တပ်ႉသိုၵ်း လွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃၶၢင် (KIA)

တပ်ႉသိုၵ်း လွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃၶၢင် တပ်ႉသိုၵ်းလွၼ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃၶၢင် ( Kachin Independence Army – KIA) ၼႆႉပဵၼ် တပ်ႉသိုၵ်း ဢၼ်ဢမ်ႇယူႇပႃႈတႂ်ႈလူင်ပွင်ႈၸိုင်ႈ လႄႈ ပဵၼ်တပ်ႉသိုၵ်းၶွင် မုၵ်ႉၸုမ်းလွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃၶၢင် ဢၼ်ယူႇ သဝ်းၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈမိူင်းမၢၼ်ႊပွတ်းႁွင်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶၢင်ၼႆႉ ပဵၼ်ၸုမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းဢၼ်ႁူမ်ႈၵၼ်ဝႆႉ 6ၶိူဝ်းသေပိုၼ်ႉတီႈၶဝ်ႈယူႇမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၼၼ်ႉၽႄႈၸွတ်ႇဝႆႉၼႂ်းၸေႊမိူင်းယူႇၼၢၼ်(Yunnan) မိူင်းၶႄႇ၊ ၸဵင်ႇ ႁွင်ႇဝၼ်းဢွၵ်ႇမိူင်းဢဵင်းတီးယႃး (Northeast India ) လႄႈ ၸေႊမိူင်းၶၢင် ( Kachin State ) ၼႂ်းမိူင်း မၢၼ်ႊယဝ်ႉ။ တပ်ႉသိုၵ်းလွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃၶၢင်ၼႆႉလႆႈႁပ်ႉငိုၼ်းၵမ်ႉထႅမ်တီႈမုၵ်ႉၸုမ်းလွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃၶၢင်(KIO)။ မုၵ်ႉၸုမ်းKIOၼႆႉႁႃငိုၼ်းၶဝ်လူၺ်ႈၵၢၼ်ၵဵပ်းၶွၼ်ႇၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈလႄႈၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆသႅင်ၶဵဝ်၊ မႆႉ လႄႈ ၶမ်း။ တပ်ႉ သိုၵ်းKIAၼႆႉၸႂ်ႉတိုဝ်းၶိူင်ႈၵွင်ႈၵၢင်ႇလၢႆမဵဝ်းမိူၼ်ၼင်ႇၵွင်ႈAK-47၊ ၵွင်ႈဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ (မိူၼ် ၼင်ႇKA-09 လႄႈ ၵွင်ႈလူင်(Arillery)ၵမ်ႈၽွင်ႈ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉKIAယင်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇမၢၵ်ႇမႅင်းၾင်လိၼ် (Landmines)ဢၼ်ၸၢင်ႊႁဵတ်းၵၢၼ်ႁၢင်းၵူၺ်းၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းမွၵ်ႈ3ပီႊ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်ၼႆႉယင်း ဢမ်ႇမီးလၵ်းထၢၼ်ဢၢင်ႈဢိင်ဝႆႉ။ ငဝ်ႈငုၼ်းတပ်ႉသိုၵ်း KIA မီးဝႆႉတီႈဝဵင်းလၢႆႇၸႃႇ (Laixa)ၼႂ်းၸေႊမိူင်းၶၢင်ပွတ်းၸၢၼ်းဢၼ်ယူႇႁိမ်းလႅၼ် လိၼ်မိူင်းၶႄႇ။ ၼႂ်းပီႊ2009မိူဝ်ႈပႆႆႇပူၼ်ႉပႅၼ်ၶေႃႈတူၵ်းလူင်းၵိုတ်းတိုၵ်းၼၼ်ႉ Thomas Fuller ၽူႈသိုဝ်ႇၶၢဝ်ႇၶွင်ႈ The New York Time ၶၢတ်ႈလၢမ်းဝႃႈ KIA မီးသိုၵ်းဢၼ်တိုၵ်ႉႁၢပ်ႇၵၢၼ်းယူႇမွၵ်ႈ 4000 ၵေႃႉၼႆယဝ်ႉ။ ၸွမ်းၼင်ႇၶေႃႈမုၼ်းဢၼ် Myanmar Peace Monitor ၶၢတ်ႈလၢမ်းဝႆႉၼၼ်ႉ KIA မီးသိုၵ်းဢၼ်တိုၵ်ႉႁၢပ်ႇ ၵၢၼ်ယူႇ 12000ၵေႃႉပၢႆယဝ်ႉ။ တပ်ႉသိုၵ်းၸိူဝ်းၼႆႉၽႄဝႆႉပဵၼ်တပ်ႉၸုမ်းလူင် 8 ၸုမ်း လႄႈ တပ်ႉၸုမ်းဢၼ် ၸၢင်ႊၶၢႆႉတီႈလႆႈဝႆး 1 ၸုမ်း။ သိုၵ်းၵမ်ႈၼမ်ပၵ်းသဝ်းဝႆႉတီႈတပ်ႉႁိမ်းလႅၼ်လိၼ်မိူင်းၶႄႇၼႂ်းပိုၼ်းတီႈဢၼ် KIO ၵုမ်းၵမ်ဝႆႉ ၼႂ်းလိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ ပီႊ2010 ၽူႈၵွၼ်းတပ်ႉ KIA လၢတ်ႈဝႃႈၶဝ်းမီးသိုၵ်းပၵ်းတမ်း16000 ၵေႃႉ လႄႈ သိုၵ်းဢၼ်တႃႇတေႁွင်ႉၸႂ်ႉမိူဝ်ႈလူဝ်ႇ (Reservistis) 10000 ၵေႃႉ။ ၼႂ်းလိူၼ်မေႇ ပီႊ2012 မုၵ်ႉၸုမ်းၼႆႉ မီးသိုၵ်းမွၵ်ႈ 8000 ၵေႃႉ။ ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်း KIA ၵမ်ႈၼမ်ပဵၼ်ၽူႈၶသ်ႈႁူမ်ႈ ၼႂ်းၵၢၼ်တိုၵ်းသိုၵ်း။ ပိုၼ်း ငဝ်ႈငႃႇၶွင်KIA: ပီႊ 1948-1959 ၼႂ်းပီႊ 1949 ၼေႃႇသႅင်ဢၼ်ပဵၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶၢင်ၼၼ်ႉပဵၼ်ၶုၼ်သိုၵ်းလူင်ၼႂ်းတပ်ႉၶၢင်မႃႇ1။ မိူဝ်ႈပဵၼ်လွင်ႈ ၶွင်ႈၶမ်တိုၵ်းတေႃးၵၼ်ၼႂ်းၵႄႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းယၢင်း(Kayin) လႄႈ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းမၢၼ်ႊၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈသိူင်ႇတူဝ်ႇဝႆႉ သေၶဝ်ႈႁူမ်ႈၸွမ်းမုၵ်ႉၸုမ်းၵႅတ်ႇၶႄၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈယၢင်း(Karen National Defence Organization – KNDO)။ ၼႂ်းပီႊ1950 မၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ပဵၼ်တူဝ်တႅတ်း KNDO ၼႂ်းၸေႊမိူင်းတႆးပွတ်းႁွင်ႇ။ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉၸဝ်ႈ သႅင်တိုၵ်ႉႁဵၼ်းလိၵ်ႈယူႇတီႈႁူင်းႁဵၼ်းလူင်ႉပွင်ၸိုင်ႈၼႂ်းဝဵင်းလႃႈသဵဝ်ႈ။ မၼ်းၵပ်းသိုပ်ႇၸူးၼေႃႇသႅင် လႄႈ ၵႂႃႇယူႇၸွမ်းမၼ်းယဝ်ႉ။ ၼႂ်းပီႊ 1951 ၼေႃႇသႅင်လႆႈပၢႆႊၵႂႃႇယူႇၼႂ်းမိူင်းၶႄႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၸဝ်ႈသႅင်ယင်ႊတုၵ်ႉယူႇၸွမ်း KNDO ၼႂးပိုၼ်ႉ တီႈထၢၼ်ႇတဵင်ႇ လႄႈ ပွၵ်ႉၵလီႇယဝ်ႉ။ ၼႂ်းပီႊ 1959 ၵျီႇလူဝ်ႇလႅၼ်ႇဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈၶၢင်ဝႃႈ ၸဝ်ႈပွၵ်ႉလႆႈႁပ်ႉၶေႃႈၸီႉသင်ႇပဵၼ်ၽူႈပၼ်တၢင်ႊၶႆႈၸႂ်လႄႈ ထုၵ်ႇသူင်ႇၵႂႃႇၸတ်းၵၢၼ်ႁႂ်ႈၵူၼ်းၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈႁူမ်ႈၵၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ်လပ်ႉၼႂ်းၸေႊမိူင်းတႆးပွတ်းႁွင်ႉ။ ၸဝ်ႈသႅင် လႄႈ ၵျီႇလူဝ်ႇလႅၼ်ႇ လႆႈၵႂႃႇသွၼ်ႉယူႇတီႈဝၢၼ်ႈၼမ်ႉဢုမ်ႈၼႂ်းၸေႊတွၼ်ႈႁူဝ်ၵွင်းဢၼ်မႄႈၵျီႇ လူဝ်ႇလႅၼ်ႇယၢမ်ႈပဵၼ်မေႃသွၼ်ယူႇၼၼ်ႉသေတႄႇႁဵတ်းၵၢၼ်ၶဝ်။ ၸဝ်ႈတူႇၼွင်ႉၸၢႆးၶွင်ႈၸဝ်ႈသႅင်ဢၼ်တုၵ်ႉႁဵၼ်းယူႇၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၼၼ်ႉလႆႈၵိုတ်းၵၢၼ်ႁဵၼ်းသေၶသ်ႈႁူမ်ႈၸွမ်းၸဝ်ႈသႅင်ၼႂ်းၵၢၼ်လပ်ႉၼႆႉယဝ်ႉ။ ၵႅမ်ႁူဝ်သိုၵ်း လႃႇမုင်ႇတူႇၸႆးဢၼ်ယၢမ်ႈႁဵၼ်းလိၵ်ႈတီႈသႅၼ်ဝီ ဝၢႆးသေထုၵ်ႇထွၼ်ဢွၵ်ႇတပ်ႉၶၢင်မၢႆ 4 လႄႈ လႃႇမႃႇလႃႇရိင်ႇဢၼ်ပွၵ်ႈမႃးယူႇၵူတ်ႉၶၢႆ ၼၼ်ႉဝၢႆးသေဢွၵ်ႇၸၼ်ႉၸွမ်ၼၼ်ႉလႆႈၵပ်းသိုပ်ႇၸူးၸဝ်ႈသႅင်။ ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈႁူမ်ႈၵၼ်တႄႇတင်ႈမုၵ်ႉၸုမ်းလွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃၶၢင်(Kachin Independence Organization – KIO) ၼႂ်းပီႊ1960။ ၸဝ်ႈသႅင်ပဵၼ်ၽူႈၼမ်းၸုမ်း၊ ၸဝ်ႈတူႇပဵၼ်ၵေႃႉၽူႈၸွၺ်ႈၽူႈၼမ် လႄႈ လႃႇမႃႇလႃႇရိင်ႇပဵၼ်ၽူႈၼမ်းၵၢၼ် ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ။ ၶဝ်လႆႈပၼ်ၶိူင်ႈၵွင်ႈၵၢင်ႇ လႄႈ မၢၵ်ႇၵွင်ႈတႃႇ KIO ႁႂ်ႈၸတ်းတင်ႈတပ်ႉသိုၵ်းသုၼ်ႇတူဝ်ဢၼ်မီးၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်း 27 ၵေႃႉယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ ပီႊ 1960 – 1962 ၼႂ်းဝၼ်းထီႈ 5 လိူၼ်ထူၼ်ႈ2 ပီႊ1960 ၸုၼ်း KIO လႆႈၶဝ်ႈတိုၵ်းယိုတ်းယေးငိုၼ်းတီႈၼိူင်ႈ။ မိူဝ်ႈၵၢၼ်ၶဝ်ႈ တိုၵ်းလူၺ်ႈၶိူင်ႈၵွင်ႈၵၢင်ႇတႄႇၵိူတ်ႇၶိုၼ်ႈၼၼ်ႉၵူၼ်းၼုမ်ႇၸၢဝ်းၶၢင်ဢၼ်ၸဝ်ႈသႅင်ႈ လႄႈ ၸဝ်ႈတူႇဢွၼ်ႁူ ဝ်ၼၼ်ႉလႆႈလပ်ႉတူဝ်ႇသိူင်ႇတူဝ်ဝႆႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းဝၼ်းထီႈ 5 လိူၼ်ထူၼ်ႈ2 ပီႊ1961 တပ်ႉသိုၵ်း KIA လႄႈ ၶွင်ႇသီႇလွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃၶၢင် ( Kachin Independence Council – KIC) လႆႈတႄႇတင်ႈၶိုၼ်ႈတီႈလွၺ်တၢၵ်ႉ၊ သိၼ်လီႇ ၸေႊသိၼ်ႇၼီႇ လူၺ်ႈမီးၵူၼ်းၼႂ်းတပ်ႉမွၵ်ႈ 100 ၵေႃႉ။ ၸဝ်ႈသႅင်လႆႈပဵၼ်ၽူႈၵွၼ်းသုင်သုတ်းၶွင်တပ်ႉသိုၵ်း ( Commander-in-Chief)။ ၶုၼ်သိုၵ်းလူင်ၸဝ်ႈပွၵ်ႉ လႆႈႁပ်ႉၸၼ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈႁၢၼ်ယဝ်ႉ။ တပ်ႉပၢင်သဝ်းမၢႆ 1 လႆႈတႄႇတင်ႈၶိုၼ်ႈတီႈႁိမ်းဝၢၼ်ႈသႅၼ်ဝီ၊ ၼႂ်းၽၢႆႇဢွၵ်ႇမွၵ်ႈ 10 လၵ်း (16 ၵီႇလူဝ်ႇမီႇတႃႇ) ႁိမ်းၵူတ်ႉၶၢႆၼႂ်းၸေႊမိူင်းတႆးပွတ်းႁွင်ႇ။ ဝၼ်းထီႈ 16 လိူၼ်ထူၼ်ႈ3 ပီႊ1961 ၼၼ်ႉလႆႈတႄႇသွၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ် ၵၢၼ်သိုၵ်း။ တပ်ႉၵွင်မၢႆ 1 လႆႈတႄႇတင်ႈတီႈ ၼႃႇပႃႇ (Nbapa)၊ မမေႃႇ (Mammaw)။ တပ်ႉၵွင်မၢႆ 2 လႆႈတႄႇတင်ႈတီႈမၢၼ်ႈသီႇ (Man Si) လႄႈ မုၼ်ႇထၢၼ်ႇ (Mon Htan) လူၺ်ႈလႃႇမႃႇလႃႇရိင်ႇ (Lama La Ring) ပဵၼ်ၽူႈၸတ်းၵၢၼ်မီးၵူၼ်းၼႂ်းတပ်ႉမွၵ်ႈ 300 ၵေႃႉ။ ၸုမ်းၵႅတ်ႇၶႄဝၢၼ်ႈ (Villager Defense Forces) ဢၼ်မီးၵွင်ႈၵၢင်ႇၸိူဝ်းဢၼ်ၸႂ်ႉယမ်းၵွင်ႈၾႆး (Percussion-lock-firearms) ၼၼ်ႉလႆႈႁပ်ႉၶေႃႈၸီႉသင်ႇႁႂ်ႈၶဝ်ႈၵဝ်းၵၢၼ်တူင်ႉၼိုင်ၶွင်တပ်ႉမတေႃႇ (Tatmadaw)။ လွင်ႈသႃႇသၼႃႇ လႄႈ လွင်ႈၵၢၼ်မိူင်း ဝၼ်းထီႈ 26 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 8 ပီႊ1961 သႃႇသၼႃႇပုတ်ႉထလႆႈထုၵ်ႇယူၵ်ႉတင်ႇပဵၼ်သႃႇသၼႃႇၸိုင်ႈမိူင်း (State Religion)။ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးၶေႃႈမၵ်းမၼ်ႈၼႂ်းမၢႆမီႈမၢႆ 17 ပီႊ 1962 (လွင်ႈမႄးထတ်းမႃႇမီႈလၵ်းမိူင်းၵမ်း ထူၼ်ႈသၢမ်) ဢၼ်ၵမ်ႉထႅမ်သုၼ်ႇလႆႈၼႂ်းၵၢၼ်ၼပ်ႉထိုဝ်သႃႇသၼႃႇတၢင်ႇမဵဝ်း။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၵူၼ်းဢၼ်ဢမ်ႇၼပ်ႉထိုဝ်သႃႇသၼႃႇပုတ်ႉထၵမ်ႈၽွင်ႈယူမ်ႇယမ်ဝႃႈၶဝ်လႆသုမ်းသုၼ်ႇလႆႈၼႆသေ ၼႄၵၢင်ၸႂ်သၢၼ်ၶတ်းယဝ်ႉ။ KIO ၶႂၢၵ်ႈၼႃႈၵၢၼ် မိိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းမီးလုၵ်ႈၸုမ်း 27 ၵေႃႉ။ ၵူၼ်းၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈလႆႈၼႄၵၢင်ၸႂ်သၢတ်ၶတ်း ၶေႃႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဢၼ်ပႃးလွင်ႈဢဝ်ပိုၼ်ႉတီႈၽိမေႃႇ ( Phimaw)၊ ၵေႃႇလၢၼ်ႇ (Gawlan) လႄႈ ၵၢၼ်ႇၽၢၼ်ႇ (Kanphan) ႁူမ်ႈသႂ်ႇပၼ်မိူင်းၶႄႇ ၼႂ်းၶေႃႈတူၵ်းလူင်းလႅၼ်လိၼ် မၢၼ်ႊ-ၶႄႇ(Burma-China Border Treaty)။ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊၸိူဝ်းၼႆႉ လႄႈ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၶွင်ႈၸဝ်ႈၾႃႉတႆး (Shan Monarchy) ၼၼ်ႉပဵၼ်တိုဝ်ႉတၢင်းႁႂ်ႈ KIO ၸၢင်ႊၶဝ်ႈတိုၵ်း။ KIO လႆႈပိုၼ်ႊၽၢဝ်ႇဝႃႈ ယိူင်းဢၢၼ်းၶဝ်ပဵၼ်ၵၢၼ်တႄႇတင်ႈ မိူင်းၸိုင်ႈၶၢင်ဢၼ်မီး လွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃ။

ၵၢၼ်ဢုပ်ႇဢူဝ်းလွင်ႈငမ်းယဵၼ် (Peace Talks) ပီႊ 1963 ၼႂ်းပီႊ 1963လႆႈမီးၵၢၼ်ဢုပ်ႇဢူဝ်းလွင်ႈငမ်းယဵၼ်ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ တီႈဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ လႄႈ ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈတၢင်ႇတီႈ ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉယင်းမီးပၢင်ၵုမ်ၸွမ်းပႃႇတီႇၶွမ်ႇမိဝ်ႇၼိတ်ႉၶွင်ႈၵူၺ်ႇၸၢၼ်ႇသူၺ်ႇ ၽူႈၼမ်းၸၢသ်းရၶႅင်ႇတီႈ ငပႃႇလီႇ။ ၼႂ်းပီႊ 1962 တပ်ႉသိုၵ်း KIA မီးသိုၵ်းမွၵ်ႈ 300 ၵေႃႉ ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈလႃႈသဵဝ်ႈ-ၵူတ်ႉၶၢႆ လႄႈ မွၵ်ႈ 380 ၵေႃႉၼႂ်း ပိုၼ်ႉတီႈမၢၼ်ႈမေႃႇ-မိတ်ႉၵျီးၼႃး။ မိူဝ်ႈတႄႇပီႊ 1963 ၼၼ်ႉ KIA မီးတပ်ႉၸုမ်းလူင် 1 ၸုမ်း လႄႈ တပ်ႉၵွင် 6 တပ်ႉ။ ႁူဝ်ၼပ်ႉသိုၵ်းၵေႃႈ တိူဝ်း ၶိုၼ်ႈထိုင် 1000 ၵေႃႉပၢႆ။ တပ်ႉသိုၵ်း KIA ၶႂၢၵ်ႈႁႅင်းသိုၵ်းမႃးဝၢႆးသေၵူမ်းၵမ်သဵၼ်ႈတၢင်းမၢၼ်ႈမေႃႇ-သိၼ်လူင် လႄႈ မၢၼ်ႈမေႃႇ-မၢၼ်ႈ ဝဵင်း။ ၶဝ်သိုပ်ႇၶိုၼ်ႈၵႂႃႇတၢင်းၾၢႆဝၼ်းတူၵ်းမႄႈၼမ်ႉဢေႇရႃႇသတီႇ လႄႈ ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈမိတ်ႉၵျီးၼႃးၸဵင်ႇႁွင်ႇ ဝၼ်းဢွၵ်ႇ၊ ထုင်ႉႁူးၵွင်း။ ၵၢၼ်ဢုပ်ႇဢူဝ်းၸွမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ ၼႂ်းဝၼ်းထႅႈ 11 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 6 ပီႊ 1963 ၶွင်ႇသီႇလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ (Revolutionary Council) လႆႈပိုၼ်ႊၽၢဝ်ႇ ၶေၢၵႂၢမ်းတႃႇဢုပ်ႇဢူဝ်းလွင်ႈငမ်းယဵၼ်ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ လႄႈ ၽိတ်ႈမွၵ်ႈKIA မႃးဢုပ်ႇဢူဝ်းတီႈမၢၼ်ႈမေႃႇ (Mamaw)။ ၽူႈတႅၼ်း KIA ဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၸဝ်းတၢၼ်ႇ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းမၢၼ်ႈမေႃႇၵႂႃႇၸူးမၢၼ်းတလေး ၼႂ်းဝၼ်းထီႈ 31 လိူၼ်ႈထူၼ်ႈ8ယဝ်ႉ။ ၽူႈမီးပုၼ်ႈၽွၼ်းၸေႊတွၼ်ႈၶဝ် တၢင်တူဝႅႇၶွင်ႇသီႇလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉသေႁူပ်ႉထူပ်းၵၼ်ထႅင်ႈမိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈ 9 ဝၼ်းထီႈ 1 ဝၢႆးသေဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၼ်တင်းၽူႈမီးၸၼ်ႉတပ်ႉၸုမ်းလူင် 7 ယဝ်ႉ။ ၶေႃႈတုၵ်ႉယွၼ်းၶွင် ၸဝ်းတၢၼ်ႇ ၸဝ်းတၢၼ်ႇလႆႈတူၵ်းယွၼ်းၶေႃႈလမ်ႇလွင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ- 1. သုၼ်ႇၽွင်းငမ်းတူဝ်ၵဝ်ႇ (Autonomy) - ႁႂ်ႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းၵူႈၸုမ်းမီးသုၼ်ႇၽွင်းငမ်းပိုၼ်ႉတီႈၶွင်ႈတူဝ် ၵဝ်ႇ 2. သုၼ်ႇတႅပ်းတတ်းတႃႇတူဝ်ႇၵဝ်ႇ (Self-determination) - ႁႂ်ႈၸၢဝ်းၶိူဝႅးမီးသုၼ်ႇတႅပ်းတတ်း လွင်ႈၵၢၼ်မိူင်း လႄႈ လွင်ႈဢၼႃႇၵၢတ်ႈၶွင်တူဝ်ၵဝ်ႇ။ ၼႆႉပဵၼ်ယိူင်းဢၢၼ်းလူင်ၶွင်ၵၢၼ်လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ။ 3. ၶေႃႈတူၵ်းလူင်းဝၢႆးသေၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇ (Treaty after Secession) - သင်ဝႃႈမီးၵၢၼ်ၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇ ပဵၼ်မိူင်းႁင်းၶႃၸိုင်ႁႂ်ႈမီးၶေႃႈတူၵ်းလူင်းဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ်လၵ်းၵၢၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ- • ႁူမ်ႈၵၼ်တူၵ်းလူင်းတႃႇၶိုၼ်းမႄးပၼ်ပိုၼ်ႉတီႈ လႄႈ ဢႃႇၼႃႇပိူင်ႇငမ်း (Territory and Sovereignty) • လွင်ႈငမ်းယဵၼ် (Peace) • ဢမ်ႇၶဝ်ႈၵဝ်းၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈၵၼ် (Non-intervention) • လွင်ႈပၼ်လႄႈႁပ်ႉၽွၼ်းလီၵၼ် (Teciprocity) • လွင်ႈယူႇႁူမ်ႈၵၼ်လူၺ်ႈငမ်းယဵၼ် (Co-existence)

ၽွၼ်းလႆႈၵၢၼ်ဢုပ်ႇဢူဝ်း

ၵူၺ်းၵႃႈၶေႃႈတုၵ်းယွၼ်းတႃႇလွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃ (Independence) ၼၼ်ႉဢမ်ႇလႆႈႁပ်ႉၵၢၼ်ယွမ်း ႁပ်ႉ။ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢုပ်ႇဢူဝ်းယူႇၼၼ်ႉ ၽူႈၼမ်းKIAၸဝ်ႈတူႇလႆႈၵုမ်းၵမ်ဝၢၼ်ႈၵမ်ႈၼမ်ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ ၷႃႈမိူင်း လႄႈ မၢၼ်ႈမေႃႇ။ ဝၢႆးသေၵၢၼ်ဢုပ်ႇဢူဝ်းယူႇၼၼ်ႉၽူႈၼမ်း KIA လႆႈၶိုၼ်းႁူမ်ႈႁွမ်းၽူႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ၊ ၶိူင်ႈၵွင်ႈၵၢင်ႇလႄႈ မၢၵ်ႇၵွင်ႈ ထႅင်ႈ။ ၸွမ်းၼင်ႇၶေႃႈမုၼ်းၼႂ်းလိၵ်ႈၼႆႉ ၼႂ်းပၢႆပီႊ 1963 KIA မီးႁူဝ်ၼပ်ႉၽူႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈၵၢၼ်လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉထိုင် 20000 ၵေႃႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၼႆႉပဵၼ်ၵၢၼ်လၢမ်းၶၢတ်ႈဢမ်ႇၸႂ်ႈတူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်ယိုၼ်ယၼ်ဝႆႉ။ လွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈ လႄႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊၶွင်ႈ KIA ပီႊ 1964 – 1965 မိူဝ်ႈပႆႇမီးၵၢၼ်ဢုပ်ႇဢူဝ်းလွင်ႈငမ်းယဵၼ်ၼၼ်ႉ တပ်ႉသိုၵ်းလွတ်ႈလႅဝ်းသဝႅးၶေႃၶၢင် (KIA) မီးႁႅင်းသိုၵ်းမွၵ်ႈ 1000 ၵေႃႉသေၸတ်းတင်ႈလႆႈတပ်ႉၸုမ်းႇလူင် (Brigade) 1ၸုမ်း လႄႈ တပ်ႉၵွင် (Battalion) 6 တပ်ႉ။ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢုပ်ႇဢူဝ်းလွင်ႈငမ်းယဵၼ်ၼၼ်ႉ ၸုမ်းၶွင်ႈၸဝ်းတၢၼ်ႇလႆႈႁူမ်ႈႁွမ်းၵူၼ်းၵမ်ႉထႅမ် လႄႈ ၵဵပ်း ငိုၼ်းလူၺ်ႈၵၢၼ်ၶူတ်ႇရိတ်ႇ။ ၸဝ်ႈတူႇၶၢမ်ႈမႄႈၼမ်ႉဢေႇရႃႇဝတီႇသေၶဝ်ႈတိုၵ်း ၵမၢႆႇဢၼ်ပဵၼ်ၼႃႈလိၼ်ဢၼ်ပိူၼ်ႈၶုတ်းၶမ်းၼၼ်ႉ။ ဝၢၼ်ႈၵမ်ႈၼမ်ၼႂ်းၸေႊဝဵင်းၵမၢင်းၼႆႉလႆႈထုၵ်ႇသိုၵ်းၶၢင်KIAၵုမ်းၵမ်ဝႆႉသေမိူဝ်ႈပီႊ 1963 ၼၼ်ႉႁႅင်းသိုၵ်း KIA ၵေႃႈတိူဝ်းယႂ်ႇမႃးယဝ်ႉ။ ၼႂ်းပီႊ 1964 KIA လႆႈၸတ်းတင်ႈတပ်ႉၸုမ်းလူင်မၢႆ 2 ၶိုၼ်ႈမႃး။ တပ်ႉၸုမ်းလူင်မၢႆ 1 မီးၸဝ်ႈသႅင် ပဵၼ်ၽူႈ ၵွၼ်းတပ်ႉ။ ၼႂ်းတပ်ႉၸုမ်းၼႆႉပႃဝႆႉတပ်ႉၵွင်မၢႆ 1၊ 2 လႄႈ 5။ ငဝ်ႈငုၼ်းတပ်ႉမီးဝႆႉတီႈဝၢၼ်ႈၼပႃႇ ၼႂ်းၸေႊဝဵင်း မၢၼ်ႇသီႇ။ တပ်ႉၸုမ်းလူင်မၢႆ 2 မီးၸဝ်ႈတူႈပဵၼ်ၽူႈၵွၼ်းတပ်ႉ။ ငဝ်ႈငုၼ်းတပ်ႉမီးဝႆႉတီႈမႃႇၵီႇပုၼ်ႇ။ တပ်ႉၵွင်မၢႆ 7 ဢၼ်ၸဝ်ႈတူႇၵုမ်းၵမ်ဝႆႉၼၼ်ႉမီးႁႅင်းသိုၵ်းမွၵ်ႈ 800 ၵေႃႉ။ ၸဝ်ႈတူႇလႆႈၶႂၢၵ်ႈႁႅင်းသိုၵ်းၶွင်တပ်ႉၸုမ်းလူင်မၢႆ 2 ထိုင် 1400 ၵေႃႉ။ တပ်ႉၸုမ်းၼႆႉတူင်ႉၼိုင်ဝႆႉၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ ၸိူဝ်းၼႆႉ - • ပူႇတႃႇဢူဝ် • ၶျီႇၽွေႇ • လွၵ်ႉၶွင် • မိတ်ႉၵျီးၼႃး • မၢၼ်းမေႃႇ • ၵူသႅးၵၢင်ႉ ၽူႈၼမ်းသၢမ်ၵေၢႉဢၼ်ပဵၼ်ၸဝ်ႈသႅင်၊ ၸဝ်ႈတၢၼ်ႇ လႄႈ ၸဝ်ႈတူႇၼၼ်ႉမီးၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်ဝႃႈ ၸဝ်ႈသၢမ်ၵေႃႉ (The Three Zaus)။ တႄႇဢဝ်လိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇ ပီႊ 1964 တေႃႇထိုင်လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇပီႊ 1965 တပ်ႉမတေႃႇလႆႈႁဵတ်းၵၢၼ် တိုၵ်းတေႃး KIA ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈၵၢၼ်ႉၵေႃႇ၊ ဢွင်ႇမျႃႉ၊ ၵွင်ႇယႃႇပွမ်ႇ လႄႈ ၶႃႇယၢၼ်ႇ။ ၸွမ်းၼင်ႇၶေႃႈမုၼ်းၼႂ်းလိၵ်ႈၼႆႉတပ်ႉမတေႃႇလႆႈႁပ်ႉၽွၼ်းဢွင်ႇမၢၼ်ၼႂ်းၵၢၼ်တိုၵ်းတေႃးသေႁဵတ်းႁႂ်ႈႁႅင်းသိုၵ်း KIA ၼႂ်းၸေႊမိူင်းၶၢင် လႄႈ ၸေႊမိူင်းတႆးပွတ်းႁွင်ႇလူတ်းယွမ်းလူင်း။ ၶေႃႈမုၼ်းၵၢၼ်သုမ်းႁႅင်းသိုၵ်း KIA – သုမ်း ႁူဝ်ၼပ်ႉ ၵူၼ်းမၢတ်ႇၸဵပ်း 696 ၵေႃႉ ၵူၼ်းလူႉတၢႆ 377ၵေႃႉ ၵူၼ်းဝၢင်းၶိူင်ႈယွမ်းတူဝ် 2,223ၵေႃႉ ၵူၼ်းထုၵ်ႇတီႉၺွပ်း 1,064ၵေႃႉ

ဝၢႆးသေ KIA ထူပ်းလွင်ႈယၢပ်ႇၽိုတ်ႇၼႂ်းၵၢၼ်သိုၵ်းၼၼ်ႉၸဝ်ႈသႅင်လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇမိူင်းထႆးတႃႇႁႃႇ လွင်ႈၸွၺ်ႈထႅမ်။ မၼ်းလႆႈတႄႇတင်ႈငဝ်ႈတီႈၵႃႉၶၢႆယႃႈမဝ်းၵမ် လႄႈ သႅင်ၶဵဝ်တီႈပိုၼ်ႉတီႈလႅၼ်လိၼ်ထမ်ႇငွပ်ႉလူၺ်ႈလႆႈႁပ်ႉၶႂၢင်ႉ တီႈ KMT။ ၼႂ်းလိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႃႇပီႊ 1965 ၵျီႇၸဝ်ႈပွၵ်ႉဢၼ်ပဵၼ်ၽူႈပၼ်တၢင်းၶႆႈၸႂ်ၶွင်ၸဝ်ႈသႅင်ၼၼ်ႉလႆႈၵႂႃႇႁႃလွင်ႈ ၵမ်ႉထႅမ်တီႈ SEATO ( Southeast Asia Treaty Organization) ၼႂ်းဝဵင်းၵဵင်းမႂ်ႇ၊ တႃႈၵုင်ႈ။ ပီႊ 1965 – 1970 ၼႂ်းပီႊ 1966 ၽူႈမီးၸၼ်ႉၽၢႆႇၵၢၼ်ၼွၵ်ႈမိူင်းမရၢၼ်းပရၢင်းသႅင် လႆႈၵႂႃႇတီႈထုင်ႉၸေႃးၵၢၼ်ႇတႃႇဢုပ်ဢူဝ်း လွင်ႈ KIA လူဝ်ႇလႆႈႁပ်ႉလွင်ႈၵမ်ႉထႅမ်။ ၵူၺ်းၵႃႈတပ်ႉသိုၵ်း KIA ဢမ်ႇလႆႈႁပ်ႉလွင်ႈၸွၺ်ႈထႅမ်သင်။ ၼႂ်းပီႊၼၼ်ႉ တပ်ႉမတေႃႇလႆႈထွၼ်ႁႅင်းသိုၵ်းၵမ်းၽွင်ႈဢွၵ်ႇၸေႊမိူင်းၶၢင်တႃႇၸတ်းတ်ငႈတပ်ႉၸုမ်းလူင်မၢႆ 77 လႄႈ ၶဝ်ႈတိုၵ်းတေႃးပႃႇတီႇၶွမ်ႇမိဝ်ႇၼိတ်ႉမၢၼ်ႊ။ လွင်ႈထွၼ်ႁႅင်းသိုၵ်းၼႆႉႁဵတ်းႁႂ်ႈ KIA မီးတိုဝ်ႉတၢင်းၶိုၼ်ႈႁူမ်ႈႁွမ်ႁႅင်းသိုၵ်း လႄႈ ၶိုၼ်းၸတ်းၸုမ်းမႂ်ႇ။ ၵၢၼ်ႁႃၶိူင်ႈၵွင်ႈၵၢင်ႇ လႄႈ လွင်ႈၽိုၵ်းသွၼ်ပီႊ 1967 ၼႂ်းလိူၼ်ထူၼ်ႈ 7 ပီႊ 1967 ၽူႈၵွၼ်းတပ်ႉၸုမ်းလူင်မၢႆ 2 ရၢၼ်းပရၢင်းသႅင် လႄႈ ၽူႈႁူမ်ႈၸုမ်းၶသ်ႈလႆႈၵႂႃႇ ႁဵၼ်းၵၢၼ်သိုၵ်း လႄႈ ၵၢၼ်မိူင်းထႅင်ႈတင်းႁႃၶိူင်ႈၵွင်ႈၵၢင်ႇ။ ၶဝ်ႈလႆႈမႃးၵွင်ႈ 42 လဝ်း၊ မၢၵ်ႇ 36 လုၵ်ႈ လႄႈ မၢၵ်ႇၵွင်ႈ 2တိူၵ်ႈသေပွၵ်ႈမႃးၼႂ်းလိူၼ်ထူၼ်ႈ9ယဝ်ႉ။ ၼႂ်းလိူၼ်ထူၼ်ႈ 10 ပီႊ1967 ၽူႈၵွၼ်းတပ်ႉၸုမ်းမၢႆ 2 ၸဝ်ႈတူႇလႆႈဢွၵ်ႇမိူင်းမၢၼ်ႊႁူမ်ႈၸွမ်းၽူႈၸွၺ်ႈၽူႈ ၼမ်း လႄႈ ၵူၼ်းၼႂ်းၸုမ်း 425 ၵေႃႉတႃႇႁႃၶိူင်ႈၵွင်ႈၵၢင်ႇ လႄႈ ႁပ်ႉၵၢၼ်ၽိုၵ်းသွၼ်ၽၢႆႇၵၢၼ်မိူင်း လႄႈ ၵၢၼ်သိုၵ်း။ လွင်ႈႁူမ်ႈမိုဝ်းၸွမ်း CPB ပီႊ 1968 ၸဝ်ႈတႃႇ လႄႈ ပႃႇတီႇ CPB လႆႈတူၵ်းလူင်းႁူမ်ႈမိုဝ်းၵၼ် တႃႇတိုၵ်းတေႃးလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ။ ၸဝ်ႈတူႈ လႄႈ ၸုမ်း ၶဝ်လႆႈႁႃမႃးၵွင်ႈ 800 လဝ်း၊ မၢၵ်ႇၵွင်ႈ 170000 လုၵ်ႈ လႄႈ ၶိူင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းတၢင်ႇမဵဝ်း။ ၼႂ်းလိူၼ်ထူၼ်ႈ1 ပီႊ 1968 တဝ်ႈတူႇ လႄႈ ၸုမ်းၶဝ် လႆႈပွၵ်ႈမႃးသေပၼ်ၶိူင်ႈၵွင်ႈၵၢင်ႇတီႈၽူႈတိုၵ်းတေႃးၶွင် မၢႆရွၼ်ႇၶွင်ၸႃႇ လႄႈ ၶွင်ၸႃႇပွတ်ႉၼေႃႇ။ ၸဝ်ႈတူႇယင်ႊလႆႈၸတ်းၵၢၼ်တူၵ်းၸူမ်ၵူၼ်းၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈလူၺ်ႈ ၵၢၼ်လၢတ်ႈသင်ႇသွၼ်ၼမ်ႉၵႂၢမ်းၶွမ်ႇမိဝ်ႇၼိတ်ႉၶွင် မၢဝ်းၸေႇတုင်။ ၵူၺ်းၵႃႊၵူၼ်းၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ လႄႈ KIA ဢမ်ႇယွမ်းႁပ်ႉလၵ်းၵၢၼ်ၵၢၼ်မိူင်းၶွင်မၢဝ်း။ ၼွၵ်ႈလိူဝ်သေၼၼ်ႉၸၢဝ်းၶိူဝ်းမရူႇ၊ လီႇသူႇ လႄႈ လၶျိတ်ႉ ဢမ်ႇယွမ်းႁပ်ႉဢၼ်ပၼ်ၵူၼ်းၸၢဝ်းၶိူသႅးၵျိၼ်း ၽေႃၶဝ်ပဵၼ်ၽူႈၼမ်းၵူၺ်း။ ၶဝ်ၸင်ႇဢမ်ႇႁၢၼ်ႉၸႂ်ၸွမ်းၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းၶွင် ၸဝ်းသႅင်၊ ၸဝ်းတၢၼ်ႇ လႄႈ ၸဝ်းတူႇ။ ၼႂ်းလိူၼ်ထူၼ်ႈ 3 ပီႊ 1968 ၸေႇလုမ်ႇ ၸၢဝ်းမရူႇ လႄႈ ၸႃႇၶုင်ႇၸိင်ႇယိင်ႇ ၸၢဝ်းလၶျိတ်ႉ လႆႈၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇ တီႈ KIA။ ၸုမ်းၶဝ်ၵူၼ်းမွၵ်ႈ 120 ၵေႃႉသေလႆႈႁူမ်ႈမိုဝႅးၸွမ်း CPB ဢၼ်ၶသႅႈမႃးပၵ်းသဝ်းၼႂ်းၸေႊမိူင်းၶၢင် ၸီႈၶျီႇၽွေႇ၊ လွၵ်ႉၶွင် လႄႈ သွလေႇ ၼႂ်းပီႊ 1968။ KIA လႄႈ CPB လႆႈမီးလွင်ႈသၢၼ်ၶတ်းၵၼ်။ ၼႂ်းပီႊ 1969 ၸဝ်းတၢၼ်ႇ လႄႈ ၽူႈၵမ်ႉထႅမ်ၶဝ်လႆႈတိုၵ်း တေႃးၸၢဝ်းၶၢင်။ ၼႂ်းၸေႊမိူင်းတႆးပွတ်းႁွင်ႇ KIA ယင်ႊလႆႈဢုပ်ႇဢူဝ်းၸွမ်းတပ်ႉၵွင် CPA မၢႆ 202 လႄႈ 303။ ၼႂ်းပီႊ 1970 တပ်ႉၸုမ်းလူင် KIAမၢႆ 2 လႄႈ တပ်ႉၵွင်မၢႆ 5၊ 6 လႆႈယူႇပႃႈတႂ်ႈၵၢၼ်ၵုမ်းၵမ်ၶွင်ႈၸဝ်းတူႇ။ ၶဝ်ႈ လႆႈၸႂ်ႉၵၢၼ်လၵ်ႉသူင်ႇသႅင်ၶဵဝ်ဢွၵ်ႇၵႃးမၢႆး လႄႈ ၽႃႇၵၢၼ်ႉ ၵႂႃႇမိူင်းထႆးတႃႇဢဝ်ၵႂႃႇသိဝ်ႉၶိူင်းၵွင်ႈၵၢင်ႇ။ ၼွၵ်ႈလိူဝ်ၼၼ်ႉမိူင်းၶေႇၵေႃႈလႆႈပၼ်ၶိူင်ႈၵွင်ႈၵၢင် လႄႈ ၽိုၵ်းသွၼ်ၵၢၼ်သိုၵ်းပၼ်ၸုမ်း Piso Naga ၼႂ်း မိူင်းဢိၼ်းတီးယႃး။ ၸဝ်းတၢၼ်ႇလႆႈပၼ်ၶိူင်ႈၵွင်ႈၵၢင်ႇ လႄႈ ၽိုၵ်းသွၼ်ၵၢၼ်သိုၵ်းပၼ်ၸုမ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉရၶႅင်ႇ (Takhine Insurgents)။ မၼ်းယင်ႊဢလႆႈဢုပ်ႇဢူဝ်းၸွမ်းမိူင်းတႆး လႄႈ တႄႇတင်ႈငဝ်ႈငုၼ်းတီႈတၢၼ်းဝူး။ လွင်ႈၽိတ်းၽႅၵ်ႇၸွမ်း CPB ပီႊ 1971 – 1972 ၼႂ်းပီႊ 1972 တပ်ႉသိုၵ်း KIA မီးႁႅင်းသိုၵ်းၽူႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉမွၵ်ႈ 2950 ၵေႃႉ။ တပ်ႉသိုၵ်းၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈထၢၼ်းဝူး မီးၸဝ်းသႅင်ပဵၼ်ၽူႈၼမ်ႉ။ KIA ၸတ်းတင်ႈတပ်ႉၸုမ်းလူင် 2 ၸုမ်းၼင်ႇၼႆ - • တပ်ႉၸုမ်းလူင်မၢႆ 1 : rD; မီၸဝ်းတၢၼ်ႇပဵၼ်ၽူႈၼမ်း၊ တူင်ႉၼိုင်ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈၵူတ်ႉၶၢႆ ၸေႊတွၼ်ႈလႃႈ သဵဝ်ႈ လႄႈ မၢၼ်ႈမေႃႇ။ • တပ်ႉၸုမ်းလူင်မၢႆ 2 မီးၸဝ်းတူႇပဵၼ်ၽူႈၼမ်း၊ တူင်ႉၼိုင်ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈၽႃႇၵၢၼ်ႉ လႄႈ မိတ်ႉၵျီးၼႃ။ တပ်ႉၸူမ်းလူင်မၢႆ1 မီးၽူုၼမ်းတပ်ႉၵွင်ၸိူဝ်းၼႆႉ - ၽူႈၼမ်းတပ်ႉ တပ်ႉၵွင် Lum Dau Battalion 2 Zau Bawm Battalion 8 Dau Hkawng Battalion 9 Dwa Yaung Battalion 1 Gawruledwa Battalion 5 ၽူႈၼမ်းတပ်ႉၸိူဝ်းၼႆႉပုၼ်ႈၽွၼ်းၵုမ်းၵမ်ၼႂ်းၸေႊတွၼ်ႈလႃႈသဵဝ်ႈ လႄႈ မၢၼ်ႈမေႃႇ။ တပ်ႉၸုမ်းလူင်မၢႆ 2 မီးၸဝ်းတူႇပဵၼ်ၽူႈၼမ်း လႄႈ မီးႁႅင်းသိုၵ်းၽူႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉမွၵ်ႈ 1469 ၵေႃႉ။ ၽူႈၼမ်းတပ်ႉၵွင်ၸိူဝ်းၼႆႉပႃးဝႆႉ - ၽူႈၼမ်းတပ်ႉ တပ်ႉၵွင် Zau Bawk Battalion 3 Zuk Dai Battalion 4 Lama La Ting Battalion 6 Zau Bawk Battalion 5 Mading Kyang Yaw Battalion 10 Kadaw Zau Seng Battalion 11 တပ်ႉၸုမ်းလူင်မၢႆ 2 ႁပ်ႉပုၼ်ႈၽွၼ်းၵုမ်းၵမ်ပိုၼ်ႉတီႈၸေႊတွၼ်ႈမိတ်ႈၵျီးၼႃး လႄႈ ပွတ်းဝၼ်းတူၵ်းမႄႈၼမ်ႉ ဢေရႃႇဝတီႇ။ ၼႂ်းပီႊ 1950 ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်းပႃႇတီႇၶွမ်ႇမိဝ်ႇၼိတ်ႉမၢၼ်ႊ(Communist Party of Burma – CPB) လႆႈ တႄႇဢွၵ်ႇၵႂႃႇၼွၵ်ႈမိူင်းတႃႇႁပ်ႉၵၢၼ်ၽိုၵ်းသၼ်ၽၢႆႇၵၢၼ်မိူင်း လႄႈ ၵၢၼ်သိုၵ်း။ ၼႂ်းလိူၼ်ထူၼ်ႈ 7 ပီႊ 1967 ၽူႈၼမ်းပႃႇတီႇမရၢၼ်းပရၢၼ်းသႅင် လႄႈ ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်းထႅင်ႈ 34 ၵေၢႉလႆႈဢွၵ်ႇ ၵႂႃႇၼွၵ်ႈမိူင်း။ KIA လႆၢယွမ်းႁပ်ႉလၵ်းၵၢၼ်ၶွမ်ႇမိဝ်ႇၼိတ်ႉ လႄႈ မီးမိူင်းတၢင်ႇမိူင်းယွမ်းႁပ်ႉတႃႇပၼ်လွၵ်ႈၵမ်ႉထႅမ်ၽၢႆႇၵၢၼ် မိူင်း လႄႈ ၵၢၼ်သိုၵ်း။ တႄႇဢဝ်ဝၼ်းထီႈ 4 လိူၼ်ႈထူၼ်ႈ 11 ပီႊ 1967 တေႃႇထိုင်ဝၼ်းထီႈ 27 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 1 ပီႊ 1968 ၽူႈလၵ်ႈၽိုၵ်ႉ KIA 425 ၵေႃႉဢၼ်ၸဝ်းတူႇ၊ ၸဝ်းတၢၼ်ႇ၊ လမုင်ႇတူႇၸႆး၊ မရၢၼ်ပရၢင်းသႅင်း လႄႈ ပုင်ႇသူၺ်ႇၸဝ်းသႅ်ၼမ်းၼႃႈၼၼ်ႉ လႆႈၵႂႃႇဢုပ်ႇဢူဝ်းၸွမ်းပႃႇထဵင်ႇတိင်ႇ လႄႈ ၼၢဝ်ႇသႅင်ၼွၵ်ႈမိူင်း။ KIA လႆႈႁပ်ႉလွင်ႈၵမ်ႉထႅမ်ၽၢႆႇၵၢၼ်မိူင်း လႄႈ ၵၢၼ်သိုၵ်းတီႈၼွၵ်ႈမိူင်းသေသိုပ်ႇႁဵတ်းၵၢၼ်တိုၵ်းတေႃႇသိုၵ်း ထႅင်ႈ။ ၼႂ်းပၢႆပီႊ 1976 KIA မီးတပ်ႉၵွင်လူင် 9 တပ်ႉ။ ၼႂ်းၼၼ်ႉမီးႁႅင်းသိုၵ်းၼင်ႇ • ၼႂ်းၸေႊမိူင်းၶၢင် မီးသိုၵ်း 1750 ၵေႃႉ • ၼႂ်းၸေႊမိူင်းတႆးပွတ်းႁွင်ႇ မီးသိုၵ်း 500 ၵေႃႉ ၼွၵ်ႈလိူဝ်ၼၼ်ႉ KIA ယင်းလႆႈႁပ်ႉမၢၵ်ႇၵွင်ႈတီႈၸဝ်းသႅင်ဢၼ်ယူႇတီႈထၢၼ်းဝူး။ ၼႂ်းပီႊ 1968 KIA လႆႈ တိုၵ်းတေႃးၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈမိတ်ႉၵျီးၼႃးသေၶဝ်ႈၵုမ်းၵမ်ပၢင်သဝ်းသိုၵ်းတီႈ Kowapan၊ Duyitgar ႇႄႈ Tingarukaung။ ၶဝ်ယင်းလႆႈၸတ်းတင်ႈတပ်ႉၵွင်မၢႆ 10 ဢၼ်မီးၸဝ်းတၢၼ်ႇပဵၼ်ၽူႈၼမ်း။ ၵူၺ်းၵႃႈတဝ်းတူႇယွမ်းႁပ်ႉလၵ်ႉၵၢၼ်ၶွမ်ႇမိဝ်ႇၼိတ်ႉၵေႃႈယဝ်ႉ ၽူႈၸွမ်းၼႃႈၶဝ် လႄႈ ၵူၼ်းၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈၵမ်ႈ ၼမ်ဢမ်ႇယွမ်းႁပ်ႉလၵ်းၵၢၼ်ၼၼ်ႉ။ KIAပဵၼ်ၸုမ်းဢၼ်မီးပိုၼ်ႉထၢၼ်ၼိူဝ်လွင်ႈၸၢဝ်းၶိူဝ်း လႄႈ သႃႇသၼႃႇၼမ်လိူဝ်လွင်ႈၼပ်ႉယမ်လၵ်းၵၢၼ် ၵၢၼ်မိူင်း။ၼႂ်းလိူၼ်ထူူၼ်ႈ 3 ပီႊ1968 ၽူႈၼမ်းၸုမ်းတပ်ႉၵွင် 4 ၸုမ်း 1 ၸေႇလုမ်ႇၸၢဝ်းမရူႇ၊ ၽူႈၼမ်းၸုမ်း 5 ၸႃႇၶုင်ႇတိင်ႇယိင်ႇၸၢဝ်းလၶျိတ်ႉ လႄႈ ၽူႈၸွမ်းၸုမ်းမွၵ်ႈ 120 ၵေႃႉလႆႈၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇတီႈ KIA လႄႈ ဢွၵ်ႇမိူင်းၵႂႃႇ။ ၸုမ်းၶွင်ၸေႇလုမ်ႇ လႄႈ ၸႃႇၶုင်ႇတိင်ႇၶဝ်ႈပဵၼ်တပ်ႉၵွင်မၢႆ 10 ၶွင် CPB။ လွင်ႈၼႆႉႁဵတ်းႁႂ်ႈ KIA ဢမ်ႇႁၢၵ်ႈၸႂ်။ CPB လႆႈယွၼ်းႁႂ်ႈၸဝ်ႈႁၢၼ်ၶၢင် ၼၢဝ်ႇသႅင်မႃးပဵၼ်ၽူႈၼမ်း KIA လႄႈ ၵူၼ်းၸၢဝ်းၶၢင်။ ၼႂ်းလိူၼ်ထူၼ်ႈ 4 ပီႊ 1968 လႆႈမီးပၢင်ၵုမ်တီႈငဝ်ႈငုၼ်းတပ်ႉၸုမ်းလူင်မၢႆ 2 ၶွင် KIA။ ၼႂ်းပၢင်ၵုမ်ၼၼ်ႉၸုမ်းၶွင်ၼၢဝ်ႇသႅင် ထုၵ်ႇမၵ်းမၼ်ႈပဵၼ်ၽူႈၶဵၼ်လူင်ၶွင် KIA သေတပ်ႉသိုၵ်း KIA ၸင်ႇတႄႇတိုၵ်းတေႃးၶဝ်ၼႂ်းလိူၼ်ထူၼ်ႈ 6။ ၸဝ်းတူႇလႆႈပၢၵ်ႈပႅတ်ႈလၵ်းၵၢၼ်ၶွမ်ႇမိဝ်ႇၼိတ်ႉ လႄႈ KIA ၵေႃႈၶိုၼ်းတိုၵ်းတေႃး CPB သေႁႃႁပ်ႉလွ်ငႈၵမ်ႉ ထႅမ်တီႈၼွၵ်ႈမိူင်း။ ၼႂ်းပီႊ 1969 KIA လႆႈသူင်ႇၽူႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၸၢဝ်း ၼႃႇၵႃႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈ Fiso ၵႂႃႇၼွၵ်ႈ မိူင်းလူၺ်ႈၵၢၼ်ၵပ်းသိုပ်ႇၸွမ်းၸုမ်းၼႃႇၵႃႉ။ ၼွၵ်ႈလိူဝ်ၼၼ်ႉမီးၶေႃႈမုၼ်းဝႃႈၶဝ်လႆႈၵဵပ်းၵူၼ်းၼုမ်ႇၸၢႆး လႄႈ ယိင်း ဢႃႇယု 13 ပီႊ ၶဝ်ႈႁူမ်ႈတပ်ႉလူၺ်ႈ ဢမ်ႇလႆႈႁပ်ႉလွင်ႈယွမ်းႁပ်ႉ (Forced Conscription)။ KIA လႆႈၵပ်းသိုပ်ႇၸွမ်းတပ်ႉမတေႃႇ လႄႈ ၶတ်းၸႂ် တႄႇတင်ႈလွင်ႈႁူမ်ႈမိုဝ်းၵၼ်တႃႇတိုၵ်းတေႃး CPB။ ဝၢႆးသေၸေႇလုမ်ႇ လႄႈ ၸႃႇၶုင်ႇတိင်ႇယိင်ႇပွၵ်ႈမႃးတီႈၵၢၼ်ၽိုၵ်းသွၼ်ၼွၵ်ႈမိူင်းယဝ်ႉၶဝ်လႆႈၽၢတ်ႇၵွၵ်ႇတီႈ KIA လႄႈ ၸတ်းတင်ႈတပ်ႉၵွင် Bakapa မၢႆ 101။ ၼႂ်းဝၼ်းထီႈ 19 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 5 ပီႊ 1969 ၸေႇလုမ်ႇ လႄႈ ၽူႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ 200 ၵေႃႉလႆႈၶဝ်ႈၵႂႃႇၼႂ်းသဵၼ်ႈ တၢင်းထုင်ႉၶၢၼ်ႇတၼ်ႇ။ ၼႂ်းဝၼ်းထီႈ 27 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 5 ၸႃႇၶုင်ႇတိင်ႇယိင်ႇ လႄႈ ၽူႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ 200 ၵေႃႉလႆႈၶဝ်ႈတိုၵ်းႁူင်းပလိၵ်ႈတၢၼ်ႇလုၼ်ႇ။ ၶဝ်ႈလႆႈတိုၵ်းတေႃးၸွမ်း KIA ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈၶျီႇၽွေႇ၊ လွၵ်ႉၶွင် လႄႈ သေႃႇလေႃႇ ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈမႄႈၼမ်ႉမၢႆႇၶႃႇ ပွတ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ။ ၸဝ်းတၢၼ်ႇလႆႈတူၵ်းလူင်းၵၼ်ၸွမ်းတပ်ႉမတေႃႇၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈၵူတ်ႉၶၢႆ။ ၼႂ်းလိူၼ်ထူၼ်ႈ 1 ပီႊ 1969 ၶဝ်ႈလႆႈၸႂ်ႉၽႅၼ်ၵၢၼ်ႁုပ်ႇတိုၵ်းတေႃႇတပ်ႉယိပ်းၶိူင်ႈၵွင်ႈၵၢင်ႇ Brigade 4။ ၼွၵ်ႈလိူဝ်ၼၼ်ႉ ၶဝ် လႆႈတူၵ်းလူင်းၵိုတ်းတိုၵ်းၸူဝ်ႊၶၢဝ်းၸွမ်း CPB ႆမငႂေိၼ 202 လႄႈ Brigade 303။ တႃႇတေတိုၵ်းတေႃးတပ်ႉမတေႃႇၼၼ်ႉ KIA လႆႈတုၵ်းယွၼ်းၶိူင်ႈၵွင်ႈၵၢင်ႇ၊ မၢၵ်ႇၵွင်ႈ လႄႈ ၶိူင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းၽၢႆႇ ယူတ်းယႃ။ ၼႂ်းဝၼ်းထႅီႈ 10 လိူၼ်တူၼ်ႈ 6 ပီႊ 1972 KIA လႆႈၵိုတ်းၵၢၼ်တိုၵ်းတေႃးၸူဝ်ႈၶၢဝ်းတႃႇၸတ်း ၵၢၼ်ၵူၼ်းၼုမ်ႇ လႄႈ ၵဵပ်းငိုၼ်းၶဝ်ႈဢၼ်ပႆႇလႆႈႁပ်ႉ။ ၶဝ်ဢဝ်လွင်ႈၵိုတ်းယင်ႉ CPB ပဵၼ်ၶေႃႈဢၢင်ႈသေၶိုၼ်းတႄႇၵၢၼ်တိုၵ်းတေႃး လႄႈ ၶတ်းၸႂ်ႁႂ်ႈတပ်ႉၵွင်မၢႆ 2 ၶဝ်ႈႁူမ်ႈၸွမ်းတပ်ႉၸုမ်းၶွင်ၸဝ်းတၢၼ်ႇ။ KIA လႆႈၸတ်းပၢင်ၵုမ်ၶွမ်ႇမတီႇငဝ်ႈငုၼ်း တီႈသမႃႇပုၼ်ႇ။ ၼႂ်းဝၼ်းထႅႈ 29 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 8 ပီႊ 1972 လႆႈၸတ်းပၢင်ၵုမ်ၶွမ်ႇမတီႇငဝ်ႈငုၼ်းထႅင်ႈတီႈထုင်ႉႁူးၵွင်း။ ၼႂ်းဝၼ်းထီႅႉ 3 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 10 ပီႊ 1972 တပ်ႉ မတေႃႇလႆႈပၢၵ်ႈပႅတ်ႈၶေႃႈတူၵ်းလူင်းဢၼ်လႆႈဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၼ်ဝႆႉ။ ထိုင်မႃးဝၼ်းထီႈ 27 ၶွမ်ႇမတီႇငဝ်ႈငုၼ်း KIA လႆႈတႅပ်းတတ်းၶႂၢၵ်ႈတပ်ႉၸုမ်းလူင်တႄႇဢဝ် 2 ၸုမ်း ပဵၼ် 4 ၸုမ်း။ တပ်ႉၸုမ်း 1 ၽူႈၵွၼ်းတပ်ႉ Too Jaing ၸေႊမိူင်းၶၢင်ပွတ်းႁွင်ႇ၊ ၸပ်ႉၸုမ်း 2 ၽူႈၵွၼ်းတပ်ႉ Zau Tu ၸေႊမိူင်းၶၢင်ပွတ်းဝၼ်းတူၵ်း၊ တပ်ႉၸုမ်း 3 ၽူႈၵွၼ်းတပ်ႉ Zau Mai ၸေႊမိူင်းၶၢင်ပွတ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ၊ တပ်ႉၸုမ်း 4 Zau Dan ၸေႊမိူင်းၶၢင်ပွတ်းၸၢၼ်း။ ၸဝ်းသႅင်ပဵၼ်ၽူႈၵွၼ်းသိုၵ်းသုင်သုတ်း လႄႈ ၸဝ်းတူႇပဵၼ်ထူႈၵွၼ်းသိုၵ်းၵေႃႉထူၼ်ႈသွင်။ ၶဝ်လႆႈၸတ်း တင်ႈၶွင်ႇသီႇလွတ်ႈလႅဝ်းၶၢင် ( Kachin Freedom Council – KIC) ဢၼ်ႁဵတ်းၼႃႈတီႈပဵၼ်ၶွမ်ႇမတီႇ ငဝ်ႈငုၼ်း။ ၽူႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၸၢဝ်းၶၢင်လႆႈၸတ်းတင်ႈပဵၼ်တပ်ႉသိုၵ်းၽၢႆႇတိုၵ်းတေႃး လႄႈ ၸုမ်းၽၢႆႇၽွင်းငမ်း။ ၵၢၼ်ၼမ်း ၼႂ်း KIA ယင်းမီးလွင်ႈဢိင်ၼိူဝ်ၸသ်းပီႈၼွင်ႉသၢမ်ၵေႃႉဢၼ်ပဵၼ်ၸဝ်းသႅင်၊ ၸဝ်းတူႇ လႄႈ ၸဝ်းတၢၼ်ႇ။ ၸဝ်းသႅင်ပဵၼ်ၽူႈၼမ်းၸုမ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၶၢင်ၵေႃႉဢွၼ်တၢင်းသုတ်းဢၼ်ၵႂၢႆယူႇသဝ်းၼႂ်းမိူင်းထႆး။ ငဝ်ႈငုၼ်း တပ်ႉသိုၵ်းၽၢႆႇၼႃႈမီးဝႆႉတီႈဝၢၼ်ႈၵွတ်ႉလုၼ်ႇၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈမႃႇၵျီႇပုမ်ႇ။ ၽူႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၸၢဝ်းၶၢင်တင်းသဵင်ႈၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ KIA။ ပႃႇတီႇၶွမ်ႇမိဝ်ႇၼိတ်ႉမၢၼ်ႊလႆႈတင်ႈၼေႃႇသႅင်ပဵၼ်ၽူႈၼမ်းၽၢႆႇၵၢၼ်သိုၵ်း။ CPBမီးယိူင်းဢၢၼ်းတႃႇၸႂ်ႉ တိုဝ်း KIA ပဵၼ်ၸုမ်းဢၼ်ယူႇတႂ်ႈၵၢၼ်ၵုမ်းၵမ်ၶွင်ၶဝ်သေဝၢႆးၼၼ်ႉတေႁွမ်ၵူၼ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉၶဝ်ႈ ပႃးၼႂ်းပႃႇတီႇၶွင်ၶဝ်။ ၵူၺ်းၵႃႈ CPB ဢမ်ႇႁၢၼ်ႉၸႂ်ၼိူဝ်ၶေႃႈယိူင်းဢၢၼ်းၶွင်ႈၼေႃႇသႅင်ဢၼ်ၶႂ်ႈတိုၵ်းတေႃး KIA။ ၸွမ်းၼင်ႇၶေႃႈမုၼ်းမူႇလၼၼ်ႉၼႂ်းဝၼ်းထီႈ 8 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 3 ပီႊ 1972 CPB လႆႈတီႉၺွပ်းၼေႃႇသႅင် လႄႈ ၽူႈၼမ်းၸၢဝ်းဝႃႇၵေႃႉၼိူင်ႈလူၺ်ႈလွင်ႈလပ်ႉသေၶႃႈႁႅမ်ၶဝ်။ ၵူၺ်းၵႃႈ CPB လႆႈလၢတ်ႈဝႃႈၼေႃႇသႅင်တၢႆ ယွၼ်ႉတူၵ်းလူင်းၼႂ်းႁူၺ်ႈလိုၵ်း။ မိူဝ်ႈ KIA လႆႈႁူႉထိုင်လွင်ႈတၢႆၼေႃႇသႅင်ၼၼ်ႉလႆၵိူတ်ႇမီးလွင်ႈတိုၵ်းတေႃး ၶိုၼ်းႁၢဝ်ႉႁႅင်း။ KIA လႆႈၵပ်းသိုပ်ႇၸွမ်းမိူင်းႁိမ်းႁွမ်းလႄႈ ၸုမ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၼႂ်းမိူင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉၶဝ်ယင်းၶတ်းၸႂ်ႁွမ်ၸုမ်းလုၵ်ႉ ၽိုၼ်ႉဢွၼ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉႁႂ်ႈမီးလွင်ႈႁူမ်ႈမိုဝ်းၵၼ်။ KIA ႁဵတ်းၼႃႈတီႈပဵၼ်ၸုမ်းၵၢင်ၼႂ်းၵႄႈတပ်ႉသိုၵ်းၼႃႇၵႃႉ ဢၼ် Zapu Phizo ၼမ်းၼႃႈ၊ ၸုမ်းလုၵ်ႉၽုိၼ်ႉ Mizo လႄႈ မိူင်းတၢင်ႇမိူင်း။ KIA လႆႈၸွၺ်ႈသူင်ႇၽူႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၼႃႇၵႃႉၶွင် Phizo ၽၢၼ်ႇတၢင်းမိူင်းမၢၼ်ႈၵႂႃႇၼွၵ်ႈမိူင်း။ ပဵၼ်ၵၢၼ်လႅၵ်ႈ လၢႆႊတႃႇႁပ်ႉၶိူင်ႈၵွင်ႈၵၢင်ႇ လႄႈ မၢၵ်ႇၵွင်ႈ။ ၼႂ်းလိူၼ်ထူၼ်ႈ 3 ပီႊ 1973 KIA လႆႈသူင်ႇၸုမ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ Mizo ၸုမ်းၼိူင်ႈၵႂႃႇၼွၵ်ႈမိူင်း။ ၼႂ်းဝၼ်းထီႈ 2 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 6 ပီႊ 1973 KIA လႆႈလူင်းလၢႆးမိုဝ်းၶေႃႈတူၵ်းလူင်း ၸွမ်းၸုမ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ ၼႃႇၵႃႉ ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ တႃႇၵၢၼ်ၽိုၵ်းသွၼ်သိုၵ်းလႄႈ ၵၢၼ်ပၼ်ၶိူင်ႈၵွင်ႈၵၢင်ႇ။ KIA လႆႈၽိုၵ်းသွၼ်ၽူႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ ၼႃႇၵႃႇ 100 ၵေႃႉတီႈလႅၼ်ႊလိၼ်ဢိၼ်းတီးယႃး - မိူင်းမၢၼ်ႊၽၢႆႇ ၸၢၼ်းဝၼ်းတူၵ်းၶွင် Khar Shay။ ငဝ်ႈငုၼ်း KIA ဢၼ်မီးတီႈထၢၼ်းဝူး ၼႂ်းမိူင်းထႆးၼၼ်ႉမီးၸဝ်းသႅင် ပဵၼ်ၽူႈၵုမ်းၵမ်။ ၼႂ်းၸေႊမိူင်းတႆးမီးၸုမ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၸၢဝ်းပလွင်ႈ လႄႈ ပဢူဝ်ႉ။ ၸုမ်း Pa Laung National League ဢၼ် ၶမ်းတွင်ႇၼမ်းၼႃႈၼၼ်ႉလႆႈၸတ်းတင်ႈၸၢဝ်းသူၺ်ႇပလွင်ႈ လႄႈ ငူၺ်ႇပလွင်ႈ ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈမူၼ်းဝီး၊ ၼမ်ႉ သၼ်ႇ လႄႈ မိူင်းငူၺ်ႇ။ ၼႂ်းပီႊ 1972 ၸုမ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉပလွင်ႈလႆႈၶဝ်ႈယူႇတႂ်ႈၵၢၼ်ၼမ်းၶွင်ႈၸဝ်းတၢၼ်ႇ။ KIA လႆႈႁူမ်ႈမိုဝ်းၸွမ်းၸၢဝ်းပလွင်ႈတႃႇႁူမ်ႈၵၼ်ၶဵင်ႇတႃႉ CPB။ ယွၼ်ႉလွင်ႈႁူမ်ႈမိုဝ်းၸွမ်း CPB ၼၼ်ႉ KIA လႄႈ SSA လႆႈၵိူတ်ႇမီးၵၢၼ်တိုၵ်းတေႃးၵၼ်ၼႂ်းပီႊ 1974 တီႈ ပိုၼ်ႉတီႈၵျွၵ်ႉမႄး လႄႈ ၼမ်ႉမတူႇ။ ၼႂ်းလိူၼ်ထူၼ်ႈ 4 ၶဝ်ႈလႆႈႁွတ်ႈထိုင်ၶေႃႈတူၵ်းလူင်းၵၼ်။ ဝၢႆးသေလူင်ပွင် ၸိုင်ႈထႆးလႆႈၽႄၽၢတ်ႇၸုမ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၵူဝ်းၵၢင်ႉယဝ်ႉ ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်းဢၼ်ၵိုတ်းဝႆႉ 20 ၵေႃႉလႆႈပၢႆႊၵႂႃႇယူႇတီႈ လႅၼ်ႊလိၼ်ထႆးသေၶဝႅႈႁူမ်ႈၸွမ်း KIA။ ၵျၢၼ်ႇသူႇသျိၼ်ႇလႆႈၼမ်းၽူႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ 300 ၵေႃႉတီႈၸုမ်းလွၺ်မေႃႇ ဢၼ်ပဵၼ်ၸုမ်းၶုၼ်သႃႇမႃးႁူမ်ႈ ႁဵတ်းၵၢၼ်ၸွမ်း KIA။ KIA လႄႈ ၸုမ်းလွၺ်မေႃႇ လႆႈတူၵ်းလူင်းၵၼ်ဝႃႈတေၸွၺ်ႈထႅမ်ၵၼ်။ တပ်ႉသိုၵ်းၶႄႇမၢႆ 3 လႄႈ 5 လႆႈၵႂႃႇပၵ်းသဝ်းၼႂ်းမိူင်းထႆးပွတ်းႁွင်ႇသေ မၢင်ႊပွၵ်ႈၵေႃႈလႆုၶသ်ႈမႃတူင်ႉၼိုင်ၼႂ်း မိူင်းထႆးပွတ်းႁွင်ႇသေမၢင်ႊပွၵ်ႈၵေႃႈလႆႈၶသ်ႈမႃးတူင်ႇၼိုင်ၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႊ။ KIA လႄႈ CPB လႆႈတိုၵ်းတေႃးၸွမ်းတပ်ႉၶေႇၸိူဝ်းၼႆႉ။ တႃႇတေတူင်ႉၼိုင်ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ Lwe Say၊ Man Palaung၊ Man Kyaung၊ Sut Yet လႄႈ Wun Sinn ၼၼ်ႉ KIA လႆႈႁူမ်ႈမိုဝ်းၸွမ်းၸုမ်း KMT ဢၼ်ပၵ်းသဝ်းယူႇၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႊ။ ၼႂ်းပီႊ 1963 ၸဝ်းၽီႇၸူဝ်ႇလႆႈပၢႆႊၵႂႃႇယူႇသဝ်းၼႂ်းထုင်ႇလွၺ်ၼႃႇၵႃႇတီႈၸေႊတွၼ်ႈ Khann Tee တႃႇလွတ်ႈၽေးၵၢၼ်တီႉၺွပ်း။ KIA လႆႈၸွၺ်ႈသူင်ႇမၼ်းၽၢတ်ႇၽႅၼ်လိၼ်ၶၢင်တႃႇပၢႆႊၽေး။ ၼႂ်းပီႊ 1953 ၸဝ်ႈၵျဝၢႇႁႃႇလႃႇ ၼေႇႁရူၽူႈၼမ်းဢိၼ်းတီးယႃးလႄႈ ဢူးၼုၽူႈၼမ်းမိူင်းမၢၼ်ႊလႆႈၸတ်း ပၢင်ႁူပ်ႉထူပ်းတႃႇၵေႃႇတင်ႈလႅၼ်လိၼ်ၸႅင်ႈလႅင်းၼႂ်းၵႄးမိူင်းဢိၼ်းတီးယႃး လႄႈ မိူင်းမၢၼ်ႊ။ ၵူၺ်းၵႃႈၽူႈၼမ်းၼႃႇၵႃႇႁၼ်ဝႃႈပၢင်ႁူပ်ႉထူပ်းၼႆႉပဵၼ်ၵၢၼ်ၽႄၽၢတ်ႇၽႅၼ်လိၼ်ၼႃႇၵႃႇၼႂ်းၵႄႈသွင်မိူင်း။ မိူဝ်ႈ Nehru လႄႈ ဢူးၼူႉ ၵႂႃႇထိုင် Kohima ၼႂ်းဝၼ်းထီႈ 30 လိူၼ်ထူၼ်ႈ3 1953 ၽူႈၵွၼ်းၸေႊတွတ်ႈ ဢမ်ႇပၼ်ၸုမ်းတႅၼ်း NNC ႁူပ်းထူပ်း Nehru။ ယွၼ်ႉၼၼ် NNC လႆႈၽဵင်ႇပၢၵ်ႈပႅတ်ႈပၢင်ႁူပ်ႉထူပ်ူၵူၼ်းမိူင်း ၶွင် Nehru။ ဝၢႆးသေၵၢၼ်ဢုပ်ႇဢူဝ်းၸွမ်းတပ်ႉမတေႃႇဢမ်ႇဢွင်ႇမၢၼ်ႇၼႂ်းလိူၼ်ထူၼ်ႈ10 1972 ယဝ်ႉၵၢၼ်တိုၵ်းတေႃး ယင်ႊသိုပ်ႇပဵၼ်မႃး။ ၼႂ်းလိူၼ်ထူၼ်ႈ 12 1973 ၸဝ်းတူႇလႆႈၵႂႃႇမိူင်းထႆးသေလမုင်ႇတူႇၸႆးၶိုၼ်ႈမႃးႁပ်ႉတႅၼ်း တၢင်။ ၼႂ်းပီႊ 1973 လႄႈ 1974 KIA လႆႈထူပ်းလွင်ႈသုမ်းၼႂ်းၵၢၼ်တိုၵ်းတေႃးၸွမ်း CPB လႄႈ တပ်ႉမတေႃႇ ။ CPB Regiment 101 လႆႈၶဝ်ႈမႃးၼႂ်း Sa-Done ပွတ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇမႄႈၼမ်ႉမၢႆႇၶႃႇ။ ၼႂ်းဝၼ်းထီႈ 1 March 1975 ၼႂ်းၵၢၼ်တိုၵ်းတေႃးၵၼ်ၼႂ်းၵႄႈ KIA လႄႈ CPB ၸဝ်းတၢၼ်ႇလႆႈတၢႆၼႂ်းပၢင်တိုၵ်း။ CPB Regiment 202 လႆႈၶဝ်ႈတိုၵ်းပိုၼ်ႉတီႈ KIA Combat Team 4 လႄႈ CPB ၸဝ်းတၢၼ်ႇလႆႈတၢႆၼႂ်းပၢင် တိုၵ်း။ ၼႂ်းဝၼ်းထီႈ 10 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 8 1975 ၸႅင်ႇတူႇ ၽူႈၵွၼ်း KIA Regiment 11 ၵေႃႉၵဝ်ႇလႆႈၶႃႈႁႅမ်ၸဝ်းသႅင်၊ ၸဝ်းတူႇ လႄႈ ပုင်ႇသူၺ်ႇၸဝ်းသႅင်တီႈ Htan-Ngop ၼႂ်းပၢင်သဝ်းသိုၵ်းၸွမ်းလႅၼ်လိၼ်ထႆး။ ငဝ်ႈငုၼ်း KIA လႆႈၸီႉၸႅင်ႈၸူးၶွမ်ႇမတီႇတေႊတွၼ်ႈ လႄႈ ၸေႊၸုမ်းဝႃႈ ၽူႈၼမ်းၸိူဝ်းၼႆႉထုၵ်ႇၶႃႈႁႅမ်ယွၼ်ႉၶသ်ၸႂ်ႉ ဢၢမ်းၼၢတ်ႈၸုမ်းၽိတ်းပိူင်။ တႄႇဢဝ်ပီႊ 2025 မိူင်းၶႄႇလႆႈၸႂ်ႉႁႅင်းၽၢႆႇၵၢၼ်မိူင်းတူၵ်းယွၼ်းႁႂ်ႈ KIAၵိုတ်းၵၢၼ်တိုၵ်းတေႃး လႄႈ ၵိုတ်းၵၢၼ်ၽိုၵ်းသွၼ်၊ ပၼ်ၶိူင်ႈၵွင်ႈၵၢင်ႇၸုမ်း CEO တၢင်ႇၸုမ်း။ မိူင်းၶေႇယင်ႊလႆႈၵိုတ်းၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆၸွမ်း လႅၼ်လိၼ် လႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵႃႊၶၼ်ၼမ်ႉမၼ်းတိူဝ်းသုင်ၶိုၼ်ႈလၢႆပွၵ်ႈ။ ၵူၺ်းၵႃႈ KIA ယင်ႊပႆႇၵိုတ်းၵၢၼ်တိုၵ်း တေႃးဢမ်ႇၼ်ၵၢၼ်ၵမ်ႉထႅမ်ၸုမ်း EAO တၢင်ႇၸုမ်း။ ၼႂ်းလိူၼ်ထူၼ်ႈ 12 2024 KIA၊ ABSDF လႄႈ ၸုမ်း EAO တၢင်ႇၸုမ်းလႆႈတႄႇၵၢၼ်တိုၵ်းတေႃးမၢၼ်ႈမေႃႇ ၵၢၼ်တိုၵ်းတေႃးယင်းသိုပ်ႇပဵၼ်မႃးၵူႊဝၼ်း။ ပၢင်တိုၵ်းၼႆႉ ပဵၼ်ပၢင်တိုၵ်းဢၼ်မီးၵၢၼ်ၽွၼ်းယွၼ်ႈလမ်ႇ လွင်ႈတႃႇၵၢၼ်ၵုမ်းၵမ်ပိုၼ်ႉတီႈၼႂ်းၸေႊမိူင်းၶၢင်။ ၼႂ်းဝၼ်းထီႈ 9 လိူၼ်ႈထူၼ်ႈ 2 2026 ၼႂ်းပၢင်မၢႆတွင်းဝၼ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၶၢင် 65 ပီႊ Gum Maw လႆႈပိုၼ် ၽၢဝ်ႇဝႃႈ KIO/KIA တေဢမ်ႇယွမ်းႁပ်ႉၵၢၼ်ဢုပ်ႇဢူဝ်းၸွမ်း State Securit;y and Peace Commission ဢၼ်ပဵၼ်ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈသိုၵ်း။ ၶေႃႈတုၵ်းယွၼ်းၶွင် KIO/KIA ပဵၼ်ဝႃႈလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ NUG လႄႈ ၸုမ်းတၢင်ႇၸုမ်းလူဝ်ႇလႆၶဝ်ႈႁူမ်ႈပၢင်ဢုပ်ႇ ဢူဝ်းၼႂ်းပၢင်လဵဝ်ၵၼ်။