တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ

ၼႂ်းၼႆႉ ပဵၼ်တွၼ်ႈလိၵ်ႈ ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ “၆. တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ (Democracy)” ၼၼ်ႉသေ ပႃးၸွမ်းႁူဝ်ၶေႃႈယွၺ်ႈ (Subtopics) တွၼ်ႈတႃႇႁႂ်ႈလူဢၢၼ်ႇလႄႈ ပွင်ႇၸႂ်လႅင်းလီ ၵိုၵ်းလွတ်ႈလႅဝ်းယဝ်ႉ။ (တူဝ်လိၵ်ႈၵဝ်ႇတင်းမူတ်း ဢမ်ႇလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ သေဢိတ်းၶႃႈ) -

၆. တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ

ၶေႃႈၼမ်း လႄႈ ငိူၼ်ႈငဝ်ႈတၢင်းၶႆႈၸႂ် တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ

ၼႂ်းၵၼ်ႊလိၵ်ႈပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉ ႁဝ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းမႃးလွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉတင်းလၢႆ ၸိူဝ်းဢၼ်ႁူမ်ႇ ငမ်းၼိူဝ် ၵၢၼ်ပၢႆးမိူင်း လႄႈ ၼိူဝ်ပၵ်းပိူင်လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉမႃး။ ယူဝ်တေလႆႈဝႃႈ ပၵ်းပိူင်လူင်ပွင်ႊ ၸိုင်ႈ ဢၼ်ပိူၼ်ႈႁူႉၸၵ်းၼမ်သေပိူၼ်ႈတႄႉ ပဵၼ်ပိူင်တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၵၼ်ႊ လိၵ်ႈၼႆႉတႄႉၵေႃႈ ႁဝ်းတေလဵပ်ႈႁဵၼ်းၵႂႃႇ လွင်ႈတၢင်းၶႆႈၸႂ်ပိူင်လူင် တီႈၼႂ်းပိူင်တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ၊ လွင်ႈၸုမ်းၾၢႆႇပိူင်လူင် တီႈၼႂ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ၊ လွင်ႈၸဵင်ႇႁၼ်လၢႆလၢႆၽၢႆႇ ၼိူဝ်လွင်ႈပိူင် တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ၊ လႄႈ လွင်ႈသဵင်ႇတႃႉ ဢၼ်ပိူင်တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ လႆႈႁူပ်ႉၺႃးမႃး ၽွင်းၸူဝ်ႊယၢမ်း ပူၼ်ႉမႃး ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၼႆလႄႈ ၵႂၢမ်းထၢမ်ၶေႃႈႁႅၵ်ႈသုတ်းႁဝ်းတႄႉၵေႃႈ “ႁဝ်းဝူၼ်ႉၸိူင်ႉႁိုဝ် ၽွင်းႁဝ်းငိၼ်းထွၺ်ႈၵႂၢမ်း ဢၼ်ဝႃႈ တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ?” ႁဝ်းလႅပ်ႈတေဝူၼ်ႉမႅၼ်ႈ လွင်ႈပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ၊ လွင်ႈတွတ်ႈၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ်၊ ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈၽွင်းတုမ်ႊ(ပႃႇလီႇမၢၼ်ႇ)၊ ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈပႃႇတီႇၵၢၼ်မိူင်း ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းၼႆႉတင်းလၢႆၼႆႉ ပဵၼ်ပိူင်ၾၢင်ႁၢင်ႊ ဢၼ်တႅၼ်းတၢင်းပိူင်တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇသေယဝ်ႉလႄႈ ပဵၼ် လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ႁုၼ်ႈမုၼ်းမီးမႃး ၼႂ်းၸူဝ်ႊၶၢဝ်းယၢမ်း ၂၀၀ ပီႊပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉ ၵမ်ႈၼမ်ၼမ်ဝႆႉယူႇ ယဝ်ႉ။

တၢင်းၶႆႈၸႂ်လွင်ႈပိူင်တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇတႄႉၵေႃႈ မီးမႃးၸဵမ်လႂ်ၸဵမ်ၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ ထွၺ်ႈၵႂၢမ်းဢၼ် ဝႃႈ တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈၵႂၢမ်းၵြိၵ်ႉမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇသေမႃး။ လုၵ်ႉတီႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ “တီႇမူဝ်ႇ” (demos) ဢၼ်ပွင်ႇဝႃႈ “ၵူၼ်းမိူင်း” လႄႈ “ၵြႃးတူသ်ႉ”(kratos) ဢၼ်ပွင်ႇဝႃႈ “ၽွင်းငမ်း” ၼႆၼၼ်ႉသေ ပဵၼ်မႃး။ ၼႆလႄႈ မၼ်းပွင်ႇဝႃႈ “ပိူင်ဢၼ်ၵူၼ်းမိူင်းၽွင်းငမ်း” ဢမ်ႇၼၼ် သုၼ်ႇႁဵတ်းသၢင်ႈ (authority) တႃႇၽွင်းငမ်းၼၼ်ႉ လုၵ်ႉတီႈၵူၼ်းမိူင်းမႃး ၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၼႃႇ မိူဝ်ႈပၢၼ်မိူင်းၵြိၵ်ႉမိူဝ်ႈ ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇၼၼ်ႉ ၶဝ်ဢမ်ႇႁပ်ႉႁၼ်မႃးဝႃႈ တၢင်းၶႆႈၸႂ်လွင်ႈတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်လီ။ ၶဝ်ႁၼ် ဝႃႈမၼ်းပဵၼ် “ပိူင်ၽွင်းငမ်းၽုင်ၵူၼ်း”(mob rule)ၼႆမႃး။

ၸၢဝ်းလူင်သွင်ၸၢဝ်း တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ (Direct vs. Representative Democracy)

ပိူင်တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၼႆႉ ၸၢင်ႊၸႅၵ်ႇလႆႈပဵၼ် ၸၢဝ်းလူင်သွင်ၸၢဝ်းယူႇ။

1. တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇတၢမ်တူဝ် (Direct democracy): ပွင်ႇဝႃႈ ၵူႊၵေႃႉတီႈၼႂ်းတူင်ႇ ၵူၼ်းၼႆႉ ႁူမ်ႈပႃးၸွမ်းၼႂ်းၵၢၼ်တႅပ်းတတ်း ဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈတေႃႇၶဝ်၊ ဢမ်ႇၼၼ် ႁူမ်ႈပႃးၸွမ်း ၼႂ်းၵၢၼ်လိူၵ်ႈၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်ၶဝ် ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူင်း ၸေႊၸိုင်ႈ(city state)ၸၢဝ်းၵြိၵ်ႉၶဝ်မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈ ယၢမ်ႈလႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်းမႃး ပိူင်တီႇမူဝ်ႇၶရေႇ သီႇတၢမ်တူဝ်ၼႆႉမႃးယူႇ။ 2. တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇတၢင်တူဝ် (Representative democracy): မဵဝ်းၸၢဝ်းပိူင်တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၵၼ်ၼမ်ၼမ်သေပိူၼ်ႈ ၸဵမ်တီႈလူင် ပွင်ႊၸိုင်ႈ ၸၼ်ႉၸိုင်ႈမိူင်း လႄႈ ၸၼ်ႉၼႂ်းတူင်ႇ ၵႃႈတီႈလၢႆလၢႆမိူင်းဝႆႉ ၼႂ်းဝၼ်းၸင်ႇၼႆႉၼၼ်ႉတႄႉ ၵေႃႈ ပဵၼ်ပိူင်တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇတၢင်တူဝ်ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တႅၼ်းတီႈၵူႊၵေႃႉၵေႃႉ တေၶဝ်ႈပႃးၸွမ်းၵမ်းသိုဝ်ႈ တီႈၼႂ်းၵၢၼ်တႅပ်းတတ်း တင်းလၢႆၼၼ်ႉ လုၵ်ႉတီႈၵၢၼ်လိူၵ်ႈတင်ႈသေယဝ်ႉ ၵူၼ်းမိူင်းၶိုၼ်းမႄးလိူၵ်ႈဢဝ်တူဝ်တႅၼ်းတၢင်းၶဝ် ဢၼ်တေတႅၼ်းတၢင်းပၼ်လႆႈ လွင်ႈၶႂ်ႈလႆႈၶႂ်ႈပဵၼ်ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉသေ သူင်ႇတူဝ်တႅၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၵႂႃႇ ႁႅၼ်းၽိင်ႈမိူင်း လႄႈ ၵႂႃႇၶဝ်ႈပႃးၸွမ်းၼႂ်းၵၢၼ်တႅပ်းတတ်းၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၶဝ် ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

လၢႆင်းၵႂၢမ်း ဢေႇပရႁမ်ႇ လိင်ႉၶိူၼ်ႇ (Abraham Lincoln) ၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်းဢမႄးရီးၵႂ်း မိူဝ်ႈၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၁၉ ၼၼ်ႉ ယၢမ်ႈလၢတ်ႈမႃး ဝႃႈ ပိူင်ႇတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇတၢင်တူဝ်ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ “ၶွင်ၵူၼ်းမိူင်း၊ ဢၼ်ၵူၼ်းမိူင်း လိူၵ်ႈမႃး၊ တႃႇႁဵတ်းပၼ်ၵူၼ်းမိူင်း” (of the people, by the people, for the people) ဝႃႈၼႆယူႇ။

ပိူင်တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၾၢႆႇလွတ်ႈလႅဝ်း (Liberal Democracies)

ပၵ်းပိူင်တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇပၢၼ်မႂ်ႇ မဵဝ်းဢၼ်ပႃးတၢင်းၶႆႈၸႂ်ၸိူဝ်းဝႃႈမႃးၼၼ်ႉၼႆႉ ပိူၼ်ႈႁိၵ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ ပိူင် တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၾၢႆႇလွတ်ႈလႅဝ်း (liberal democracies) ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ ၼႂ်းပိူင်ၼႆႉ ပႃးမီးဝႆႉလွင်ႈတၢင်း လမ်ႇလွင်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉယူႇ -

⚬ ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ (Elections): ႁႂ်ႈမီးလွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊ လႄႈ ၽဵင်ႇပဵင်း ဢၼ်ၵႆႉၵႆႉၸတ်းမီးပၼ် ၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈ။ ⚬ လွင်ႈႁူမ်ႈသၢင်ႈၶဝ်ႈပႃး (Participation): ၵူၼ်းမိူင်းၵမ်ႈၼမ် ႁူမ်ႈသၢင်ႈၶဝ်ႈပႃးၸွမ်း ၼႂ်းၵၢၼ်တွတ်ႈၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ်, ၵၢၼ်ၶႄႉၶဵင်ႇ, လႄႈ ၵၢၼ်တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း။ ⚬ လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်း (Equality): ၵူၼ်းမိူင်းၵူႊၵေႃႉ လႄႈ ၵူႊၸုမ်းၸုမ်း မီးတိုဝ်ႉတၢင်းမိူၼ်ၵၼ် တႃႇႁူမ်ႈသၢင်ႈၶဝ်ႈပႃး။ ⚬ လွင်ႈယိူၼ်ႈၵၼ်ႈတေႃႇၵၼ် လႄႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉၾၢႆႇလွင်ႈလိူၺ်ႈၼမ်လၢႆ (Tolerance and pluralism): မေႃယွမ်းႁပ်ႉလႆႈ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ် တီႈၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း။ ⚬ လွင်ႈဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း လႄႈ လွင်ႈလူင်ႉလႅင်းပွင်ႇထုင်ႊ (Accountability and transparency): ႁပ်ႉလွင်းဝႃႈ တူဝ်တႅၼ်းဢၼ်လႆႈထုၵ်ႇလိူၵ်ႈတင်ႈမႃး ႁဵတ်းၸွမ်းၼင်ႇ ဢၼ်ၶဝ်လၢတ်ႈလႄႈ ပိုၼ်ၽႄႈၶေႃႈမုၼ်း ဢၼ်မၢၼ်ႇမႅၼ်ႈ။ ⚬ လွင်ႈၽိင်ႈမိူင်းႁူမ်ႇငမ်း (Rule of Law): ယူႇတႂ်ႈၽိင်ႈမိူင်းတင်းမူတ်း၊ မီးလုမ်းတြႃး ဢၼ်လွတ်ႈလႅဝ်းဢမ်ႇမီးႁႅင်းႁူမ်ႇငမ်းၽႂ်။ ⚬ သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ် လႄႈ ပုၼ်ႈၽွၼ်း (Rights and responsibilities): သုၼ်ႇလႆႈၸူႉတုမ်ႊၵၼ်, ၶွတ်ႇၽွတ်ႈမုၵ်ႉၸုမ်း လႄႈ ပုၼ်ႈၽွၼ်းတႃႇပႂ်ႉပႃးသုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ၼၼ်ႉ။

ၵိင်ႇၶႃႊလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ သၢမ်ၾၢႆႇ (Three Branches of Government)

ပၵ်းပိူင်လၢႆးတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၵမ်ႈၼမ်ၼမ်ၼႆႉ ၵႆႉပႃးမེ་ဝႆႉ ၸုမ်းၾၢႆႇလူင်သၢမ်ဢၼ် ဢမ်ႇၼၼ် “ၵိင်ႇၶႃႊ”လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ သၢမ်ၾၢႆႇ ၼႆယဝ်ႉ။

1. ၾၢႆႇႁႅၼ်းၽိင်ႈမိူင်း (Legislature): ၽွင်းတုမ်ႊလူင် ဢၼ်တႅၼ်းၽွင်းတင်းလၢႆၶဝ် ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၽိင်ႈမိူင်း၊ ဢုပ်ႇထဵင်ၵၼ် လႄႈ လႅၵ်ႈလၢႆႊၽိင်ႈမိူင်း။ 2. ၾၢႆႇပၢၼ်ႇပွင်ႊၽွင်းငမ်း (Executive): ၾၢႆႇၸႂ်ႉတိုဝ်းၽိင်ႈမိူင်း၊ ၾၢႆႇႁဵတ်းလၵ်းၼမ်း လႄႈ ၵုမ်းၵႂၢၼ်းတူၺ်းၵၢၼ်ငၢၼ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ (ၸွမ်ၽွင်းလူင်/ၸွမ်ၸိုင်ႈ)။ 3. ၾၢႆႇတတ်းတွၼ်ႇၽိင်ႈ (Judiciary): လုမ်းတြႃး ဢၼ်ပိုတ်ႇၽုၺ်ႇတီႈပွင်ႇ လွင်ႈၽိင်ႈမိူင်း လႄႈ တဵၵ်းဢီးႁႂ်ႈမီးလွင်ႈၸွမ်းၽိင်ႈမိူင်း လွတ်ႈလႅဝ်းတေႃႇၾၢႆႇတၢင်ႇၸိူဝ်ႉ။

တႃႇဝႄႈလွင်ႈ ယႃႇႁႂ်ႈၽႂ်မီးႁႅင်းပွင်ႊလူၼ်ႉလိူဝ်ၼၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈမီး “လွင်ႈၽႄႁႅင်းပွင်ႊ” (separation of power) လႄႈ မီးလွင်ႈ “ၵူတ်ႇထတ်း” (check) တင်း “ၵွၼ်းၵိူင်ႈ” (balance) ၵၼ်ဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။

ပိူင်ၽွင်းငမ်းတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ (Parliamentary vs. Presidential Systems)

ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈပိူင်တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၼႆႉ ၸၢင်ႊၸႅၵ်ႇပဵၼ်ၸၢဝ်းလူင် သွင်ၸၢဝ်းယဝ်ႉ -

⚬ ပိူင်ပႃႇလီႇမၢၼ်ႇ (Parliamentary System): ၸွမ်ၽွင်းလူင် လႄႈ ၶုၼ်ၽွင်းလူင်ၶဝ် ပဵၼ်ၽူႈဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၾၢႆႇႁႅၼ်းၽိင်ႈမိူင်း(တႅၼ်းၽွင်း)သေ ၶိုၼ်ႈမႃး။ ၾၢႆႇႁႅၼ်းၽိင်ႈမိူင်း ၸၢင်ႊတႅင်ႇတင်ႈ လႄႈ ၸၢင်ႊပူတ်းပႅတ်ႈ ၸွမ်ၽွင်းလူင်လႆႈ။ ႁူဝ်ၼႃႈၸိုင်ႈမိူင်း (ၸွမ်ၸိုင်ႈ/ၸဝ်ႈၾႃႉ) ၵမ်ႈၼမ် ပဵၼ်ထၢၼ်ႈငၢၼ်းၼႃႈတႃတႃႇၸိုင်ႈမိူင်းၵွၺ်း။ ⚬ ပိူင်ၸွမ်ၸိုင်ႈ (Presidential System): ၵူၼ်းမိူင်းလိူၵ်ႈတင်ႈၸဝ်ႈၸွမ်ၸိုင်ႈၶိုၼ်ႈမႃးၵမ်းသိုဝ်ႈသေ ႁႂ်ႈမႃးႁၢပ်ႇၵၢၼ် ပဵၼ်ႁူဝ်ၼႃႈၸိုင်ႈမိူင်း လႄႈ ႁူဝ်ၼႃႈလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ ၼႂ်းၸုမ်းၾၢႆႇပၢၼ်ႇပွင်ႊၽွင်းငမ်း။ ⚬ (လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈ မီးပိူင်ၸွမ်ၸိုင်ႈၼိူင်ႈၶိုင်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ပိူင်ႁူမ်ႈႁွမ်း ၸိူင်ႉၼင်ႇ ၽူႈၵိူဝ်းၵုမ်ၸိုင်ႈမိူင်း ၼႂ်းပိုၼ်းမိူင်းမၢၼ်ႈဝၢႆး ၂၀၁၅).

လွင်ႈသဵင်ႇတႃႉ လႄႈ ၵၢၼ်ထတ်းသၢင်တေႃႇ တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ

ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ ပဵၼ်ပိူင်ဢၼ်လီၼႆသေတႃႉ ၼႂ်းလၢႆသိပ်းပီႊပူၼ်ႉမႃးၼႆႉ ၵေႃႈ လႆႈႁူပ်ႉၺႃး လွင်ႈသဵင်ႇတႃႉ လႄႈ လွင်ႈထတ်းသၢင်တင်းၼမ် -

1. တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ ဢၼ်ၸွမ်းၶၵ်ႉပိူင် (Procedural democracy): ဢွၵ်ႇႁၢင်ႊပိူင်တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ (မီးပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ) ၵူၺ်းၼႃႇ ၵုမ်းၵမ်လွင်ႈၽႂ်လႆႈၶႄႉ၊ မၵ်းၶၢၼ်းၵူၼ်းတွတ်ႈၶႅပ်းသဵင် ဢမ်ႇၼၼ် ၸႂ်ႉလၢႆးလဵၵ်ႉလႅၼ်/သိုဝ်ႉၶႅပ်းသဵင်။ 2. လွင်ႈထတ်းသၢင် ၾၢႆႇမၢၵ်ႉသ် (Marxist Critique): တူၺ်းႁၼ်ဝႃႈ ပိူင်တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၾၢႆႇလွတ်ႈလႅဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၶိူင်ႈမၢၵ်ႇၸွၵ်ႈ ဢၼ်ႁၢပ်ႇသၢင်ႈပၼ်ယိူင်းဢၢၼ်း ထၢၼ်ႈၵူၼ်းၸဝ်ႈတိုၼ်းလၢင်း ဢၼ်ၵုမ်းၵမ်ၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်းသေ တဵၵ်းတဵင်ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၼႆယဝ်ႉ။ 3. လွင်ႈထတ်းသၢင် ၾၢႆႇၼၢင်းယိင်း (Feminist Critique): ၸီႉၼေဝႃႈ ပိူင်တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ ဢမ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႊပၼ်လႆႈ လွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ် ၼႂ်းၵႄႈၼၢင်းယိင်း လႄႈ ၵူၼ်းၸၢႆး ၵႃႈတီႈၼႂ်းမုင်ႉႁေႃႁိူၼ်း လႄႈ ၶႂၢင်ႇၵၢၼ်ငၢၼ်း။ 4. တီႈၸုတ်ႈယွမ်းလၢႆးပိူင်တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ (Democratic deficit): ၵူၼ်းမိူင်းၶုၺ်ႉႁၼ်ဝႃႈ ၶႅပ်းသဵင်ၶဝ် ဢမ်ႇမီးၵႃႊၶၼ်၊ ၼၵ်ႉၵၢၼ်မိူင်းဢမ်ႇထွမ်ႇသဵင်၊ ႁဵတ်းႁႂ်ႈလွင်ႈႁူမ်ႈသၢင်ႈၶဝ်ႈပႃး ၼႂ်းၵၢၼ်မိူင်း လူတ်းယွမ်းလူင်း။ 5. တၢင်းႁိုၼ်ႇသူင် (Populism / Illiberal democracy): ၽူႈၼၢမ်း ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ်ပၢႆးဝူၼ်ႉၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ လႄႈ ဢဝ်လၢႆးငၢႆႈငၢႆႈ သပ်းလႅင်းလွင်ႈၶွင်ႈၶမ် (တူဝ်ယၢင်ႇ- Duterte တီႈၾီႉလိပ်ႉပိၼ်း)။

ၶေႃႈႁုပ်ႈ

ၼႂ်းၵၼ်ႊၼႆႉ ႁဝ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းမႃး လွင်ႈပိူင်တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ လႄႈ လွင်ႈတၢင်းပိူင်လူင်၊ ၵိင်ႇၶႃႊလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈသၢမ်ၾၢႆႇ၊ ပိူင်ၽွင်းငမ်း၊ ဢိၵ်ႇပႃးထႅင်ႈတင်း ၸဵင်ႇႁၼ်ထတ်းသၢင် လႄႈ လွင်ႈသဵင်ႇတႃႉ ဢၼ်ပိူင်တီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ လႆႈႁူပ်ႉထူပ်းမႃး ၼႂ်းလၢႆသိပ်းပီႊပူၼ်ႉမႃး ၵိုၵ်းတင်းတူဝ်ယၢင်ႇ ၼႂ်းမိူင်းၾီႉလိပ်ႉပိၼ်း လႄႈ မိူင်းမၢၼ်ႈ ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၼႂ်းထႅင်ႈၵၼ်ႊၼႃႈမႃးၼႆႉတႄႉၵေႃႈ ႁဝ်းတေလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၺ်းၵႂႃႇ လွင်ႈၼွင်ႇၵၢႆႇၵၼ် ၼႂ်းၵႄႈ ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ လႄႈ လွင်ႈၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်း (Economy) ၼႆယူႇယဝ်ႉ။

ၽိုၼ်ဢၢင်ႈဢိင်

1. Eggel, D. & Galvin, M. (2017). Democracy at the crossroads. The Graduate Institute Geneva: Global Challenges, Issue 2, 2017. https://globalchallenges.ch/issue/2/democracy-atthe-crossroads/
2. Heywood, A. (2000). Key concepts in politics. Macmillan.
3. Heywood, A. (2013). Politics (4th ed). Palgrave-Macmillan.
4. Jackson, N, A. & Tansey, S. D. (2015). Politics: The basics (5th ed). Routledge.
5. Khin Zaw Win. (September 13, 2019). Twin authoritarianisms in Myanmar. The New Mandala. https://www.newmandala.org/twin-authoritarianisms/
6. McLaughlin, R. (2014). Politics: Ideas, actors and institutions. Mote Oo Education.
7. McLaughlin, R. (2015). Democracy. Mote Oo Education.
8. O’Neil, P. (2010). Essentials of comparative politics (3rd ed). W.W. Norton.
9. Reedy, J., Orr, R., Spicer, P., Blanchard, J., Hiratsuka, V., Ketchum, T., Saunkeah, B., Wark, K., & Woodbury, R.B. (2020). Deliberative democracy and historical perspectives on American Indian/Alaska native political decision-making practices. Humanities and Social Sciences Communications, 7(16), https://doi.org/10.1057/s41599-020-0506-4
10. Thompson, M. (2021). Duterte’s violent populism: Mass murder, political legitimacy and the “death of development” in the Philippines. Journal of Contemporary Asia, DOI:10.1080/00472336.2021.1910859