ပိုၼ်း

ပိုၼ်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ့် ပဵၼ်ဢီႈသင်

ပိုၼ်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ၵမ်ႈၼမ်တႄႉ ပွင်ႇဝႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈသိုပ်ႇၶူၼ်ႉသွၵ်ႈႁႃ ႁႂ်ႈႁူႉထိုင် လွင်ႈတၢင်း ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇတင်း တၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈၵူၼ်းႁဝ်း ဢၼ်ယၢမ်ႈၵိူတ်ႇပဵၼ်မႃး မိူဝ်ႈၵၢပ်ႈပၢၼ်ယၢမ်း ၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼႆ ပိုၼ်းဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇတင်းတူင်ႇဝိူင်းၵူၼ်းႁဝ်း၊ လွင်ႈ လႅၵ်ႈလၢႆႊၼႂ်းတူင်ႇဝိူင်းၵူၼ်း၊ ဢိၵ်ႇပႃးတင်း တၢင်းဝူၼ်ႉ(ပၢႆးဝူၼ်ႉ) ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈႁဵတ်းၵူၼ်းႁႂ်ႈ ႁဵတ်းသၢင်ႈတူင်ႉၼိုင် သေၸိူဝ်ႉသေပိူင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တေလႆႈဝႃႈ ပၢႆးပိုၼ်းၼႆႉ မီးလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်း ၼႂ်းတူင်ႇဝိူင်းၵူၼ်းႁဝ်းၼႆႉ ၵူႊၵေႃႉယဝ်ႉ။

ၸွမ်းလူၺ်ႈဝႃႈ လႅၼ်ႊၶႂၢင်ႇပၢႆးပိုၼ်းၼႆႉ မၼ်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင်လႄႈ ပၢႆးပိုၼ်းၼႆ့ ၸင်ႇလႆႈၸႅၵ်ႇပဵၼ်လၢႆလၢႆၶႃႊ ဢိင်ၼိူဝ်ပိူင်ၾၢင်လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၵိူတ်ႇပဵၼ်မႃး။ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ပိုၼ်းၵၢၼ်မိူင်း၊ ပိုၼ်းၵၢၼ်မၢၵ်ႈ မုၼ်း၊ ပိုၼ်းတူင်ႇၵူၼ်း၊ ပိုၼ်းၽိင်ႈငႄႈၽိင်ႈထုင်း၊ ပိုၼ်းပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ။ ၼွၵ်ႈသေၼႆႉ ယဝ်ႉ ၶႃႊယႂ်ႇလူင်ဢၼ်လႂ်ဢၼ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ယင်းၸႅၵ်ႇပဵၼ် ၶႃႊယွၺ်ႈယွၺ်ႈဢွၵ်ႇၵႂႃႇထႅင်ႈတင်းၼမ်လၢႆ။ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ပိုၼ်းလွင်ႈလၵ်းမိူင်း၊ ပိုၼ်းလွင်ႈၵၢၼ်ၸတ်းၵၢၼ်ငိုၼ်းမိူင်း၊ ပိုၼ်းလွင်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ၊ ပိုၼ်းလွင်ႈၵီႇတႃႉ ၶဝ်လႂ်ၸိူဝ်းၼႆႉထႅင်ႈလူးၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။

ပိုၼ်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈတၢင်း ဢၼ်ၵိူတ်ႇမႃး ယၢမ်းပူၼ်ႉမႃး။ ၵူၺ်းၼႃႇ သမ်ႉမီးယူႇဝႃႈ လူဝ်ႇလႆႈပူၼ်ႉမႃးႁိုင်တၢၼ်ႇလႂ် ၸင်ႇၵွၺ်ႈသွၼ်ႇဝႃႈပဵၼ်ပိုၼ်း။ ၸဝ်ႈပၢႆးပိုၼ်းၶဝ်တႄႉ ႁပ်ႉႁၼ်ဝႃႈ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၵိူတ်ႇပဵၼ်မႃးၸဵမ်မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇတေႃႇႁၼ်ႉၼႆႉၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပိုၼ်းယဝ်ႉ ၼႆယူႇ။ လွင်ႈတၢင်း ဢၼ်တိုၵ်ႉၸင်ႇႁႃပဵၼ်ၵေႃႈ သွၼ်ႇဝႃႈပဵၼ်ပိုၼ်းလႆႈယူႇ၊ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ လွင်ႈပၢင်သိုၵ်းဝႅတ်ႉၼမ်းယဝ်ႉတူဝ်ႈ ၵႂႃႇမိူဝ်ႈပီႊၶရိတ်ႉ 1975 ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈၸဝ်ႈၾႃႉၶျႃးမိူင်းဢီႇရၢၼ်ႇသုမ်းႁႅင်းပွင်ႊမိူဝ်ႈပီႊၶရိတ်ႉ 1979 ၵေႃႈ ၸၢင်ႊၵိုင်ႉၵၢင်ႉယဵၼ်းပဵၼ်ပိုၼ်းၵႂႃႇလႆႈၵမ်းလဵဝ်ယူႇ။ လွင်ႈၶွင်ႈၶမ်ထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈတႄႉၵေႃႈ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ သမ်ႉတႄႇၼပ်ႉတင်ႈတႄႇမိူဝ်ႈလႂ်၊ ၼႂ်းပၢႆးသၢႆပိုၼ်းၸိုင် ၶေႃႈတွပ်ႇတႃႇၵႂၢမ်းထၢမ်ဢၼ်ၼႆႉ ႁႃဢၼ်ၼႄႉၼွၼ်းမၼ်းဢမ်ႇလႆႈ။ မၢင်ႊၵေႃႉလၢတ်ႈဝႃႈ လူဝ်ႇတႄႇၼပ်ႉမိူဝ်ႈဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းတႄႇမီးလွင်ႈတႅမ်ႈလွင်ႈမၢႆ၊ ပၢၼ်ယၢမ်းၵွၼ်ႇၼႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းပႆႇမီးလိၵ်ႈလၢႆးတႅမ်ႈမၢႆၼၼ်ႉတႄႉ ႁွင်ႉဝႃႈ “ၵွၼ်ႇပိုၼ်း”(ပိုၼ်းၵၢတ်ႇဢွၼ်ႇ) ဢမ်ႇၼၼ် Pre-History ၼႆယဝ်ႉ။

ၶိူင်ႈပိူင်ပၢႆးသၢႆပိုၼ်း

ပပ်ႉပိုၼ်း ဢၼ်တႅမ်ႈဝႆႉတဵမ်တဵမ်ထူၼ်ႈထူၼ်ႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီး။ လွင်ႈမီးမႃးပိုၼ်းၼႆႉၵေႃႈ ဢိင် ၼိူဝ်ၶိူင်ႈပိူင်သွင်သၢမ်မဵဝ်း။ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းတႄႉ လူဝ်ႇလႆႈမီးလွင်ႈတၢင်း ဢမ်ႇၼၼ် တၢင်းႁဵတ်း တၢင်းသၢင်ႈၵူၼ်းႁဝ်း။ ဢၼ်ၼႆႉတႄႉၵေႃႈ မီးမႃးယူႇတႃႇသေႇတႃႇပၢၼ်ၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၵမ်ႈၼမ်တႄႉ ၵွပ်ႈ ဢမ်ႇမီးၽႂ်ၾၢင်ႉၵႅမ်းမႅၼ်ႈလႄႈ လႆႈလိုမ်းၵႂႃႇ။ ၵွပ်ႈၼႆ ပိုၼ်းၼႆႉ ၸင်ႇသမ်ႉပေႃးလႆႈမီး ၽူႈတႅမ်ႈမၢႆ၊ၽူႈၾၢင်ႉၵႅမ်း လႄႈ ၽူႈၶပ်ႉၶိုင်လၵ်းထၢၼ်(သၢၵ်ႈသေႇ)မၼ်းဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽူႈၶပ်ႉၶိုင်ၸတ်းသၢင်ႈ လၵ်းထၢၼ်ၼႆႉၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊပဵၼ်ၽႂ်ၵေႃႈလႆႈ၊ ဢမ်ႇတပ်ႈလူဝ်ႇလႆႈမီး ၽူႈဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းမၼ်းၵမ်းသိုဝ်ႈ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ပေႃးဝႃႈမီးလၵ်းထၢၼ်မၼ်းယဝ်ႉၸိုင် ပၢႆးသၢႆပိုၼ်းၵေႃႈ ၸင်ႇတေလႆႈပိုင်ႈဢိင် ၸဝ်ႈပၢႆး ပိုၼ်းၶဝ် ဢၼ်ဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းႁုပ်ႈတုမ်ႊလၵ်းထၢၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေ ႁဵတ်းၵၢၼ်ထတ်းသၢင်ၸၵ်းယွၺ်ႈ၊ ပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇ လၵ်းထၢၼ်သၢၵ်ႈသေႇၼၼ်ႉသေယဝ်ႉ ၸင်ႇသမ်ႉၶိုၼ်းမႄးတႅမ်ႈ ၸွမ်းၼင်ႇၸဝ်ႈၵဝ်ႇပွင်ႇၸႂ်။ ၵူၺ်းၼႃႇ ဢၼ်လူဝ်ႇလႆႈႁူႉဝႆႉတႄႉၵေႃႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဝၼ်းၼိူင်ႈဝၼ်းၼႆႉ လွင်ႈတၢင်း တၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈၵူၼ်းႁဝ်း မၼ်းၵိူတ်ႇၶိုၼ်ႈမႃးၼမ်လၢႆလႄႈ ဢမ်ႇမီးၽႂ်တေၸၢင်ႊမၢႆတွင်း ဝႆႉႁႂ်ႈတဵမ်ထူၼ်ႈၸုမ်ႇၵူႈ။ ၵွပ်ႈၼႆ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးပိုၼ်းၶဝ် ၶိုၼ်းမႄးၵဵပ်းတွမ်ႊဝႆႉၼၼ်ႉ ၵွၺ်း ပဵၼ်လွင်ႈတၢင်းၼိူင်ႈဢၼ် ၼႂ်းၵႃႊပၢၵ်ႇဢၼ်သႅၼ်ဢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ယင်းဢမ်ႇၼႄႉၼွၼ်းဝႃႈ တေမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈထီႈသုတ်းႁိုဝ် လမ်ႇလွင်ႈထီႈသုတ်းလူးၵွၼ်ႇ။

ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ့် လိူၺ်ႈပၢႆးသၢႆပိုၼ်း

ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉလိူၺ်ႈသၢႆပိုၼ်း ဢၼ်ပဵၼ်ႁႅင်းဢီး ႁႂ်ႈၵူၼ်းႁဝ်း ႁဵတ်းလွင်ႈတၢင်းဢၼ်ႁဝ်းႁဵတ်း ယူႇၼၼ်ႉလႄႈသင် ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းႁဝ်းၶႂ်ႈႁဵၼ်းႁူႉလွင်ႈပိုၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈ(Theory)မၼ်းဝႃႈ မီးယူႇ 6 ၶေႃႈ။

ၾိင်ႈတႅတ်ႈၶေႃႈထီႈ (1) ပဵၼ်ၾိင်ႈတႅတ်ႈ ဢၼ်ၵဝ်ႇၵႄႇႁိုင်ႁီးထီႈသုတ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးမႃးလွင်ႈ တႅမ်ႈမၢႆပိုၼ်း ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ “ပိုၼ်းမိူင်း”။ ၾိင်ႈတႅတ်ႈၼႆႉ ႁပ်ႉႁၼ်ဝႃႈ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ဢီးႁႂ်ႈၵူၼ်းႁဝ်း ႁဵတ်းသေၸိူဝ်ႉသေပိူင်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ယွၼ်ႉႁႅင်းသုမ်ႇငမ်းၶွင်ၵူၼ်းလမ်ႇလွင်ႈၼႂ်းပၢၼ်လႂ်ပၢၼ်ၼၼ်ႉ။ ၵွပ်ႈဝႃႈ ၽူႈလမ်ႇလွင်ႈၶဝ် ပဵၼ်ၵူၼ်းမီးႁႅင်းႁူမ်ႇငမ်း ၼိူဝ်တူင်ႇၵူၼ်းသေယဝ်ႉ ဢီးႁႂ်ႈၵူၼ်းၸိူဝ်းဢွၼ်ႇ ဢႄးလိူဝ်ၶဝ်၊ ၵူၼ်းၸိူဝ်းတူၵ်းတႅမ်ႇလိူဝ်ၶဝ်ၼၼ်ႉ လႅၵ်ႈလၢႆႊၵႂႃႇၸွမ်းၼင်ႇလၢႆးတၢင်းပၢႆးဝူၼ်ႉၶဝ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၾိင်ႈတႅတ်ႈၶေႃႈထီႈ (2) တႄႉ ႁပ်ႉႁၼ်ဝႃႈ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ဢီးႁႂ်ႈၵူၼ်းႁဝ်းလႅၵ်ႈလၢႆႊမႃး ၼႂ်း ပိုၼ်းပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉ ပဵၼ်ငဝ်းလၢႆးပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း ၼႆယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈဝႃႈ ငဝ်းလၢႆးပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၼႆႉ ႁဵတ်း ႁႂ်ႈမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ပၵ်းပိူင်ၵၢၼ်ၽွင်းငမ်း၊ ပၵ်းပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း လႄႈ ပၵ်းပိူင်တူင်ႇဝိူင်းၵူၼ်း။ ၵႃး မၢၵ်ႈ လႆႈဢဝ်ၾိင်ႈတႅတ်ႈဢၼ်ၼႆႉမႃးၸႂ်ႉတိုဝ်း။ ၵူၼ်းၵမ်ႈၼမ်ထၢင်ႇဝႃႈ ပဵၼ်ၾိင်ႈတႅတ်ႈ ဢၼ်ၸုမ်း ၶွမ်ႇမိဝ်ႇၼိသ်ႉၶဝ် သၢင်ႈၶိုၼ်ႈမႃး၊ တီႈတေႉမၼ်း ၾိင်ႈတႅတ်ႈဢၼ်ၼႆ့ မီးမႃးဢွၼ်ႇတၢင်း ၵႃးမၢၵ်ႈယဝ်ႉ။

ၾိင်ႈတႅတ်ႈၶေႃႈထီႈ (3) တႄႉ ႁပ်ႉႁၼ်ဝႃႈ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ဢီးႁႂ်ႈၵူၼ်းႁဝ်းႁဵတ်းသေၸိူဝ်ႉသေယၢင်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်ငဝ်းလၢႆးၾၢႆႇလႅင်ႊမိူင်း ၸိူဝ်ႉၼင်ႇဝႃႈ ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်ယူႇၸမ်ပၢင်ႇလၢႆႇၼမ်ႉၼႆႉ ၽိင်ႈ မိူင်းလႄႈသင် ထုင်းမိူင်းလႄႈသင် မီးမဵဝ်းၼိူင်ႈႁင်းၵွၺ်းသေ၊ ၸိုင်ႈမိူင်းၸိူဝ်းယူႇ ပၢင်ႇလၢႆႇသၢႆး သမ်ႉ ၽိင်ႈမိူင်းလႄႈသင် ထုင်းမိူင်းလႄႈသင်ၶဝ်ၵေႃႈ မီးႁင်းၵွၺ်းၶဝ်ထႅင်ႈမဵဝ်းၼိူင်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။

ၾိင်ႈတႅတ်ႈၶေႃႈထီႈ (4) တႄႉ ႁပ်ႉႁၼ်ဝႃႈ တၢင်းယုမ်ႇယမ်ၼႂ်းသႃႇသၼႃႇ သၢင်ႇႁၢင်ႊတၢင်း ႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈၵူၼ်းႁဝ်း ႁႂ်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ၵႂႃႇ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ တၢင်းယုမ်ႇယမ်ၼႂ်းသႃႇသၼႃႇၼႆ့ ပဵၼ်လွင်ႈ မၵ်းၶၢၼ်းၼိူဝ်ၵူၼ်းႁဝ်းဝႃႈ ထုၵ်ႇလီၵေႃႇသၢင်ႈတူင်ႇဝိူင်းၵူၼ်းတူဝ်ၵဝ်ႇ ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။

ၾိင်ႈတႅတ်ႈၶေႃႈထီႈ (5) တႄႉ ႁပ်ႉႁၼ်ဝႃႈ လွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈၾၢႆႇပၢႆးသၢႆႊၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈတူင်ႇဝိူင်း ၵူၼ်းႁဝ်း မီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ၊ တူဝ်ယၢင်ႇ ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်မီးလွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႇၾၢႆႇပၢႆးသၢႆႊၼႆႉ ပၵ်းပိူင်တူင်ႇ ဝိူင်းၵူၼ်းၶဝ် ပဵၼ်မဵဝ်းၼိူင်ႈသေ၊ ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်ဢမ်ႇမီးလွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈၾၢႆႇပၢႆးသၢႆႊၼႆႉ ပၵ်းပိူင်တူင်ႇ ဝိူင်းၵူၼ်းၶဝ် ပဵၼ်ထႅင်ႈမဵဝ်းၼိူင်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။

ၾိင်ႈတႅတ်ႈၶေႃႈထီႈ (6) ၼႆႉ ပဵၼ်ၾိင်ႈတႅတ်ႈ ဢၼ်မႂ်ႇလႃႈလိုၼ်းသုတ်းယဝ်ႉ။ ၾိင်ႈတႅတ်ႈၶေႃႈ ၼႆႉ မီးၵူၼ်းယုမ်ႇယမ်ၼမ်ထီႈသုတ်းယဝ်ႉ။ ၾိင်ႈတႅတ်ႈၶေႃႈၼႆ့ႁပ်ႉႁၼ်ဝႃႈ တႃႇတေပွင်ႇၸႂ်ဝႃႈ ဢီႈသင် ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းႁဝ်း ႁဵတ်းဢၼ်ၶဝ်ႁဵတ်းၼၼ်ႉၼႆၸိုင် လူဝ်ႇလႆႈလုၵ်ႉတီႈ ပၢႆးလႅင်ႊတိုၼ်းၵူၼ်း (Anthropology) လႄႈ ပၢႆးလႅၼ်ႊၵၼ်ႊၵူၼ်း(Sociology) သွင်ပၢႆးၼႆႉသေ လဵပ်ႈႁဵၼ်းဢဝ်ၼႆယဝ်ႉ။ ၾိင်ႈတႅတ်ႈၶေႃႈ ၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈတီႈပွင်ႇပၢႆးသၢႆပိုၼ်းလႅၵ်ႈလၢႆႊၵႂႃႇဝႃႈ ပၢႆးပိုၼ်းၼႆႉ ဢမ်ႇၵွၺ်းမၢႆထိုင်ဝႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈတၢင်း ဢၼ်ၵိူတ်ႇပဵၼ်မႃး မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၼၼ်ႉၵွၺ်း၊ မၼ်းႁူမ်ႈပႃးထိုင် လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၵိူတ်ႇပဵၼ်ယူႇၼႂ်းယၢမ်း ၸင်ႇၼႆႉ ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

လၵ်းထၢၼ်ၾၢႆႇသၢႆပိုၼ်း

ၶေႃႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်းၼႆႉ ယူႇတီႈၶေႃႈၵႅမ်း(Fact)မၼ်းဢၼ်ပဵၼ်ၶေႃႈတေႉတေႉမၼ်း။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈၶေႃႈၵႅမ်းမၼ်း တိူဝ်းမီးၸၼ်ႉမီးထၢၼ်ႈၼၼ်ႉ သမ်ႉမီး “လၵ်းထၢၼ်”(သၢၵ်ႈသေႇ) မၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ၸဝ်ႈပၢႆးပိုၼ်းၶဝ်ၸင်ႇလႆႈပိုင်ႈလၵ်းထၢၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေ ထတ်းသၢင် ၸၵ်းယွၺ်ႈပၢႆးပိုၼ်း။

လၵ်းထၢၼ်ၾၢႆႇပၢႆးပိုၼ်းၼႆႉ မီးဝႆႉယူႇတင်းၼမ်၊ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ၵႂၢမ်းသိုပ်ႇၶႆႊၵၼ်၊ ဢႃႈပုမ်ႇၶဝ် ၸိူဝ်းၼႆလႄႈသင်၊ ဢွင်ႈတီႈၵဝ်ႇၵႄႇၸိူဝ်းၼႆလႄႈသင်၊ ၶူဝ်းၶွင်ၵဝ်ႇၵႄႇၸိူဝ်းၼႆႉလႄႈသင်၊ လိၵ်ႈလၢႆး ၵဝ်ႇၵႄႇၸိူဝ်းၼႆႉလႄႈသင်၊ ပိုၼ်းမိူင်း၊ ၶိူဝ်းမိူင်း၊ ၾူးပိုၼ်း ဢိၵ်ႇတင်း ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉလၢႆးတင်းၼမ် တင်းလၢႆ ၸိူဝ်းၼႆႉလႄႈသင်ယဝ်ႉ။ လၵ်းထၢၼ် ဢၼ်မီးၵႃႊၶၼ်ပုၼ်ႈတႃႇပၢႆးပိုၼ်းတႄႉၵေႃႈ ပဵၼ်လၵ်း ထၢၼ် ဢၼ်တိုၼ်းမီးဝႆႉၶေႃႈတေႉမၼ်း ၼင်ႇပၵ်းၵဝ်ႇပိူင်ၵဝ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

တႃႇတေထတ်းသၢင်ႁူႉဝႃႈ လၵ်းထၢၼ်ဢၼ်လႂ် မီးလွင်ႈၼႄႉၼွၼ်းတႅတ်ႈၼႅတ်ႈၵႃႊႁိုဝ်ၼႆ ၼၼ်ႉ ပိူင်လူင်မၼ်း လၵ်းထၢၼ်ၼႂ်းသၢႆပိုၼ်းၼႆႉ ၸႅၵ်ႇဝႆႉယူႇ 2 ၸၢဝ်း။

လၵ်းထၢၼ်ၸၢဝ်းႁႅၵ်ႈ - မၢႆထိုင်လိၵ်ႈမၢႆတွင်း ဢမ်ႇၼၼ် ၶေႃႈမွၵ်ႇၶႆႊၽူႈၸိူဝ်းဢၼ်ယၢမ်ႈ ထူပ်းၺႃးလွင်ႈတၢင်းမၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၽူႈၸိူဝ်းၵဵဝ်ႇၶွင်ႈၵၼ်တင်းလွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၵိူတ်ႇပဵၼ်၊ ဢမ်ႇၼၼ် ၽူႈဢၼ်ယၢမ်ႈယူႇမႃးၼႂ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၵိူတ်ႇပဵၼ်။ ၸိူင်ႉၼင်ႇဝႃႈ လၵ်းထၢၼ်ဢၼ်ၵဝ်ႇၵႄႇႁိုင်ႁီး ၸိူဝ်းပဵၼ် လိၵ်ႈၶႅၵ်းႁိၼ်၊ ၶူးဝဵင်းလႄႈသင်၊ ဝတ်ႉဝႃးၽႃသိူဝ်ႇလႄႈသင်၊ ၵွင်းမူးၵဝ်ႇလႄႈသင်၊ ႁုၼ်ႁၢင်ႊပၼ်ႈ ႁုၼ်ႇႁၢင်ႊသွၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉလႄႈသင် ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆယဝ်ႉ။

လၵ်းထၢၼ်ၸၢဝ်းသွင် - မၢႆထိုင် လိၵ်ႈမၢႆတွင်း ဢမ်ႇၼၼ် ၶေႃႈမွၵ်ႇၶႆႊ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၵိူတ်ႇပဵၼ်မႃး- ၸၢင်ႊပဵၼ်လႆႈၵေႃႈ လႆႈမႃးတီႈၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းၸွမ်းလွင်ႈတၢင်း ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ သိုပ်ႇၶႆႊသိုပ်ႇ မွၵ်ႇလၢတ်ႈၼေၵၼ်မႃး ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။

လၵ်းထၢၼ်တင်းသွင်မဵဝ်းၼႆႉ ဢၼ်လႂ်တိူဝ်းမီးလွင်ႈလီယုမ်ႇ ႁိုဝ် ၵႂ်ႈၸမ်ၵၼ်တင်းလွင်ႈပိူင် ပဵၼ်တေႉၵႃႊႁိုဝ်ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ မၼ်းဢိင်ၼိူဝ်ငဝ်းလၢႆးသွင်ပိူင်။ ငဝ်းလၢႆထီႈၼိူင်ႈ - ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ ယိူင်းဢၢၼ်းၽူႈတႅမ်ႈမၢႆ။ မၢင်ႊၵေႃႉ တင်ႈၸႂ်တႅမ်ႈမၢႆ ပုၼ်ႈတႃႇၾၢင်ႉႁႂ်ႈတွင်းၵိုမ်း။ မၢင်ႊၵေႃႉ တႅမ်ႈမၢႆ တႃႇတေပၢႆးၼေတၢင်ႇၵေႃႉ။ မၢင်ႊၵေႃႉ တႅမ်ႈမၢႆ ပိုၼ်တႃႇသူၼ်းတုမ်ႊ။ ၸင်ႇဝႃႈ လွင်ႈတႅတ်ႈၼႅတ်ႈၼႄႉ ၼွၼ်းလၵ်းထၢၼ်ၼၼ်ႉ မၼ်းယူႇတီႈဝႃႈ ယိူင်းဢၢၼ်းၽူႈတႅမ်ႈမၢႆမၼ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢီႈသင်ၼႆယဝ်ႉ။ တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း ၶေႃႈၸီႉသင်ၽွင်းယၢမ်းၵၢၼ်သိုၵ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၶေႃႈၸီႉသင် လုၵ်ႉတီႈလုမ်းၽွင်းတၢင်ႇ ၸူးထိုင်ၶုၼ်ၽွင်းတၢင်ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊသွၼ်ႇဝႃႈ ပဵၼ်လိၵ်ႈလၢႆး ဢၼ်မီးလွင်ႈမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈတေႉတေႉထီႈသုတ်းယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈဝႃႈ မၼ်းပိူင်းၼႄပၼ် ယိူင်းဢၢၼ်းလႄႈငဝ်းလၢႆးတူၼ်ႈၸႂ်ၶွင်ၵူၼ်းၵေႃႉ သူင်ႇမၼ်း မိူဝ်ႈၶၢဝ်းယၢမ်းၼင်ႇၼၼ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ငဝ်းလၢႆးထီႈသွင်ၸမ်း လူဝ်ႇတူၺ်းတီႈၼမ်ႉသဵင် ၶွင်ၽူႈၵေႃႉတႅမ်ႈမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ငဝ်းလၢႆးထီႈသၢမ်- ၸဝ်ႈပၢႆးပိုၼ်း ၸိူဝ်းဢၼ်ၸႂ်ႉလွၵ်းလၢႆးပၢႆးသၢႆ ပိုၼ်းသေ တႅမ်ႈမၢႆဝႆႉၼၼ်ႉ မီးငဝ်းလၢႆးႁဵတ်းႁႂ်ႈလၵ်းထၢၼ် တိူဝ်းမီးၵႃႊၶၼ်လိူဝ်ၵဝ်ႇ။

တေလႆႈႁၼ်ဝႃႈ ပၢႆးသၢႆပိုၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈတၢင်းၼႂ်းၵႄႈလၵ်းထၢၼ် လႄႈ ၸဝ်ႈပၢႆးပိုၼ်းၶဝ်။ ပေႃးဝႃႈဢမ်ႇမီးလၵ်းထၢၼ်ၸိုင် ၸဝ်ႈပၢႆးပိုၼ်းၵေႃႈ ႁူႉတေဢမ်ႇတႅမ်ႈပိုၼ်းလႆႈ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ လၵ်းထၢၼ်ၵႃႊၶႂ်ႈတႅတ်ႈၼႅတ်ႈၼႄႉၼွၼ်းတၢၼ်ႇႁိုဝ်ၵေႃႈလၢႆး သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ ဢမ်ႇမီးၸဝ်ႈပၢႆးပိုၼ်းၶဝ် ဢဝ်မႃးၸႂ်ႉတိုဝ်းၵေႃႈ လၵ်းထၢၼ်ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီးၵႃႊၶၼ် ဢမ်ႇမီးယိူင်းဢၢၼ်းသင်ယဝ်ႉ၊ ဢမ်ႇၼၼ် သင်ၸိူဝ်ႉၽူႈၸႂ်ႉတိုဝ်းလၵ်းထၢၼ် ဢဝ်မႃးၸႂ်ႉတိုဝ်းၽိတ်းပိူင်ႈၵႂႃႇၵေႃႈ တေႁဵတ်းႁႂ်ႈလၵ်းထၢၼ်မၼ်း ၽိတ်းပိူင်ႈၸွမ်းၵႂႃႇထႅင်ႈ။ ၸဝ်ႈပၢႆးပိုၼ်းၼႆႉ လူဝ်ႇလႆႈၶတ်းၸႂ်ႁႃလွင်ႈတေႉဢၼ်လႆႈမႃးတီႈလၵ်းထၢၼ် ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၵိုၵ်းပႃးတင်းတၢင်းႁူႉ လႄႈ တူဝ်ထူပ်းၼႂ်းၸူဝ်ႊပၢၼ်သေယဝ်ႉ ဢဝ်မႃးထတ်းသၢင်ၸၵ်းယွၺ်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇၼၼ် တေလႆႈဝႃႈ ၸဝ်ႈပၢႆးပိုၼ်း လႄႈ လၵ်းထၢၼ်ၼႆႉ တေလႆႈပဵၼ်တင်းၾၢႆႇ ပၼ်လႄႈၾၢႆႇႁပ်ႉတေႃႇၵၼ်၊ လၵ်းထၢၼ် ပၼ်လွင်ႈတေႉႁႂ်ႈၸဝ်ႈပၢႆးပိုၼ်း၊ ၸဝ်ႈပၢႆးပိုၼ်းသမ်ႉ လူဝ်ႇလႆႈ ပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇႁႂ်ႈလၵ်းထၢၼ် ၼႆယဝ်ႉ။

ငဝ်းလၢႆးၼႂ်းပိုၼ်း ဢၼ်ၽွမ်ႉႁပ်ႉၵၼ်ဝႃႈ ယုမ်ႇယမ်လႆႈၼႄႉၼွၼ်းယဝ်ႉၼႆၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇလူဝ်ႇလႆႈပဵၼ်ယူႇၾၢင်ႁၢင်ႊၸိူဝ်ႉၼၼ်ၵႂႃႇတိၵ်းတိၵ်း၊ ပိုၼ်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ မၼ်းလႅၵ်ႈလၢႆႊယူႇၵူႊၶၢဝ်းယၢမ်း။ ပေႃးမီးလၵ်းထၢၼ်ဢၼ်ယုမ်ႇယမ်လႆႈၼၼ်ႉမီးမႃး လၵ်းထၢၼ်မႂ်ႇဢိတ်းဢွၼ်ႇၵွၺ်းၵေႃႈ သင် မီးၼမ်ႉၼၵ်းပဵင်းပေႃးၸိုင် ၸၢင်ႊလႅၵ်ႈလၢႆႊပႅတ်ႈ လွင်ႈတၢင်းၼႂ်းပိုၼ်းလႆႈ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ပေႃးထူပ်းလၵ်း ထၢၼ်မႂ်ႇယဝ်ႉၵေႃႈ တေႁိပ်ႈတႅပ်းတတ်းၵႂႃႇၵမ်းလဵဝ်ၵေႃႈ ပႆႇလႆႈၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၵွပ်ႈဝႃႈ ပိုၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈ တၢင်းဢၼ်ပဵၼ်မႃးယဝ်ႉ မိူဝ်ႈယၢမ်းၵွၼ်ႇ။ လၵ်းထၢၼ်ဢၼ်ထူပ်းႁၼ်ၼၼ်ႉ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ ဢမ်ႇပႆႇ မႅၼ်ႈငမ်ႇ ၸွမ်းၼင်ႇၶေႃႈဢၼ်လူဝ်ႇၼၼ်ႉၸိုင် လူဝ်ႇလႆႈပႂ်ႉထႅင်ႈသေ ၵွၺ်ႈႁႃလၵ်းထၢၼ်မႂ်ႇမႃးၽိူမ်ႉ ထႅင်ႈယူႇယဝ်ႉ။

ၸဝ်ႈပၢႆးပိုၼ်း လႄႈ လွၵ်းလၢႆး ပၢႆးသၢႆပိုၼ်း

ၸဝ်ႈပၢႆးပိုၼ်းဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းၵေႃႉဢၼ်သိုပ်ႇၶႆႈၶူၼ်ႉသွၵ်ႈႁႃ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇ လူၺ်ႈတၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈၵူၼ်းႁဝ်း မိူဝ်ႈယၢမ်းဢၼ်ပူၼ်ႉမႃး။ လူဝ်ႇလႆႈပိုတ်ႇလႅင်းၼေလႆႈ ငဝ်းလၢႆးၵိူတ်ႇပဵၼ်မႃးၼၼ်ႉ ၵိုၵ်းႁွမ်းတင်းဢွင်ႈတီႈ၊ ၶၢဝ်းယၢမ်း တေႃႇပေႃးထိုင်ၽူႈၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ်ၵဵဝ်ႇၶွင်ႈ။ လူဝ်ႇလႆႈၸီႉၸႅင်ႈၼေလႆႈ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်မႃး လႄႈ လူဝ်ႇလႆႈသွၵ်ႈႁႃပႃး “လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇ” ၼႂ်းၵႄႈလွင်ႈတၢင်း ဢၼ်ၼိူင်ႈလႄႈဢၼ်ၼိူင်ႈ။ ၸင်ႇဝႃႈၸဝ်ႈပၢႆးပိုၼ်းၼႆႉ လူဝ်ႇလႆႈပဵၼ်ၵူၼ်း ဢၼ်ဝၢင်းတူဝ်ပဵၼ်ၵၢင် လႄႈ ပႂ်ႉပႃးၶေႃႈမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈလွင်ႈတၢင်းဢၼ်ပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈလႆႈထီႈသုတ်းယဝ်ႉ။

လွင်ႈတၢင်းမိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃးၼႆႉ မီးၽူႈၾၢင်ႉၵႅမ်း၊ ၽူႈတွင်းမၢႆ လႄႈ ၽူႈတႅမ်ႈမၢႆ ၵဵပ်းတွမ်ႊဝႆႉ ၼင်ႇ လႆႈလၢတ်ႈမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၢင်ႊၸိူဝ်ႉမၢင်ႊလွင်ႈၵေႃႈ ၸၢင်ႊတေမီးၶေႃႈၽိတ်းပိူင်ႈလႄႈၶေႃႈတူၵ်းႁူင်ႈ တူၵ်းႁၢႆဝႆႉယူႇၽွင်ႈ။ ၸဝ်ႈပၢႆးပိုၼ်းၶဝ် ၸင်ႇလႆႈမီးမႃးလွၵ်းလၢႆးၵၢၼ်လမ်းတိုၼ်း လႄႈ လွၵ်းလၢႆးပၢႆး ၼေၶေႃႈမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈၸိုဝ်ႈၸႂ်ႈၼႂ်းပိုၼ်း ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ “လွၵ်းလၢႆးပၢႆးသၢႆပိုၼ်း” ၼႆၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ဢွၼ် တၢင်းသုတ်း ၸဝ်ႈပၢႆးပိုၼ်းၼႆႉ လူဝ်ႇလႆႈပဵၼ်ၵူၼ်းၵေႃႉဢၼ်မေႃလိူၵ်ႈ၊ မေႃလိူၵ်ႈႁႃလၵ်းထၢၼ် ဢၼ် ၵပ်းၵၢႆႇတင်းလွင်ႈတၢင်းငဝ်းလၢႆး၊ လူဝ်ႇမေႃၸႅၵ်ႇၽႄဝႃႈ ဢၼ်လႂ်ၵပ်းၵၢႆႇတင်းငဝ်းလၢႆးၵိူတ်ႇပဵၼ်မႃး ဢၼ်လႂ်သမ်ႉ ၵွၺ်းပဵၼ်ဢၼ်ၵမ်ႉဢၼ်ၵႅမ်။ ၸိူင်ႉၼင်ႇဝႃႈ ၸဝ်ႈပၢႆးပိုၼ်းၶဝ်ႈ လႅပ်ႈတေၸႂ်ႉတိုဝ်းဢႃႈပုမ်ႇ ႁႂ်ႈပဵၼ်လွင်ႈၵမ်ႉထႅမ်တိူဝ်းႁၼ်ႁွင်ႊႁၼ်ႁွၺ်းလွင်ႈတၢင်းဢၼ်ပဵၼ်မႃးမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ မိူဝ်ႈယင်းပႆႇမီး လိၵ်ႈပိုၼ်းၶိူဝ်းမိူင်းလႂ်ၸိူဝ်းၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးမႃးၸင်ႇၵွၺ်ႈၸႂ် ႁၢင်ႊႁိၼ်ထၢင်ႇၶဝ်လႄႈသင်၊ ၶိူင်ႈငိုၼ်းၶႅပ်းငိုၼ်းလႄႈသင်၊ သၢၵ်ႈႁိၼ်ဢၼ်ၵိုတ်းလိူဝ်ဝႆႉ ဢွင်ႈၵဝ်ႇဢွင်ႈမွၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉလႄႈသင်မႃးပဵၼ်လွင်ႈတႃႇၼႄလၵ်းထၢၼ်ဝႃႈ ၶေႃႈမွၵ်ႇၶႆႊၼႂ်းဢႃႇပုမ်ႇဢႃႈပုမ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မၼ်းၸိုဝ်ႈမၼ်းၸႂ်ႈတေႉ ယူႇ ၼႆယဝ်ႉ။

ၵၢၼ်ငၢၼ်းထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈတႄႉၵေႃႈ ပဵၼ်ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႆႈထတ်းသၢင်တူၺ်းဝႃႈ ၶေႃႈမုၼ်းဢၼ် လႆႈမႃးပုၼ်ႈတႃႇတေပဵၼ်လၵ်းထၢၼ် လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၵိူတ်ႇမႃးမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၼၼ်ႉ မၼ်းမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈတၢၼ်ႇလႂ်ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးၼႆႉယဝ်ႉၸင်ႇ လူဝ်ႇလႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်းၵၢၼ်ထတ်းသၢင်သေ ၸႅၵ်ႇၽႄဝႃႈ ၶေႃႈ မၢၼ်ႇမႅၼ်ႈၶေႃႈလႂ်ၶေႃႈၼၼ်ႉၼႆႉ မီးလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်၊ ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ လူဝ်ႇလႆႈႁႃငဝ်ႈႁၢၵ်ႈဝႃႈ ၵွပ်ႈသင် လွင်ႈတၢင်းၼိူင်ႈဢၼ်လႆႈၵိူတ်ႇၶိုၼ်ႈမႃး။ ၵွပ်ႈဝႃႈ ၸဝ်ႈပၢႆးပိုၼ်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၵွမ်ႉၵွၺ်း တေလႆႈမေႃတႅမ်ႈမၢႆလွင်ႈတၢင်းဢၼ်ပဵၼ်ပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉၵွၺ်း မၼ်းယူႇတီႈဝႃႈ ၶဝ်မေႃပိုတ်ႇပၢႆးၼေ လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၼၼ်ႉ မီးတေႃႇၵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်လႄႈသင်၊ လွင်ႈတၢင်းမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၼၼ်ႉ သမ်ႉမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈတေႃႇထိုင် ငဝ်းလၢႆးယၢမ်းၸင်ႇၼႆႉၸိူင်ႉႁိုဝ်ၸိူင်ႉႁႃၼႆလၢႆလၢႆ လူးၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။

ၸဝ်ႈပၢႆးပိုၼ်းၶဝ် လႆႈတမ်းဝၢင်းလွၵ်းလၢႆးလမ်းတိုၼ်း လႄႈ လွၵ်းလၢႆးထတ်းသၢင်သၢႆပိုၼ်းမႃး လီငၢမ်းၸိူင်ႉၼႆယဝ်ႉသေ ႁဵတ်းသၢႆပိုၼ်းပဵၼ်မႃး “ပၢႆး”ဢၼ်ၼိူင်ႈယဝ်ႉသေတႃႉၵေႃႈ တီႈတေႉမၼ်းယူႇ တီႈလၵ်းပိူင်လူင်ဢၼ်ဝႃႈ ၸဝ်ႈပၢႆးပိုၼ်းၼႆႉ လူဝ်ႇတိုဝ်းၵမ်ႊဝႆႉလၵ်းဢၼ်ဝႃႈ တေၵၢဝ်ႇလၢတ်ႈၼေ လွင်ႈ တေႉ ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈၵွၺ်း- ဢမ်ႇဝႃႈလွင်ႈတၢင်းမၼ်းတေႁၢင်ႊၸႃႉတၢၼ်ႇလႂ်ၵေႃႈလၢႆး ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

လွၵ်းလၢႆးၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း ပၢႆးသၢႆပိုၼ်း

ၶေႃႈထၢမ် ဢၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပိုၼ်းၶဝ် ၵႆႉလႆႈၺႃးတႄႉၵေႃႈ ပဵၼ်ဢၼ်ဝႃႈ “ၵွပ်ႈသင်လႄႈ ႁဵၼ်းပၢႆးပိုၼ်း” ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းတႄႉၵေႃႈဝႃႈ ဢဝ်ၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်မၼ်းၸိုင် ၵူၼ်းႁဝ်းလႆႈၸႂ်ဝူၼ်ႉထိုင်ၶိုၼ်းလွင်ႈမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇပူၼ်ႉမႃး၊ ၼွၵ်ႈသေဝူၼ်ႉထိုင်ၶိုၼ်းလွင်ႈတူဝ်ၵဝ်ႇယဝ်ႉၼၼ်ႉ ယင်းဝူၼ်ႉထိုင်ပႃး လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇတင်းတူင်ႇဝိူင်းၵူၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် မူႇမုၵ်ႉၸုမ်းၵူၼ်းဢၼ်တိူဝ်းယႂ်ႇလူင်၊ ဝူၼ်ႉထိုင်ၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ်ႁုင်ႈႁိူင်းမႃး မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ၊ ဝူၼ်ႉထိုင်လွင်ႈယိၼ်ႇငႄႈၽိင်ႈထုင်းဢၼ်ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃး။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ႁပ်ႉႁၼ်ဝႃႈ ပေႃးႁူႉပွင်ႇလွင်ႈပဵၼ်မႃးမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇယဝ်ႉၼႆၸိုင် တေၸၢင်ႊၸွၺ်ႈႁႂ်ႈၵေႈ လိတ်ႈလွင်ႈၶွင်ႈၶမ်ဢၼ်ၵိူတ်ႇပဵၼ်ယူႇယၢမ်းၸင်ႇၼႆႉလႆႈ ၼႆယဝ်ႉ။

ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈယဝ်ႉ ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶိုၼ်း ပိုၼ်းပူၼ်ႉမႃးဝၼ်းလင်ၼၼ်ႉ ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၵိုင်ႈလီ လႆႈယိပ်းၵမ်ႊမၼ်ႈ လွင်ႈတၢင်း 2 မဵဝ်းဝႆႉယူႇ။

လွင်ႈတၢင်းထီႈၼိူင်ႈ - တေႁဵတ်းႁိုဝ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးပိုၼ်း ႁႂ်ႈပဵၼ်ပၢႆးဢၼ်တေႉတေႉ မီးလၵ်းပိူင် လႄႈ မီးလွင်ႈတၢင်း(မီးယွၼ်ႉမီးတွၼ်း)။ ၼႂ်းလွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၼႆႉ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼၼ်ႉ လူဝ်ႇလႆႈ ပွင်ႇၸႂ်ဝႃႈ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ႁဝ်းတေၶႂ်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၼၼ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လွင်ႈဢီႈသင်တေႉတေႉၼႆၵွၼ်ႇ။ ယဝ်ႉၵေႃႇၸင်ႇသိုပ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ ၵွပ်ႈသင်လႄႈ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ႁဝ်းၶႂ်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၼၼ်ႉ မၼ်းၵိူတ်ႇၶိုၼ်ႈပဵၼ်မႃး။ သိုပ်ႇၼၼ်ႉ ၸင်ႇသမ်ႉတူၺ်းဝႃႈ ဝၢႆးသေၵိူတ်ႇလွင်ႈတၢင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ ၽွၼ်းသိုပ်ႇဢၼ်တၢမ်းမႃးၸွမ်းပဵၼ်ဢီႈသင်လၢႆလၢႆ။ သင်ၸိူဝ်ႉလွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၼၼ်ႉဢမ်ႇၵိူတ်ႇပဵၼ်မႃးၸိုင် ၽွၼ်းမၼ်းသမ်ႉ တေပဵၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇႁိုဝ်လၢႆလၢႆၸိူဝ်းၼႆႉလႂ်ယဝ်ႉ။

လွင်ႈတၢင်းထီႈသွင်- တေႁဵတ်းႁိုဝ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆပိုၼ်း ႁႂ်ႈပေႃးၵႂ်ႈၸမ်လွင်ႈပဵၼ်တေႉၼၼ်ႉ ထီႈသုတ်းၼႆယဝ်ႉ။ ၶေႃႈၼႆႉၸမ်း ၸဝ်ႈပၢႆးပိုၼ်းၵူႊၵေႃႉ လူဝ်ႇလႆႈၼပ်ႉသွၼ်ႇဝႃႈ ပဵၼ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းတူဝ်ၵဝ်ႇ ၼႂ်းၵၢၼ်ပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇပၢႆးသၢႆပိုၼ်းယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ၶေႃႈၼႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉပဵၼ်တီႈထဵင်ထွင်ၵၼ်ယူႇဝႃႈ ၸဝ်ႈပၢႆးပိုၼ်းၼိူင်ႈၵေႃႉၼႆႉ ၵိုင်ႇလီပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇလွင်ႈတၢင်းဢၼ်ႁဝ်းလဵပ်ႈႁဵၼ်းယူႇၼၼ်ႉ ၵႂၢင်ႈၵႆတၢၼ်ႇလႂ်။ လိုၼ်းသုတ်းတႄႉ ၵေႃႈ ဢၼ်ၽွမ်ႉႁပ်ႉမိူၼ်ၵၼ်တႄႉ ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ဝႃႈ ၸဝ်ႈပၢႆးပိုၼ်းၼႆႉ ၵိုင်ႇလီဝႆႉၸႂ်ၽိူၵ်ႇၸိုၼ်ႈၶၢဝ်သႂ်(ၽႃႇၵၢင်ဝၢင်းၶိုင်ႈ)သေ ပိုတ်ႇတီႈပွင်ႈၶေႃႈမုၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် လၵ်းထၢၼ် ဢၼ်လႆႈမႃးၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။ သင်ဝႃႈ ၸဝ်ႈပၢႆးပိုၼ်းၼၼ်ႉသမ်ႉ ၵုမ်ႇႁႃၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်တေႉယူႇၵွၺ်း သေ သမ်ႉဢမ်ႇၶတ်းၸႂ်ပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇၶေႃႈမုၼ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇၵိုင်ႇႁွင်ႉၽူႈၼၼ်ႉဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးပိုၼ်း၊ ၵူၺ်းတေလႆႈႁွင်ႉဝႃႈ ၽူႈႁႃၶေႃႈမုၼ်း(ၶေႃႈၵႅမ်း)ၼႆၵွၺ်းယဝ်ႉ။

ၼႂ်းၵၢၼ်ပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇပၢႆးသၢႆပိုၼ်းၼၼ်ႉ ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၶဝ်လူဝ်ႇလႆႈပွင်ႇၸႂ်ဝႆႉဝႃႈ ပၢႆးပိုၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်ပၢႆးဢၼ်မီးဝႆႉပိူင်ၾၢင်ႁင်းမၼ်း၊ မီးယိူင်းဢၢၼ်းတႃႇတေႁႃလွင်ႈတၢင်းႁႂ်ႈႁူႉဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းႁဵတ်းဢီႈသင်၊ ၵွပ်ႈသင်လႄႈႁဵတ်း။ ၵွပ်ႈၼႆ ၽွၼ်းလီၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၵၢၼ်သွပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆပိုၼ်းၼႆ့ ဢမ်ႇၸႂ်ႈပုၼ်ႈတႃႇၵိူတ်ႇၸႂ်ႁၵ်ႉၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်း။ ၵူၺ်းၼႃႇ ပဵၼ်ၵၢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းႁဝ်းႁူႉၸၵ်းတူဝ်ၵဝ်ႇၶိုၼ်း၊ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းႁဵတ်းဢီႈသင်လႆႈတၢၼ်ႇလႂ်၊ ႁဵတ်းလွင်ႈလီလႆႈတၢၼ်ႇလႂ်၊ ႁဵတ်းလွင်ႈႁၢႆႉတၢၼ်ႇလႂ် လႄႈ ၵွပ်ႈသင်လႄႈႁဵတ်းၼႆယဝ်ႉ။ သင်ႁဝ်းယွမ်းႁပ်ႉၶေႃႈဢၼ်ဝႃႈ ပၢႆးသၢႆပိုၼ်းၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈပဵၼ်ၶိူင်ႈမိုဝ်း တႃႇၵမ်ႉထႅမ်ႁႂ်ႈၵိူတ်ႇမႃးပၢႆးဝူၼ်ႉႁၵ်ႉၸၢတ်ႈၸိုင် ဢမ်ႇပေႃးၵႆႉၸၢင်ႊမီးၵၢၼ်ပိုတ်ႇ တီႈပွင်ႇပၢႆးပိုၼ်းဝႃႈ ထုၵ်ႇလီပိုတ်ႇပၢႆးၼေၶေႃႈလႂ်ၵွၺ်းလႄႈ ၶေႃႈလႂ်သမ်ႉဢမ်ႇၵိုင်ႇလီပိုတ်းပၢႆးၼေၼႆၼၼ်ႉသင်ယဝ်ႉ။

ပိုၼ်းၵၢၼ်တႅမ်ႈပၢႆးသၢႆပိုၼ်း မိူင်းဝၼ်းတူၵ်းၶဝ်

ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆပိုၼ်းယၢမ်းမိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉ တူၵ်းယူႇတႂ်ႈႁႅင်းႁူမ်ႇငမ်း လွၵ်းလၢႆး လႄႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လုၵ်ႉတီႈမိူင်းဝၼ်းတူၵ်းမႃး။ ၵွပ်ႈၼၼ် ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးပိုၼ်းၶွင်ၵၢၼ်တႅမ်ႈပၢႆးသၢႆပိုၼ်း မိူင်းဝၼ်းတူၵ်းၶဝ်ၼႆႉ ၸင်ႇပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ၵူၼ်းလဵပ်ႈႁဵၼ်း(လုၵ်ႈႁဵၼ်း)ပၢႆးပိုၼ်းၶဝ် တေလႆႈလဵပ်ႈ ႁဵၼ်းႁူႉၸွမ်း ၼင်ႇႁိုဝ်ပေႃးတေပွင်ႇလႅင်းထိုင် ပၢႆးဢၼ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

လၢႆးၵၢၼ်တႅမ်ႈပၢႆးသၢႆပိုၼ်း ပၢၼ်ၼိူင်ႈလႄႈပၢၼ်ၼိူင်ႈၼႆႉ ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။ ၸဝ်ႈပၢႆးပိုၼ်းမိူဝ်ႈ ပၢၼ်ၵြိၵ်ႉလႄႈပၢၼ်ရူဝ်းမႅၼ်းၶဝ်ၼၼ်ႉ ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းလွင်ႈမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇတင်းၽူႈႁတ်းၵၢၼ် လႄႈ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၽူႈႁတ်းငၢၼ်ၶဝ်ႁဵတ်းသၢင်ႈမႃး။ ၸၢင်ႊႁၼ်လႆႈတူဝ်ယၢင်ႇမၼ်းတီႈၵၢၼ်ငၢၼ်းၶွင် ႁေးရူဝ်းတူဝ်းတသ်ႉ(Herodotus)၊ ထူးသီးတီးတိသ်ႉ(Thucydides)၊ ၽူဝ်းလီးပျိသ်ႉ(Polybius)၊ ထႅၵ်ႉသီးထသ်ႉ(Tacitus)ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉၼႆႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်တႅမ်ႈလိူၺ်ႈလွင်ႈတၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈၵူၼ်းႁဝ်း၊ လွင်ႈဢွင်ႇမၢင်ႇ လႄႈ လွင်ႈလူႉသုမ်းတၢင်းႁဵတ်းၵူၼ်းႁဝ်း။ ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ မီးလွင်ႈၾႃႉၽီၼိူဝ်ႁူဝ် ၶဝ်မႃးယူႇမၢင်ႊပွတ်းမၢင်ႊတွၼ်ႊသေတႃႉၵေႃႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလႄႈဝႃႈ ၾႃႉၽီၼိူဝ်ႁူဝ်ပဵၼ်ၾၢႆႇၸီႉၼၢမ်းၵမ်ႉထႅမ် ဢမ်ႇၼၼ် ၶတ်းၶႂၢင်ၵၢင်ၸႂ်ၵူၼ်းႁဝ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆပိုၼ်းၼႂ်းပၢၼ်ၼၼ်ႉၼႆႉၶဝ်ႈၸႂ် တႅမ်ႈလွင်ႈတၢင်းႁဵတ်းသၢင်ႈၵူၼ်းႁဝ်းတေႉတေႉ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၵႆႉလႄႇၼိူင်းၼေၼမ်ႉၵတ်ႉၽူႈၵူၼ်းၵေႃႉ လႂ်ၵေႃႉၼၼ်ႉ။ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ လွင်ႈလၵ်းလႅမ်ၸဝ်ႈႁေႃသႅင်ၵေႃႈ ၸၢင်ႊလၢႆႊပဵၼ်ၶုၼ်ၽီဢပ်ႉၽေႃးလူဝ်း ၵႂႃႇလႄႈသင်၊ လွင်ႈဢွင်ႇမၢင်ႇမိူင်းရူမ်းၵေႃႈ ၸၢင်ႊၼိူင်းမိူၼ် မိူင်းၽီၵႅၼ်ႇရူမ်း ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉလႂ်ယူႇယဝ်ႉ ၼွၵ်ႈသေၼႆႉ မီးလွင်ႈဝႆႉၵႃႊၶၼ်ပၢႆးပိုၼ်း ႁႂ်ႈပဵၼ်တွၼ်ႊသွၼ် ဢၼ်လႆႈမႃးတီႈတၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈ ၵူၼ်းႁဝ်း ၸိူဝ်းၼႆႉလႂ်ယူႇ။

သိုပ်ႇမႃးၼႂ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်ၵၢင်(ၼပ်ႉတႄႇဢဝ်ၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ 4 ထိုင်ၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ 13)ၼၼ်ႉ ၵၢၼ်တႅမ်ႈပၢႆးသၢႆပိုၼ်းၵေႃႈ ၾၢင်ႁၢင်ႊမၼ်းလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႊၵႂႃႇ။ ၵူၼ်းၸိူဝ်းမီးပၢႆးႁူႉမေႃၼၼ်ႉ ၵႆႉပဵၼ်ၵူၼ်း ဢၼ်ၵဵဝ်ႇၶွင်တင်းဝတ်ႉလႄႈသႃႇသၼႃႇ။ သႃႇသၼႃႇၶရိတ်ႉၵေႃႈ ၸင်ႇသမ်ႉပေႃးလႆႈၶဝ်ႈမႃးမီးႁႅင်းႁူမ်ႇ ငမ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်တႅမ်ႈပၢႆးပိုၼ်းၼႂ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်ယၢမ်းၼႆႉ။ ပိူင်ၾၢင်လၢၵ်ႇၶေႃၶွင် ၵၢၼ်တႅမ်ႈပိုၼ်းၸွမ်းၼင်ႇ လၢႆးၸၢဝ်းၶရိတ်ႉတႄႉၵေႃႈ ပဵၼ်တၢင်းယုမ်ႇယမ်ၼႂ်းလွင်ႈဢၼ်ဝႃႈ “ၾႃႉၽီတမ်းဝၢင်းမႃး” ဢၼ်ဝႃႈ ၵူႊၸိူဝ်ႉၵူႊလွင်ႈၼႆႉ ယူႇတီႈၾႃႉၸဝ်ႈသေ မၵ်းတမ်းဝႆႉယဝ်ႉယဝ်ႉ ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼႆ ၸဝ်ႈပၢႆးပိုၼ်း ၶဝ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇပေႃးသႂ်ႇၸႂ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈလွင်ႈတၢင်းသေၸိူဝ်ႉသေပိူင်ၼၼ်ႉ လိုၵ်ႉလမ်ႇၵႃႊႁိုဝ်။ ၽိူဝ်ထိုင်ယၢမ်းပၢၼ်လင်မႃး ၸုမ်းၾၢႆႇသႃႇသၼႃႇတိူဝ်းမီးႁႅင်းပွင်ႊလိူဝ်မႃးလႄႈ ၵၢၼ်ပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇသၢႆ ပိုၼ်းၵေႃႈ တိူဝ်းၵိူင်းၸူးတေႃႇပိူင်ၾၢင်လၢႆးတၢင်း ဢၼ်သႃႇသၼႃႇတမ်းဝၢင်းမႃးၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။

ၽိူဝ်ႇထိုင်မႃးၵၢၼ်ပၢၼ်ၽိုၼ်ႉၶိုၼ်းပၢႆးမွၼ်း လႄႈ ၵၢပ်ႈပၢၼ်မႄးပူၵ်းတင်ႈၶိုၼ်းသႃႇသၼႃႇ (မွၵ်ႈၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊၶရိတ်ႉ 15-17) ၼၼ်ႉ လၢႆးဝူၼ်ႉလၢႆးဢၢၼ်ႇၵေႃႈ လႆႈၵႂႃႇသႂ်ႇၸႂ်တေႃႇၶိုၼ်း ၽိင်ႈယဵၼ်ႇငႄႈၸၢဝ်းရိၵ်ႉ လႄႈ ရူဝ်းမႅၼ်းၶဝ်။ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆပိုၼ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်ၼႆႉတႄႉၵေႃႈ တိုၼ်းဢမ်ႇသႂ်ႇ ၸႂ် တေႃႇၾႃႉၸဝ်ႈသင်သေဢိတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ပိူင်လူင်ၶဝ် မႃးယူႇတီႈၸၢဝ်းၵူၼ်း၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ လႆႈမီးမႃးလွၵ်းလၢႆးၵၢၼ်ထတ်းသၢင်ပၢႆးသၢႆပိုၼ်းတိူဝ်းၸႅင်ႈလႅင်းလီလိူဝ်မႃး လႄႈ တိူဝ်းပဵၼ်ပၵ်းပဵၼ် ပိူင်မႃး။ မီးၵၢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းပၢႆးသၢႆပိုၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၶေႃႈလၵ်းထၢၼ်လႄႈ ပဵၼ်လွင်ႈပဵၼ်တၢင်းယႂ်ႇလူင်မႃး။ ၸဝ်ႈပၢႆးပိုၼ်းၼႂ်းပၢၼ်ၼႆႉ ပွင်ႇၸႂ်တၢင်းလမ်ႇလွင်ႈၶွင်လၵ်းထၢၼ်လၢႆၸိူဝ်ႉလၢႆပိူင်မႃး။ ၸင်ႇႁဵတ်းႁႂ်ႈမီး မႃးဝႃႈ ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးပိုၼ်းၼႆႉ လူဝ်ႇမီးယင်ႇႁၢၵ်ႈမၼ်ႈၵႅၼ်ႇဢိင်ၼိူဝ် ၶေႃႈလၵ်းထၢၼ်ငဝ်ႈငႃႇ ႁႂ်ႈလိုၵ်ႉလိုၵ်ႉလမ်ႇလမ်ႇၼႆယဝ်ႉ။ လၢႆးဝူၼ်ႉၸိူင်ႉၼႆ ၸၢင်ႊႁၼ်လႆႈၼႂ်းလိၵ်ႈလၢႆးၶွင် မႅၵ်ႉၶဵဝ်းဝဵလ်းလီး (Machiavelli) ဢမ်ႇၼၼ် ၼႂ်းလိၵ်ႈလၢႆးၶွင် ၵျွၼ်ႇသလၢႆႉတႅၼ်း(John Sleiden)ၼၼ်ႉယူႇ။

ၽိူဝ်ႇထိုင်မႃးၵၢပ်ႈပၢၼ် Englightment မိူဝ်ႈၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ 18 ဢၼ်ပဵၼ်ၵၢပ်ႈပၢၼ်ပၢႆးသၢႆႊတႄႇႁိူင်း လႄႈ ထၢၼ်ႈၵူၼ်းပၢၼ်ၵၢင် မီးႁႅင်းပွင်ႊၽၢႆႇၵၢၼ်မိူင်း လႄႈ ၽၢႆႇၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်းၼၼ်ႉ ၸင်ႇ လႆႈမီးမႃးတၢင်းဝူၼ်ႉဢၼ်ဝႃႈ ၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ 18 ၼႆႉ ပဵၼ်ၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ၸၢဝ်းၵူၼ်းႁဝ်း မီးလွင်ႈ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင်သေပိူၼ်ႈ ၼႂ်းသၢႆပိုၼ်းၼႆယဝ်ႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ မိူဝ်ႈဝႃႈပဵၼ်ၸိူင်ႉၼၼ် ဝၼ်းမိူဝ်းၼႃႈမႃး ၵေႃႈ လူဝ်ႇလႆႈတိူဝ်းမီးလွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင်မႃး။ ၸဝ်ႈပၢႆးပိုၼ်းၶဝ်ၵေႃႈၸင်ႇၼပ်ႉသွၼ်ႇႁၼ်ဝႃႈ ပၢႆးသၢႆ ပိုၼ်းၵူၼ်းၼႆႉ ပဵၼ် “လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင်”။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ၵၢၼ်တႅမ်ႈပိုၼ်းၵေႃႈ ၸင်ႇသမ်ႉဝၢႆႇၸူးလၢႆး ဢၼ်သင်ႇသွၼ်၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၸႂ်ႉတိုဝ်းပၢႆးသၢႆပိုၼ်း ပဵၼ်ၶိူင်ႈၵမ်ႉၵႅမ်ထႅမ်ၸွၺ်ႈ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင် ၸၢဝ်းၵူၼ်းႁဝ်း။ ၼႂ်းၵၢၼ်တႅမ်ႈပိုၼ်းၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈပၢႆးပိုၼ်းၶဝ် ဝႆႉလမ်ႇလွင်ႈယူႇ 2 ၶေႃႈ။ ၶေႃႈထီႈၼိူင်ႈ ၸီႉႁႂ်ႈႁၼ်ထိုင် တၢင်းငိူဝ်ႈလွင်ႈမဝ်းမိင်းၶွင်ၵူၼ်းသိုၵ်း၊ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း၊ ၸဝ်ႈမုၼ် ဢၼ်ၸိူဝ်းသၢင်ႈလွင်ႈ တုၵ်ႉလွင်ႈယၢၵ်ႈမႃးၼပ်ႉမိုၼ်ႇသႅၼ်မဵဝ်းမၼ်း၊ ၸီႉႁႂ်ႈႁၼ်ဝႃႈ ၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈၵိတ်ႈၶွင်ႈတေႃႇ တၢင်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင်။ ၶေႃႈထီႈသွင် -ၸီႉႁႂ်ႈႁၼ်ထိုင် လွင်ႈလီမိူဝ်ႈယၢမ်းၵွၼ်ႇပူၼ်ႉမႃး- ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ မၢင်ႊပွၵ်ႈမၢင်ႊလႂ် တေၶတ်းၶႂၢင်လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၶိုပ်ႈၼႃႇၸၢဝ်းၵူၼ်းႁဝ်းသေတႃႉၵေႃႈ ၵူၺ်းၼႃႇ သမ်ႉ ဢမ်ႇႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းႁဝ်း ၵိုတ်းယိုတ်းလွင်ႈၶတ်းၸႂ်သေႃႈႁႃလွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၶိုပ်ႈၼႃႈၾၢႆႇပၢႆးသၢႆႊ၊ ပၢႆးဝူၼ်ႉ ၶပ်ႉ၊ လႄႈ ပၢႆးၸၢင်ႊၸိူဝ်းၼႆႉၼင်ႇၵဝ်ႇ။ လိၵ်ႈလၢႆးၸဝ်ႈပၢႆးပိုၼ်းၸိူဝ်းပိူင်းၼႄၵၢပ်ႈယၢမ်းပၢၼ်ၼၼ်ႉ တႄႉၵေႃႈ ပဵၼ်လိၵ်ႈလၢႆးၶွင်ဝွလ်းတႄး(Voltaire) လႄႈ ၵိပ်ႇပွၼ်ႊ(Gibbon)ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။

တင်ႈတႄႇၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၁၉ ၼီႈမႃးၼၼ်ႉ လွၵ်းလၢႆးပၢႆးသၢႆပိုၼ်းၵေႃႈ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႊမႃးသူႇ ၸူး လွၵ်းလၢႆးပၢႆးသၢႆပိုၼ်းယၢမ်းမိူဝ်ႈလဵဝ်ႈ။ ၸဝ်ႈပၢႆးပိုၼ်း ဢၼ်ထုၵ်ႇလီၵၢဝ်ႇထိုင်တႄႉၵေႃႈ ပဵၼ်ရင်းၵႄး (Ranke)ၸၢဝ်းၸမ်ႇမၼ်ႇယဝ်ႉ။ မၼ်းလႆႈႁပ်ႉယုၵ်ႉယွင်ႈပဵၼ်ၽူႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇမႃး လွၵ်းလၢႆးၵၢၼ်တႅၵ်ႈ ယင်ႇၵႃႊၶၼ်လၵ်းထၢၼ်ၾၢႆႇပၢႆးသၢႆပိုၼ်းယဝ်ႉ။ ၶေႃႈလမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ရင်းၵႄး ပၼ်မႃးၸူးတေႃႇဝူင်းၵၢၼ်ပၢႆးသၢႆပိုၼ်းတႄႉၵေႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ဢၢၼ်းထၢႆႇႁၢင်ႊယၢမ်းပၢၼ်ၵွၼ်ႇ ႁႂ်ႈႁဝ်းလႆႈႁၼ်ၼႂ်းဝၼ်း ၸင်ႇၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ရင်းၵႄး လႆႈလၢတ်ႈဝႆႉၼႂ်းၵႂၢမ်းၼမ်း ပပ်ႉမၼ်းၵမ်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼၼ်ႉ ဝႃႈ “ပၢႆးသၢႆပိုၼ်း မီးပုၼ်ႈၽွၼ်းတႃႇတေတတ်းသိၼ်ယၢမ်းမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ၊ မီးပုၼ်ႈၽွၼ်းတႃႇတေပၼ်တွၼ်ႊ သွၼ်တေႃႇယၢမ်းၸင်ႇၼႆႉ ႁႂ်ႈပဵၼ်ၽွၼ်းလီတေႃႇယၢမ်းမိူဝ်းၼႃႈ၊ လိၵ်ႈသၢႆပိုၼ်းဢၼ်ၼႆ့ ဢမ်ႇၽႂ်ႇ ဢၢၼ်းၶႂ်ႈလႆႈဢီႈသင်သုင်လူၼ်ႉလိူဝ်၊ ၵွၺ်းၶႂ်ႈပိူင်းၼေပၼ် လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၵိူတ်ႇၶိုၼ်ႈပဵၼ်မႃးယဝ်ႉ တေႉတေႉ မိူဝ်ႈယၢမ်းၵွၼ်ႇၵွၺ်း” ၼႆယဝ်ႉ။

တေလႆႈႁၼ်ဝႃႈ လၢႆးၸဝ်ႈပၢႆးပိုၼ်းၵေႃႉၼိူင်ႈလႄႈၵေႃႉၼိူင်ႈ ပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမိူၼ် ၵၼ်။ ၵၢပ်ႈၼိူင်ႈလႄႈၵၢပ်ႈၼိူင်ႈ ပၢၼ်ၼိူင်ႈလႄႈပၢၼ်ၼိူင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ၵႂႃႇ။ ဝႃႈၼၼ်သေတႃႉၵေႃႈ ဢမ်ႇမၢႆထိုင်ဝႃႈ ပၢႆးသၢႆပိုၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ဢမ်ႇယုမ်ႇယမ်လႆႈ ၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၵူၺ်းၼႃႇ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ လၢႆးဝူၼ်ႉ ၼင်ႇဢၼ်လႆႈပၢႆးၼေမႃးၼၼ်ႉ ပိူင်းႁႂ်ႈႁၼ်ထိုင် လွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈၾၢႆႇတၢင်းပၢႆးသၢႆပိုၼ်းဝႃႈ ၽူႈ ၶဝ်ႈၸႂ်ၼႂ်းပၢႆးၼႆ့ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇတပ်ႈတေလႆႈယူႇၼိမ်ဝႆႉယူႇတီႈလဵဝ်၊ ၵူၺ်းၼႃႇ ၵိုင်ႇလီၶတ်းၸႂ်လမ်း တိုၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉသေ ယူႇတီႈၸဵင်ႇမႂ်ႇမႂ်ႇပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇထႅင်ႈတၢင်ႇမဵဝ်းထႅင်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။

ယိူင်းဢၢၼ်း ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆပိုၼ်း

ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ လွင်ႈမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၵိုတ်းၼိမ်သေတႃႉ ၵူၼ်းႁဝ်း ၼႆႉသမ်ႉ ၽႂ်ႇၶႂ်ႈႁူႉလွင်ႈမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇပူၼ်ႉမႃး ပုၼ်ႈတႃႇတၢင်းလူဝ်ႇၼႂ်းၸူဝ်ႊပၢၼ် ၸွမ်းၼင်ႇငဝ်းလၢႆး ႁိမ်းႁွမ်းၽႂ်မၼ်း။ ၵွပ်ႈၼၼ် ၽွၼ်းလီၶွင်ပၢႆးသၢႆပိုၼ်းၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈဝႃႈ တေလႆႈတွင်းလၵ်းၼီႈပီႊ မၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် ပဵၼ်ၵၢၼ်တွင်းလိၵ်ႈလၢႆးၸိူဝ်းဢၼ်ၽုတ်းမႃးၼိူဝ်ၼႃႈၸေႈၵႃႊၼၼ်ႉၵွၺ်း။ ၵူၺ်းၼႃႇ မၼ်းပဵၼ်ၵၢၼ် လွင်ႈဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်း ႁူႉၸၵ်းတူဝ်ၵဝ်ႇၶိုၼ်း။ ၶွလ်းလိင်းဝုတ်း(Collingwood) ၸဝ်ႈပၢႆး ဝူၼ်ႉၶပ်ႉၾၢႆႇ ပၢႆးသၢႆပိုၼ်းၸၢဝ်းဢိင်းၵလဵတ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈလွင်ႈ The Idea of History လႆႈ ၵၢဝ်ႇလၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈ ယိူင်းဢၢၼ်းၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆပိုၼ်းၼႆႉ မီးယူႇ 3 မဵဝ်း ၼႆယဝ်ႉ။

1. တႃႇႁူႉဝႃႈ ၵၢၼ်ပဵၼ် “ၵူၼ်း”ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢီႈသင်
2. တႃႇႁူႉဝႃႈ ၵၢၼ်ပဵၼ် “ၵူၼ်း” မဵဝ်းဢၼ်ႁဝ်းပဵၼ်ယူႇၼၼ်ႉ မၼ်းပဵၼ်ဢီႈသင်
3. တႃႇႁူႉဝႃႈ “တူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ” ၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊႁဵတ်းဢီႈသင်လႆႈတၢၼ်ႇလႂ် ၼႆယဝ်ႉ။

ပေႃးဝႃႈၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆပိုၼ်းၶဝ် လႆႈႁူႉပွင်ႇၵႃႊၶၼ်ပၢႆးသၢႆပိုၼ်းၸွမ်းၼင်ႇလၢႆးၼႆယဝ်ႉ ၸိုင် မၼ်းမိူၼ်တင်းဝူၼ်ႉၶွပ်ႈထိုင်ပႃးဝႃႈ ၵႃႊၶၼ်လွင်ႈပဵၼ် “ၵူၼ်း” ဢၼ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇပဵၼ်ယူႇၼၼ်ႉ မၼ်းဢိင်ၼိူဝ် “တၢင်းႁဵတ်း” ဢၼ်တူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇႁဵတ်းၼၼ်ႉၵွၺ်း ၼႆယဝ်ႉ။