ပၢႆးလႅင်ႊမိူင်း လွင်ႈတူဝ်ႁၢင်ႊလုမ်ႈၾႃႉ

ပၢႆးတူဝ်ႁၢင်ႊလုမ်ႈၾႃႉ

ၵူၼ်းႁဝ်း လႄႈ တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းႁဝ်း ၵူႊတီႈၵူႊလႅၼ်ႊ ၼႂ်းလူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉလူင်ၼႆႉ မီးသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉလုမ်ႈၾႃႉ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ႁူမ်ႈၵၼ်ယူႇသဝ်းဝႆႉ။ သိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉသမ်ႉ ပဵၼ်ပၵ်းပိူင်လူင် ဢၼ်ပႃးမီးဝႆႉ ပိူင်ၾၢင်တူဝ်ႁၢင်ႊလၢႆ လၢႆမဵဝ်း - ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ၼႃႈလိၼ်၊ ၼမ်ႉ၊ တူၼ်ႈ လႄႈ ၸိူဝ်ႉၾၼ်းတူဝ်သတ်း၊ ဢိၵ်ႇပႃးတင်း ၾိင်ႈၾႃႉၸွမ်းၼင်ႇ လႅၼ်ႊ တွၼ်ႊတီႈလႂ်တီႈၼၼ်ႉ ၸိူဝ်းၼႆႉ။ ပိူင်ၾၢင်တူဝ်ႁၢင်ႊၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉ ၵိူတ်ႇမီးမႃး ယွၼ်ႉၶၵ်ႉတွၼ်ႊၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ် (natural process) ၸဵမ်ဢဝ်လွင်ႈလုမ်ႈၾႃႉပၼ်ႇဝိုၼ်း (revolution) လႄႈ လွင်ႈလုပ်ႈၾႃႈ ပၼ်ႇလဵပ်ႈ(rotation)၊ လွင်ႈ တူင်ႉဝႆလိူၺ်ႈလႅင်ႊလိၼ်(geological activity)၊ လွင်ႈၾိင်ႈပၼ်ႇတူင်ႇၼမ်ႉ(water cycle) ၊ လႄႈ လွင်ႈတူဝ်ၸႂ်တုမ်ႉ တွပ်ႇတေႃႇၵၼ်(biological interactions)ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၼႂ်းသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ(environment)ၼႆႉ မီးဝႆႉပၼ်ၵူၼ်းႁဝ်း ၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်းမဵဝ်းဢၼ်မုၼ်းမႂ်ႇလႆႈ(reneable) လႄႈ မဵဝ်းဢၼ်ဢမ်ႇမုၼ်းမႂ်ႇလႆႈ(nonrenewable)တင်းၼမ်တင်းလၢႆဝႆႉ။ လုၵ်ႉတီႈၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေ သမ်ႉၸၢင်ႊဢဝ်ၵႂႃႇၸႂ်ႉတိုဝ်း ႁႂ်ႈမႅၼ်ႈၸွမ်းတင်းတၢင်းလူဝ်ႇ ၵူၼ်းႁဝ်းၵေႃႉလႂ်ၽႂ်မၼ်း လႄႈ တၢင်းလူဝ်ႇတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း တင်းလၢႆယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ တၢင်းလူဝ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢၼ်ပိုၼ်ႉငဝ်ႈ တႃႇၵူၼ်းႁဝ်းတင်းသဵင်ႈတင်းလူင် သေတႃႉၵေႃႈ ၸိူဝ်းၶဝ်ၼၼ်ႉ တေမႅၼ်ႈငမ်ႇၸွမ်းၼင်ႇတၢင်းလူဝ်ႇၵူၼ်းႁဝ်းၸိူင်ႉႁိုဝ်ၸိူင်ႉႁႃၼႆၼၼ်ႉတႄႉၵေႃႈ သမ်ႉဢိင် ၼိူဝ်သိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်တင်းလၢႆ ၸိူဝ်းဢၼ်မီးယူႇၵူႊတီႈၵူႊလႅၼ်ႊၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၼႃႈလိၼ်မိူင်းလူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉလူင်ၼႆႉ ပိူင်လူင်မၼ်း တႅၵ်ႇပဵၼ်ဝႆႉၽိုၼ်လိၼ်လူင်ၸဵတ်းဢၼ်သေ ႁိၵ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ လိုမ်လိၼ်(contients) ၼႆသေ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၸမ်း လိုမ်ဢမႄးရီးၵႂ်းႁွင်ႇ(North Amierica)၊ လိုမ်ဢမႄးရီးၵႂ်းၸၢၼ်း (South America)၊ လိုမ်ဢေးသီးယႂ်း(Aisa)၊ လိုမ်ဢၾ်ႈၾရီးၵႂ်း(Africa)၊ လိုမ်ယူးရူပ်ႉ(Europe)၊ လိုမ်ဢေႃးသထြေး လီးယႂ်း(Autralia) လႄႈ လိုမ်ဢႅၼ်ႇတၢၵ်ႈတီးၵႂ်း(Antarctica)ၼႆယဝ်ႉ။ တူဝ်ၼမ်လူင် ဢၼ်ယႂ်ႇယႂ်ႇတင်းလၢႆၼၼ်ႉ ၸမ်း ႁိၵ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ ၼမ်ႉသမုတ်ႉ(oceans)ၼႆသေ - ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၸမ်း ၼမ်ႉသမုတ်ႉဢႅတ်ႈလႅၼ်းတိၵ်ႈ(Atlantic)၊ ၼမ်ႉ သမုတ်ႉပသီးၾိၵ်ႉ(Pacific)၊ ၼမ်ႉသမုတ်ႉ ဢိၼ်းတီးယၼ်း(Indian)၊ လႄႈ ၼမ်ႉသမုတ်ႉဢၢၵ်ႉတိၵ်ႈ(Artic)ၼႆယဝ်ႉ။ တူဝ်ၼမ်ႉ ဢၼ်တိူဝ်းလဵၵ်ႉသေ ၼမ်ႉသမုတ်ႉၼၼ်ႉၸမ်း ႁိၵ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ ၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၼႆသေ ၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၼႆႉ ႁူမ်ႇငမ်း ဝႆႉၽိုၼ်ၼႃႈလုမ်ႈၾႃႉလူင်ဝႆႉတႃႇမွၵ်ႈ ၇၀ % ၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။ တူဝ်ၼမ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉတင်းလၢႆ ၶဝ်သမ်ႉၶိုၼ်းၶႅၼ်ႈၼႂ်းၵႄႈ လိုမ်လိၼ်တင်းလၢႆဝႆႉယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

လၢႆပၢၵ်ႈပီႊမိူင်းပူၼ်ႉမႃးၼႆႉ ၵူၼ်းႁဝ်းတႄႇမီးလမ်ႉၵတ်ႉ တႃႇမေႃဢဝ်ၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်းလုမ်ႈၾႃႉ ဢၼ်မေႃမူတ်း/ ဢၼ်မီးတၢင်းမၵ်းၶၢၼ်းၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းမႃး။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ပၢႆးၸၢင်ႊ(technology)ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ တိူဝ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းႁဝ်း ၶိူဝ်းၼိူင်ႈလႄႈၶိူဝ်းၼိူင်ႈ တိူဝ်းၵပ်းသိုပ်ႇတိတ်းတေႃႇၵၼ်မႃးလႆႈၵႂ်ႈၵႂ်ႈၸမ်ၸမ်။ လွင်ႈဢၼ်လႆႈဢိင်လင်ၽင်ၼွင်ႈၵၼ် ၸၼ်ႉလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ ၼႄဝႃႈ တႃႇပွင်ႇၸႂ်ထိုင် လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ လႄႈ လွင်ႈငၢႆးမိူၼ်ၵၼ် ၼႂ်းၵႄႈၽိင်ႈၶိူဝ်းၼိူင်ႈလႄႈၶိူင်းၼိူင်ႈ ၼၼ်ႉ မၼ်းလမ်ႇလွင်ႈတၢၼ်ႇလႂ်ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မုင်ႈမွင်းဝႃႈ ပေႃးပွင်ႇၸႂ်လွင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉၼႆႉ တေပဵၼ်လွင်ႈ ၸွၺ်ႈႁႂ်ႈၸၢဝ်းၵူၼ်းႁဝ်း ႁူမ်ႈၵၼ်သေၵေႈလိတ်ႈလွင်ႈၶွင်ႈၶမ်ဢၼ်မိူၼ်ၵၼ် လႄႈ ၵေႈလိတ်ႈလွင်ႈၶွင်ႉၶမ် ဢၼ်ၽိင်ႈ ၶိူဝ်းၼိူင်ႈလႄႈၶိူဝ်းၼိူင်ႈမီးတၢင်းၶမ်ၶတ်းၵၼ်ဝႆႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉၼႆယူႇ။

ၽႅၼ်ႇတီႈ လႄႈ လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းၽႅၼ်ႇတီႈ

ဢဝ်ၽႅၼ်ႇတီႈသေယဝ်ႉ ႁဝ်းၸၢင်ႊပိူင်းၼေ ၶေႃႈမုၼ်းၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈလုမ်ႈၾႃႉလူင်ၼႆႉ တင်းၼမ်တင်းလၢႆ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ၽႅၼ်ႇတီႈၼၼ်ႉ ၶေႃႈမၵ်းၶၢၼ်း လႄႈ လွင်ႈၽိတ်းပိူင်ႈၶဝ် ၸၢင်ႊမီးသင်ၼႆၵေႃႈ လူဝ်ႇလႆႈၾၢင်ႉႁူႉယူႇ။ ဢဝ်ပိူင် ၾၢင်လွင်ႈလုၵ်ႈလွမ်ႊ(ၵမ်ႇၾႃႇ) မႃးပၢႆးပိူင်းၼေၼိူဝ်တီႈၼႃႈၽႅပ်ႉ(ၽႅၼ်ႇတီႈ)ၼၼ်ႉ ၸၢၼ်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈသႅၼ်းလဵၵ်ႉယႂ်ႇ လႄႈ တၢင်းၵႂၢင်ႈၵႆမၼ်း ပိူင်ႈလႆႈ။ ပိူင်လူင်မၼ်း ၽွင်းႁဝ်းဢၢၼ်းၶႂ်ႈပိူင်းၼေ လုမ်ႈၾႃႉလူင်မူတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ပေႃးတေဢၢၼ်းၸၼ်ႁၢင်ႊ ပိူင်ႁၢင်ႊၽိုၼ်လိၼ် ႁႂ်ႈမႅၼ်ႈမႅၼ်ႈၼၼ်ႉ သမ်ႉၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈသႅၼ်းလဵၵ်ႉယႂ်ႇၶွင် ၽိုၼ်လိၼ်ၼၼ်ႉ ၽိတ်းပိူင်လႆႈ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ပေႃးတေဢၢၼ်းၼေသႅၼ်းလဵၵ်ႉယႂ်ႇမၼ်းႁႂ်ႈမႅၼ်ႈမႅၼ်ႈသမ်ႉ ပိူင်ႁၢင်ႊမၼ်း ၸၢင်ႊၽိတ်းပိူင်။ မိူၼ်ၼင်ႇ ဢၼ်း GallPeter တႅမ်ႈပၢႆးၼေဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ၽႅၼ်ႇတီႈဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းတူၺ်းမၼ်း ပၼ်ၽိတ်းႁၼ်ပိူင်ႈ လွင်ႈဢွင်ႈတီႈၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉလႆႈ။

ၵူၼ်းတူၺ်းၽႅၼ်ႇတီႈၸၢင်ႊ တူၺ်းၽႅၼ်ႇတီႈသေယဝ်ႉ မီးတၢင်းႁပ်ႉႁၼ်ၽိတ်းပိူင်လႆႈ ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈလွင်ႈ ၼွင်ႇၵၢႆႇလႅၼ်ႊတွၼ်ႊတီႈၼိူင်ႈလႄႈတီႈၼိူင်ႈ။ တူဝ်ယၢင်ႇ - ပေႃးဢဝ်း Mercator တႅမ်ႈၽႅၼ်ႇတီႈဝႃႈၸိုင် သမ်ႉဢဝ် ၼမ်ႉသမုတ်ႉဢႅတ်ႈလႅၼ်းတိၵ်ႉ မီးဝႆႉၼႂ်းၵၢင်၊ ဢဝ်လိုမ်ဢမႄးရီးၵႂ်းႁွင်ႇ လႄႈ လိုမ်ယူးရူပ်ႉ ၵႂႃႇမီးၼႂ်းၵၢင်ႊပွတ်းတၢင်း ၼိူဝ်ဝႆႉ။ ၽႅၼ်ႇတီႈၼင်ႇၼႆႉ သမ်ႉၸၼ်ဝႆႉ တႃႇၼေတၢင်းလမ်ႇလွင်ႈ လႄႈ လွင်ႈၵႂ်ႈၸမ် သွင်ဢွင်ႈတီႈၼႆႉဝႆႉ။ ပေႃးဢဝ် လၢႆးၽႅၼ်တီႈသၢႆၵၢၼ်ဝိၼ်ၵျႃႇပၢၼ်ႇ(Japan Airlines)ၸမ်း ဢဝ်ၼမ်ႉသမုတ်ႉပသီးၾိၵ်ႉယူႇၼႂ်းၵၢင်ႊၽႅၼ်ႇတီႈဝႆႉ လႄႈ ၸင်ႇဝႃႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵုၼ်ၼမ်ႉၼႂ်းၼမ်ႉသမုတ်ႉတိူဝ်းမီးတၢင်းလမ်ႇလွင်ႈဝႆႉ။ ပေႃးတူၺ်းတီႈၽႅၼ်ႇတီႈ Macarthur ဢၼ်မႄးဝႆႉၶိုၼ်း ဢၼ်ယူႇတီႈၸၢဝ်းဢေႃးသထြေးလီးယၼ်းၶဝ် ၶိုၼ်းမႄးၶူင်ႊၸၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉၼႆၸိုင် သူတေလႆႈႁၼ် ဝႃႈ မၼ်းပၵ်းၸႂ်ဝႆႉ ၽိုၼ်လိၼ်တီႈၼႂ်းၼမ်ႉသမုတ်ႉပသီးၾိၵ်ႉပွတ်းၸၢၼ်းၼၼ်ႉ မီးတၢင်းလမ်ႇလွင်ႈတၢၼ်ႇလႂ်ၼႆယူႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၵၢၼ်လူၽႅၼ်ႇတီႈၼႆႉၵေႃႈ သမ်ႉလူဝ်ႇပွင်ႇၸႂ် ၽႃႇသႃႇၽႅၼ်ႇတီႈထႅင်ႈၵွၼ်ႇ။ သၵေး(scale) ၽႅၼ်ႇတီႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၶိူင်ႈမိုဝ်းတႃႇတေႁူႉလႆႈ တၢင်းၵႆ(distances)။ ၶေႃႈသပ်းလႅင်း ၼႂ်းၽႅၼ်ႇတီႈၼၼ်ႉၸမ်း ပဵၼ်ၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်ပိူင်း ၼႄ လွင်ႈတီႈပွင်ႇသဵၼ်ႈ(lines)၊ လွင်ႈမဵတ်ႇမၢႆ(symbols)၊ လွင်ႈသီ(color) လႄႈ ၶိူင်ႈမၢႆ(marking)တၢင်ႇၸိူဝ်ႉတၢင်ႇ မဵဝ်းဢၼ်မီးၼိူဝ်ၽႅၼ်ႇတီႈ။

ပၢႆးၸၢင်ႊပၢၼ်မႂ်ႇ လႅၵ်ႈလၢႆႊပႅတ်ႈ လၢႆးႁဝ်းဝူၼ်ႉႁၼ် လွင်ႈသႅၼ်းလဵၵ်ႉယႂ်ႇလူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉမႃးဝႆႉယူႇ။ တၢင်းၵႆ တေႉတေႉ(actual distance)ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇပေႉလမ်ႇလွင်ႈပဵင်းတၢင်းၵႆတႅၵ်ႈသဵင်ႇ(relative distance)ယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ဝႃႈ လွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇၵပ်းသၢၼ်(communication) လႄႈ ၵၢၼ်တေႃႉသူင်ႇ(transportation)ၸိူဝ်းၼႆႉ ၸၢင်ႊတေႃႉဢဝ် တၢင်းၶႆႈၸႂ်(ideas) လႄႈ ၵူၼ်း တီႈၼိူင်ႈၵႂႃႇၽႅဝ်လႆႈ တၢင်ႇတီႈ ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽိင်ႈၶိူဝ်းၵူၼ်း ဢၼ်မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ႁၢင်ႇ ယၢၼ်ၵႆၵၼ်လၢႆႁဵင်လၵ်း ဢမ်ႇၼၼ် ဢၼ်ယၢမ်ႈမီးတူဝ်ႁၢင်ႊလုမ်ႈၾႃႉၶႅၼ်ႈမႃးၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ၵမ်းၼႆႉ လႆႈမီးတၢင်း ၵပ်းသိုပ်ႇတိူဝ်ႉၸပ်းတေႃႇၵၼ်မႃးယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽႅၼ်ႇတီႈၼႆႉ ၸၢင်ႊဢဝ်လၢႆလၢႆလၢႆးသေယဝ်ႉ ပိူင်းၼႄၶေႃႈမုၼ်းလႆႈယူႇ။ ၽႅၼ်ႇတီႈၼႃႈလိၼ်(topographical map) ၼၼ်ႉသမ်ႉ ပဵၼ်ၽႅၼ်ႇတီႈဢၼ်ပိူင်းၼႄလွင်ႈ ပိူင်ၾၢင်ဢၼ်ပဵၼ်တူဝ်ႁၢင်ႊ။ ၽႅၼ်ႇတီႈၵၢၼ်မိူင်းသမ်ႉ ပၵ်းၸႂ် ပိူင်းၼႄဝႃႈ ၸၢဝ်းၵူၼ်းႁဝ်း ႁဵတ်းႁိုဝ်ၸႅၵ်ႇလုမ်ႈၾႃႉလူင်ၼႆႉ ပဵၼ်ၵႂႃႇလၢႆလၢႆမိူင်း။ ၽႅၼ်ႇတီႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း(economic map) သမ်ႉ ၼႄပၼ်လွင်ဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းႁဵတ်းၸိူင်ႉႁိုဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ လႄႈ ၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်း။ ပေႃးဢဝ်ၽႅၼ်ႇ တီႈမႃးၼိူင်ႈၵၼ်တူၺ်း ၸိူင်ႉၼင်ႇဝႃႈ ၽႅၼ်ႇတီႈဢၼ်ၼႄလွင်ႈၾၢင်လၢႆးၾူၼ်တူၵ်း(rainfall patterns) လႄႈ ၽႅၼ်ႇ တီႈဢၼ်ၼႄလွင်ႈၸွတ်ႇၽႄႈယူႇသဝ်းႁူဝ်ၵူၼ်း(population distribution) ၼႆၸိုင် ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈတိူဝ်းပွင်ႇၸႂ် လၢႆး ယူႇလၢႆးသဝ်းၵူၼ်း လႄႈ လွင်ႈၼွင်ႇၵၢႆႇၼႂ်းၵႄႈၵူၼ်းႁဝ်း လႄႈ တင်းလူၵ်ႈႁိမ်းႁွမ်းတီႈဢၼ်ႁဝ်းယူႇသၢင်ႈသဝ်းၼႆယူႇ ယဝ်ႉ။

ၽိုၼ်ဢၢင်ႈဢိင်

1. Willner, M., Hero, G., Martin, M., Moore, D., & Weiner, J. (2020). Let’s review Regents: Global history and geography 2020. Barron’s Educational Series.