ႈႁႅင်းပွင်ႊ ဢၼ်ဢမ်ႇဢဝ်သႃႇသၼႃႇပဵၼ်ပိူင်ယႂ်ႇ။ မီးၶူဝ်း ငဝ်ႈတိုၼ်းၶူဝ်းႁႄႊ(ပိူင်လူင်မၼ်း ၼမ့်မၼ်းမဵၼ်)။

ၵႃႈတီႈလိုမ်လိၼ်လဵဝ်ၼၼ့်ၵွၺ်းၵေႃႈ သမ့်ပေႃးၵႆႉမီးဝႆ့ မိူင်းလႄႈၶိူဝ်းၵူၼ်း ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ဝႆ့တေ့တေ့ဝႃႈဝႃႈၼၼ့်ယူႇ။ တူဝ်ယၢင်ႇ တီႈၼႂ်းလႅၼ်ႊတွၼ်ႊ ပွတ်းၵၢင်ဝၼ်းဢွၵ်ႇၼၼ့်ၼႆၸိုင် မိူင်းဢိတ်ႉသရဵလ်းၼႆ့ ပဵၼ်မိူင်းပၢႆးၵိူဝ်းယမ်ယိဝ်း လႄႈ ပဵၼ်ပိူင်လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ။ မိူင်းတူႇရၶီႇ လႄႈ မိူင်းဢီႇရၢၼ်ႇသမ့် ပဵၼ်မိူင်းဢိတ်ႇသလၢမ်ႇသေတႃႉ သမ့်ဢမ်ႇမီးၽိင်ႈငႄႈဢႃႇရႃႉပိၵ့်။ တီႈလႅၼ်ႊ တွၼ်ႊဢမႄးရီးၵႂ်းလႅတ်ႇတိၼ်ႇသမ့် ၾိင်ႈၾႃႉမီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်၊ တီႈၸိူဝ်းထိူၼ်ႇ ဢမႄးၸွၼ်း(Amazon)သမ့် မီးၾိင်ႈၾႃႉလႅၼ်ႊမႆႈ(troptical)သေ ၸိူဝ်းတီႈထုင့် ဢႃႇၸိၼ်ႇတီးၼႃးၼၼ့်သမ့် မိးၾိင်ႈၾႃႉၽဵင်ႈ(temperate)ဢၼ်ပဵၼ်ပၢၼ်ၵၢင်။ တီႈဢၾ်ႈၾရီးၵႂ်းၵိုင်ႇသႃႇႁႃႇရႃႉသမ့် မီးၸၢဝ်းၶိူဝ်းၵူၼ်းၼပ့်ႁူဝ်ပၢၵ်ႇမၼ်းသေ မီး ပိူင်ၾၢင်ၽိင်ႈငႄႈဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၼမ်လၢႆဝႆ့တေ့တေ့ယူႇယဝ့်။

တီႈၼႂ်လႅၼ်ႊတွၼ်ႊ ဢေးသီးယႂ်းပွတ်းၸၢၼ်း လႄႈ ဢေးသီးယႂ်းၸဵင်ႇ ၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇၼၼ့် ၸၢဝ်းမုတ်ႇသလိမ်ႇၶဝ် ပဵၼ်ၸုမ်းၸၢဝ်းၵူၼ်းၼမ်ဝႆလႄႈ ၸင်ႇဝႃႈ မိူင်းၸိူဝ့်ၼင်ႇ ပႃႇၵိတ်ႇသထၢၼ်ႇ၊ ပင်းၵလႃးတိသျ်ႉ၊ လႄႈ မိူင်းဢိၼ်ႇတူဝ်ႇ ၼီးသီးယႂ်းၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆ့ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ်ဢိတ်ႇသလၢမ်ႇႁူမ်ႇငမ်းဝႆ့ႁႅင်းႁႅင်းၼႆယဝ့်။ ၵူၺ်းၵႃႊ တၢင်ႇၸိုင်ႈတၢင်ႇမိူင်းဢၼ်မီးယူႇၼႂ်းလႅၼ်ႊတွၼ်ႊၼႆ့ၼၼ့်တႄ့ၵေႃႈ သမ့်ဢမ်ႇၸႂ်ႈၸိူဝ့်ၼၼ်တင်းမူတ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။ တီႈယူးရူပ့်ပွတ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇၼၼ့်ၼႆၸိုင် မိူင်းပူဝ်ႇလႅၼ်ႇ(Poland)ၼႆ့ ပႅၵ့်သမ့်ဝႃႈ ပဵၼ်ၸၢဝ်းၶရိတ်ႉသေတႃႉ သမ့် ဢမ်ႇၸႂ်ႈၸၢဝ်းၶရိတ်ႉလၢႆးၵဝ်ႇ(Orthodox)ၼင်ႇၵဝ်ႇ။ တီႈမိူင်းပွတ်ႉသၼီးယႂ်း (Bosnia) လႄႈ မိူင်းဢႅလ်ႇပေးၼီးယႂ်း(Albania)သမ့် ပိူင်လူင်မၼ်း မီးၽိင်ႈဢိတ်ႇ သလၢမ်ႇဝႆ့။

လိူဝ်ၼၼ့်ထႅင်ႈသမ့် သမ့်မီးလႅၼ်ႊၼႂ်းၵႄႈလႅၼ်ႊတွၼ်ႊလၢႆလၢႆဢၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇၸၢင်ႊၸၵ်းၸႅၵ်ႇလႆႈၸႅင်ႈၸႅင်ႈလႅင်းလႅင်း လူၺ်ႈဢိင်ၼိူဝ်ပိူင်ၾၢင်ၽိင်ႈ ငႄႈၶဝ်ၼၼ့်။ ၼႂ်းလႅၼ်ႊၸိူဝ်းၼၼ့်ၼႆ ၽိင်ႈငႄႈၵေႃႈ မႃးတုမ့်တိူဝ့်ၺႃးၵၼ်၊ မႃး လေႃးၵၼ်သေ သမ့်ၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇပဵၼ်မႃး ၽိင်ႈငႄႈလေႃးလႄးဢၼ်လၢၵ်ႇၶေႃဝႆ့ယူႇ ႁင်းမၼ်းထႅင်ႈ။ ၸိူဝ်းလႅၼ်ႊမိူင်းၽွမ့်ႁူမ်ႈသူဝ်းဝီးယႅတ်ႉၵဝ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်ၸွမ်းၸိူဝ်း သၼ်လွၺ်ၶွၵ်းၶေးသသ့်(Caucasus)ၸိူဝ်းၼၼ့်ၼႆ လႆႈဝႃႈ ပဵၼ်လႅၼ်ႊတွၼ်ႊ ဢၼ်ၵိုင်ႇၵိုင်ႇၵၢင်ၵၢင်၊ မီးတင်းၽိင်ႈၶရိတ်ႉလၢႆးၵဝ်ႇ လႄႈ တင်းၽိင်ႈဢိတ်ႇသလၢမ်ႇ ယဝ့်။ လႅၼ်ႊတွၼ်ႊၵိုင်ႇၶိုင်ပၢင်ႇလၢႆႇၶရေးပီးယၼ်း တီႈၼႂ်းလႅတ်ႇတိၼ်ႇဢမႄးရီး ၵႂ်းသမ့် မီးဢဝ်ၸဵမ် ၽိင်ႈထုင်း လႅတ်ႇတိၼ်ႇ၊ ၽိင်ႈထုင်းဢၾ်ႇၾရီႇၵၼ်ႇ၊ လႄႈ ၽိင်ႈထုင်းဢိင်းၵလဵတ်ႈ တင်းၸၢဝ်းယူးရူပ့်ၶဝ်ဝႆ့ယူႇ။

မိူဝ်ႈဢမ်ႇပေႃးႁိုင်သင်ပူၼ့်မႃးၼႆ့ လႆႈမီးလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း ဢၼ်တိူဝ်းႁဵတ်း ႁႂ်ႈပၵ်းပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းလုမ်ႈၾႃႉ(global economic system)ၼႆ့ ႁႂ်ႈတိူဝ်းပဵၼ် ၼိူင်ႈလဵဝ်ၵၼ်မႃး၊ ႁႂ်ႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်လႅၼ်ႊတွၼ်ႊတင်းလၢႆ တိူဝ်းထုင်ႊပွင်ႇထိုင် ၵၼ်မႃး။ တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်းၸိုင် ၸုမ်းႁူမ်ႈတုမ်ႊယူးရူပ့်(European Union) လႄႈ မုၵ့်ၵေႃ ၾၢႆႇၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆလွတ်ႈလႅဝ်းဢမႄႇရီႇၵၼ်ႇပွတ်းႁွင်ႇ (North American Free Trade Association = NAFTA) ၾၢႆႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၼၼ့် ၶဝ်တိူဝ်းပဵၼ်ၼိူင်ႈ လဵဝ်ၵၼ်မႃး၊ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈလႅၼ်ႊတွၼ်ႊၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉလူင်ၼႆ့ တိူဝ်းမီးလွင်ႈ ၵွင့်ၵၢႆႇၵပ်းသၢၼ်တေႃႇၵၼ်မႃး။ ပိူင်လူင်မၼ်း ပဵၼ်တီႈၼႂ်းလႅၼ်ႊတွၼ်ႊ ယူးရူပ့် ပွတ်းၵၢင် လႄႈ ယူးရူပ့်ပွတ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ၊ ၵွပ်ႈဝႃႈ ၸိူဝ်းလႅၼ်ႊတွၼ်ႊၼၼ့်ၼႆ့ လၢႆ လၢႆမိူင်း ဢွၼ်ၵၼ်ၶဝ်ႈႁူမ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ၶႂ်ႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈပႃး ၼႂ်းၸုမ်းႁူမ်ႈတုမ်ႊယူးရူပ့်မႃး။ မိူင်းတူႇရၶီႇ ဢၼ်ပဵၼ်မိူင်းၼႂ်းလႅၼ်ႊတွၼ်ႊ တွၼ်ႊၵၢင်ဝၼ်းဢွၵ်ႇသေ သမ့်ပဵၼ် မိူင်းဢိတ်ႇသလၢမ်ႇၵေႃႈ တေႃႇယင်းၶဝ်ႈပႃးဝႆ့ၼႂ်း ၸုမ်းႁူမ်ႈတုမ်ႊယူးရူပ့်ယူႇ။ လွင်ႈမီးၵူၼ်းယၢၼ်မိူင်း ၶဝ်ႈၵႂႃႇၼႂ်းမိူင်းၸိူဝ်းဢၼ်ၾၢႆႇႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈႁိူင်းၶဝ်ၸိူဝ်း ၼၼ့်ၵေႃႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပိူင်ၾၢင်ႁၢင်ႊၸိူဝ်းဢၼ်ယၢမ်ႈပဵၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး တီႈၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်း ၸိူဝ်းၼၼ့်ၵေႃႈ လႅၵ်ႈလၢႆႊမႃး။ ပိူင်လူင်မၼ်း မိူၼ်ၸိူဝ့်ၼင်ႇ တီႈၼႂ်းမိူင်းယူးရူပ့် ပွတ်းဝၼ်းတူၵ်း လႄႈ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ႊ ဢမႄးရီးၵႂ်း။ ၽိူဝ်ႇဝႃႈ ပၢႆးဝူၼ့်ၶွမ်ႇမိဝ်ႇၼိသ့် လႆႈလူမ့်ပင်းၵႂႃႇသေ ပိူင်လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၸဝ်ႈႁႅင်းပွင်ႊၵေႃႈ လႆႈဝွတ်ႈဝၢႆးၵႂႃႇၼၼ့် ပိုၼ့်ထၢၼ်ပိူင်ၾၢင်ႁၢင်ႊ ပၵ်းပိူင်ပၢႆးမိူင်းၶွင် လႅၼ်ႊတွၼ်ႊၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၵေႃႈ လႆႈ လႅၵ်ႈလၢႆႊမႃးယူႇယဝ့်။

ၽိုၼ်ဢၢင်ႈဢိင်

1. Willner, M., Hero, G., Martin, M., Moore, D., & Weiner, J. (2020). Let’s review Regents: Global history and geography 2020. Barron’s Educational Series.