ၸိုင်ႈမိူင်း

ၼႂ်းၼႆႉ ပဵၼ်တွၼ်ႈလိၵ်ႈ ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ “၄. ၸိုင်ႈမိူင်း” ၼၼ်ႉသေ ပႃးၸွမ်းႁူဝ်ၶေႃႈယွၺ်ႈ (Subtopics) တွၼ်ႈတႃႇႁႂ်ႈလူဢၢၼ်ႇလႄႈ ပွင်ႇၸႂ်လႅင်းလီ ၵိုၵ်းလွတ်ႈလႅဝ်းယဝ်ႉ။ (တူဝ်လိၵ်ႈၵဝ်ႇတင်းမူတ်း ဢမ်ႇလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ သေဢိတ်းၶႃႈ) -

၄. ၸိုင်ႈမိူင်း

ၶေႃႈၼမ်း လႄႈ တူဝ်ပိူင်ၸိုင်ႈမိူင်း

ႁဝ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းမႃး တၢင်းၶႆႈၸႂ် ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တီႈၼႂ်းပၢႆးမိူင်းယဝ်ႉၵမ်ႈၽွင်ႈ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ လွင်ႈ သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်၊ လွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊ၊ လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်၊ လွင်ႈႁႅင်းပွင်ႊ၊ လွင်ႈသုၼ်ႇႁဵတ်း သၢင်ႈ၊ လႄႈ လွင်ႈၶဝ်ႈပိူင်တြႃး ၸိူဝ်းၼႆႉမႃးယဝ်ႉယဝ်ႉ။ တၢင်းၶႆႈၸႂ်ၸိူဝ်းၼႆႉၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်ၼွင်ႇၵၢႆႇ တင်း ထၢၼ်ႈငၢၼ်း(ပုၼ်ႈၽွၼ်း) ၸိုင်ႈမိူင်းလၢႆလၢႆယူႇယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၵၼ်ႊႁဵၼ်းၼႆႉတႄႉၵေႃႈ ႁဝ်းတေ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၵႂႃႇ လွင်ႈၸိုင်ႈမိူင်း၊ လွင်ႈဝႃႈ ၸိုင်ႈမိူင်းႁဵတ်းဢီႈသင်၊ ၾိင်ႈတႅတ်ႈ(တီႇဢူဝ်ႇရီႇ) လွင်ႈလႅၵ်ႈ လၢႆႊပဵၼ်မႃး ၸိုင်ႈမိူင်း လႄႈ ယိူင်းဢၢၼ်းၸိုင်ႈမိူင်း၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ တေလဵပ်ႈႁဵၼ်းၵႂႃႇပႃး လွင်ႈၼွင်ႇၵၢႆႇၼႂ်း ၵႄႈ ၵူၼ်း မိူင်းလႄႈတင်းၸိုင်ႈမိူင်း ၼႆၼၼ်ႉၵႂႃႇယူႇ။

ၸိုင်ႈမိူင်း/state ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ တေလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်တၢင်းႁပ်ႉႁၼ် လႄႈ ပဵၼ်ၸုမ်းၾၢႆႇ ဢၼ် လမ်ႇလွင်ႈထီႈသုတ်းမဵဝ်းၼိူင်ႈ ၼႂ်းပၢႆးမိူင်းယူႇယဝ်ႉ။ ပေႃးၼႆ ပေႃးႁဝ်းလၢတ်ႈဝႃႈ ၸိုင်ႈမိူင်းၼႆၼၼ်ႉ မၼ်း ၶႂ်ႈပွင်ႇဝႃႈသင်တေႉတေႉလႃႇ? တေလႆႈတႄႇဝႃႈ ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပိူင်ၶွတ်ႇၽွတ်ႈ ၸုမ်း လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ၊ ပဵၼ်ၽူႈတူင်ႉသၢင်ႈ/တူဝ်ၵူင်း(actor) လႄႈ ပဵၼ်ၸုမ်းၾၢႆႇဢၼ်မီးၼႂ်းဝၢၼ်ႈမိူင်ႈ ၼိူင်ႈ လုၵ်ႈၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉၵေႃႈ သမ်ႉဢမ်ႇၸႂ်ႈလႄႈဝႃႈ မိူၼ်တင်းၸုမ်း လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၼႆၵွၺ်း။ ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ ဢၼ်လိူၵ်ႈတင်ႈၶိုၼ်ႈမႃး ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ၽူႈတႅၼ်း ၽွင်းၶဝ် ၸိူဝ်းၼႆႉ ၸွမ်းၼင်ႇၶၢဝ်းယၢမ်းသေ ၸၢင်ႊလႅၵ်ႈလၢႆႊၶၢႆႉပုတ်ႈယူႇတႃႇသေႇ၊ ၵူၺ်းၼႃႇ ယူင်ႉ သၢင်ႈပိုၼ်ႉထၢၼ် လႄႈ ၸုမ်းၾၢႆႇၸိုင်ႈမိူင်း ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ လုမ်းတြႃး ဢမ်ႇၼၼ် တပ်ႉပလိၵ်ႈ လႄႈ ၾၢႆႇ ၸွင်းၸေး ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၶဝ် ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ပၢႆးယူႇလီ လႄႈ ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉတႄႉၵေႃႈ သမ်ႉတိုၵ်ႉ သိုပ်ႉမီးမိူၼ်ၵဝ်ႇၵႂႃႇယူႇတိၵ်းတိၵ်း။ ပိူင်ၾၢင်လမ်ႇလွင်ႈၶွင်ၸိုင်ႈမိူင်း ထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈတႄႉ ၵေႃႈ ပဵၼ်ၾိင်ႈပိူင်လွင်ႈဢၼ်ၸိုင်ႈမိူင်း မီးတၢင်းၼွင်ႇၵၢႆႇတင်း ၵူၼ်းမိူင်း ၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇသဝ်း ၼႂ်း မၼ်းၼၼ်ႉ ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

တီႈပွင်ႇၸိုင်ႈမိူင်း (ၸဵင်ႇႁၼ်လိူၺ်ႈၵူႊမိူင်းမိူင်း လႄႈ ၸဵင်ႇႁၼ်ၽၢႆႇၼႂ်းမိူင်း)

ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ ၸိုင်ႈမိူင်းသေ မီးတင်းၸဵင်ႇႁၼ်လိူၺ်ႈၵူႊမိူင်းမိူင်း လႄႈ ၸဵင်ႇႁၼ်လိူၺ်ႈလွင်ႈ ၽၢႆႇၼႂ်းမိူင်းဝႆႉယူႇ။

⚬ ၸဵင်ႇႁၼ်လိူၺ်ႈၵူႊမိူင်းမိူင်း: ပေႃးယူႇတီႈၸဵင်ႇႁၼ်လိူၺ်ႈၵူႊမိူင်းမိူင်းဝႃႈၸိုင် ႁဝ်းၵႆႉဝူၼ်ႉထိုၼ်ဝၢၼ်ႈမိူင်း ၸိူဝ်ႉ ၼင်ႇ မိူင်းမလေးသီးယႂ်း၊ မိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်း ဢမ်ႇၼၼ် မိူင်းဢေႃးသထြေးလီးယႂ်း ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉၶဝ် သေ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ်မီးလိၼ်လႅၼ်ႊ၊ ဢၼ်မီးႁူဝ်ၵူၼ်း၊ ဢၼ်မီးၸုမ်းၾၢႆႇလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ၊ လႄႈ ပဵၼ် မိူင်းဢၼ်တၢင်ႇၸိုင်ႈတၢင်ႇမိူင်း မၵ်းမၼ်ႈ လႄႈ ဢၼ်မီးလွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇတင်းတၢင်ႇဝၢၼ်ႈတၢင်ႇမိူင်းဝႆႉ ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ပိူင်ၾၢင် ဢၼ်ပႃးၼႂ်း ပၢင်တုမ်ႊလူင် Montevideo မိူဝ်ႈပီႊ ၁၉၃ ဢၼ်လၢတ်ႈလွင်ႈ သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ် လႄႈ ပုၼ်ႈၽွၼ်းၸိုင်ႈမိူင်း ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးၸွမ်းၼင်ႇ တီႈပွင်ႇၼႆႉဝႃႈၸိုင် ၼႂ်းၸုမ်းၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉ(UN)ၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ဝၢၼ်ႈမိူင်း ၁၉၃ လုၵ်ႈသေ မၵ်း မၼ်ႈၵၼ်ၵူႊမိူင်းမိူင်းဝႆႉယူႇ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ယင်းမီးထႅင်ႈပိုၼ်ႉတီႈ ဢၼ်မီးၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းတူဝ်ၵဝ်ႇႁင်း ငၢႆးမိူၼ်ၼင်ႇၸိုင်ႈမိူင်းသေ မီးဝႆႉယူႇၼႂ်းဝၢၼ်ႈမိူင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေယဝ်ႉ သမ်ႉမီးႁႅင်းပွင်ႊဢၼ်ပူၼ်ႉ လိူဝ်သေ ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်မၵ်းမၼ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၵုမ်းၵမ်လႆႈၼႆယူႇ။ ⚬ ၸဵင်ႇႁၼ်ၽၢႆႇၼႂ်းမိူင်း: ပေႃးယူႇၸဵင်ႇႁၼ်ၽၢႆႇၼႂ်းသေ ၶႆႈၸႂ်ထိုင် လွင်ႈၸိုင်ႈမိူင်းမႃးၼႆ တီႈပွင်ႇမၼ်း မီးဝႆႉၼမ်လၢႆဝႆႉ ယူႇတေႉတေႉ။ ပေႃးဢဝ် Max Weber ၽူႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးၵၼ်ႊၵူၼ်း ၸၢဝ်းၵျႃႇမၼီႇ မိူဝ်ႈယၢမ်းၸဝ်ႉ ၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၂၀ ၼၼ်ႉဝႃႈၼႆ မၼ်းလၢတ်ႈဝႃႈ ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၾၢႆႇဢၼ်လၢတ်ႈဝႃႈ မီး လွင်ႈၶဝ်ႈပိူင်တြႃး တႃႇၸႂ်ႉတိုဝ်းလႆႈဢဵၼ်ႁႅင်းၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးၸွမ်းၼင်ႇ Weber ပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇ မၼ်းၸိုင်ႈ ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ “ပဵၼ်တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းလိၼ်လႅၼ်ႊတႅတ်ႈတၢႆႊသေ ယဝ်ႉ မီးသုၼ်ႇၶဝ်ႈပိူင်တြႃး တႃႇၸႂ်ႉတိုဝ်းဢဵၼ်ႁႅင်းမၼ်း” ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈပွင်ႇတၢင်ႇဢၼ်ၸမ်း လၢတ်ႈဝႃႈ ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်မုၵ်ႉၸုမ်းဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းဢဵၼ်ႁႅင်း၊ ပဵၼ်ႁႅင်းပွင်ႊၵူၼ်းမိူင်း မဵဝ်းၼိူင်ႈ၊ ပဵၼ်သုၼ်ႇႁဵတ်းသၢင်ႈၵၢၼ်မိူင်း ဢၼ်သုင်သုတ်းမဵဝ်းၼိူင်ႈ ဢၼ်မီးဝႆႉယူႇၼႂ်းၶွပ်ႇလႅၼ်ႊ ဢၼ်မၵ်းတၢႆႊဝႆႉ၊ လႄႈ ပဵၼ်ၸုမ်းၾၢႆႇပၢၼ်ႇပွင်ႊၽွင်းငမ်း၊ ပဵၼ်ၾၢႆႇပလိၵ်ႈ လႄႈ ပဵၼ်ၸုမ်းၾၢႆႇတပ်ႉ သိုၵ်း ဢၼ်ဝမ်ႉဢဝ်ၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်းတင်းလၢႆ တီႈၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း တႃႇတေဢဝ်မႃးၸႂ်ႉတိုဝ်း ပုၼ်ႈ ပၢင်ႈတႃႇဢဵၼ်ႁႅင်း လႄႈ ၵၢၼ်ၸတ်းပွင် ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ပိူင်ၾၢင်လမ်ႇလွင်ႈၶွင် ၸိုင်ႈမိူင်း

လုၵ်ႉတီႈၸိူဝ်းၼင်ႇဝႃႈမႃးၼႆႉသေ ႁဝ်းၸၢင်ႊႁူႉလႆႈ ပိူင်ၾၢင်လမ်ႇလွင်ႈၵမ်ႈၽွင်ႈ တီႈလွင်ႈ ၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉယူႇ။

⚬ ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ မီးပိုၼ်ႉတီႈလိၼ်လႅၼ်ႊ ဢၼ်ႁဝ်းပွင်ႇၸႂ်ဝႃႈ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈမိူင်း။ ⚬ မီးႁူဝ်ၵူၼ်း ဢၼ်ယူႇသၢင်ႈသဝ်းထင် ၼႂ်းၶွပ်ႇလႅၼ်ႊမိူင်း။ ⚬ မီးၵၢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းဢဵၼ်ႁႅင်း ၼႂ်းၶွပ်ႇလိၼ်လႅၼ်ႊ တႃႇတဵၵ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈၸွမ်းပၵ်းပိူင်ၽိင်ႈမိူင်း။ ⚬ မီးၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ လႄႈ ၸုမ်း ၾၢႆႇၸတ်းပွင်။ ⚬ ပေႃးဢဝ်တီႈပွင်ႇမၢင်ႊၽွင်ႈဝႃႈၸိုင် ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ မိူၼ်ပဵၼ်ဢၼ်တႅၼ်း တၢင် ၵၢင်ၸႂ်လွင်ႈၽႂ်ႇၶႂ်ႈတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ၼႆလူးၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ ⚬ ယူႇတီႈၸိုင်ႈမိူင်းသေ ယင်းဝမ်ႉ ဝၵ်ႉဢဝ် ၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်းတီႈၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ၶွၼ်ႇသေ၊ ၸင်ႇလုၵ်ႉတီႈၶွၼ်ႇသေယဝ်ႉ ၶိုၼ်းၸွင်းၸေးတေႃႇ တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း။ ⚬ ပဵၼ်ၾၢႆႇဢၼ်မီးသုၼ်ႇ ႁဵတ်းသၢင်ႈၾၢႆႇၵၢၼ်မိူင်း ဢၼ်သုင်သုတ်းပိူၼ်ႈတင်းမူတ်း ဢၼ်မီးယူႇၼႂ်းလိၼ်လႅၼ်ႊၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ်ႁိၵ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ “ႁႅင်းပွင်ႊပိူင်ႇငမ်း” ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၵွပ်ႈသင်လႄႈ လူဝ်ႇလႆႈမီး “ၸိုင်ႈမိူင်း”? (ပိုၼ်ႉႁၢၵ်ႈ လႄႈ ၶေႃႈၵိၼ်ႇၵႅၼ်ႇၵၼ်ႊၵူၼ်း)

ပေႃးၼႆ ၵွပ်ႈသင်လႄႈ ႁဝ်းသမ်ႉလူဝ်ႇလႆႈမီး “ၸိုင်ႈမိူင်း” ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉလႃႇ? ပေႃးဢဝ်ပိုၼ်း ဝႃႈၸိုင် ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ပလေႇတူဝ်ႇ ပၢၼ်မိူင်းၵရိၵ်ႉမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ လႄႈ Ibn Khaldun မိူဝ်ႈ ၵၢပ်ႈပၢၼ်ၵၢင်မိူင်းဢႃႇရပ်ႉ၊ ဢမ်ႇၼၼ် ႁႂၢင်ႇၸူင်းသျီး မိူင်းၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၁၇ တီႈမိူင်းၶႄႇၼၼ်ႉၼႆ ၶဝ်လႆႈႁုၼ်ႈမုၼ်းမႃး ၾိင်ႈတႅတ်ႈ လွင်ႈပိူင်ၾၢင်ၵၢၼ်မိူင်း လႄႈ ပိူင်ၾၢင်မုၵ်ႉၸုမ်းၵၼ်ႊၵူၼ်းမႃး လၢႆ လၢႆမဵဝ်းဝႆႉယူႇ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ၸိုင်ႈမိူင်းၵၢပ်ႈပၢၼ်မႂ်ႇ ပိူင်လူင်မၼ်း ၸိုင်ႈမိူင်းၸိူဝ်းဢၼ်ၵၢဝ်ႇလၢတ်ႈဝႃႈ ပဵၼ် ဢၼ်တႅၼ်းတၢင်းၵၢင်လွင်ႈၶႂ်ႈလႆႈၶႂ်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်းၼႆၼၼ်ႉတႄႉၵေႃႈ ၵမ်ႈၼမ်ၼမ်တႄႉ တိုၵ်ႉၸင်ႇႁႃ ႁုၼ်ႈမီးမႃး ၽွင်းၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၁၉ လႄႈ ၂၀ ၼၼ်ႉၵွၺ်း။

မိူဝ်ႈၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၁၇ လႄႈ ၁၈ ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ တီႈယူႇရူပ်ႉၶဝ်ၵမ်ႈၽွင်ႈ ပၢၵ်ႇလၢတ်ႈ ဝႃႈ ၵူၼ်းမိူင်းလူဝ်ႇမီး ႁႅင်းပွင်ႊငဝ်ႈၵၢင်ႊသေမဵဝ်းမဵဝ်း ဢၼ်တေၵႅတ်ႇၶႄပၼ်ၵူၼ်းမိူင်း လႄႈ ဢၼ် တေပႂ်ႉပႃးပၼ် လွင်ႈၸွမ်းပိူင် တီႈၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ဝႃႈၼႆ။

⚬ Thomas Hobbes: လႆႈပၢၵ်ႇလၢတ်ႈဝႃႈ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈပၢင်တိုၵ်းသေဢမ်ႇၵႃး ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ဢမ်ႇမီးပိူင်မီႈ ဢမ်ႇၼၼ် ဢမ်ႇမီးလွင်ႈၸွမ်းပိူင်မီႈလႄႈ ၵူၼ်းမိူင်းတင်းလၢႆၵေႃႈ လႆႈယူႇၼႂ်း ဢၼ်မၼ်း ႁိၵ်ႈဝႃႈ “မိူင်းတိုၼ်းပဵၼ်”(a state of nature) ဢၼ်ဢမ်ႇမီးလွင်ႈႁူမ်ႇလူမ်ႈ လႄႈ ဢၼ်ဢမ်ႇမီးလွင်ႈ ၼိမ်သဝ်း ၼႆယဝ်ႉ။ မၼ်းယုမ်ႇမၼ်ႈဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းၼႆႉ လူဝ်ႇလႆႈ ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်ၵ်ၼ်ႇၶႅင် ဢၼ်မၼ်း ႁိၵ်ႈဝႃႈ ၸိုင်ႈမိူင်း “ဢၼ်မီးႁႅင်းပွင်ႊပိူင်ႇငမ်း” ႁႂ်ႈပေႃးၸၢင်ႊၵႅတ်ႇၶႄပၼ်ၶဝ်လႆႈ ၼႆယဝ်ႉ။ ⚬ John Locke လႄႈ Jean Jacques Rousseau: ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၵေႃႈ လႆႈသိုပ်ႇႁုၼ်ႈမုၼ်းတၢင်းၶႆႈၸႂ်မၼ်းၼၼ်ႉသေ ၸင်ႇလႆႈပဵၼ်မႃး ဢၼ်ပိူၼ်ႈႁူႉဝႃႈ “ၶေႃႈၵိၼ်ႇ ၵႅၼ်ႇၵၼ်ႊၵူၼ်း”(social contract) ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၼ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈလိၵ်ႈၵိၼ်ၵႅၼ်ႇ ဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်း လႆႈလူင်းလၢႆးမိုဝ်းၼိူဝ်မၼ်းတေႉတေႉၼင်ႇၵဝ်ႇ၊ ၵူၺ်းၼႃႇ ပဵၼ်လၢႆးလၢႆးၵၢၼ်ပွင်ႇၸႂ် လွင်ႈၼွင်ႇၵၢႆႇ ၼႂ်းၵႄႈၵူၼ်းမိူင်း လႄႈ တင်းၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ Locke ယုမ်ႇႁပ်ႉဝႃႈ ၾၢႆႇၸိုင်ႈမိူင်းၼႆႉ ၵိုင်ႇလႆႈမီး ႁႅင်းပွင်ႊ တႃႇၵႅတ်ႇၶႄၸူဝ်ႊပၢၼ်မိူင်း၊ တႃႇၵႅတ်ႇၶူဝ်းၶွင် လႄႈ သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်း မိူင်း၊ ၵူၺ်းၼႃႇၵေႃႈ ၾၢႆႇၸိုင်ႈမိူင်းၼႆႉ သမ်ႉၵိုင်ႇလီလႆႈႁပ်ႉ ၶေႃႈၽွမ်ႉႁပ်ႉတီႈၵူၼ်းမိူင်းတင်းလၢႆ တႃႇ တေမီးႁႅင်းပွင်ႊၸိူဝ်းၼၼ်ႉယူႇ ၼႆယဝ်ႉ။

မိူဝ်ႈၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၁၉ ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉတင်းလၢႆၶဝ် လႆႈသိုပ်ႇမႄႇမုၼ်း တၢင်းၶႆႈၸႂ်လွင်ႈၶေႃႈၵိၼ်ၵႅၼ်ႇၵၼ်ႊၵူၼ်း ဢၼ်ၼႆႉသေ၊ လႆႈမၵ်းမၼ်ႈမႃးပႃးထႅင်ႈ လွင်ႈလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၽူႈတႅၼ်းတၢင် လႄႈ လွင်ႈပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉမႃး။ ႁဵတ်းၼႆသေ ပဵၼ် လၢႆးတၢင်း ဢၼ်ပိုတ်ႇပၼ် ႁႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်း လႆႈလိူၵ်ႈၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ၊ သေဢမ်ႇၵႃး သင်ၸိူဝ်ႉၶဝ်ဝူၼ်ႉ ဝႃႈ လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇႁဵတ်းၸွမ်းၼင်ႇၵၢင်ၸႂ်ၵူၼ်းမိူင်းမႃးၸိုင် ယူႇတီႈၵူၼ်းမိူင်းသေၵေႃႈ ၸၢင်ႊပူတ်းပႅတ်ႈလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၸုမ်းၼၼ်ႉလႆႈ ၼႆယဝ်ႉ။

ၵမ်းၼႆႉတႄႉၵေႃႈ လႆႈမီးမႃးၶေႃႈပွင်ႇၸႂ်ဝႃႈ ပေႃးၾၢႆႇၸိုင်ႈမိူင်း ၵႅတ်ႇၶႄပၼ်ၵူၼ်းမိူင်း လႄႈ သၢင်ႈပၼ်လွင်ႈၼိမ်သဝ်းယဝ်ႉၼႆ ၾၢႆႇၵူၼ်းမိူင်းၵေႃႈ သမ်ႉၶိုၼ်းတေလႆႈၵမ်ႉထႅမ်တေႃႇၸိုင်ႈမိူင်း၊ တေ လႆႈႁဵတ်းၸွမ်းၽိင်ႈမိူင်း၊ လႄႈ တေလႆႈသႂ်ႇၶွၼ်ႇသႂၢင်းၶွၼ်ႇၼႆယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တၢင်းၶႆႈၸႂ် လွင်ႈၶေႃႈ ၵိၼ်ၵႅၼ်ႇၵၼ်ႊၵူၼ်းၼႆႉတႄႉၵေႃႈ မၼ်းဢိင်ၼိူဝ်ၾိင်ႈတႅတ်ႈၾၢႆႇလွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်း ဢၼ်ႁပ်ႉႁၼ်ဝႃႈ ၸိုင်ႈမိူင်းၼႆႉ ပဵၼ်တူဝ်ယူႇၵၢင်ႊသေ ယဝ်ႉဢဝ်လၢႆးၵႅတ်ႇၶႄပၼ်သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ် လႄႈ ၶူဝ်းၶွင် ပိူင်ႇငမ်းၵူၼ်းမိူင်းသေယဝ်ႉ ပဵၼ်ဢၼ်တႅၼ်းတၢင်းပၼ် သဵင်ၵၢင်ၸႂ်လွင်ႈၽႂ်ႇၶႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်းတင်းလၢႆ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။

တၢင်းၶႆႈၸႂ်တၢင်းမဵဝ်း (Karl Marx လႄႈ ၸဝ်ႈပၢႆးလွင်ႈႁၢမ်းၶုၼ်/Anarchism)

ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈလွင်ႈပုၼ်ႈၽွၼ်း(ထၢၼ်ႈငၢၼ်း)ၸိုင်ႈမိူင်းၼၼ်ႉ သမ်ႉမီးၸဵင်ႇႁပ်ႉႁၼ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈတၢင်ႇမဵဝ်းဝႆႉယူႇ။

⚬ Karl Marx: လႆႈႁပ်ႉႁႅင်းႁူမ်ႇငမ်း ၽွၼ်းယွၼ်ႈၵၼ်ႊၵူၼ်း ဢၼ်ၵိူတ်ႇပဵၼ်ၵွပ်ႈ ၵၢၼ် လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉပၢႆးၸၢၵ်ႈတီႈယူးရူပ်ႉသေယဝ်ႉ ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၵၢၼ်မိူင်း Karl Marx တႄႉၵေႃႈ ယုမ်ႇ ႁပ်ႉဝႃႈ လွင်ႈတႅၵ်ႇၽႄၵၼ် ၼႂ်းၵႄႈ ၵူၼ်းႁႅင်းၵၢၼ် တင်း ၸဝ်ႈၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးဢိၵ်ႇၸဝ်ႈၶွင်ႁူင်းၵၢၼ် ၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈတၢင်းပိူင်လူင် ၼႂ်းပၢႆးၵၢၼ်မိူင်း ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ Marx တႄႉ မၼ်းဢမ်ႇႁၼ်ဝႃႈ ၸိုင်ႈ မိူင်းၼႆႉ ပဵၼ်တူဝ်ယူႇၵၢင်ႊ ဢၼ်တႅၼ်းတၢင်း ၵၢင်ၸႂ်တၢင်းၽႂ်ႇၶႂ်ႈၶွင်ၵူၼ်းၵူႊၵေႃႉ ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း။ ၵူၺ်းၼႃႇ မၼ်းႁၼ်ဝႃႈ ၸိုင်ႈမိူင်းၼႆႉ ပဵၼ်တူဝ်ဢၼ်ပိုင်ႈဢိင်ၼိူဝ် ထၢၼ်ႈၵူၼ်းၸဝ်ႈတိုၼ်းလၢင်း သေဢမ်ႇၵႃး ပဵၼ်ၾၢႆႇဢၼ်တႅၼ်းတၢင်း ထၢၼ်ႈၵူၼ်းၸဝ်ႈတိုၼ်းလၢင်း ၸိူဝ်းပဵၼ်ၽူႈၽွင်းငမ်းၶဝ် ၼၼ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။ Marx သူၼ်းတုမ်ႊ တႃႇႁႂ်ႈမီးမႃးၵၢၼ် လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉလူင် ဢၼ်ယူႇတီႈၵူၼ်းႁႅင်းၵၢၼ်ၶဝ် ၶိုၼ်ႈမႃးယိုတ်းၵုမ်းဢဝ် လွၵ်းလၢႆၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၶူဝ်းၶွင် လႄႈ ႁႂ်ႈတၢမ်တူဝ်ထၢၼ်ႈၵူၼ်းႁႅင်းၵၢၼ်ၶဝ် ပဵၼ်ၾၢႆႇၶိုၼ်ႈမႃးၵုမ်းၵႂၢၼ်းၸိုင်ႈမိူင်း ၼႆယဝ်ႉ။ မၼ်းယုမ်ႇႁပ်ႉဝႃႈ ပေႃးႁုၼ်ႈမုၼ်းမႃးလႆႈ ပၵ်းပိူင်ၵၼ်ႊၵူၼ်း လႄႈ ပၵ်းပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း လၢႆးၶွမ်ႇမိဝ်ႇ ၼိတ်ႈၼႆ ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ တေဝွတ်ႈဝွၺ်းၵႂႃႇႁင်းၵွၺ်းမၼ်းၵမ်းလွၺ်းလွၺ်းၵွၺ်း ၼႆယူႇ ယဝ်ႉ။ ⚬ Mikhail Bakunin လႄႈ Peter Kropotkin (ၸဝ်ႈပၢႆးလွင်ႈႁၢမ်းၶုၼ်/Anarchists): ၸဝ်ႈပၢႆးၾိင်ႈတႅတ်ႈၵၢၼ်မိူင်း ထႅင်ႈၸုမ်းၼိူင်ႈ မိူဝ်ႈယၢမ်းႁၢင် ၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၁၉ လႄႈ ယၢမ်း ႁူဝ်ၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၂၀ ၼၼ်ႉ ၶဝ်သမ်ႉသူၼ်းတုမ်ႊလၢတ်ႈထိုင် တၢင်းၶႆႈၸႂ် ပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်ႈႁၢမ်းၶုၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇလူဝ်ႇမီးၸိုင်ႈမိူင်းသင်သေဢိတ်းၼႆလူးၵွၼ်ႇ။ ၼႂ်းၸဝ်ႈပၢႆးၾိင်ႈတႅတ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ Mikhail Bakunin လႄႈ Peter Kropotkin ၼၼ်ႉ လႆႈသၢၼ်ၶတ်း ၸဵမ်ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈတိုၼ်းလၢင် လႄႈ ၸဵမ် ၸိုင်ႈမိူင်းၵမ်းသိုဝ်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ၶႃႁပ်ႉႁၼ်ဝႃႈ ၸိုင်ႈမိူင်းၼႆႉ ပဵၼ်ငိူၼ်ႈငဝ်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးမႃး လွင်ႈၶွင်ႈၶမ်ၵၼ်ႊၵူၼ်း လႄႈ လွင်ႈၶွင်ႉၶမ်ၼႂ်းၵၼ်ႊ ၵူၼ်း တင်းသဵင်ႈတင်းလူင် ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သွင်ၶႃ ၵမ်ႉထႅမ် တၢင်းၶႆႈၸႂ် လွင်ႈႁႂ်ႈတူင်ႇၵူၼ်းလဵၵ်ႉလဵၵ်ႉ တင်းလၢႆး တဵမ်ၸႂ်မႃးတုမ်ႊၵၼ်သေ ၶပ်ႉၶိုင်ႈၶတ်းသၢင်ႈ လွင်ႈတၢင်းႁင်းၵွၺ်းၶဝ်၊ လႄႈဢိၵ်ႇပႃးတင်း ႁႂ်ႈၵူၼ်းၵူႊၵေႃႉ ၶဝ်ႈပႃးၸွမ်း ၼႂ်းၵၢၼ်ႁဵတ်းလွင်ႈတႅပ်းတတ်း ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၸိုင်ႈမိူင်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ (Nation-State) လႄႈ ၸိုင်ႈမိူင်းလၢႆၸၢဝ်းၶိူဝ်း

တၢင်းၶႆႈ လွင်ႈၸိုင်ႈၶိူဝ်း(ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ) လႄႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ် လွင်ႈဢၼ်ႁူမ်ႇငမ်းၼိူဝ် မဵဝ်းၸၢဝ်းၸိုင်ႈမိူင်း လၢႆလၢႆမဵဝ်းဝႆႉယူႇ။

ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ “မိူင်းၸိုင်ႈၶိူဝ်း” (nation-state) ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ မၢင်ႊပွၵ်ႈၵေႃႈ ယိူင်းၸူးထိုင်ဝၢၼ်ႈမိူင်း ၼႆယဝ်ႉ။ ၸုမ်းၸၢတ်ႈၸိုင်ႈ လုမ်ႈၾႃႉ(UN)ၸႂ်ႉတိုဝ်းထွၺ်ႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ ၸိုင်ႈၶိူဝ်း(ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ/nation)ၼႆယူႇသေတႃႉၵေႃႈ သမ်ႉ ပဵၼ်ၸုမ်းၾၢႆႇလိူၺ်ႈၵူႊမိူင်းမိူင်း ဢၼ်ဢဝ်ဝၢၼ်ႈမိူင်းတင်းလၢႆ ဢၼ်ႁဝ်းႁူႉပွင်ႇဝႃႈ ပဵၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းၼႆ ၼၼ်ႉ မႃးၶွတ်ႇၽွတ်ႈပဵၼ်ဝႆႉယူႇ။

ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်တူင်ႇၵူၼ်းလူင် ဢၼ်မီးသၢႆပိုၼ်း၊ ဢၼ်မီးၽိင်ႈငႄႈ၊ ဢၼ်မီးထုင်းတၢမ်းမိူၼ်ၵၼ်သေဢမ်ႇၵႃး၊ ပဵၼ်တူင်ႇၵူၼ်း ဢၼ်မီးသၢႆပိုၼ်း ၸဵမ် မိူဝ်ႈပႆႇမီးၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ လႄႈ ပႆႇမီးဝၢၼ်ႈမိူင်းဢၼ်ၵွၼ်းၶေႃႁင်းၵွၺ်းၼၼ်ႉလူးၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ မိူင်း ၸိုင်ႈၶိူဝ်း(ၸိုင်ႈမိူင်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ) ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ယိူင်းထိုင် ငဝ်းလၢႆးဢၼ် ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ လႄႈ ၸိုင်ႈ မိူင်း ၵိုၵ်းႁွမ်းၵၼ်သေ ၸိုင်ႈမိူင်းၼၼ်ႉသမ်ႉ တႅၼ်းတၢင်ႇ ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ(ၶိူဝ်းမိူင်း)သေဢၼ်ဢၼ်ဝႆႉ ၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။ တူဝ်ယၢင်ႇၼင်ႇၼႆ ၵႆႉဝူၼ်ႉထိုင် မိူင်းၵျႃႇပၢၼ်ႇၵမ်းလဵဝ်ယူႇ။

ၵူၺ်းၼႃႇ ပေႃးဢဝ်ၼႂ်း ပိူင်ပဵၼ်တေႉဝႃႈၸိုင် ဝၢၼ်ႈမိူင်းတင်းလၢႆ ဢၼ်ႁဝ်းႁၼ်ဝႃႈ ပဵၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းၼႆၼၼ်ႉၵေႃႈ သမ်ႉမီး ၸုမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼမ်လၢႆ ဢမ်ႇၼၼ် ၸုမ်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ၶွတ်ႇၽွတ်ႈပဵၼ်ဝႆႉယူႇၵွၺ်းၼင်ႇၵဝ်ႇၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။ သမ်ႉယင်းမီးၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ(ၶိူဝ်းမိူင်း)ယူႇတင်းၼမ်တင်းလၢႆ ဢၼ်ဢမ်ႇမီး ၸိုင်ႈမိူင်းႁင်းၶေႃၶဝ်။ တူဝ်ယၢင်ႇ- ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ၸိူတ်ႉၸၢတ်ႈ ၶိူတ်ႉ(Kurds) ၊ ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈတမိလ်း(Tamil) လႄႈ ဢိၵ်ႇတၢင်ႇ ၸိူဝ်း တၢင်ႇၸၢဝ်း ၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၸိုင်ႈမိူင်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈလၢႆမဵဝ်း ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ မိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်း၊ မိူင်းမလေးသီးယႂ်း၊ ဢမ်ႇၼၼ် မိူင်းၼၢႆႇၵျီးရီးယႂ်းၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈၽုတ်းပေႃႇမီးမႃး ဝၢႆးသေမိူင်းတုမ်ႊၵႅၼ်ႇ လႄႈ မိူင်းၵူဝ်ႇလူဝ်ႇၼီႇ (မိူင်းႁၢႆး) လႆႈသုတ်းသဵင်ႈၵႂႃႇ ၽွင်းၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၂၀ ၸမ်သုတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸုမ်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ဢမ်ႇ ၼၼ် ၸုမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းလၢႆလၢႆမဵဝ်းၶဝ်ၵေႃႈ လႆႈထုၵ်ႇတၢင်းႁုပ်ႈၶဝ်ႈၵႂႃႇမီးယူႇၼႂ်းလႅၼ်ႊၸိုင်ႈမိူင်းမႂ်ႇမႂ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် လႅၼ်ႊၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ်တိုၼ်းမီးဝႆႉ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ လွင်ႈၵူၼ်းမိူင်းၶုၺ်ႉႁၼ်ဝႃႈ ၸိုင်ႈမိူင်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပိူင်ၾၢင်တူဝ်ၵဝ်ႇၶဝ်ယူႇဢိူဝ်ႈၼႆၼၼ်ႉ ပဵၼ်တၢင်းလမ်ႇလွင်ႈ ပုၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈ ၽွမ်ႉႁူမ်ႈ လႄႈ လွင်ႈၶွတ်ႇလိူတ်ႈၵၼ်တေႉတေႉ။ လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ ပၵ်းပိူင်ၾႄႇတရလ်ႇ ဢၼ်ႁဝ်းတေ ၶႆႊၼေၵႂႃႇၼႂ်းတွၼ်ႊၵၼ်ႊၼႃႈၼႆႉၼၼ်ႉ မၢင်ႊပွၵ်ႈၵေႃႈ ပိူၼ်ႈႁပ်ႉႁၼ်ဝႃႈ ပဵၼ်လွၵ်းလၢႆး တႃႇတေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၸိုင်ႈမိူင်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၼမ်လၢႆၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈၸၢင်ႊၽွမ်ႉႁူမ်ႈၵၼ် ၼႆယဝ်ႉ။

သႅၼ်းၸိုင်ႈမိူင်း (Types of States)

ဢိင်ၼိူဝ် ပိူင်ၾၢင်ႁၢင်ႊ လႄႈ ၶပ်ႉလႅၼ်ႊ ၽွၼ်းယွၼ်ႈၶဝ် ဢၼ်မီးၼိူဝ်ၸူဝ်ႊပၢၼ်ၵူၼ်းမိူင်း သေယဝ်ႉ ၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸၢင်ႊၶိုၼ်းၸႅၵ်ႇလႆႈပဵၼ်လၢႆလၢႆသႅၼ်းယူႇ။

1. ၸိုင်ႈမိူင်းဢွၼ်ႇ / Minimal state: ပဵၼ်ၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးမီးလွင်ႈၵႅဝ်ႊၵဝ်းၸွမ်း ၸူဝ်ႊပၢၼ်ၵူၼ်းမိူင်းဢီႈသင် လူင်လူင်လၢင်လၢင် ၼႆယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ၸိုင်ႈမိူင်း မဵဝ်းဢၼ်ပႂ်ႉပႃးပၼ် လွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊသူၼ်ႇၵေႃႉၵူၼ်း လႄႈ ဢၼ်ပႂ်ႉပႃးပၼ် သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်သူၼ်ႇၵေႃႉၵူၼ်း၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ပႂ်ႉပႃးပၼ် လွင်ႈၸွမ်းပိူင် ၼင်ႇ ႁိုဝ်သမ်ႉပေႃးတေၸၢင်ႊႁဵတ်းၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးလႆႈ လီလီငၢမ်းငၢမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ 2. ၸိုင်ႈမိူင်းၾၢႆႇမုၼ်းလႅင်း / Developmental state: ပဵၼ်ၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ် ယိူင်းၸူးထိုင်ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်းၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ်မီးလွင်ႈႁူမ်ႈမိုဝ်းၵၼ် ၼႂ်းၵႄႈၾၢႆႇၸိုင်ႈမိူင်း လႄႈ ၾၢႆႇ ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်း။ ၾၢႆႇၸိုင်ႈမိူင်းၵေႃႈ ၵမ်ႉထႅမ် ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးဢၼ်ယူတီႈသူၼ်ႇလဵဝ်ပိူင်ႇငမ်းသေဢမ်ႇၵႃး၊ ပၢႆႁူမ်ႈၵၼ်သေႁဵတ်းၵၢၼ်တင်း ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးဢၼ်သူၼ်ႇလဵဝ်ပိူင်ႇငမ်းၼၼ်ႉလူးၵွၼ်ႇ။ 3. ၸိုင်ႈမိူင်းသူဝ်ႇသျလ်ႇတီႇမူဝ်ႇၶရႅတ်ႉတိၵ်ႉ / Social democratic state: တိူဝ်းမီးပုၼ်ႈၽွၼ်းၵမ်ႈသိုဝ်ႈ တီႈၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း။ ပဵၼ်ၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ်ပၵ်းၸႂ်ၼိူဝ် ၵၢၼ်ယုၵ်ႉလဝ် လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ် လႄႈ လွင်ႈတြႃး ၼႂ်းၵၼ်ႊၵူၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၾၢႆႇၸိုင်ႈမိူင်း လႆႈတူင်ႉတိုၼ်ႇၶဝ်ႈ ၵႅဝ်ႊၸွမ်းၼႂ်းၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်း တႃႇႁႂ်ႈပေႃးလူတ်းယွမ်းလႆႈ လိူင်ႈမူး ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ လွင်ႈႁၢမ်းၵၢၼ် ၼမ် လူၼ်ႉလိူဝ် ဢၼ်တေၸၢင်ႊပေႃႉယွၼ်ႈတေႃႇ တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၼၼ်ႉလႂ်ယူႇယဝ်ႉ။ 4. ၸိုင်ႈမိူင်းႁွမ်းပွင် / Collectivized state: တိူဝ်းပဵၼ်ၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ်မီးပၵ်း ပိူင်ၶမ်ႇမိဝ်ႇၼိတ်ႈ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်း၊ ၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ၊ လႄႈ ႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈၶဝ် ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ဢမ်ႇမီးဢၼ်သူၼ်ႇလဵဝ် လႆႈပိူင်ႇငမ်း။ ၵူၺ်းၼႃႇ ယူႇတီႈၾၢႆႇၸိုင်ႈမိူင်းပိူင်ႇငမ်းသေ ၶဝ်ႈ ၸတ်းၵၢၼ်ၸွမ်းၵမ်းသိုဝ်ႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ 5. ၸိုင်ႈမိူင်းၸဝ်ႈဢႃႇၼႃႇၵုမ်းၵမ် / Totalitarian state: ပဵၼ်ၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ်ၶဝ်ႈၵႅဝ်ႊ ၸွမ်း ၵူႊလွင်ႈလွင်ႈၼႂ်းၸူဝ်ႊပၢၼ်ၵူၼ်းမိူင်း - ၸဵမ်ဢဝ် ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီး၊ ၵၢၼ်ၵၼ်ႊၵူၼ်း၊ လႄႈ ပႃးတင်း လွင်ႈၼႂ်းမုင်ႉႁေႃႁိူၼ်းၵူၼ်းမိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ 6. ၸိုင်ႈမိူင်းၾၢႆႇပၢႆးၵိူဝ်းယမ်း / Theocratic state: ပဵၼ်မိူင်းဢၼ်လူင် ပွင်ႊၸိုင်ႈမိူင်း၊ ဢၼ်ၾၢႆႇၵၢၼ်ၼၢမ်းမိူင်း လႄႈ ၽိင်ႈမိူင်းၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉ ဢိင်ၼိူဝ်သႃႇသၼႃႇပၢႆးၵိူဝ်း ယမ်သေမဵဝ်းမဵဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ထၢၼ်ႈငၢၼ်း ၸိုင်ႈမိူင်း လႄႈ ၵၢၼ်တုမ်ႉတွပ်ႇၽွင်းတၢင်းပဵၼ် (COVID-19 Case Study)

ပုၼ်ႈၽွၼ်း(ထၢၼ်ႈငၢၼ်း)ၸိုင်ႈမိူင်းၵေႃႈ လႆႈမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊဝႆႉယူႇတိၵ်းတိၵ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။

လွင်ႈလိူၺ်ႈတူဝ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ(globalization) ဢၼ်ပဵၼ်မႃးယွၼ်ႉ ၵၢၼ်ၵပ်းသိုပ်ႇဢၼ်ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃး၊ ၵၢၼ်တေႃႇသူင်ႇဢၼ်ၶိုပ်ႈၼႃႈမႃး လႄႈ ႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈဢၼ်ႁိူင်းဝႆးမႃးၸိူဝ်းၼႆႉသေယဝ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ မိူင်း ၼိူင်ႈလႄႈမိူင်းၼိူင်ႈ လႆႈမီးလွင်ႈဢိင်ႇလင်ၽင်ၼွင်ႇၵၼ် ၾၢႆႇၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်းၸၼ်ႉလုမ်ႈၾႃႉမႃးယူႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽိူဝ်ႇဝႃႈ မုၵ်ႉၸုမ်းၵူႊမိူင်းမိူင်း လႄႈ ၸုမ်းႁူမ်ႊသၢင်ႈ(ၶွမ်ႇပၼီႇ)ၶၢမ်ႈလႅၼ်ႊမိူင်းၶဝ် တိူဝ်းမီးထၢၼ်ႈငၢၼ်းယႂ်ႇလူင်မႃ တီႈၼႂ်းၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်း လႄႈ တီႈၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းမႃးယဝ်ႉၼႆၼၼ်ႉ ထၢၼ်ႈငၢၼ်းၶွင်ၾၢႆႇၸိုင်ႈမိူင်းၵေႃႈ လႆႈလူတ်းယွမ်းလူင်းၵႂႃႇယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၵူၺ်းၼႃႇ ၸိုင်ႈမိူင်း/state ၵေႃႈ ယင်းတိုၵ်ႉမီးထၢၼ်ႈငၢၼ်းလမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၵၢၼ်ပၢႆးမိူင်းယူႇ။ ၾၢႆႇၸိုင်ႈမိူင်း ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇၵုမ်းၵႂၢၼ်း ၵၢၼ်ၶၢႆႉယၢႆႉတူင်ႉၼိုင်ၵူၼ်းၶၢမ်ႈလႅၼ်ႊမိူင်း၊ ယင်းတိုၵ်ႉ ၸတ်းၵၢၼ်တေႃႇ လိူင်ႈမူးၵၼ်ႊၵူၼ်း၊ ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်း လႄႈ ပိူင်မီႈ ဢိၵ်ႇတင်း လွင်ႈၸွမ်းပိူင်ၽိင်ႈမိူင်း ၸိူဝ်းၼႆႉသေဢမ်ႇၵႃး၊ ယင်းတိုၵ်ႉၸတ်းၵၢၼ် လွင်ႈၸွင်းၸေး လႄႈ ယူင်ႉသၢင်ႈပိုၼ်ႉငဝ်ႈ လၢႆၸၼ်ႉ လၢႆတွၼ်ႊဝႆႉယူႇ။

တူဝ်ယၢင်ႇ ၽွင်းတၢင်းပဵၼ်ၶူဝ်ႇဝိတ်ႉ-၁၉: ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း ဢၼ်ပႃႈတႂ်ႈၼႆႉၼႆႉ လႆႈၶူၼ်ႉႁႃလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႆႉ ထၢၼ်ႈငၢၼ်းၶွင်ၾၢႆႇၸိုင်ႈမိူင်း ၼႂ်းၽွင်းငဝ်းလၢႆး တၢင်းပဵၼ်ႁႃႊ ၶူဝ်ႇဝိၼ်ႇ ၁၉ ၼႆႉယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယူႇတီႈၾၢႆႇၸိုင်ႈမိူင်းသေၵႃႈ လႆႈတိူဝ်းမီးၵၢၼ်ၵုမ်းၵႂၢၼ်း ၼိူဝ် လွင်ႈလႅၼ်ႊလိၼ်၊ လွင်ႈဢိုတ်းႁပ်း ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် ႁူင်းႁဵၼ်း၊ လႆႈႁဵၼ်းၵၢၼ်ၵုမ်းၶင်တူဝ်၊ လႆႈႁဵၼ်းၵၢၼ်ၵူတ်ႇထတ်း လႄႈ ၵၢၼ်သိတ်းသမ်းယႃႈႁႄႉၵင်ႈတၢင်းပဵၼ်။ ၵူၺ်းၼႃႇ ၵၢၼ်တူင်ႉၼိုင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ႁူပ်ႉတွပ်ႇလွင်ႈၶဵင်ႈၶႅင် တင်းသုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်း လႄႈ လွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊ (မၢင်ႊမိူင်း ႁပ်ႉႁွင်း ၵမ်ႉထမ် လႆႈလီ၊ မၢင်ႊမိူင်း သၢၼ်ၶတ်း ၵႆႉလႆႈၺႃးမၢပ်ႇၼေးဝႃႈ ဢဝ်တိုဝ်ႉတၢင်းတၢင်းပဵၼ်သေ ၵိူတ်ႇၶိုၼ်ႈႁႅင်းပွင်ႊ)။

ႁူဝ်ႁုပ်ႈ လွင်ႈဢၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းၶဝ် ႁဵတ်းႁိုဝ်တုမ်ႉတွပ်ႇၸတ်းၵၢၼ် ၼႂ်းၽွင်းတၢင်းပဵၼ်ၶူဝ်ႇဝိတ်ႉ ၁၉ ၼႆၼၼ်ႉ မၼ်းပိူင်းႁႂ်ႈႁၼ် လွင်ႈၶဵင်ႇၶဵင်ၼႂ်းတၢင်းၶႆႈၸႂ် လွင်ႈၶေႃႈၵိၼ်ၵႅၼ်ႇၵၼ်ႊၵူၼ်း ဢၼ်ဝႃႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊပၢႆးၵၢၼ်မိူင်း ဢၼ်ပဵၼ် Francis Fukuyama ပၢၵ်ႇလၢတ်ႈဝႃႈ လွင်ႈထိုင် တီႈ ၵၢၼ်တုမ်ႉတွပ်ႇၸတ်းၵၢၼ်တေႃႇ ၶူဝ်ႇဝိတ်ႉ-၁၉ ၼႂ်းလၢႆဝၢၼ်ႈလၢႆမိူင်းၼၼ်ႉ မၼ်းၵွင်ႉၵၢႆႇတင်း လမ်ႉၵတ်ႉၶွင်ၸိုင်ႈမိူင်း လႄႈ မၼ်းၵွင်ႉၼွင်ႇတင်း တၢင်းယုမ်ႇယမ်ၵူၼ်းမိူင်း ဢၼ်မီးတေႃႇၵၢၼ်ဢွၼ် ႁူဝ်လႄႈၾၢႆႇၸိုင်ႈမိူင်းၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၶေႃႈႁုပ်ႈ လႄႈ ၶေႃႈဢၢၼ်းတႃႇၵၼ်ႊလိၵ်ႈၼႃႈ

ၼႂ်းၵၼ်ႊႁဵၼ်းၼႆႉတႄႉၵေႃႈ ႁဝ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းမႃးဝႃႈ ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢီႈသင်၊ ၵၢၼ်ငၢၼ်းမၼ်းပဵၼ်သင်၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ လႆႈႁဵၼ်းပႃး ၾိင်ႈတႅတ်ႈလၢႆလၢႆၶေႃႈ ဢၼ်လၢတ်ႈလူၺ်ႈလွင်ႈ ပုၼ်ႈၽွၼ်း(ထၢၼ်ႈငၢၼ်း)ၸိုင်ႈမိူင်း ဢိၵ်ႇပႃးတင်း တၢင်းၶႆႈၸႂ်လွင်ႈၶေႃႈၵိၼ်ၵႅၼ်ႇၵၼ်ႊၵူၼ်း၊ လွင်ႈ မဵဝ်းၸၢဝ်းၸိုင်ႈမိူင်း ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၸင်ႇသိုပ်ႇလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပႃးထိုင် လွင်ႈထၢၼ်ႈ ငၢၼ်း(ပုၼ်ႈၽွၼ်း)ၸိုင်ႈမိူင်း လႄႈ တၢင်းၶႆႈၸႂ်လူၺ်ႈလွင်ႈၶေႃႈၵိၼ်ၵႅၼ်ႇၵၼ်ႊၵူၼ်း ၼႂ်းၽွင်းတၢင်း ပဵၼ်ႁႃႊ ၶူဝ်ႇဝိတ်ႉ- ၁၉ ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၼႂ်းၵၼ်ႊႁဵၼ်း တွၼ်ႊၼႃႈၼႆႉတႄႉၵေႃႈ ႁဝ်းတေလဵပ်ႈႁဵၼ်းၵႂႃႇ ပၢႆးဝူၼ်ႉၵၢၼ်မိူင်း ဢၼ်လမ်ႇ လွင်ႈတင်းလၢႆၼၼ်ႉ ၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။

ၽိုၼ်ဢၢင်ႈဢိင် Angle, S. (2016). Social and political thought in Chinese philosophy. https://plato.stanford.edu/entries/chinese-social-political/

Bremmer, I. (2021, February 23). The best responses to the covid-19 pandemic, 1 year later. Time, https://time.com/5851633/best-global-responses-covid-19/

Buzan, B. (2007). People, states and fear: An agenda for international security studies in the post-cold war era (2nd ed). ECPR Press.

Fukuyama, F., & Lopez-Calva, L.F. (June 24, 2021). Pandemics and political performance. Project Syndicate. https://www.project-syndicate.org/commentary/pandemic-political-decay-latin-america-caribbean-by-francis-fukuyama-and-luis-felipe-lopez-calva-2021-06

Held, D. (1989). Political theory and the modern state: Essays on state, power and democracy. Polity Press.

Heywood, A. (2013). Politics (4th ed).PalgraveMacmillan.

Issawi, C. (2021). Ibn Khaldun. https://www.britannica.com/biography/Ibn-Khaldun Jackson, N, A. & Tansey, S. D. (2015). Politics: The basics (5th ed). Routledge.

Kelly, A. & Pattison, P. (2021, February 22). A pandemic of abuses: Human rights under attack during Covid, UN head says.The Guardian,https://www.theguardian.com/global-development/2021/feb/22/human-rights-in-the-time-of-covid-a-pandemic-of-abuses-says-un-head

Lowy Institute. (2021, March 13). Covid performance index: Deconstructing pandemicresponses. https://interactives.lowyinstitute.org/features/covid-performance/

McLaughlin, R. (2014). Politics: Ideas, actors and institutions. Mote Oo Education. O’Neil, P. (2010). Essentials of comparative politics (3rd ed). W.W. Norton. Tilly, C. (1992). Coercion, capital and European states AD 990-1992. Blackwell. Turnell, S. (2008). ‘Book Review: Tin Maung Maung Than, ‘State dominance in Myanmar: The political economy of industrialisation.’ Southeast Asia Research. 16 (3), 513-515. Weber, M. Politics as a vocation, in Dreijmanis, J (Ed). (2008). Max Weber’s complete writings on academic and political vocations. Algora.