ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း

တွၼ်ႊၼမ်း

ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း(Economics)ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵၢၼ် လဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းႁဝ်း ႁဵတ်းၸိူင်ႉႁိုဝ်သေ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ၊ ပိုၼ်ႊၽႄ၊ လႄႈ ၸႂ်ႉတိုဝ်း ၵုၼ်ႇသိၼ် လႄႈ လွင်ႈၸွင်းၸေး ၼႂ်း ၵႄႈၽွင်းငဝ်းလၢႆးဢၼ်ၶူဝ်းၶွင်လဵၵ်ႉၵေႇဢေႇမၢင်ႁႃယၢပ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် ၶႅပ်ႉဝႆႉယူႇၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးတူၺ်းၸၼ်ႉၸိုင်ႈမိူင်းဝႃႈၸိုင် ပၢႆးမၢၵ်ႈ မုၼ်းၼႆႉ ၸွၺ်ႈႁႂ်ႈႁဝ်း ပွင်ႇၸႂ်ဝႃႈ ၵွပ်ႈသင်လႄႈ မၢင်ႊၸိုင်ႈမိူင်းၼႆႉ သိုပ်ႇၵွတ်းၽၢၼ်သေ မၢင်ႊၸိုင်ႈမိူင်းသမ်ႉ မၢၵ်ႈမီးမႃး၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ပႃး ၸဵမ်လွင်ႈဝႃႈ ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင် လႄႈ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေးၼႆႉ ႁဵတ်း ႁိုဝ်သေ ၸွၺ်ႈၵၢၼ်ႁုၼ်ႈမုၼ်း၊ လႄႈ ယဝ်ႉၵေႃႈ လွင်ႈဝႃႈ သၢႆပိုၼ်း၊ ပၢႆးလႅင်ႊမိူင်း၊ လႄႈ လၵ်းၼမ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ႁူမ်ႇငမ်းၼိူဝ် ၽွၼ်းလႆႈပၢႆး မၢၵ်ႈမုၼ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၵၼ်ႊၼႆႉတႄႉၵေႃႈ ထတ်းထွင် ၼေဝႆႉပၼ်ဝႃႈ ယူင်ႉသၢင်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း ၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်ပႆႇမုၼ်း လႅင်း၊ ဢၼ်တိုၵ်ႉမုၼ်းလႅင်း၊ လႄႈ ဢၼ်မုၼ်းလႅင်းယဝ်ႉၼၼ်ႉ ပဵၼ် ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆသေ ပၵ်းၸႂ်ပႃးဝႃႈ လွင်ႈၼွင်ႇၵၢႆႇၼႂ်းၵႄႈ ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ လႄႈ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေးၼၼ်ႉ ပဵၼ်ႁိုဝ်မီးႁိုဝ်။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ပၵ်းၸႂ်ပႃး ပၢႆး မၢၵ်ႈမုၼ်း ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ်ပၢႆးၽုၵ်ႇသွမ်ႈ လႄႈ တူဝ်ယၢင်ႇၸိုင်ႈမိူင်း ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ မိူင်းထႆး၊ မိူင်းသိင်းၵပူဝ်း၊ လႄႈ မိူင်းၶႅၼ်းၼေႇတႂ်ႇ ၸိူဝ်း ၼႆႉပႃး။

ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ လႄႈ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေး ၼႂ်းမိူင်းဢၼ်ပႆႇႁုၼ်ႈမုၼ်း

မိူင်းဢၼ်တိုၵ်ႉပႆႇမုၼ်းလႅင်း(ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇႁုၼ်ႈမုၼ်း) ၼၼ်ႉ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ်မီး ၸၼ်ႉငိုၼ်းၶဝ်ႈတမ်ႇ၊ မီးႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈ ဢမ်ႇပေႃး ၼမ်၊ မီးယူင်ႉသၢင်ႈပိုၼ်ႉထၢၼ် ဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇ၊ လႄႈ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ် ပိုင်ႈဢိင်ၼိူဝ် ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင်မဵဝ်းလဵဝ်ႁႅင်းႁႅင်း။ ၼႂ်းမိူင်းၸိူဝ်း ၼၼ်ႉၼႆႉ ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်းၶဝ် ဢိင်ၼိူဝ် ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇပိုၼ်ႉငဝ်ႈ ၸိူဝ်ႉ ၼင်ႇ ၵၢၼ်ပၢႆးၽုၵ်ႈသွမ်ႈ၊ ၵၢၼ်လႃႊၼမ်ႉ လဵၵ်ႉလဵၵ်ႉဢွၼ်ႇ၊ လႄႈ ႁႅင်း ၵၢၼ်ဢၼ်ဢမ်ႇၶဝ်ႈတၢင်းၵၢၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉလႂ်ယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်ႁဵတ်း ဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင်ၵေႃႈ ပဵၼ်ထၢၼ်ႈလဵၵ်ႉလဵၵ်ႉဢွၼ်ႇသေ၊ တွၼ်ႊၵၼ်ႊ ၾၢႆႇ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေးၵေႃႈ ဢမ်ႇၶိုၼ်းၸၼ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် ဢမ်ႇၶဝ်ႈပိူင် တၢင်းၵၢၼ်သင် ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင် တီႈၼႂ်းမိူင်းဢၼ်တိုၵ်ႉပႆႇမုၼ်းလႅင်း ၼႆႉ ၵမ်ႈၼမ်ၼမ် လႆႈပိုင်ႈဢိင်ပၢႆၸၢင်ႊဢၼ်ၸၼ်ႉတႅမ်ႇ လႄႈ ႁႅင်း ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ဢဝ်။ ၸဝ်ႈႁႆႊၸဝ်ႈၼႃးၵေႃႈ ၸႂ်ႉတိုဝ်းၶိူင်ႈမိုဝ်းၸိူင်ႉ ၼင်ႇမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇမိူဝ်ႈၵႃႉ၊ ၶူဝ်းသူၼ်ၶူဝ်းႁိူၵ်ႈၵေႃႈ ဢမ်ႇပေႃးဢွၵ်ႇၼမ်၊ လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး သမ်ႉဢိင်ၼိူဝ်ငဝ်းလၢႆးၾိင်ႈၾႃႉပႃးထႅင်ႈလူး ၵွၼ်ႇ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈၽွၼ်းလႆႈပၢႆးၽုၵ်ႈသွမ်ႈ ဢမ်ႇၼိမ်လႄႈ ၸၼ်ႉငိုၼ်း ၶဝ်ႈၵေႃႈ ဢမ်ႇၸေႇမၼ်ႈၸွမ်း၊ ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႇတေတမ်းၽႅၼ်ၵၢၼ်ပၢႆး မၢၵ်ႈမုၼ်းၶၢဝ်းယၢဝ်း ပဵၼ်လွင်ႈယၢပ်ႇၽိုတ်ႇ။ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေး ၸိူဝ်ႉ ၼင်ႇ လွင်ႈလုမ်းလႃးပၢႆးယူႇလီ၊ လွင်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ၊ လွင်ႈၵၢၼ်တေႃႉ သူင်ႇ လႄႈ လွင်ႈၵၢၼ်ယေးငိုၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ မီးလွင်ႈမၵ်းၶၢၼ်း၊ ဢမ်ႇ ပေႃးမီးငိုၼ်းၵမ်ႉထႅမ်ၵုမ်ႇထူၼ်ႈ၊ ဢမ်ႇၼၼ် ၵူၼ်းမိူင်းတင်းၼမ် ဢမ်ႇၶဝ်ႈထိုင်လႆႈ ၸိူဝ်းၼႆႉယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈတၢင်းၼွင်ႇၵၢႆႇၼႂ်းၵႄႈ ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင် လႄႈ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေး ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးမၼ်ႈၵိုမ်းၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈၵိတ်ႇၶွင်ႈယႂ်ႇ လူင် ဢၼ်ၼိူင်ႈဝႆႉယူႇ။ ပေႃးၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင်ဢေႇၵေႃႈ ပွင်ႇဝႃႈ ငိုၼ်းၶဝ်ႈတေဢေႇၸွမ်း၊ ပေႃးငိုၼ်းၶဝ်ႈဢေႇၵေႃႈ ႁႅင်းသိုဝ်ႉၵၢၼ် ၸွင်းၸေးၵေႃႈ တေဢေႇၸွမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၽွင်းမိူဝ်ႈလဵဝ်ၵၼ် ၼၼ်ႉ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေး ဢၼ်ဢမ်ႇၶိုတ်းၸၼ်ႉထၢၼ်ႈ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇဝႃႈ လွင်ႈဢမ်ႇမီးပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ ဢမ်ႇၼၼ် ၵၢၼ်တေႃႉသူင်ႇၼႆႉ သမ်ႉမႃး ပဵၼ်လွင်ႈႁႄႉႁၢမ်ႈတေႃႇ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၾၢႆႇၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင် ပႃးထႅင်ႈဝႆႉ။ လွင်ႈၼႆႉ သမ်ႉၶႅၼ်းမႃးႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်ၽိင်ႈပၼ်တူင်ႇလွင်ႈ ၵွတ်းၽၢၼ်ႇ ဢၼ်မႃးၶင်ႁႂ်ႈမိူင်းဢၼ်ပႆႇႁုၼ်ႈမုၼ်းၶဝ်ၼၼ်ႉၶမ်ဝႆႉ ယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင် လႄႈ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေး ၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ် တိုၵ်ႉမုၼ်းလႅင်း(ႁုၼ်ႈမုၼ်း) မိူင်းဢၼ်တိုၵ်ႉႁုၼ်ႈမုၼ်းၼႆ့ ပဵၼ်မိူင်းၸိူဝ်းဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ လွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ်ႇသေ တႄႇယၢင်ႈၶဝ်ႈသူႇၸူး လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇႁိူဝ်ႈႁိူင်း ဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းမိူင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉၼႆႉ မႅၼ်ႈၽွင်းတိုၵ်ႉယူႇၼႂ်း ဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊယူင်ႉသၢင်ႈ၊ တႄႇလုၵ်ႉတီႈၵၢၼ်ပၢႆးၽုၵ်ႇသွမ်ႈ လၢႆႊသူႇ ၸူးထိုင် ၵၢၼ်ႁဵတ်းၶူဝ်းၶွင် လႄႈ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေး။ ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း မိူင်း ဢၼ်တိုၵ်ႉမုၼ်းလႅင်းၼႆႉ တေလႆႈႁၼ်ဝႃႈ မီးလွင်ႈလိူၺ်ႈႁူင်းၵၢၼ် ၸၢၵ်ႈ၊ လွင်ႈလိူၺ်ႈၶဝ်ႈၸူးၸေႊၸူးဝဵင်း၊ လႄႈ လွင်ႈလိူၺ်ႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈ တင်းပၢင်ၵၢတ်ႇလုမ်ႈၾႃႉ ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင် ၼႂ်းမိူင်းဢၼ်တိုၵ်ႉႁုၼ်ႈမုၼ်းၸိူဝ်း ၼၼ်ႉ တႄႇမီးၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင် လၢႆလၢႆမဵဝ်းမႃး။ ၼွၵ်ႈသေ မီး ၵၢၼ်ပၢႆးၽုၵ်ႇသွမ်ႈ လႄႈ ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင် ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ၽႃႈ ၽႅၼ်ႇ၊ ၶိူင်ႈၾႆးၾႃႉ၊ လႄႈ တၢင်းၵိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၵၢၼ်ၵေႃႇ သၢင်ႈၵေႃႈ တႄႇမီးၼမ်မႃး။ ႁူင်းၵၢၼ်ၾၢႆႇၵၢၼ်သူင်ႇဢွၵ်ႇၵေႃႈ တႄႇ ယႂ်ႇမႃး၊ ပိူင်လူင်မၼ်း မိူဝ်ႈဢၼ်မီးလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ ယုၵ်ႉမုၼ်းပၼ် လႅၼ်ႊႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈ၊ လွင်ႈၼွၵ်ႈမိူင်းလူင်တိုၼ်းလၢင်း၊ လႄႈ လွင်ႈ ၵၢၼ်ႁုၼ်ႈမုၼ်းယူင်ႉသၢင်ႈပိုၼ်ႉထၢၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

တွၼ်ႊၵၼ်ႊၾၢႆႇၵၢၼ်ၸွင်းၸေးၵေႃႈ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးတင်း ၶၼ်တင်းၽႂ်းယူႇယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ ငိုၼ်းၶဝ်ႈသုင်ၶိုၼ်ႈမႃးၵေႃႈ ၵၢၼ် ယေးငိုၼ်း၊ ၵၢၼ်ၵပ်းသိုပ်ႇၵပ်းသၢၼ်တၢင်းၵၼ်(ထႄႇလီႇၶွမ်ႇမိဝ်ႇ ၼီႇၶေးသျိၼ်း)၊ ၵၢၼ်ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ၊ ၵၢၼ်ထွင်ႈတဵဝ်း၊ ၵၢၼ်တေႃႉ သူင်ႇ၊ လႄႈ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေးယွၺ်ႈယွၺ်ႈယႅမ်းယႅမ်းတင်းလၢႆၵေႃႈ ၼမ်မႃးၸွမ်း။ ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်တင်း ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်ပႆႇမုၼ်းလႅင်း တႄႉၵေႃႈ မိူင်းဢၼ်တိုၵ်ႉမုၼ်းလႅင်းၼႆႉ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေးၶဝ် တႄႇပဵၼ် ၵၢၼ်ၸွင်းၸေး မဵဝ်းဢၼ်ၵမ်ႉထႅမ်လွင်ႈၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင် ၸိူဝ်ႉ ၼင်ႇ ၵၢၼ်ၾၢႆႇၸတ်းၶိုင်ၸွင်းၸေးတေႃႉသူင်ႇ(logistics)၊ ၾၢႆႇၵၢၼ်ငိုၼ်း၊ ၵၢၼ်ၵၢတ်ႇ၊ လႄႈ ႁႅင်းၵၢၼ်ဢၼ်မီးၼမ်ႉၵတ်ႉ ၸဵမ်ၸိူဝ်း ၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၵူၺ်းၼႃႇ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊၼၼ်ႉ ၵႆႉဢမ်ႇမီးလွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းဝႆႉ ယူႇၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၼႂ်းၶူးၼႂ်းဝဵင်းၼႆႉ ၵႆႉၶိုၼ်ႈယႂ်ႇဝႆးလိူဝ်သေ ၸွမ်းမၢၼ်ႈ ၼွၵ်ႈၼႃးပၢင်ႇလႄႈ ၸင်ႇႁဵတ်းႁႂ်ႈ ပဵၼ်လွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်။ ၵၢၼ်ငၢၼ်းမဵဝ်းဢၼ်ဢမ်ႇၶဝ်ႈတၢင်းၵၢၼ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ယင်းတိုၵ်ႉၵႂၢင်ႈ ၶႂၢင်ႈယူႇ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၼႂ်းၵႄႈႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈၵၢပ်ႈပၢၼ်မႂ်ႇ လႄႈ တွၼ်ႊ ၵၼ်ႊလၢႆးၵဝ်ႇလၢႆးမွၼ်ၵေႃႈ ယင်းတိုၵ်ႉပိူင်ႈၵၼ်ႁႅင်းဝႆႉယူႇ။ သမ်ႉဝႃႈ မီး လွင်ႈသဵင်ႇတႃႉၸိူဝ်းၼႆႉသေတႃႉၵေႃႈ ဢဵၼ်ႁႅင်းလွင်ႈၵႅၼ်ႇၶႅင် ၾၢႆႇ ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင် လႄႈ ၾၢႆႇလွင်ႈၸွင်းၸေးၸိူဝ်းၼႆႉသမ်ႉ ပဵၼ် ယၢင်ႈတိၼ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တႃႇႁႂ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၵႅၼ်ႇၶႅင်မႃးယူႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင် လႄႈ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေး ၼႂ်းမိူင်းဢၼ်ႁုၼ်ႈ မုၼ်းယဝ်ႉ

ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇႁုၼ်ႈမုၼ်းယဝ်ႉၼၼ်ႉ ပဵၼ်မိူင်း ဢၼ်မီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈသုင်သေပိူၼ်ႈ ၼႆ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၶဝ်ၼၼ်ႉ ၵမ်ႈၼမ်ၼမ် ပဵၼ်ၵၢၼ်ႁဵတ်း ဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင် ၵႃႊၶၼ်သုင် လႄႈ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေး ဢၼ်ထၢၼ်ႈသုင်။ ၵၢၼ်ႁဵၼ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင်ၵေႃႈ ပၵ်းၸႂ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၼိူဝ် ၵုၼ်ႇသိၼ် ထၢၼ်ႈသုင် ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ၶိူင်ႊၸၢၵ်ႈ၊ ယႃႈယႃ၊ ၶိူင်ႈဝိၼ်၊ လႄႈ ပၢႆးၸၢင်ႊ ၸိူဝ်းၼႆႉသေ ပေႃးပဵၼ်ၾၢႆႇၵၢၼ်ၸွင်းၸေးၵေႃႈ ပဵၼ်မဵဝ်းဢၼ်သၢင်ႈ ပၼ် ၵျီႇတီႇၽီႇသုင်သုင် လႄႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးၵၢၼ်မီးငၢၼ်းလၢႆလၢႆ ယူႇယဝ်ႉ။

ၼႂ်းဝၢၼ်ႈမိူင်းဢၼ်ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇယဝ်ႉၼၼ်ႉၼႆႉ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေး ၶဝ် ပဵၼ်ၾၢႆႇၵၢၼ်ငိုၼ်း၊ ၾၢႆႇပၢႆးယူႇလီ၊ ၾၢႆႇပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ၊ ၾၢႆႇၵၢၼ် လမ်းတိုၼ်း၊ ၾၢႆႇပၢႆးၸၢင်ႊပၢႆးယွတ်ႇမၢႆ၊ လႄႈ ၾၢႆႇၸွင်းၸေးၵၢၼ် ငၢၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းႁွမ်းၸွမ်း ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင်ပႃး။ ၶူဝ်း ၶွင်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇယေႈဢၼ်ၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊဢိင်ၼိူဝ် ဝႅပ်ႇယၢင်ႇ၊​ ၵၢၼ်လမ်းတိုၼ်း၊ ၵၢၼ်ၾၢႆႇၸတ်းၶိုင်ၸွင်းၸေးတေႃႉသူင်ႇ၊ ၵၢၼ်သၢင်ႈလွၵ်း ၵၢတ်ႇ၊ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေးလွင်ႈၽိင်ႈမိူင်း(မၢႆမီႈ)၊ လႄႈ ပလႅတ်ႉၾွမ်းတီႇၵျိတ်ႇတႂ်ႇ ၸိူဝ်းလႆႈလႂ်ယူႇယဝ်ႉ။ ပေႃးၸိူဝ်းၼႆႉႁွမ်းၵၼ်မႃးၸိုင် ၸၢင်ႊယုၵ်ႉမုၼ်းပၼ်လႆႈ လွင်ႈႁႅင်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင်၊ လွင်ႈထိုင်ၽွၼ်း(efficiency)၊ လႄႈ လွင်ႈၶူင်ႊသၢင်ႈမႂ်ႇ(innovation) ၸိူဝ်းၼႆႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၵွပ်ႈၸိုင်ႈမိူင်းၸိူဝ်းမုၼ်းလႅင်းယဝ်ႉၼၼ်ႉ လူင်းတိုၼ်းလၢင်းယႂ်ႇၼမ် တီႈၼႂ်းပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ လႄႈ ပၢႆးၸၢင်ႊလႄႈ ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၶဝ် ၶဝ် မီးၼမ်ႉၵတ်ႉ လႄႈ မီးႁႅင်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇသုင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸုမ်းၾၢႆႇဢၼ်ၵႅၼ်ႇၶႅင်၊ ယူင်ႉသၢင်ႈပိုၼ်ႉထၢၼ်ဢၼ်တမ်းၸႂ်လႆႈ၊ လႄႈ ၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းဢၼ်ထိုင်တီႈၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင် လႄႈ လွင်ႈၸွင်းၸေး တိူဝ်းထိုင်တီႈ၊ ထိုင်ၽွၼ်းမႃး။ ၵွပ်ႈလွင်ႈ ႁွမ်းပဝ်းၸိူဝ်းၼႆႉသေယဝ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်မုၼ်းလႅင်းယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊမီးၶိုၼ်ႈၶဝ်ႈသုင် လႄႈ ၸၢင်ႊတိူဝ်းမီး လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇဢၼ်ၼိမ်မၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

လွင်ႈၼွင်ႇၵၢႆႇၼႂ်းၵႄႈ ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင် လႄႈ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေး

ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင် လႄႈ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေးၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈမဵဝ်းဢၼ်ၽၢတ်ႇၵၼ်ဝႆႉ။ တင်းသွင်တိုၼ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်လိုၵ်ႉလိုၵ်ႉဝႆႉယူႇ။ ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇသမ်ႉ ၶူင်ႊသၢင်ႈမႃး ၵုၼ်ႇသိၼ်၊ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေးသမ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵုၼ်ႇသိၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ထိုင်ၵႂႃႇၼႂ်းပၢင်ၵၢတ်ႇ၊ သၢင်ႈပၼ် ၵႃႊၶၼ်၊ လႄႈ သၢင်ႈလွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇဢၼ်ၼိမ်မၼ်ႈပၼ်။ ၵၢၼ်တေႃႉသူင်ႇသမ်ႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်ပိုၼ်ႊၽႄႈၶူဝ်းၶွင်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ၊ ၵၢၼ်ငိုၼ်းသမ်ႉ ၵမ်ႉပၼ်လွင်ႈၵၢၼ်လူင်းတိုၼ်းလၢင်း၊ ၵၢၼ်ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇသမ်ႉ ၽိုၵ်းပၼ်ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်၊ ၵၢၼ်လုမ်းလႃးပၢႆးယူႇလီသမ်ႉ ပႂ်ႉပႃးဝႆႉ လွင်ႈႁႅင်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇလႆႈ၊ လႄႈ ၵၢၼ်ပၢႆးၸၢင်ႊသမ်ႉ ယုၵ်ႉလဝ်ပၼ် လွင်ႈထိုင်တီႈ။

ၼႂ်းၶၵ်ႉမိူဝ်ႈၸဝ်ႉၸဝ်ႉၵၢၼ်မုၼ်းလႅင်းၼၼ်ႉ ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင်ၼမ်လၢႆသေ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေးသမ်ႉ ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ ၸွမ်းၼင်ႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးသေ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေးၵေႃႈ မႄႇၵႂၢင်ႈမႃးသေယဝ်ႉ တႄႇၵမ်ႉယၼ်ပၼ် ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင်မႃး။ တီႈၼႂ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၸၼ်ႉသုင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေးၼႆႉ ၵႆႉပဵၼ်ႁႅင်းဢီးပိူင်လူင်လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၵႄႈဢၼ်လွင်ႈၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင်ၵေႃႈ တိုၵ်ႉသိုပ်ႇလမ်ႇလွင်ႈဝႆႉယူႇၼႆယဝ်ႉ။

လွင်ႈမုၼ်းလႅင်း ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၼႆႉ ဢိင်ၼိူဝ်လွင်ႈၵႅၼ်ႇၶႅင်တၢင်းၼွင်ႇၵၢႆႇၼႂ်းၵႄႈၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင် လႄႈ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေးဝႆႉယူႇ။ ၸိုင်ႈမိူင်းၸိူဝႅးဢၼ်ဢမ်ႇႁုၼ်ႈမုၼ်းမႃးလႆႈ ႁႂ်ႈၵၢၼ်ၸွင်းၸေး ၾႃႁွမ်းတင်းၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင်ၼၼ်ႉ ၶဝ်မီးတၢင်းယၢပ်ႇတႃႇၶၢမ်ႈပူၼ်ႉလွင်ႈထၢၼ်ႈတၼ်းႁဵၼ်းဢၼ်ငိုၼ်းၶဝ်တႅမ်ႇၼၼ်ႉဝႆႉယူႇ။ ၸိုင်ႈမိူင်းၸိူဝ်းဢၼ်ဢဝ်ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင် လႄႈ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေးႁွမ်းၵၼ်လႆႈလီငၢမ်းၼၼ်ႉ ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်းၶဝ် မီးႁႅင်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇသုင် လႄႈ မီးႁႅင်းၸိုၼ်ႇၸင်ႈသုင်ဝႆႉယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

လွင်ႈမုၼ်းလႅင်း ၾၢႆႇပၢႆးၽုၵ်ႇသွမ်ႈ လႄႈ ၾၢႆႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း

ပၢႆးၽုၵ်ႇသွမ်ႈ မီးထၢၼ်ႈငၢၼ်းလမ်ႇလွင်ႈ တီႈၼႂ်းၶၵ်ႉတွၼ်ႊယၢမ်းၸဝ်ႉၶွင် ၵၢၼ်မုၼ်းလႅင်းၾၢႆႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းဝႆႉယူႇ။ ပၢႆးၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈႁူမ်ႇလူမ်ႈတၢင်းၵိၼ်၊ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်းမီးၵၢၼ်ငၢၼ်း၊ လႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးၶူဝ်းၶွင်ၵုၼ်ႇလိပ်း ပုၼ်ႈတႃႇႁူင်းၵၢၼ်။ တီႈၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ်တိုၵ်ႉမုၼ်းလႅင်းတင်းၼမ်တင်းလၢႆဝႆႉၼၼ်ႉ ပၢႆးၽုၵ်ႇသွမ်ႈ တိုၵ်ႉပဵၼ်ၾၢႆႇဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်းမီးၵၢၼ်ငၢၼ်းသေပိူၼ်ႈ လႄႈ တိုၵ်ႉပဵၼ်ငိူၼ်ငဝ်ႈငိုၼ်းၶဝ်ႈလမ်ႇလွင်ႈၾၢႆႇၼိူင်ႈဝႆႉယူႇ။

ၵူၺ်းၼႃႇ ႁႅင်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇပၢႆးၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ၵႆႉတႅမ်ႇ ယွၼ်ႉၵွပ်ႈပၢႆးၸၢင်ႊမီးတၢင်းမၵ်းၶၼ်ႈ၊ ယွၼ်ႉယူင်ႉသၢင်ႈပိုၼ်ႉထၢၼ်ဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇ၊ လႄႈ ယွၼ်ႉလွင်ႈဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇတေႃႇၾိင်ႈၾႃႉ။ ပေႃးပၢႆးၽုၵ်ႇသွမ်ႈ တိုၵ်ႉပဵၼ်ပုၼ်ႈတႃႇပဵင်းပေႃးယူႇလွတ်ႈၵွၺ်းတႄႉ တေဢမ်ႇၸၢင်ႊႁဵတ်းဢွၵ်ႇပၼ်ၶူဝ်းလိူဝ်လူၼ်ႉ ႁႂ်ႈပေႃးၵမ်ႉထႅမ်တေႃႇ ၵၢၼ်လိူၺ်ႈႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ၵၢၼ်မႄႇၶႂၢၵ်ႈ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေးလႆႈ။

ၸင်ႇဝႃႈ လွင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈပၢႆးၽုၵ်ႇသွမ်ႈၼႆႉ လမ်ႇလွင်ႈတေႉတေႉ။ ၵၢၼ်လူင်းတိုၼ်းလၢင်းသႂ်ႇၼႂ်း ၵၢၼ်သႂၢင်းၼမ်ႉ၊ ၵၢၼ်ပၢႆးၸၢင်ႊ၊ ၵၢၼ်ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ၊ လႄႈ လွၵ်းၵၢတ်ႇၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈ ႁႅင်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇသုင် လႄႈ ငိုၼ်းၶဝ်ႈသုင်မႃးလႆႈ။ ပေႃးလွင်ႈမုၼ်းလႅင်းပၢႆးၽုၵ်ႇသွမ်ႈဢွၵ်ႇမၢင်ႇမႃးၸိုင် တေႁဵတ်းႁႂ်ႈမီး ႁႅင်းၵၢၼ်(ၵူၼ်း) လႄႈ ငိုၼ်းတိုၼ်းလိူဝ်ၼမ်မႃးသေယဝ်ႉ ၸၢင်ႊၶၢႆႉသူႇၸူး ၶၵ်ႉၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင် လႄႈ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေးမႃး၊ တေဢီးႁႂ်ႈၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်းလူင်တင်းလူမ်ႈ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃး။

တွၼ်ႊလူပ်းလိုၼ်း

ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၼႆႉ လူဝ်ႇလႆႈပွင်ႇၸႂ်ဝႃႈ ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင် လႄႈ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေး ႁဵတ်းႁိုဝ်ႁုၼ်ႈမုၼ်းမႃးၸွမ်း ၸိုင်ႈမိူင်းၸိူဝ်းဢၼ်မုၼ်းလႅင်းမႃးၼႆယဝ်ႉ။ ၵၼ်ပွင်ႇၸႂ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၼႆႉ ဢိင်ၼိူဝ် ပိုၼ်ႉထၢၼ်ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်မီးၵၢၼ်ၸွင်း ၸေး မီးလွင်ႈမီးၶၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်မုၼ်းလႅင်းယူႇတင်းလၢႆၶဝ်ၼႆႉ မီးၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင် လၢႆလၢႆမဵဝ်း လႄႈ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေးလၢႆလၢႆမဵဝ်း။ ၸိုင်ႈမိူင်းၸိူဝ်းဢၼ်မုၼ်းလႅင်းယဝ်ႉသမ်ႉ ဢဝ်ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင် ၸၼ်ႉသုင်ၼၼ်ႉ ႁွမ်းတင်းၵၢၼ်ၸွင်း ၸေးထၢၼ်ႈသုင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်ပၢႆးၽုၵ်ႇသွမ်ႈၵေႃႈ တိုၵ်ႉပဵၼ်ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈလမ်ႇလွင်ႈယူႇ၊ ၵူၺ်းၼႃႇ တႃႇၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၶၢဝ်းယၢဝ်းၼၼ်ႉ လူဝ်ႇဢိင်ၼိူဝ်လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊၸူးၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင်၊ လူဝ်ႇထႅမ်ႁႅင်း ၵၢၼ်ၸွင်းၸေး၊ လႄႈ လူဝ်ႇသၢင်ႈၸုမ်းၾၢႆႇဢၼ်ၵႅၼ်ႇၶႅင်ယူႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။