ပၢႆးသၢႆႊၵၼ်ႊၵူၼ်း

ၶေႃႈၼမ်း လႄႈ လွၵ်းလၢႆးပၢႆးသၢႆႊ

ပၢႆးသၢႆႊၵၼ်ႊၵူၼ်း (Social science) ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပၢႆးႁဵၼ်းတေႃႇ လွင်ႈၵူၼ်းႁဝ်း ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇတင်း လွင်ႈၵၼ်ႊၵူၼ်း (social)၊ လွင်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း (economic) လႄႈ လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၾၢႆႇပၢႆးမိူင်း (political relations) ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉၼႆႉ ႁိၵ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ ပၢႆးသၢႆႊၵၼ်ႊၵူၼ်း ၼႆယဝ်ႉ။

ပၢႆးသၢႆႊၵၼ်ႊၵူၼ်း ၼႂ်းၵပ်းပၢၼ်မႂ်ႇၼႆႉတႄႉၵေႃႈ ၸႂ်ႉတိုဝ်းလွၵ်းလၢႆးပၢႆးသၢႆႊသေလဵပ်ႈႁဵၼ်းဢဝ်ယဝ်ႉ။ လွၵ်းလၢႆးပၢႆးသၢႆႊ (scientific method) ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉၸမ်း ပဵၼ်လွၵ်းလၢႆးဢၼ်ၶပ်ႉၶိုင်တမ်းဝၢင်းဝႆႉလီလီ (organized) လႄႈ ပဵၼ်လွၵ်းလၢႆး ဢၼ် ၸွမ်းပၵ်းၸွမ်းပိူင် (systematic) တင်းလွၵ်းလၢႆးၵၢၼ်လမ်းတိုၼ်း ဢၼ်တႄႇမီးမႃးၸဵမ်မိူဝ်ႈၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၁၈ ပုၼ်ႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ပၢႆးသၢႆႊၵၼ်ႊၵူၼ်း ၸႂ်ႉတိုဝ်း လွၵ်းလၢႆးၼပ်ႉႁူႉ (quantitative methods) လႄႈ လၢႆးတၢင်းပၢႆးၼပ်ႉ တႅတ်ႈ (statistical techniques) သေယဝ်ႉ ထတ်းသၢင်ၸၵ်းယွၺ်ႈ (analyze) လွင်ႈၵူၼ်းႁဝ်း လႄႈ တၢင်းႁဵတ်းတၢင်း သၢင်ႈၵူၼ်းႁဝ်း ဢၼ်မီးတေႃႇၵၼ်ၶိုၼ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ပၢႆးသၢႆႊၵၼ်ႊၵူၼ်းၼႆႉ မၢင်ႊပွၵ်ႈယင်းႁိၵ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ ပၢႆးသၢႆႊလွင်ႈၵူၼ်း (people sciences) ၼႆယူႇ။ ပၢႆးသၢႆႊ ၵၼ်ႊၵူၼ်း ၸွၺ်ႈႁႂ်ႈႁဝ်းမေႃပွင်ႇၸႂ်ဝႃႈ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉ ၵူၼ်းႁဝ်းယူႇသဝ်းမႃးၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ ႁဵတ်းသၢင်ႈၸိူင်ႉ ႁိုဝ်မႃးလၢႆလၢႆ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၼႂ်းဝၼ်းၸင်ႇၼႆႉသမ်ႉ ယူႇသၢင်ႈသဝ်းဝႆႉၸိူင်ႉႁိုဝ် ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၵိင်ႇၶႃႊလူင် ၼႂ်းပၢႆးသၢႆႊၵၼ်ႊၵူၼ်း (Branches of Social Science)

ပၢႆးသၢႆႊ ၵၼ်ႊၵူၼ်းၸမ်း ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ပၢႆးႁဵၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ -

(1) ပၢႆးသၢႆပိုၼ်း (History)

ပၢႆးသၢႆပိုၼ်း ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉၸမ်း ပဵၼ်ဢပုမ်ႇဢၼ်ၵႂၢင်ႈၵႂၢင်ႈ လွင်ႈၵူၼ်း လႄႈ လွင်ႈဝၼ်းလင်ၵူၼ်းႁဝ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပၢႆးသၢႆပိုၼ်းၼႆႉ ပေႃးဝႃႈၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း လႄႈ ၵၢၼ်တဵမ်ႈမၢႆမၼ်း ၸွမ်းပၵ်းၸွမ်းပိူင် လႄႈ ၸွမ်းလၢႆးသၢႆႊၸိုင် မၼ်းၵေႃႈ ပဵၼ်ပၢႆးၾၢႆႇဢၼ်ၼွင်ႇၵၢႆႇၵႂႈၸမ်တင်း ပၢႆးသၢႆႊၵၼ်ႊၵူၼ်းၼင်ႇၵဝ်ႇယဝ်ႉ။

လွၵ်းလၢႆး လႄႈ ၼမ်ႉၵတ်ႉ ၵၢၼ်ထတ်းသၢင်ၸၵ်းယွၺ်ႈလိူၺ်ႈပၢႆးသၢႆပိုၼ်း (The Methods and Skills of Historical Analysis):

• ထတ်းထွင်တူၺ်းၶိုၼ်း ၵၢၼ်ပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇ (interpretations) လိူင်ႈတၢင်းသၢႆပိုၼ်း။
• လူဝ်ႇလႆႈထတ်းထွင်တူၺ်း ၶေႃႈၶိုပ်ႊလၢမ်း (hypotheses) ၵၢၼ်ပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇ လိူင်ႈတၢင်းသၢႆပိုၼ်း။
• လူဝ်ႇလႆႈမေႃထတ်းထွင်တူၺ်း လၵ်းထၢၼ်ထၢၼ်ႈငဝ်ႈ (primary evidence) လိူၺ်ႈသၢႆပိုၼ်း ဢၼ်တေၼမ်းသူႇ ၸူးထိုင် ၵၢၼ်သပ်းလႅင်း (explanation) လႄႈ ၵၢၼ်ထတ်းသၢင်ၸၵ်းယွၺ်ႈ။
• လူဝ်ႇမီးၼမ်ႉၵတ်ႉၵၢၼ်ႁုၼ်ႈမုၼ်း ပၢႆးႁပ်ႉႁၼ် (concept) ဢမ်ႇၼၼ် တၢင်းၶႆႈၸႂ် (idea) လႄႈ ႀိမ်း (themes) တႃႇၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းၶၢဝ်းႁိုင်။
• လိူင်ႈမူးပိူင်ပဵၼ်သၢႆပိုၼ်းဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ လူဝ်ႇမေႃဢဝ်တႅၵ်းၼိူင်းတူၺ်း လွင်ႈမိူၼ်ၵၼ် လႄႈ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။

(2) ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း (Economics)

ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉၸမ်း ပဵၼ်ပၢႆးႁဵၼ်း လွင်ႈဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းႁဵတ်းၸိူင်ႉႁိုဝ်သေ ၸႂ်ႉတိုဝ်း ၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်း (resources) သေယဝ်ႉ ၶိုၼ်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၵုၼ်ႇသိၼ်၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ သမ်ႉၶိုၼ်းႁဵတ်းႁိုဝ် ပိုၼ်ႊၽႄႈၵုၼ်ႇသိၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တႃႇၵူၼ်းတင်းလၢႆၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ႁႂ်ႈပေႃးလႆႈၸႂ်ႉလႆႈတိုဝ်း ၼႆယဝ်ႉ။

ပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း (Economic Systems):

• ပိူင်ၵၢၼ်လႅၵ်ႈၵူးၶူဝ်းၶွင် (Barter)
• ပိူင်ၸဝ်ႈတိုၼ်းလၢင်း (Capitalism)
• ပိူင်ၾႅတ်ႉသိသ်ႉ (Fascism)
• ပိူင်သူဝ်ႇသျလ်ႇလိသ်ႉ (Socialism)
• ပိူင်ၶွမ်ႇမိဝ်ႇၼိသ်ႉ (Communism)

(3) ပၢႆးလွင်ႈၵၼ်ႊၵူၼ်း (Sociology)

ပၢႆးလွင်ႈၵၼ်ႊၵူၼ်း ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပၢႆးႁဵၼ်းလၢႆးသၢႆႊ လွင်ႈတၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈၵူၼ်းႁဝ်း။ ၸွမ်းလူၺ်ႈဝႃႈ ယူႇၸဵင်ႇလွင်ႈပဵၼ်ၸုမ်းပဵၼ်ၸိူဝ်းသေ လဵပ်ႈႁဵၼ်းတေႃႇလွင်ႈၵူၼ်းႁဝ်းဝႆႉၼႆလႄႈ ပၢႆးလွင်ႈၵၼ်ႊၵူၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်ပၢႆးဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇတင်းတၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈၵူႊမဵဝ်း ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈတင်းၸုမ်းတင်းၸိူဝ်း - ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ တၢင်းႁဵတ်းသၢင်ႈလိူၺ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း၊ လိူၺ်ႈၵၼ်ႊၵူၼ်း၊ လိူၺ်ႈၵၢၼ်မိူင်း လႄႈ လိူၺ်ႈသႃႇသၼႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

(4) ပၢႆးလႅင်ႊၸႂ် (Psychology)

ပၢႆးလႅင်ႊၸႂ် ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉၸမ်း ပဵၼ်ပၢႆးသၢႆႊ ဢမ်ႇၼၼ် ပဵၼ်ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇၶဝ် ဢၼ်မီးတေႃႇသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉႁိမ်းႁွမ်းၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊၸႂ်ၶဝ်ၼႆႉ ပၵ်းၸႂ်ၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁုၼ်ႈမုၼ်းလွင်ႈၵၢၼ်ႁဵၼ်းႁူႉ၊ လွင်ႈၵၢၼ်ၸုင်ၸၼ်ၸၼ် (motivation)၊ လွင်ႈၵၢၼ်ႁုၼ်ႈမုၼ်းၽိင်ႈတူဝ် (personality)၊ လႄႈ လွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇတုမ်ႉတွပ်ႇတေႃႇၵၼ် ၵူၼ်းၵေႃႉတေႃႇၵေႃႉ လႄႈ ၵူၼ်းၸုမ်းတေႃႇၸုမ်း ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

(5) ပၢႆးႁဵၼ်းလႅင်ႊၶိူဝ်းတိုၼ်းၵူၼ်း (Anthropology)

ပၢႆးႁဵၼ်းလႅင်ႊၶိူဝ်းတိုၼ်းၵူၼ်း ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉၸမ်း ပဵၼ်ပၢႆးဢၼ်ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း၊ ၵၢၼ်ၸႅၵ်ႇၸၵ်းၸၢဝ်း (classification)၊ လႄႈ ၵၢၼ်ထတ်းသၢင်ၸၵ်းယွၺ်ႈ လွင်ႈၵူၼ်း လႄႈ လွင်ႈတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း - ၸဵမ်လွင်ႈပိူင်ၾၢင်၊ လွင်ႈသၢႆပိုၼ်း၊ လႄႈ တူဝ်ႁၢင်ႊၶူဝ်းၶွင်တင်းလူင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပိူင်လူင်မၼ်း ပၵ်းၸႂ်ၼိူဝ်လွင်ႈၽိင်ႈငႄႈၵူၼ်းႁဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

(6) ပၢႆးသၢႆႊၵၢၼ်မိူင်း (Political Science)

ပၢႆးသၢႆႊၵၢၼ်မိူင်း ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉၸမ်း ပဵၼ်ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ၊ လွင်ႈၶၵ်ႉတွၼ်ႊၵၢၼ်မိူင်း၊ လွင်ႈၸုမ်းၾၢႆႇ (institutions)၊ လႄႈ လွင်ႈၽိင်ႈတူင်ႉသၢင်ႈလိူၺ်ႈၵၢၼ်မိူင်း (political behavior) ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၶႂၢင်ႇလႅၼ်ႊ လဵပ်ႈႁဵၼ်း ပၢႆးသၢႆႊၵၢၼ်မိူင်း:

• ၾိင်ႈတႅတ်ႈၵၢၼ်မိူင်း (Political theory)
• ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈမိူင်း လႄႈ လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၼႂ်းတူင်ႇ (National and local government)
• လွင်ႈတႅၵ်ႇၼိူင်ႈၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ
• လွင်ႈၵၢၼ်ၵပ်းသိုပ်ႇၵပ်းသၢၼ် ၼႂ်းၵႄႈၵူႊမိူင်းမိူင်း (International relations)

ၶေႃႈႁုပ်ႈ

ပၢႆးသၢႆႊၵၼ်ႊၵူၼ်းၼႆႉ ၶေႃႈမုၼ်း ဢၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၵၼ်ႊၵူၼ်းၶဝ် ၵဵပ်းတွမ်ႊမႃး လႄႈ ထတ်းသၢင်ၸၵ်းယွၺ်ႈမႃးၸိူဝ်းၼႆႉ ၸၢင်ႊၸွၺ်ႈႁႂ်ႈႁဝ်း ပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇတဵမ်းႁူႉလႆႈဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းႁဵတ်းသၢင်ႈတူင်ႉၼိုင် ၸိူင်ႉႁိုဝ်၊ လႄႈ ၵွပ်ႈသင်လႄႈ လွင်ႈတၢင်းပိူင်ပဵၼ်မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်မႃးၸိူင်ႉၼၼ်လၢႆလၢႆ ၼႆယဝ်ႉ။

ၽိုၼ်ဢၢင်ႈဢိင်

1. Willner, M., Hero, G., Martin, M., Moore, D., & Weiner, J. (2020). Let’s review Regents: Global history and geography 2020. Barron’s Educational Series.