Jump to content

မိူင်းတႆး၊ ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈ: Difference between revisions

From တႆးၽီးတီးယႃး
← Older edit

Tunsar (talk | contribs)

2 user groups
317 edits
VisualWikitext
Tunsar (talk | contribs)
Administrators, teacher
317 edits
No edit summary
Tunsar (talk | contribs)
Administrators, teacher
317 edits
No edit summary
 
(5 intermediate revisions by the same user not shown)
Line 1: Line 1:
== လွင်ႈတႄႇတင်ႈမီးမႃး ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းတႆး ==
== လွင်ႈတႄႇတင်ႈမီးမႃး ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းတႆး ==
ၸၢဝ်းတႆးလႆႈမႃးၵေႃႈတင်ႈထင်ႈသဝ်း ၼႂ်းလႅၼ်ႊတွၼ်ႊထုင်ႉသၢပ်ႇၼမ်ႉ သၢမ်မႄႈ ဢၼ်ပဵၼ် မႄႈၼမ်ႉၶွင်၊ မႄႈၼမ်ႉၵဵဝ် လႄႈ မႄႈၼမ်ႉၶူင်းၸိူဝ်းၼႆႉမႃးၶၢဝ်း ယၢမ်းတင်းႁိုင်တင်းႁီး။ လႆႈၵေႃႇသၢင်ႈပဵၼ်ႁိူၼ်းပဵၼ်ယေး မႄႈၶႂၢၵ်ႈပဵၼ်မိူင်းမႃး။ မီး သိူၵ်ႈပိုၼ်းတႆးလၢႆလၢႆၽိုၼ် ဢၼ်လၢတ်ႈထိုင်လွင်ႈဝၢၼ်ႈ ဢၼ်ပႆႇပဵၼ်ၸၼ်ႉမိူင်း၊ ၸဵမ် ဢဝ် မိူင်းမၢဝ်း၊ မိူင်းတိင် လႄႈ လၢႆလၢႆမိူင်း။ လွင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မၼ်းပဵၼ်ဢၼ် ပိူင်းၼႄ ႁႂ်ႈႁၼ်ထိုင် တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ၸၼ်ႉဝၢၼ်ႈ မိူဝ်ႈပႆႇသၢင်ႈပဵၼ်မိူင်းသေ မီးၽူႈဢုပ်ႉပွင်ၽွင်း ငမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းသိူၵ်းပိုၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ယင်းၸႅင်ႈၼႄပႃးဝႃႈ မိူဝ်ႈပႆႇမီး “ၶိူဝ်းၸဝ်ႈ ၶိူဝ်းၶုၼ်” ၶဝ်ႈမႃးၽွင်းငမ်းၼၼ်ႉ လႆႈမီးလွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈဝၢၼ်ႈ သၢင်ႈမိူင်း၊ မီးၵၢၼ်ၽွင်း ငမ်းဢၼ်ဢဝ် “ထဝ်ႈဝၢၼ်ႈထဝ်ႈမိူင်း” ဢမ်ႇၼၼ် “ပေႃႈ ဝၢၼ်ႈပေႃႈမိူင်း” ၼၼ်ႉသေ ၽွင်းငမ်းဝၢၼ်ႈမိူင်းမႃး။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ဝၢႆးမႃး ၸင်ႇလႆႈၵႂႃႇ ႁပ်ႉဢဝ် “ၶိူဝ်းၸဝ်ႈၶိူဝ်းၶုၼ်” ၶဝ်ႈမႃးႁဵတ်းၸဝ်ႈၾႃႉ။   
ၸၢဝ်းတႆးလႆႈမႃးၵေႃႈတင်ႈထင်ႈသဝ်း ၼႂ်းလႅၼ်ႊတွၼ်ႊထုင်ႉသၢပ်ႇၼမ်ႉ သၢမ်မႄႈ ဢၼ်ပဵၼ် မႄႈၼမ်ႉၶွင်၊ မႄႈၼမ်ႉၵဵဝ် လႄႈ မႄႈၼမ်ႉၶူင်းၸိူဝ်းၼႆႉမႃးၶၢဝ်း ယၢမ်းတင်းႁိုင်တင်းႁီး။ လႆႈၵေႃႇသၢင်ႈပဵၼ်ႁိူၼ်းပဵၼ်ယေး မႄႈၶႂၢၵ်ႈပဵၼ်မိူင်းမႃး။ မီးသိူၵ်ႈပိုၼ်းတႆးလၢႆလၢႆၽိုၼ် ဢၼ်လၢတ်ႈထိုင်လွင်ႈဝၢၼ်ႈ ဢၼ်ပႆႇပဵၼ်ၸၼ်ႉမိူင်း၊ ၸဵမ်ဢဝ်မိူင်းမၢဝ်း၊ မိူင်းတိင် လႄႈ လၢႆလၢႆမိူင်း။ လွင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မၼ်းပဵၼ်ဢၼ်ပိူင်းၼႄ ႁႂ်ႈႁၼ်ထိုင် တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ၸၼ်ႉဝၢၼ်ႈ မိူဝ်ႈပႆႇသၢင်ႈပဵၼ်မိူင်းသေ မီးၽူႈဢုပ်ႉပွင်ၽွင်းငမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းသိူၵ်းပိုၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ယင်းၸႅင်ႈၼႄပႃးဝႃႈ မိူဝ်ႈပႆႇမီး “ၶိူဝ်းၸဝ်ႈ ၶိူဝ်းၶုၼ်” ၶဝ်ႈမႃးၽွင်းငမ်းၼၼ်ႉ လႆႈမီးလွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈဝၢၼ်ႈ သၢင်ႈမိူင်း၊ မီးၵၢၼ်ၽွင်း ငမ်းဢၼ်ဢဝ် “ထဝ်ႈဝၢၼ်ႈထဝ်ႈမိူင်း” ဢမ်ႇၼၼ် “ပေႃႈဝၢၼ်ႈပေႃႈမိူင်း” ၼၼ်ႉသေ ၽွင်းငမ်းဝၢၼ်ႈမိူင်းမႃး။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ဝၢႆးမႃး ၸင်ႇလႆႈၵႂႃႇ ႁပ်ႉဢဝ် “ၶိူဝ်းၸဝ်ႈၶိူဝ်းၶုၼ်” ၶဝ်ႈမႃးႁဵတ်းၸဝ်ႈၾႃႉ။   


“ပိုၼ်းမိူင်းမွၵ်ႇၶၢဝ်မဝ်းလူင်” လႄႈ “ရႃႇၸဝၢင်ႇတၢၼ်းသႅၼ်ဝီ” လႆႈလၢတ်ႈ ဝႆႉဝႃႈ မိူဝ်ႈပီႊပုတ်ႉထ ၁၂၇၄၊ ပီႊၶရိတ်ႉ ၇၃၁ ၼၼ်ႉ မီးသွင်ၵေႃႉပူႇဢွၵ်ႇ ဢၼ်လႆႈ ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ပူႇသုင်တင်းၼၢႆးသႅင်ၼႆၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႆႊႁဵတ်းသူၼ် ယူႇႁိမ်းၼွင်ပုတ်း ၼႂ်း မၢၼ်ႈၸေႊတွင်ႈ ၼႂ်း “မိူင်းမၢဝ်းလူင်” ။ သွင်ပူဢွၵ်ႇမီးလုၵ်ႈၸၢႆး ၸိုဝ်ႈႁွင်ႉၶုၼ် ဢၢႆႈ ။ ဝၢႆးၶုၼ်ဢၢႆႈလႆႈၵၼ်တင်းၼၢင်းငိူၵ်ႈ ဢၼ်ယိူင်းထိုင် ၸၢဝ်းၶိူဝ်းပိုၼ်ႉမိူင်း သေ ၶိူဝ်းၶိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ လႆႈမီးတၢင်းလီဢူၵ်းလီဢၢႆ ယွၼ်ႉလႆႈၵႂႃႇၵူပ်ႉၵူႈမႅၼ်ႈတင်းၽူႈ ယိင်းတၢင်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်း။ ၼႆလႄႈ မၼ်းၸင်ႇဢဝ်လုၵ်ႈမၼ်းၵႂႃႇသိူင်ႇဝႆႉသေယဝ်ႉၸင်ႇ ၵွၺ်ႈပွၵ်ႈႁိူၼ်းမႃး။ ယဝ်ႉၵေႃႈ လုၵ်ႈၸၢႆးဢၼ်ၵိူတ်ႇမႃးၼၼ်ႉၵေႃႈ (လိူဝ်သေ ဢူႈ လႄႈ ၶိင်းဢွၵ်ႇမၼ်း တၢင်ႇပၼ်) ႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၶုၼ်တိုင်း။ ၵွပ်ႈဝႃႈ ဢူႈမၼ်းၵႂႃႇလႆႈတင်း ၼၢင်းငိူၵ်ႈ ဢၼ်ယူႇတီႈဝၢၼ်ႈတိုင်းၶေႃ ၼႆယဝ်ႉ။  
“ပိုၼ်းမိူင်းမွၵ်ႇၶၢဝ်မဝ်းလူင်” လႄႈ “ရႃႇၸဝၢင်ႇတၢၼ်းသႅၼ်ဝီ” လႆႈလၢတ်ႈ ဝႆႉဝႃႈ မိူဝ်ႈပီႊပုတ်ႉထ ၁၂၇၄၊ ပီႊၶရိတ်ႉ ၇၃၁ ၼၼ်ႉ မီးသွင်ၵေႃႉပူႇဢွၵ်ႇ ဢၼ်လႆႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ပူႇသုင်တင်းၼၢႆးသႅင်ၼႆၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႆႊႁဵတ်းသူၼ် ယူႇႁိမ်းၼွင်ပုတ်းၼႂ်းမၢၼ်ႈၸေႊတွင်ႈၼႂ်း “မိူင်းမၢဝ်းလူင်” ။ သွင်ပူဢွၵ်ႇမီးလုၵ်ႈၸၢႆး ၸိုဝ်ႈႁွင်ႉၶုၼ်ဢၢႆႈ ။ ဝၢႆးၶုၼ်ဢၢႆႈလႆႈၵၼ်တင်းၼၢင်းငိူၵ်ႈ ဢၼ်ယိူင်းထိုင် ၸၢဝ်းၶိူဝ်းပိုၼ်ႉမိူင်း သေ ၶိူဝ်းၶိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ လႆႈမီးတၢင်းလီဢူၵ်းလီဢၢႆ ယွၼ်ႉလႆႈၵႂႃႇၵူပ်ႉၵူႈမႅၼ်ႈတင်းၽူႈ ယိင်းတၢင်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်း။ ၼႆလႄႈ မၼ်းၸင်ႇဢဝ်လုၵ်ႈမၼ်းၵႂႃႇသိူင်ႇဝႆႉသေယဝ်ႉၸင်ႇၵွၺ်ႈပွၵ်ႈႁိူၼ်းမႃး။ ယဝ်ႉၵေႃႈ လုၵ်ႈၸၢႆးဢၼ်ၵိူတ်ႇမႃးၼၼ်ႉၵေႃႈ (လိူဝ်သေဢူႈ လႄႈ ၶိင်းဢွၵ်ႇမၼ်း တၢင်ႇပၼ်) ႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၶုၼ်တိုင်း။ ၵွပ်ႈဝႃႈ ဢူႈမၼ်းၵႂႃႇလႆႈတင်း ၼၢင်းငိူၵ်ႈ ဢၼ်ယူႇတီႈဝၢၼ်ႈတိုင်းၶေႃ ၼႆယဝ်ႉ။  


== ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းမွၵ်ႇၶၢဝ်မၢဝ်းလူင် ဝဵင်းတိုင်းၶေႃ ==
== ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းမွၵ်ႇၶၢဝ်မၢဝ်းလူင် ဝဵင်းတိုင်းၶေႃ ==
ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈပဵၼ်လုၵ်ႈလိူတ်ႈလေႃးၸိူဝ်ႉၼႆလႄႈႁိုဝ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈၶုၼ်တိုင်းမီးၼမ်ႉ ၵတ်ႉတၢင်းၸၢင်ႊၸဵမ်မိူဝ်ႈ တိုၵ်ႉပဵၼ်မၢဝ်ၼုမ်ႇသေတႃႉ ၶဝ်ႈၶႄႉသဵင်ႇ ထိုင်တီႈသမ်ႉ ပေႃးလႆႈၼၢင်းပပ်ႉၽဝတီႇ ဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈယိင်းၸဝ်ႈဝွင်ႉတႄႇ ႁေႃသႅင် မိူင်းမီႉထီႉ လႃႇ(တႃႈလီႈၾူး) ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၸဝ်ႈဝွင်ႉတႄႉႁေႃသႅင်လူင် လႆႈသူင်ပွၵ်ႈမႃးၽွင်းငမ်း မိူင်းမၢဝ်း လႄႈ လႆႈသူင်ၸဵမ်ၸၢင်ႉ ၸဵမ်ၸိူင်ႉၼၢင်း ၶႃႈၵူၼ်းတင်းလၢႆသေ မႃးသၢင်ႈ ႁေႃၶမ်းဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ဝဵင်းတိုင်းၶေႃ မိူဝ်ႈပီႊပုတ်ႉထ ၁၃၀၆/ ပီႊၶရိတ်ႉ ၇၆၃။ “မိူဝ်ႈ ၶုၼ်တိုင်းပႆႇမႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၼၼ်ႉ ႁိမ်းႁွမ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉ ပဵၼ် မၢၼ်ႈပဵၼ် သူၼ်၊ ပဵၼ်သိုင်ႇ ပဵၼ်မိူင်း ဢၼ်ၽႂ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇယွမ်းတေႃႇၽႂ်၊ ဢွၼ်ၵၼ်ယူႇၸွမ်းပႃႇ ၸွမ်း ထိူၼ်ႇ၊ ဢမ်ႇပဵၼ်ၸေႊပဵၼ်ဝဵင်း၊ ဢမ်ႇမီးၸဝ်ႈမီးၸွမ် တေႃႇသမ်ႉပေႃးထိုင် ၶုၼ် တိုင်း မႃးသၢင်ႈႁေႃၶမ်း လႄႈ ၸင်ႇလႆႈၽွင်းငမ်းၵၼ်” ၼႆယဝ်ႉ။ ၶုၼ်တိုင်းလႆႈ ငမ်းဝဵင်းတိုင်း ၶေႃ မိူင်းမၢဝ်းယူႇႁိုင် ၇၂ ပီႊ။ မိူဝ်ႈၸူဝ်ႊၶူပ်ႇမၼ်းၸဝ်ႈလႆႈ ၈၈ ပီႊ ၼၼ်ႉ လႆႈၼွၼ်း ၽႄးၵႂႃႇမိူဝ်ႈပီႊပုတ်ႉထ ၁၃၆၈/ ပီႊၶရိတ်ႉ ၈၂၅  ။  
ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈပဵၼ်လုၵ်ႈလိူတ်ႈလေႃးၸိူဝ်ႉၼႆလႄႈႁိုဝ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈၶုၼ်တိုင်းမီးၼမ်ႉ ၵတ်ႉတၢင်းၸၢင်ႊၸဵမ်မိူဝ်ႈ တိုၵ်ႉပဵၼ်မၢဝ်ၼုမ်ႇသေတႃႉ ၶဝ်ႈၶႄႉသဵင်ႇ ထိုင်တီႈသမ်ႉ ပေႃးလႆႈၼၢင်းပပ်ႉၽဝတီႇ ဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈယိင်းၸဝ်ႈဝွင်ႉတႄႇ ႁေႃသႅင်မိူင်းမီႉထီႉ လႃႇ(တႃႈလီႈၾူး) ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၸဝ်ႈဝွင်ႉတႄႉႁေႃသႅင်လူင် လႆႈသူင်ပွၵ်ႈမႃးၽွင်းငမ်း မိူင်းမၢဝ်း လႄႈ လႆႈသူင်ၸဵမ်ၸၢင်ႉၸဵမ်ၸိူင်ႉၼၢင်း ၶႃႈၵူၼ်းတင်းလၢႆသေ မႃးသၢင်ႈ ႁေႃၶမ်းဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ဝဵင်းတိုင်းၶေႃ မိူဝ်ႈပီႊပုတ်ႉထ ၁၃၀၆/ ပီႊၶရိတ်ႉ ၇၆၃။ “မိူဝ်ႈ ၶုၼ်တိုင်းပႆႇမႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၼၼ်ႉ ႁိမ်းႁွမ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉပဵၼ်မၢၼ်ႈပဵၼ်သူၼ်၊ ပဵၼ်သိုင်ႇပဵၼ်မိူင်းဢၼ်ၽႂ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇယွမ်းတေႃႇၽႂ်၊ ဢွၼ်ၵၼ်ယူႇၸွမ်းပႃႇၸွမ်း ထိူၼ်ႇ၊ ဢမ်ႇပဵၼ်ၸေႊပဵၼ်ဝဵင်း၊ ဢမ်ႇမီးၸဝ်ႈမီးၸွမ် တေႃႇသမ်ႉပေႃးထိုင် ၶုၼ် တိုင်း မႃးသၢင်ႈႁေႃၶမ်း လႄႈ ၸင်ႇလႆႈၽွင်းငမ်းၵၼ်” ၼႆယဝ်ႉ။ ၶုၼ်တိုင်းလႆႈ ငမ်းဝဵင်းတိုင်း ၶေႃ မိူင်းမၢဝ်းယူႇႁိုင် ၇၂ ပီႊ။ မိူဝ်ႈၸူဝ်ႊၶူပ်ႇမၼ်းၸဝ်ႈလႆႈ ၈၈ ပီႊ ၼၼ်ႉ လႆႈၼွၼ်း ၽႄးၵႂႃႇမိူဝ်ႈပီႊပုတ်ႉထ ၁၃၆၈/ ပီႊၶရိတ်ႉ ၈၂၅  ။  


ၶုၼ်တိုင်း  မီးလုၵ်ႈၸၢႆးၸိုဝ်ႈႁွင်ႉ ၶုၼ်လူး၊ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈပီႊပုတ်ႉထ ၁၃၀၆/ ပီႊ ၶရိတ်ႉ ၇၆၃ သေ  မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈၼင်ႈမိူင်းမၢဝ်းတႅၼ်းတၢင်ဢူႈမၼ်း ႁိုင် ၈၀ ပီႊ၊ ၶုၼ် လႆး ဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈၶုၼ်လူးၼၼ်ႉသမ်ႉ ၶိုၼ်ႈၼင်ႈမိူင်းမၢဝ်း မိူဝ်ႈပီႊပုတ်ႉထ ၁၄၅၈/ ပီႊၶရိတ်ႉ ၉၁၅ သေ ႁိုင် ၃၆ ပီႊသေယဝ်ႉ ၼွၼ်းၽႄးၵႂႃႇမိူဝ်ႈပီႊပုတ်ႉထ ၁၄၉၄/ ပီႊ ၶရိတ်ႉ ၉၅၁။ ၶိူဝ်းသိုပ်ႇၶုၼ်တိုင်းၵေႃႈ လႆႈသုတ်းဝၢႆးၵႂႃႇ။ “မိူင်းတႆးႁဝ်း ၵေႃႈ ဢမ်ႇမီး ၸဝ်ႈမီးၸွမ် ႁိုင်ႁႃႈႁူၵ်းပီႊ”၊ ထဝ်ႈမိူင်းသွင်ၵေႃႉ  ၸင်ႇလႆႈဢဝ်ပုၼ်ႈ ၽွၼ်းတူၺ်း ထိုင်ဝၢၼ်ႈမိူင်းၵႂႃႇၸိူင်ႉၼၼ်ဢွၼ်တၢင်းၵွၼ်ႇယူႇယဝ်ႉ။   
ၶုၼ်တိုင်း  မီးလုၵ်ႈၸၢႆးၸိုဝ်ႈႁွင်ႉ ၶုၼ်လူး၊ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈပီႊပုတ်ႉထ ၁၃၀၆/ ပီႊ ၶရိတ်ႉ ၇၆၃ သေ  မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈၼင်ႈမိူင်းမၢဝ်းတႅၼ်းတၢင်ဢူႈမၼ်း ႁိုင် ၈၀ ပီႊ၊ ၶုၼ်လႆး ဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈၶုၼ်လူးၼၼ်ႉသမ်ႉ ၶိုၼ်ႈၼင်ႈမိူင်းမၢဝ်း မိူဝ်ႈပီႊပုတ်ႉထ ၁၄၅၈/ ပီႊၶရိတ်ႉ ၉၁၅ သေ ႁိုင် ၃၆ ပီႊသေယဝ်ႉ ၼွၼ်းၽႄးၵႂႃႇမိူဝ်ႈပီႊပုတ်ႉထ ၁၄၉၄/ ပီႊ ၶရိတ်ႉ ၉၅၁။ ၶိူဝ်းသိုပ်ႇၶုၼ်တိုင်းၵေႃႈ လႆႈသုတ်းဝၢႆးၵႂႃႇ။ “မိူင်းတႆးႁဝ်း ၵေႃႈ ဢမ်ႇမီး ၸဝ်ႈမီးၸွမ် ႁိုင်ႁႃႈႁူၵ်းပီႊ”၊ ထဝ်ႈမိူင်းသွင်ၵေႃႉ  ၸင်ႇလႆႈဢဝ်ပုၼ်ႈ ၽွၼ်းတူၺ်း ထိုင်ဝၢၼ်ႈမိူင်းၵႂႃႇၸိူင်ႉၼၼ်ဢွၼ်တၢင်းၵွၼ်ႇယူႇယဝ်ႉ။   


“ရႃႇၸဝၢင်ႇမိူင်းမၢဝ်း” ၼႆႉ တႄႇလၢတ်ႈလွင်ႈလႅင်းလွၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၶုၼ် တိုင်းၶမ်း မီးလုၵ်ႈၸၢႆး ၂ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ပဵၼ်ၶုၼ်လူး ၶုၼ်းလႆး သွင်ပီႈသွင်ႉ တႆႇၶူဝ်ငိုၼ်း ၶူဝ်ၶမ်း လုၵ်ႈၼိူဝ်ၾႃႉလူင်းမႃး ပႃးတင်းၶုၼ်သိုင်ႇၽွင်းမိူင်းသေယဝ်ႉ မႃးၽွင်းငမ်းမိူင်း မၢဝ်း မိူဝ်ႈပီႊပုတ်ႉထ ၁၁၁၁/ပီႊၶရိတ်ႉ ၅၆၈။ ၵူၼ်းမိူင်းတင်းလၢႆ ၸင်ႇဢွၼ်ၵၼ်မႃး ႁပ်ႉတွၼ်ႈသေ ဢွၼ်ဢဝ်ၶဝ်ႈၵႂႃႇၽွင်းငမ်းဝၢၼ်ႈမိူင်း။ လွင်ႈဢၼ်ၶုၼ်လူးၶုၼ်လႆး လူင်းမႃးပွၵ်ႈၵမ်းၼႆၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢွၼ်တၢင်းၶုၼ်ဢၢႆႈ မၢၼ်ႈၸေႊတွင်ႈ၊ မီးမႃးဢွၼ် တၢင်းဝဵင်းတိုင်းၶေႃ မွၵ်ႈ ၂၀၀ ပီႊ။   
“ရႃႇၸဝၢင်ႇမိူင်းမၢဝ်း” ၼႆႉ တႄႇလၢတ်ႈလွင်ႈလႅင်းလွၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၶုၼ် တိုင်းၶမ်း မီးလုၵ်ႈၸၢႆး ၂ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ပဵၼ်ၶုၼ်လူး ၶုၼ်းလႆး သွင်ပီႈသွင်ႉ တႆႇၶူဝ်ငိုၼ်း ၶူဝ်ၶမ်း လုၵ်ႈၼိူဝ်ၾႃႉလူင်းမႃး ပႃးတင်းၶုၼ်သိုင်ႇၽွင်းမိူင်းသေယဝ်ႉ မႃးၽွင်းငမ်းမိူင်း မၢဝ်း မိူဝ်ႈပီႊပုတ်ႉထ ၁၁၁၁/ပီႊၶရိတ်ႉ ၅၆၈။ ၵူၼ်းမိူင်းတင်းလၢႆ ၸင်ႇဢွၼ်ၵၼ်မႃး ႁပ်ႉတွၼ်ႈသေ ဢွၼ်ဢဝ်ၶဝ်ႈၵႂႃႇၽွင်းငမ်းဝၢၼ်ႈမိူင်း။ လွင်ႈဢၼ်ၶုၼ်လူးၶုၼ်လႆး လူင်းမႃးပွၵ်ႈၵမ်းၼႆၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢွၼ်တၢင်းၶုၼ်ဢၢႆႈ မၢၼ်ႈၸေႊတွင်ႈ၊ မီးမႃးဢွၼ် တၢင်းဝဵင်းတိုင်းၶေႃ မွၵ်ႈ ၂၀၀ ပီႊ။   


မိူဝ်ႈလူင်းမႃးငမ်းမိူင်းမၢဝ်း လႆႈႁိုင်တၢၼ်ႇတၢၼ်ႇယဝ်ႉၼၼ်ႉ မီးလုၵ်ႈလၢင်း “ၼပ်ႉႁေႃႁိူၼ်းမီးထိုင်သၢမ် မိုၼ်လင်ၶႃးႁိူၼ်း၊ မႃးထိုင်ၾင်ၶွင်မိူင်းလႃး၊ မိူင်းႁီး မိူင်း ႁမ်းၼၼ်ႉလႄႈ” သွင်ပီႈၼွင်ႉၵေႃႈ လႆႈၸႅၵ်ႇမႅင်ႇၵၼ် မိူင်း ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ “ၶုၼ်လူး ၶုၼ်လႆးတင်းလၢႆ တင်းၸဝ်ႈတင်းၶႃႈ မႃးၽွမ်ႉသဵင်ပဵင်းပၢၵ်ႇၵၼ်သေ တၢၼ်ႈလၢတ်ႈ ဢုပ်ႇၸႃတင်း ၶိူဝ်းၸဝ်ႈၶိူဝ်းၶုၼ်သေယဝ်ႉ ၶုၼ်လႆးၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈသိုပ်ႇၶၢမ်ႈမႄႈ ၼမ်ႉၶူင်း ၵႂႃႇ၊ ၸဝ်ႈၶုၼ်လူးၸင်ႇၸႅၵ်ႇ ဝၢၵ်ႈမႅင်ပၼ်  ၶိူဝ်းၶုၼ်ၶိူဝ်းၶႃႈ ပၼ်ၸဝ်ႈၶုၼ်လႆး ၵႂႃႇၶိုင်ႈ ၼိူင်ႈ၊ ၶုၼ်လူးလူင်ၵေႃႈ လိူၵ်ႈဢဝ်ၶိူဝ်းၶုၼ်ၶိူဝ်းၶႃႈသေယဝ်ႉ ဢုပ်ႉပိူင်ႇမိူင်းႁီး မိူင်း ႁမ်း”။ ၶုၼ်လႆးလႆႈၽွင်းငမ်းမိူင်းမၢဝ်း၊ ၶုၼ်းလူးသမ်ႉ “ပႃးဢဝ်တင်းႁုၼ်ႇႁၢင်ႊၽီ သွင် တူၼ်၊ တူၼ်ဢၼ်ပဵၼ်ၶုၼ်ၽီၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ‘သုင်’ လႄႈ တူၼ်ဢၼ်ပဵၼ်ၼၢင်းၽီ ၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ‘သႅင်’ ၼၼ်ႉ သႂ်ႇၼႂ်းတိူၵ်ႈတၢင်ႇႁူဝ်သေယဝ်ႉ ၶၢမ်ႈမႄႈၼမ်ႉၵဵဝ်ႊၵႂႃႇ ၽႅဝ်တီႈမိူင်းဢၼ်ၸမ်တင်း မႄႈၼမ်ႉဢူးယူႉ(ဢူးရူႉ) ဢၼ် ပဵၼ်မိူင်းဢွၼ်ႇလုၵ်ႈၼိူင်ႈ ၼႂ်းထုင်ႉၼမ်ႉၶႅဝ်းတွင်း(ၶျိၼ်းတႂိၼ်း)၊ ၵႂႃႇၵိုတ်းတီႈၼၼ်ႉသေယဝ်ႉ သၢင်ႈႁၢင်ႈသၢင်ႈ ႁေႃ”သေ မီးၸိုဝ်ႈမိူင်းဝႃႈ မိူင်းၵွင်းမိူင်းယၢင်း။   
မိူဝ်ႈလူင်းမႃးငမ်းမိူင်းမၢဝ်း လႆႈႁိုင်တၢၼ်ႇတၢၼ်ႇယဝ်ႉၼၼ်ႉ မီးလုၵ်ႈလၢင်း “ၼပ်ႉႁေႃႁိူၼ်းမီးထိုင်သၢမ် မိုၼ်လင်ၶႃးႁိူၼ်း၊ မႃးထိုင်ၾင်ၶွင်မိူင်းလႃး၊ မိူင်းႁီး မိူင်း ႁမ်းၼၼ်ႉလႄႈ” သွင်ပီႈၼွင်ႉၵေႃႈ လႆႈၸႅၵ်ႇမႅင်ႇၵၼ် မိူင်း ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ “ၶုၼ်လူး ၶုၼ်လႆးတင်းလၢႆ တင်းၸဝ်ႈတင်းၶႃႈ မႃးၽွမ်ႉသဵင်ပဵင်းပၢၵ်ႇၵၼ်သေ တၢၼ်ႈလၢတ်ႈ ဢုပ်ႇၸႃတင်း ၶိူဝ်းၸဝ်ႈၶိူဝ်းၶုၼ်သေယဝ်ႉ ၶုၼ်လႆးၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈသိုပ်ႇၶၢမ်ႈမႄႈ ၼမ်ႉၶူင်း ၵႂႃႇ၊ ၸဝ်ႈၶုၼ်လူးၸင်ႇၸႅၵ်ႇ ဝၢၵ်ႈမႅင်ပၼ်  ၶိူဝ်းၶုၼ်ၶိူဝ်းၶႃႈ ပၼ်ၸဝ်ႈၶုၼ်လႆး ၵႂႃႇၶိုင်ႈ ၼိူင်ႈ၊ ၶုၼ်လူးလူင်ၵေႃႈ လိူၵ်ႈဢဝ်ၶိူဝ်းၶုၼ်ၶိူဝ်းၶႃႈသေယဝ်ႉ ဢုပ်ႉပိူင်ႇမိူင်းႁီး မိူင်း ႁမ်း”။ ၶုၼ်လႆးလႆႈၽွင်းငမ်းမိူင်းမၢဝ်း၊ ၶုၼ်းလူးသမ်ႉ “ပႃးဢဝ်တင်းႁုၼ်ႇႁၢင်ႊၽီ သွင် တူၼ်၊ တူၼ်ဢၼ်ပဵၼ်ၶုၼ်ၽီၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ‘သုင်’ လႄႈ တူၼ်ဢၼ်ပဵၼ်ၼၢင်းၽီၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ‘သႅင်’ ၼၼ်ႉ သႂ်ႇၼႂ်းတိူၵ်ႈတၢင်ႇႁူဝ်သေယဝ်ႉ ၶၢမ်ႈမႄႈၼမ်ႉၵဵဝ်ႊၵႂႃႇ ၽႅဝ်တီႈမိူင်းဢၼ်ၸမ်တင်း မႄႈၼမ်ႉဢူးယူႉ(ဢူးရူႉ) ဢၼ် ပဵၼ်မိူင်းဢွၼ်ႇလုၵ်ႈၼိူင်ႈ ၼႂ်းထုင်ႉၼမ်ႉၶႅဝ်းတွင်း(ၶျိၼ်းတႂိၼ်း)၊ ၵႂႃႇၵိုတ်းတီႈၼၼ်ႉသေယဝ်ႉ သၢင်ႈႁၢင်ႈသၢင်ႈ ႁေႃ”သေ မီးၸိုဝ်ႈမိူင်းဝႃႈ မိူင်းၵွင်းမိူင်းယၢင်း။   


လွင်ႈတၢင်းၼႂ်းရႃႇၸဝၢင်ႇပိုၼ်းၶုၼ်တႆး ဢၼ်လၢတ်ႈလူၺ်ႈလွင်ႈၵေႃႇမိူင်း ၼႆႉ ၶႂ်ႈငၢႆးမိူၼ်ၵၼ်ဝႆႉ။ လၢတ်ႈထိုင်လွင်ႈဝႃႈ မီးၵူၼ်းၸၢႆး ၵူၼ်းယိင်းၸူဝ်ႊၶူပ်ႇႁႃႈ ႁဵင် ပီႊ ဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းမႃးၼႂ်းထုင်ႉသၢပ်ႇၼမ်ႉသၢမ်သၢႆၼႆႉသေ မႃးသွၼ်ႉမိင်ႈၵၼ်သေ ယဝ်ႉ မီးလုၵ်ႈၸၢႆး ၈ ၵေႃႉ လုၵ်ႈယိင်း ၈ ၵေႃႉ။ ဝၢႆးမႃး ၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ သမ်ႉၶိုၼ်းဢဝ် ၵၼ်ပဵၼ်ၽူဝ်ပဵၼ်မေးသေယဝ်ႉ ယူႇမႃးဢမ်ႇႁိုင် ၶဝ်ပီႈၼွင်ႉသမ်ႉၽိတ်းမေႃးၵၼ်သေ ႁိမ်ႁႅင်းပွင်ႊၵၼ်။ ပီႈဢၢႆႈၵေႃႉထူၼ်ႈသွင်ၼၼ်ႉ ၸင်ႇသမ်ႉပေႃးလႆႈၵႂႃႇႁွင်ႉ ၸဝ်ႈႁေႃ ၶမ်း ၂ တူၼ်တီႈၶုၼ်သႅင် ဢၼ်ယူႇၼိူဝ်မိူင်းၾႃႉလူင်းမႃး ပႃးတင်းၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇမေႃ ၸၢင်ႊတင်းလၢႆပႃးမႃးၸွမ်း ၼႆယဝ်ႉ။   
လွင်ႈတၢင်းၼႂ်းရႃႇၸဝၢင်ႇပိုၼ်းၶုၼ်တႆး ဢၼ်လၢတ်ႈလူၺ်ႈလွင်ႈၵေႃႇမိူင်း ၼႆႉ ၶႂ်ႈငၢႆးမိူၼ်ၵၼ်ဝႆႉ။ လၢတ်ႈထိုင်လွင်ႈဝႃႈ မီးၵူၼ်းၸၢႆး ၵူၼ်းယိင်းၸူဝ်ႊၶူပ်ႇႁႃႈ ႁဵင် ပီႊ ဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းမႃးၼႂ်းထုင်ႉသၢပ်ႇၼမ်ႉသၢမ်သၢႆၼႆႉသေ မႃးသွၼ်ႉမိင်ႈၵၼ်သေ ယဝ်ႉ မီးလုၵ်ႈၸၢႆး ၈ ၵေႃႉ လုၵ်ႈယိင်း ၈ ၵေႃႉ။ ဝၢႆးမႃး ၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ သမ်ႉၶိုၼ်းဢဝ် ၵၼ်ပဵၼ်ၽူဝ်ပဵၼ်မေးသေယဝ်ႉ ယူႇမႃးဢမ်ႇႁိုင် ၶဝ်ပီႈၼွင်ႉသမ်ႉၽိတ်းမေႃးၵၼ်သေ ႁိမ်ႁႅင်းပွင်ႊၵၼ်။ ပီႈဢၢႆႈၵေႃႉထူၼ်ႈသွင်ၼၼ်ႉ ၸင်ႇသမ်ႉပေႃးလႆႈၵႂႃႇႁွင်ႉ ၸဝ်ႈႁေႃ ၶမ်း ၂ တူၼ်တီႈၶုၼ်သႅင် ဢၼ်ယူႇၼိူဝ်မိူင်းၾႃႉလူင်းမႃး ပႃးတင်းၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇမေႃ ၸၢင်ႊတင်းလၢႆပႃးမႃးၸွမ်း ၼႆယဝ်ႉ။   
[[File:Screenshot 2026-10-23 at 5.03.44 AM.png|thumb|409x409px|ၶိူဝ်းႁိူၼ်း မိူင်းတိုင်းၶေႃ]]
ပေႃးတေလႆႈႁုပ်ႈလၢတ်ႈၸိုင် မိူဝ်ႈပႆႇမီးမႃးဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းတႆးၼၼ်ႉ လႆႈမီးၵူၼ်းၸၢဝ်းတႆးၶၢႆႉယၢႆႉမႃး ယူႇသဝ်းထင်ၼႂ်းလႅၼ်ႊတွၼ်ႊၼႆႉဝႆႉယူႇယဝ်ႉသေ လႆႈတင်ႈပဵၼ်ဝၢၼ်ႈပဵၼ်သူၼ်၊ ႁဵတ်းႁႆႊႁဵတ်းၼႃး။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၸင်ႇၵွၺ်ႈမီးၶုၼ် ဢၼ် လုၵ်ႉတၢင်ႇတီႈသီႇလႅၼ်ႊ ဢမ်ႇၼၼ် ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈတၢင်ႇတီႈတၢင်ႇမိူင်း ၶဝ်ႈမႃးသေ တင်ႈတူဝ်ပဵၼ်ၽူႈဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်း။ လွင်ႈဢၼ်ၶိူဝ်းၶုၼ်ဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းမႃးပွၵ်ႈၼႆႉၼၼ်ႉ ပေႃးတူၺ်းၼႂ်းပိုၼ်းၶုၼ်ၵမ်ႈၼမ်ၼမ်တႄႉ တေလႆႈႁၼ်ဝႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈၶၢႆႉယၢႆႉ ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႇမိူင်းၵဝ်ႇၵဝ်ႇဢၼ်တိုၼ်းဝႆႉၼၼ်ႉ သူင်ႇလုၵ်ႉလၢင်းၶဝ်ၵႂႃႇႁႃ ၽွင်းငမ်းမိူင်းၸွမ်းၸိူဝ်းပဵၼ်ပိၵ်ႇထိူၼ်ႇလႅၼ်ႊမိူင်းၼႆယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈဝႃႈ ၵူၼ်းၸိူဝ်းဢွၵ်ႇတၢင်းမႃး ၼၼ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆးဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ သၢႆသိုပ်ႇၸဝ်ႈ ၽႅၼ်ႇလိၼ်ၵွၺ်း၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈ လႄႈဝႃႈ ပဵၼ်တူဝ်ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်း ၸဝ်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ဢၼ် ယိုင်ႈယႂ်ႇထီႈသုတ်း။ ပေႃး သွၼ်ႇဝႃႈ ပဵၼ်လုၵ်ႈလၢင်းၸဝ်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ် ဢမ်ႇၼၼ် ၸဝ်ႈၾႃႉၼႆတႄႉၸိုင် ၶုၼ်လူး ၶုၼ်လႆးၼႆႉ ပဵၼ်လုၵ်ႈထႅၼ်ၶမ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၶုၼ်တိုင်းၶမ်း ဢၼ်ငမ်းမိူင်းယႂ်ႇလူင် သေ တီႈတီႈသေယဝ်ႉ လႆႈၶၢမ်ႈမႄႈၼမ်ႉ ၶၢမ်ႈၶူဝ်သေမႃး ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ လႆႈႁၼ်ၼႂ်းလိၵ်ႈလၢႆး ၶိူဝ်းမိူင်းမိူင်းမၢဝ်း မၢင်ႊပပ်ႉၽိုၼ်ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလႄႈဝႃႈ လုၵ်ႉမိူင်းၾႃႉသေ တႆးသႃးလဵၵ်းသႃၶၢင် မိူၼ်ႉၸိူဝ်ႉၼင်ႇၼႂ်းသိူၵ်ႈၼႂ်းပိုၼ်း။ မၼ်းၵွၺ်းပဵၼ်လွင်ႈယေႃးမုၼ် ၸွမ်းၼင်ႇပိူင်ၾၢင်တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇ ဢၼ်ယုမ်ႇယမ်ၼႂ်းလွင်ႈငိူၼ်ႈ ၸဝ်ႈၶိူဝ်းၸွမ် ဢမ်ႇၼၼ် ၸဝ်ႈၾႃႉ ဢၼ်မီးတီႈပွင်ႇဝႃႈ ၸဝ်ႈမိူင်းၾႃႉ ဢမ်ႇၼၼ် ၸဝ်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ် ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်ၽူႈၵေႃႉ ယိုင်ႈယႂ်ႇထီႈသုတ်းၼႂ်း ၽိုၼ်ၽႅၼ်ႇလိၼ် ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ 


ပေႃးတေလႆႈႁုပ်ႈလၢတ်ႈၸိုင် မိူဝ်ႈပႆႇမီးမႃးဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းတႆးၼၼ်ႉ လႆႈ မီးၵူၼ်းၸၢဝ်းတႆးၶၢႆႉယၢႆႉမႃး ယူႇသဝ်းထင်ၼႂ်းလႅၼ်ႊတွၼ်ႊၼႆႉဝႆႉယူႇယဝ်ႉသေ လႆႈ တင်ႈပဵၼ်ဝၢၼ်ႈပဵၼ်သူၼ်၊ ႁဵတ်းႁႆႊႁဵတ်းၼႃး။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၸင်ႇၵွၺ်ႈမီးၶုၼ် ဢၼ် လုၵ်ႉတၢင်ႇတီႈသီႇလႅၼ်ႊ ဢမ်ႇၼၼ် ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈတၢင်ႇတီႈတၢင်ႇမိူင်း ၶဝ်ႈမႃးသေ တင်ႈတူဝ်ပဵၼ်ၽူႈဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်း။ လွင်ႈဢၼ်ၶိူဝ်းၶုၼ်ဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းမႃးပွၵ်ႈၼႆႉ ၼၼ်ႉ ပေႃးတူၺ်းၼႂ်းပိုၼ်းၶုၼ်ၵမ်ႈၼမ်ၼမ်တႄႉ တေလႆႈႁၼ်ဝႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈၶၢႆႉယၢႆႉ ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႇမိူင်းၵဝ်ႇၵဝ်ႇဢၼ်တိုၼ်းဝႆႉၼၼ်ႉ သူင်ႇလုၵ်ႉလၢင်းၶဝ်ၵႂႃႇႁႃ ၽွင်းငမ်း မိူင်းၸွမ်းၸိူဝ်းပဵၼ်ပိၵ်ႇထိူၼ်ႇလႅၼ်ႊမိူင်းၼႆယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈဝႃႈ ၵူၼ်းၸိူဝ်းဢွၵ်ႇတၢင်းမႃး ၼၼ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆး ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ သၢႆသိုပ်ႇၸဝ်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၵွၺ်း၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈ လႄႈဝႃႈ ပဵၼ်တူဝ်ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်း ၸဝ်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ဢၼ် ယိုင်ႈယႂ်ႇထီႈသုတ်း။ ပေႃး သွၼ်ႇဝႃႈ ပဵၼ်လုၵ်ႈလၢင်းၸဝ်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ် ဢမ်ႇၼၼ် ၸဝ်ႈၾႃႉၼႆတႄႉၸိုင် ၶုၼ်လူး ၶုၼ်လႆးၼႆႉ ပဵၼ်လုၵ်ႈထႅၼ်ၶမ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၶုၼ်တိုင်းၶမ်း ဢၼ်ငမ်းမိူင်းယႂ်ႇလူင် သေ တီႈတီႈသေယဝ်ႉ လႆႈၶၢမ်ႈမႄႈၼမ်ႉ ၶၢမ်ႈၶူဝ်သေမႃး ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ လႆႈႁၼ်ၼႂ်းလိၵ်ႈလၢႆး ၶိူဝ်းမိူင်းမိူင်းမၢဝ်း မၢင်ႊပပ်ႉၽိုၼ်ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇၸႂ်ႈ လႄႈဝႃႈ လုၵ်ႉမိူင်းၾႃႉသေ တႆးသႃးလဵၵ်းသႃၶၢင် မိူၼ်ႉၸိူဝ်ႉၼင်ႇၼႂ်းသိူၵ်ႈၼႂ်းပိုၼ်း။ မၼ်းၵွၺ်းပဵၼ်လွင်ႈယေႃး မုၼ် ၸွမ်းၼင်ႇပိူင်ၾၢင်တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇ ဢၼ်ယုမ်ႇယမ်ၼႂ်းလွင်ႈငိူၼ်ႈ ၸဝ်ႈၶိူဝ်းၸွမ် ဢမ်ႇၼၼ် ၸဝ်ႈၾႃႉ ဢၼ်မီးတီႈပွင်ႇဝႃႈ ၸဝ်ႈမိူင်းၾႃႉ ဢမ်ႇၼၼ် ၸဝ်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ် ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်ၽူႈၵေႃႉ ယိုင်ႈယႂ်ႇထီႈသုတ်း ၼႂ်းၽိုၼ်ၽႅၼ်ႇ လိၼ် ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈဢၼ်လီဢဝ်ထတ်းသၢင် ဢၼ်လီၶဝ်ၸႂ်သွင်လွင်ႈ ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈသိူၵ်ႈ ပိုၼ်းတႆးမိူင်းသႅၼ်ဝီ လႄႈ မိူင်းမၢဝ်းၼႆႉၸမ်း ၶေႃႈႁႅၵ်ႈတႄႉ ၶုၼ်လူးၶုၼ်းလႆးၼႆႉ လႅပ်ႈ တေဢမ်ႇၸႂ်ႈၵူၼ်းၵေႃႉလဵဝ်၊ ၵွပ်ႈဝႃႈ လွင်ႈၵိူတ်ႇမီးမႃးၵေႃႈ ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်၊ ဢမ်ႇၼၼ် ၵေႃႈ ပဵၼ်ၵူၼ်းၵေႃႉလဵဝ်ၵၼ်ႁိုဝ်။ ၶေႃႈထႅင်ႈထီႈသွင်ၸမ်း မိူင်းမၢဝ်းဢၼ်ဝႃႈယူႇၼၼ်ႉ ၸွင်ႇသမ်ႉၸႂ်ႈမိူင်းလဵဝ်ၵၼ်ႁိုဝ်။ ၵွပ်ႈဝႃႈမိူင်းမၢဝ်းၶွင်ၶုၼ်တိုင်း ယူႇၼႂ်းပိုၼ်းမိူင်းသႅၼ်ဝီၵေႃႈ လႅပ်ႈတေပဵၼ်မိူင်းသႅၼ်ဝီသေယဝ်ႉ၊ ယင်းမီးထႅင်ႈမိူင်းမဝ်း ဢၼ်တၢင်ႇ ၸိုဝ်ႈၸွမ်း လွင်ႈၼၢင်းၸုမ်ႈမိူင်းႁူဝ်ပၼ်ႇႁူဝ်မဝ်း၊ လႄႈ ဢိၵ်ႇထႅင်ႈမိူင်းမၢဝ်း ၼႂ်းသိူၵ်ႈပိုၼ်းမိူင်းမၢဝ်းၵေႃႈ လႅပ်ႈတေပဵၼ်မိူင်းမၢဝ်း ဢၼ်ယင်းတိုၵ်ႉႁိၵ်ႈႁွင်ႉၸိုဝ်ႈၵဝ်ႇမႃး တေႃႇထိုင်ယၢမ်းမိူဝ်ႈလဵဝ်ၼၼ်ႉယူႇႁိုဝ် ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။


ၶေႃႈဢၼ်လီဢဝ်ထတ်းသၢင် ဢၼ်လီၶဝ်ၸႂ်သွင်လွင်ႈ ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈသိူၵ်ႈ ပိုၼ်းတႆးမိူင်းသႅၼ်ဝီ လႄႈ မိူင်းမၢဝ်းၼႆႉၸမ်း ၶေႃႈႁႅၵ်ႈတႄႉ ၶုၼ်လူးၶုၼ်းလႆးၼႆႉ လႅပ်ႈ တေဢမ်ႇၸႂ်ႈၵူၼ်းၵေႃႉလဵဝ်၊ ၵွပ်ႈဝႃႈ လွင်ႈၵိူတ်ႇမီးမႃးၵေႃႈ ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်၊ ဢမ်ႇၼၼ် ၵေႃႈ ပဵၼ်ၵူၼ်းၵေႃႉလဵဝ်ၵၼ်ႁိုဝ်။ ၶေႃႈထႅင်ႈထီႈသွင်ၸမ်း မိူင်းမၢဝ်းဢၼ် ဝႃႈယူႇ ၼၼ်ႉ ၸွင်ႇသမ်ႉၸႂ်ႈမိူင်းလဵဝ်ၵၼ်ႁိုဝ်။ ၵွပ်ႈဝႃႈမိူင်းမၢဝ်းၶွင်ၶုၼ်တိုင်း ယူႇၼႂ်းပိုၼ်းမိူင်း သႅၼ်ဝီၵေႃႈ လႅပ်ႈတေပဵၼ်မိူင်းသႅၼ်ဝီသေယဝ်ႉ၊ ယင်းမီးထႅင်ႈမိူင်းမဝ်း ဢၼ်တၢင်ႇ ၸိုဝ်ႈၸွမ်း လွင်ႈၼၢင်းၸုမ်ႈမိူင်းႁူဝ်ပၼ်ႇႁူဝ်မဝ်း၊ လႄႈ ဢိၵ်ႇထႅင်ႈမိူင်းမၢဝ်း ၼႂ်းသိူၵ်ႈ ပိုၼ်းမိူင်းမၢဝ်းၵေႃႈ လႅပ်ႈတေပဵၼ်မိူင်းမၢဝ်း ဢၼ်ယင်းတိုၵ်ႉႁိၵ်ႈႁွင်ႉၸိုဝ်ႈၵဝ်ႇမႃး တေႃႇထိုင်ယၢမ်းမိူဝ်ႈလဵဝ်ၼၼ်ႉယူႇႁိုဝ် ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
== ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းၵွင်း မိူင်းယၢင်း ==
{{chart/start}}
ဝၢႆးသေၶုၼ်လူးၶုၼ်လႆး လႆႈပၵ်းသဝ်းယူႇတီႈဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းမၢဝ်း ဢမ်ႇ ၼၼ် ပပ်ႉမၢင်ႊၽိုၼ်ဝႃႈ မိူင်းႁီးမိူင်းႁမ်းသေယဝ်ႉ ထိုင်တီႈလႆႈမီးလွင်ႈၸႅၵ်ႇမႅင်ႇလိၼ် လႅၼ်ႊၵၼ်ၼင်ႇလႆႈလၢတ်ႈမႃးပႃႈၼိူဝ်ယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၶုၼ်လူးလႆႈၵႂႃႇတင်ႈထႅင်ႈ ဢႃႇၼႃႇ ၸၢၵ်ႈမိူင်းတႆးထႅင်ႈတီႈသွင် ၵိုၵ်းႁွမ်းၵၼ်တင်းဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းမၢဝ်း။ ၼၼ်ႉၸမ်း ပဵၼ်ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းၵွင်း မိူင်းယၢင်း တီႈႁိမ်းမႄႈၼမ်ႉဢူးယူႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ တီႈၼႆႉ ယဝ်ႉ ဢၼ်ၶုၼ်လူး လႆႈသိုပ်ႇမႄႈၶႂၢၵ်ႈႁႅင်းပွင်ႊမၼ်းၵႂၢင်ႈၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၶႂၢင်။ ၶုၼ်လူးမီး လုၵ်ႈၸၢႆး ၇ ၵေႃႉသေယဝ်ႉ လႆႈသူင်ႇလုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်း ၸဝ်ႈတင်း ၇ ၵႂႃႇဢုပ်ႉပိူင်ႇ ၽွင်းငမ်းလၢႆလၢႆမိူင်း။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈလွင်ႈတၢင်းၵၢၼ်ဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းမဵဝ်းၸိူဝ်ႉၼႆ လႄႈႁိုဝ် ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈၶုၼ်လူး လႆႈယွၼ်းဢွၵ်ႇမႃးတီႈမိူင်းမၢဝ်းသေ တႃႇႁႂ်ႈတူဝ်ၵဝ်ႇ လႆႈသူင်ႇ လုၵ်ႈလၢင်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ၵႂႃႇမႄႇၶႂၢၵ်ႈလိၼ်လႅၼ်ႊသေ ၽွင်းငမ်းမိူင်းလႆႈ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ မိူင်း ဢၼ်လုၵ်ႈၶုၼ်လူးၵႂႃႇၽွင်းငမ်းၼၼ်ႉ လုၵ်ႈၸၢႆးၵေႃႉလႂ်ၵေႃႉၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈ ပဵၼ်မိူင်းၶိုၼ်ႈၸူးမိူင်းၵွင်းမိူင်းယၢင်းသေ ၶဝ်ၵေႃႈမီးပုၼ်ႈၽွၼ်းသၢၵ်ႈၶွၼ်ႇ။ လုၵ်ႈၸၢႆး ၸဝ်ႈလႂ်ၼင်ႇၸဝ်ႈလႂ်ၵေႃႈ လႆႈသူင်ႇၶွၼ်ႇၶူဝ်းၶွင်တင်းၼမ် တင်းလၢႆၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉ ယူႇယဝ်ႉ။ 
{{chart| | | P1 |y| P2 | |P1=Person 1|P2=Person 2}}
{{chart| | | | |)| }}
{{chart| | | P3 |y| P4 | |P3=Person 3|P4=Person 4}}
{{chart| | | | |)| }}
{{chart| | | P5 | |P5=Person 5}}
{{chart| | | |v}}
{{chart| | | P6 | |P6=Person 6}}
{{chart/end}}
 


၅.၂ ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းၵွင်း မိူင်းယၢင်း
# ၸဝ်ႈဢၢႆႈၶုၼ်လူင် ၵႂႃႇပဵၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းတႃႈၵွင်ႊ။
ဝၢႆးသေၶုၼ်လူးၶုၼ်လႆး လႆႈပၵ်းသဝ်းယူႇတီႈဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းမၢဝ်း ဢမ်ႇ ၼၼ် ပပ်ႉမၢင်ႊၽိုၼ်ဝႃႈ မိူင်းႁီးမိူင်းႁမ်းသေယဝ်ႉ ထိုင်တီႈလႆႈမီးလွင်ႈၸႅၵ်ႇမႅင်ႇလိၼ် လႅၼ်ႊၵၼ်ၼင်ႇလႆႈလၢတ်ႈမႃးပႃႈၼိူဝ်ယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၶုၼ်လူးလႆႈၵႂႃႇတင်ႈထႅင်ႈ ဢႃႇၼႃႇ ၸၢၵ်ႈမိူင်းတႆးထႅင်ႈတီႈသွင် ၵိုၵ်းႁွမ်းၵၼ်တင်းဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းမၢဝ်း။ ၼၼ်ႉၸမ်း ပဵၼ်ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းၵွင်း မိူင်းယၢင်း တီႈႁိမ်းမႄႈၼမ်ႉဢူးယူႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ တီႈၼႆႉ ယဝ်ႉ ဢၼ်ၶုၼ်လူး လႆႈသိုပ်ႇမႄႈၶႂၢၵ်ႈႁႅင်းပွင်ႊမၼ်းၵႂၢင်ႈၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၶႂၢင်။ ၶုၼ်လူးမီး လုၵ်ႈၸၢႆး ၇ ၵေႃႉသေယဝ်ႉ လႆႈသူင်ႇလုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်း ၸဝ်ႈတင်း ၇ ၵႂႃႇဢုပ်ႉပိူင်ႇ ၽွင်းငမ်းလၢႆလၢႆမိူင်း။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈလွင်ႈတၢင်းၵၢၼ်ဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းမဵဝ်းၸိူဝ်ႉၼႆ လႄႈႁိုဝ် ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈၶုၼ်လူး လႆႈယွၼ်းဢွၵ်ႇမႃးတီႈမိူင်းမၢဝ်းသေ တႃႇႁႂ်ႈတူဝ်ၵဝ်ႇ လႆႈသူင်ႇ လုၵ်ႈလၢင်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ၵႂႃႇမႄႇၶႂၢၵ်ႈလိၼ်လႅၼ်ႊသေ ၽွင်းငမ်းမိူင်းလႆႈ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ မိူင်း ဢၼ်လုၵ်ႈၶုၼ်လူးၵႂႃႇၽွင်းငမ်းၼၼ်ႉ လုၵ်ႈၸၢႆးၵေႃႉလႂ်ၵေႃႉၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈ ပဵၼ်မိူင်းၶိုၼ်ႈၸူးမိူင်းၵွင်းမိူင်းယၢင်းသေ ၶဝ်ၵေႃႈမီးပုၼ်ႈၽွၼ်းသၢၵ်ႈၶွၼ်ႇ။ လုၵ်ႈၸၢႆး ၸဝ်ႈလႂ်ၼင်ႇၸဝ်ႈလႂ်ၵေႃႈ လႆႈသူင်ႇၶွၼ်ႇၶူဝ်းၶွင်တင်းၼမ် တင်းလၢႆၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉ ယူႇယဝ်ႉ။
# ၸဝ်ႈၶုၼ်ၾႃႉ ၵႂႃႇပဵၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းယၢင်းသေ လႆႈသူင်ႇမႃႉ။  
1. ၸဝ်ႈဢၢႆႈၶုၼ်လူင် ၵႂႃႇပဵၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းတႃႈၵွင်ႊ။  
# ၸဝ်ႈၶုၼ်ငူး ၵႂႃႇပဵၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉ မိူင်းလမုင်းတႆးသေ လႆႈသၢၵ်ႈၸၢင်ႉ ၃၀ တူဝ်။ 4. ၶုၼ်ၵွတ်ႇၾႃႉ လႆႈပဵၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းယူၼ်းလူင် ဢမ်ႇၼၼ် မိူင်းယွင်း၊ လႆႈသၢၵ်ႈၶမ်းၵူႊပီႊ။  
2. ၸဝ်ႈၶုၼ်ၾႃႉ ၵႂႃႇပဵၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းယၢင်းသေ လႆႈသူင်ႇမႃႉ။
# ၶုၼ်လႃႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းၵႃလိုဝ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၵၢတ်ႇလိုဝ်း။  
3. ၸဝ်ႈၶုၼ်ငူး ၵႂႃႇပဵၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉ မိူင်းလမုင်းတႆးသေ လႆႈသၢၵ်ႈၸၢင်ႉ ၃၀ တူဝ်။
# ၶုၼ်သႃ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းဢႃႇဝႃႉ (လႅပ်ႈတေမၢႆထိုင် မိူင်းမၢၼ်ႊ ဢၼ် ၸမ်တင်းမိူင်းၵုတ်ႈသေ မီးသႅင်) လႆႈသၢၵ်ႈသႅင် ၂၁၀ ၸွၺ်ႉ။
4. ၶုၼ်ၵွတ်ႇၾႃႉ လႆႈပဵၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းယူၼ်းလူင် ဢမ်ႇၼၼ် မိူင်းယွင်း၊ လႆႈသၢၵ်ႈၶမ်းၵူႊပီႊ။
# ၶုၼ်သူ လႆႈၽွင်းငမ်းမိူင်းၵွင်း ႁိမ်းၾင်ႇၼမ်ႉဢူးယူႉ ဢၼ်ပဵၼ်သၢႆ ၼိူင်ႈ ၼမ်ႉၶႅဝ်းတွင်း၊ သိုပ်ႇပုတ်ႈ ၶုၼ်လူး။ ၶုၼ်လူး လႆႈၶိုၼ်ႈၽွင်းငမ်းမိူင်းၵွင်း မိူင်းယၢင်း တင်ႈတႄႇပီႊပုတ်ႉထ ၁၁၅၆- ၁၁၇၆။ လုၵ်ႈၸၢႆးဢၼ်လႆႈ သိုပ်ႇပုတ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈတႄႉၵေႃႈ ပဵၼ်ၶုၼ်သႅၼ်သိူဝ် (ပီႊ ပုတ်ႉထ ၁၁၇၆-၁၁၉၅) ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ လုၵ်ႈၸၢႆး ၶုၼ် သႅၼ်သိူဝ် ၸိုဝ်ႈ ၶုၼ်ၸေႃႇ သိုပ်ႇ ဢုပ်ႉပိူင်ႇမႃးၼႂ်းပီႊပုတ်ႉထ ၁၁၉၅-၁၂၁၀ သေ တေႃႇသမ်ႉပေႃးမႃး ထိုင်ၵၢပ်ႈပၢၼ် ၶုၼ်ၸုၼ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆးၶုၼ်ၸေႃႇ ဢၼ်လႆႈငမ်းမိူင်းမိူဝ်ႈ ပီႊ ပုတ်ႉထ ၁၂၁၀-၁၂၂၁ ၼၼ်ႉယူႇ ယဝ်ႉ။  
5. ၶုၼ်လႃႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းၵႃလိုဝ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၵၢတ်ႇလိုဝ်း။
# ၽၢႆႇမိူင်းမၢဝ်း ၸွမ်းၼင်ႇၼႂ်းသိူၵ်ႈပိုၼ်းမိူင်းမၢဝ်းၸမ်း လႆႈလၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈ ဝၢႆး သေၶုၼ်လႆး လႆႈၽွင်းငမ်း ဝၢၼ်ႈမိူင်းႁိုင် ၇၀ ပီႊသေ သုတ်းမုၼ်ၵႂႃႇယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈ ၶုၼ်ဢၢႆႈတဵပ်ႇတႅတ်ႈၾႃႉ လႆႈသိုပ်ႇငမ်းမိူင်းတႅၼ်းတၢင် ပေႃႈမၼ်းထႅင်ႈ ၄၀ ပီႊသေ သုတ်းမုၼ်းၵႂႃႇမိူဝ်ႈပီႊပုတ်ႉထ ၁၂၂၁ သေယဝ်ႉ ဢမ်ႇသိုပ်ႇမီးလုၵ်ႈလၢင်းပုတ်ႈတၢင် ၼင်ႈမိူင်းထႅင်ႈ။
6. ၶုၼ်သႃ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းဢႃႇဝႃႉ (လႅပ်ႈတေမၢႆထိုင် မိူင်းမၢၼ်ႊ ဢၼ် ၸမ်တင်းမိူင်းၵုတ်ႈသေ မီးသႅင်) လႆႈသၢၵ်ႈသႅင် ၂၁၀ ၸွၺ်ႉ။  
# ၼႂ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်ၼႆႉယဝ်ႉ ဢၼ်မိူင်းမၢဝ်းသုတ်းၶိူဝ်းၶုၼ် ဢမ်ႇမီးလုၵ်ႈလၢင်း သိုပ်ႇတေႃႇထႅင်ႈ။ ၶုၼ်ၵႂၢၼ်းၽွင်းမိူင်း မိူင်းမၢဝ်းၵေႃႈ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းမႃး တီႈမိူင်း ၵွင်းသေ ယွၼ်း “ၶိူဝ်းၸဝ်ႈၶိူဝ်းၶုၼ်” တႃႇၵႂႃႇၽွင်းငမ်းမိူင်းမၢဝ်း ။ ၵွပ်ႈလွင်ႈၼႆလႄႈ ၶုၼ်ၸုၼ်ႇ ၸင်ႇလႆႈသူင်ႇလုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်း ၸိုဝ်ႈၸဝ်ႈၶမ်းပွင်ႇၾႃႉ ႁႂ်ႈၵႂႃႇသိုပ်ႇၽွင်းငမ်း မိူင်းမၢဝ်း။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ၶိူဝ်းသိုပ်ႇၶုၼ်ၶွင် ၶုၼ်လႆး ၼႂ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်ၶုၼ်ၸေႃႇ ဢၼ်ငမ်း မိူင်းၵွင်းဝႆႉယူႇၼၼ်ႉ လႆႈၵႂႃႇၽွင်းငမ်းၼိူဝ်မိူင်းမၢဝ်းသေ မိူင်းမၢဝ်းၵေႃႈ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ် လႆႈ ယူႇပႃႈတႂ်ႈမိူင်းၵွင်းၸွမ်း။  
7. ၶုၼ်သူ လႆႈၽွင်းငမ်းမိူင်းၵွင်း ႁိမ်းၾင်ႇၼမ်ႉဢူးယူႉ ဢၼ်ပဵၼ်သၢႆ ၼိူင်ႈ ၼမ်ႉၶႅဝ်းတွင်း၊ သိုပ်ႇပုတ်ႈ ၶုၼ်လူး။  
# ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းၵွင်းၵေႃႈ တိုၵ်ႉသိုပ်ႇမီးၵႂႃႇဝႆႉယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႊ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈ တူၵ်ႇလၢတ်ႈထိုင်မိူင်းၵွင်း ၼႂ်းသိူၵ်ႈပိုၼ်းမိူင်းမၢဝ်း။ လႅပ်ႈတေလူဝ်ႇလႆႈၵႂႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်း ဢဝ် ၼႂ်းသိူၵ်းပိုၼ်းမိူင်းၵွင်း။ ၵူၺ်းၼႃႇ ၵွပ်ႈဢမ်ႇမီးပပ်ႉငဝ်ႈ မၼ်းလႄႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႊ သိုပ်ႇလၢတ်ႈထိုင် ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းၵွင်းလႆႈ။ ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈ ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းၵွင်း တႄႉ ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇမီးတၢင်းလမ်ႇလွင်ႈတေႉတေႉ ၼႂ်းသၢႆပိုၼ်းတႆး ၼင်ႇတေလႆႈၶႆႊ ၼေၵႂႃႇၼႃႈၼႆႉယူႇ။
ၶုၼ်လူး လႆႈၶိုၼ်ႈၽွင်းငမ်းမိူင်းၵွင်း မိူင်းယၢင်း တင်ႈတႄႇပီႊပုတ်ႉထ ၁၁၅၆- ၁၁၇၆။ လုၵ်ႈၸၢႆးဢၼ်လႆႈ သိုပ်ႇပုတ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈတႄႉၵေႃႈ ပဵၼ်ၶုၼ်သႅၼ်သိူဝ် (ပီႊ ပုတ်ႉထ ၁၁၇၆-၁၁၉၅) ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ လုၵ်ႈၸၢႆး ၶုၼ် သႅၼ်သိူဝ် ၸိုဝ်ႈ ၶုၼ်ၸေႃႇ သိုပ်ႇ ဢုပ်ႉပိူင်ႇမႃးၼႂ်းပီႊပုတ်ႉထ ၁၁၉၅-၁၂၁၀ သေ တေႃႇသမ်ႉပေႃးမႃး ထိုင်ၵၢပ်ႈပၢၼ် ၶုၼ်ၸုၼ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆးၶုၼ်ၸေႃႇ ဢၼ်လႆႈငမ်းမိူင်းမိူဝ်ႈ ပီႊ ပုတ်ႉထ ၁၂၁၀-၁၂၂၁ ၼၼ်ႉယူႇ ယဝ်ႉ။  
မိူဝ်ႈဢၼ်ၶိူဝ်းသိုပ်ႇၶုၼ်လူး လႆႈၵႂႃႇၽွင်းငမ်းမိူင်းမၢဝ်းယဝ်ႉၼၼ်ႉ လႆႈမီးၵၢၼ် ၶၢႆႉဝဵင်းၵႂႃႇထႅင်ႈတီႈမႂ်ႇ ဢၼ်ႁွင်ႉ မိူင်းၵဝ်ႇမိူင်းလူင် ဢမ်ႇၼၼ် ၵႃႉၵဝ်ႉမၢဝ်းလူင်။ ၸဝ်ႈ ၾႃႉၶမ်းသိုပ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်ၼွင်ႉၸၢႆး ၸဝ်ႈၶမ်းပွင်ႇၾႃႉ လႆႈသိုပ်ႇၽွင်းငမ်းမိူင်း၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ မီးၸဝ်ႈၾႃႉသိုပ်ႇသိုပ်ႇၵၼ်မႃးထႅင်ႈ ၃၃၂ ပီႊ သေယဝ်ႉ လႆႈသုတ်းၶိူဝ်းသိုပ်ႇ ၶုၼ်လူး ၼႂ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉၶဝ်းလႅပ်ႈၾႃႉ ဢၼ်သုတ်းမုၼ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈပီႊပုတ်ႉထ ၁၅၇၇။ ဝၢႆး ၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈမီး ၶိူဝ်းသိုပ်ႇၶုၼ်တၢင်ႇဢၼ် မႃးသိုပ်ႇၽွင်းငမ်းမိူင်း။  
ၽၢႆႇမိူင်းမၢဝ်း ၸွမ်းၼင်ႇၼႂ်းသိူၵ်ႈပိုၼ်းမိူင်းမၢဝ်းၸမ်း လႆႈလၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈ ဝၢႆး သေၶုၼ်လႆး လႆႈၽွင်းငမ်း ဝၢၼ်ႈမိူင်းႁိုင် ၇၀ ပီႊသေ သုတ်းမုၼ်ၵႂႃႇယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈ ၶုၼ်ဢၢႆႈတဵပ်ႇတႅတ်ႈၾႃႉ လႆႈသိုပ်ႇငမ်းမိူင်းတႅၼ်းတၢင် ပေႃႈမၼ်းထႅင်ႈ ၄၀ ပီႊသေ သုတ်းမုၼ်းၵႂႃႇမိူဝ်ႈပီႊပုတ်ႉထ ၁၂၂၁ သေယဝ်ႉ ဢမ်ႇသိုပ်ႇမီးလုၵ်ႈလၢင်းပုတ်ႈတၢင် ၼင်ႈမိူင်းထႅင်ႈ။  
ၼႂ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်ၼႆႉယဝ်ႉ ဢၼ်မိူင်းမၢဝ်းသုတ်းၶိူဝ်းၶုၼ် ဢမ်ႇမီးလုၵ်ႈလၢင်း သိုပ်ႇတေႃႇထႅင်ႈ။ ၶုၼ်ၵႂၢၼ်းၽွင်းမိူင်း မိူင်းမၢဝ်းၵေႃႈ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းမႃး တီႈမိူင်း ၵွင်းသေ ယွၼ်း “ၶိူဝ်းၸဝ်ႈၶိူဝ်းၶုၼ်” တႃႇၵႂႃႇၽွင်းငမ်းမိူင်းမၢဝ်း ။ ၵွပ်ႈလွင်ႈၼႆလႄႈ ၶုၼ်ၸုၼ်ႇ ၸင်ႇလႆႈသူင်ႇလုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်း ၸိုဝ်ႈၸဝ်ႈၶမ်းပွင်ႇၾႃႉ ႁႂ်ႈၵႂႃႇသိုပ်ႇၽွင်းငမ်း မိူင်းမၢဝ်း။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ၶိူဝ်းသိုပ်ႇၶုၼ်ၶွင် ၶုၼ်လႆး ၼႂ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်ၶုၼ်ၸေႃႇ ဢၼ်ငမ်း မိူင်းၵွင်းဝႆႉယူႇၼၼ်ႉ လႆႈၵႂႃႇၽွင်းငမ်းၼိူဝ်မိူင်းမၢဝ်းသေ မိူင်းမၢဝ်းၵေႃႈ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ် လႆႈ ယူႇပႃႈတႂ်ႈမိူင်းၵွင်းၸွမ်း။  
ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းၵွင်းၵေႃႈ တိုၵ်ႉသိုပ်ႇမီးၵႂႃႇဝႆႉယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႊ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈ တူၵ်ႇလၢတ်ႈထိုင်မိူင်းၵွင်း ၼႂ်းသိူၵ်ႈပိုၼ်းမိူင်းမၢဝ်း။ လႅပ်ႈတေလူဝ်ႇလႆႈၵႂႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်း ဢဝ် ၼႂ်းသိူၵ်းပိုၼ်းမိူင်းၵွင်း။ ၵူၺ်းၼႃႇ ၵွပ်ႈဢမ်ႇမီးပပ်ႉငဝ်ႈ မၼ်းလႄႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႊ သိုပ်ႇလၢတ်ႈထိုင် ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းၵွင်းလႆႈ။ ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈ ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းၵွင်း တႄႉ ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇမီးတၢင်းလမ်ႇလွင်ႈတေႉတေႉ ၼႂ်းသၢႆပိုၼ်းတႆး ၼင်ႇတေလႆႈၶႆႊ ၼေၵႂႃႇၼႃႈၼႆႉယူႇ။  
မိူဝ်ႈဢၼ်ၶိူဝ်းသိုပ်ႇၶုၼ်လူး လႆႈၵႂႃႇၽွင်းငမ်းမိူင်းမၢဝ်းယဝ်ႉၼၼ်ႉ လႆႈမီးၵၢၼ် ၶၢႆႉဝဵင်းၵႂႃႇထႅင်ႈတီႈမႂ်ႇ ဢၼ်ႁွင်ႉ မိူင်းၵဝ်ႇမိူင်းလူင် ဢမ်ႇၼၼ် ၵႃႉၵဝ်ႉမၢဝ်းလူင်။ ၸဝ်ႈ ၾႃႉၶမ်းသိုပ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်ၼွင်ႉၸၢႆး ၸဝ်ႈၶမ်းပွင်ႇၾႃႉ လႆႈသိုပ်ႇၽွင်းငမ်းမိူင်း၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ မီးၸဝ်ႈၾႃႉသိုပ်ႇသိုပ်ႇၵၼ်မႃးထႅင်ႈ ၃၃၂ ပီႊ သေယဝ်ႉ လႆႈသုတ်းၶိူဝ်းသိုပ်ႇ ၶုၼ်လူး ၼႂ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉၶဝ်းလႅပ်ႈၾႃႉ ဢၼ်သုတ်းမုၼ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈပီႊပုတ်ႉထ ၁၅၇၇။ ဝၢႆး ၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈမီး ၶိူဝ်းသိုပ်ႇၶုၼ်တၢင်ႇဢၼ် မႃးသိုပ်ႇၽွင်းငမ်းမိူင်း။  
လွင်ႈၸဝ်ႈၾႃႉ လႄႈ ပီႊမိူင်းဢၼ်မီးယူႇၼႂ်းပိုၼ်းမိူင်းၵွင်းမိူင်းယၢင်းၼႆႉ လူဝ်ႇလႆႈသိုပ်ႇမီး လွင်ႈတႅၵ်ႇၼိူင်ႈ ထႅင်ႈၵႂႃႇယူႇ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ဢၼ်လႆႈပၢႆးၼႄဝႆႉ တီႈၼႆႉ ၼႆႉ ၵွၺ်းပဵၼ်တွၼ်ႊတႃႇႁႂ်ႈႁူႉထိုင် လွင်ႈမႄႇၶႂၢၵ်ႈမိူင်းၵွင်း မိူင်းယၢင်း ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ မိူင်းမၢဝ်းသေပဵၼ်မႃး၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ လိုၼ်းသုတ်းမႃး ၶိုၼ်းလႆႈမႃးငမ်းၶိုၼ်း မိူင်းမၢဝ်း သေ သိုပ်ႇပဵၼ်ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းလဵဝ်ၵၼ်မႃး။ ပေႃးလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈရႃႇၸဝၢင်ႇမိူင်းမၢဝ်း လႄႈ ရႃႇၸဝၢင်ႇသႅၼ်ဝီၸိုင် တေလႆႈႁၼ်မႅၼ်ႈ လွင်ႈမႄႇၶႂၢၵ်ႈမိူင်း လႄႈ လွင်ႈဢႃႇ ၼႃႇၸၢၵ်ႈတႆး တိူဝ်းၸႅင်ႈလႅင်းမႃးယူႇယဝ်ႉ။


လွင်ႈၸဝ်ႈၾႃႉ လႄႈ ပီႊမိူင်းဢၼ်မီးယူႇၼႂ်းပိုၼ်းမိူင်းၵွင်းမိူင်းယၢင်းၼႆႉ လူဝ်ႇလႆႈသိုပ်ႇမီး လွင်ႈတႅၵ်ႇၼိူင်ႈ ထႅင်ႈၵႂႃႇယူႇ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ဢၼ်လႆႈပၢႆးၼႄဝႆႉ တီႈၼႆႉ ၼႆႉ ၵွၺ်းပဵၼ်တွၼ်ႊတႃႇႁႂ်ႈႁူႉထိုင် လွင်ႈမႄႇၶႂၢၵ်ႈမိူင်းၵွင်း မိူင်းယၢင်း ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ မိူင်းမၢဝ်းသေပဵၼ်မႃး၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ လိုၼ်းသုတ်းမႃး ၶိုၼ်းလႆႈမႃးငမ်းၶိုၼ်း မိူင်းမၢဝ်း သေ သိုပ်ႇပဵၼ်ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းလဵဝ်ၵၼ်မႃး။ ပေႃးလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈရႃႇၸဝၢင်ႇမိူင်းမၢဝ်း လႄႈ ရႃႇၸဝၢင်ႇသႅၼ်ဝီၸိုင် တေလႆႈႁၼ်မႅၼ်ႈ လွင်ႈမႄႇၶႂၢၵ်ႈမိူင်း လႄႈ လွင်ႈဢႃႇ ၼႃႇၸၢၵ်ႈတႆး တိူဝ်းၸႅင်ႈလႅင်းမႃးယူႇယဝ်ႉ။


== ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈ မိူင်းသႅၼ်ဝီ ==
ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈသႅၼ်ဝီ ပဵၼ်ငဝ်ႈငုၼ်းၵၢၼ်ဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းၸၢဝ်းတႆးမႃး ၶၢဝ်းယၢမ်းသွင်ႁဵင်ပီႊပၢႆ။ ၸွမ်းၼင်ႇၽိုၼ်းၾူးတွင်းၶႄႇ လႄႈ ၽိုၼ်ၾူးတွင်းတႆး ဝႃႈ ၸိုင် မိူၼ်ႁၢင်ႊဝႃႈ ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈသႅၼ်ဝီၼႆႉ ပဵၼ်ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈငဝ်ႈငႃႇႁႅၵ်ႈသုတ်း ၶွင် ၸၢဝ်းတႆး တင်ႈတႄႇၵေႃႇတင်ႈသေယဝ်ႉ ႁုၼ်ႈမုၼ်းပဵၼ်ဝၢၼ်ႈပဵၼ်မိူင်းမႃးသေ တေႃႇထိုင်သမ်ႉပေႃးပဵၼ်မိူင်းတုမ်ႊၵႅၼ်ႇလူင်မႃး။ ပဵၼ်ငဝ်ႈငုၼ်းဢႃႇ ၼႃႇၸၢၵ်ႈတႆး ဢၼ်ၶႄႇလႄႈမၢၼ်ႊၵေႃႈ ယွမ်းႁပ်ႉ။ ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈသႅၼ်ဝီၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်း လွတ်ႈလႅဝ်းသေယဝ်ႉ မီးဢဵၼ်ႁႅင်းၵႅၼ်ႇၶႅင်ယႂ်ႇၶိုၼ်ႈမႃး၊ လႆႈၶၢမ်ႇတၢင်းယႃႉလူႉ၊ လႆႈယူႇပႃႈတႂ်ႈပိူၼ်ႈ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ သမ်ႉၶိုၼ်းသိုပ်ႇလႆႈလွတ်ႈလႅဝ်းၶိုၼ်းထႅင်ႈပွၵ်ႈၼိူင်ႈ။ ၵူၺ်းၵႃႊ လိုၼ်းသုတ်းတႄႉၵေႃႈ လႆႈၶၢမ်ႇတၢင်းၸႅၵ်ႇၽႄလိၼ်မိူင်းသေယဝ်ႉ တူၵ်းယူႇၽၢႆႇတႂ်ႈႁႅင်းပွင်ႊဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမၢၼ်ႊတေႃႇထိုင်ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉယူႇ ယဝ်ႉ။


ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းသၢႆပိုၼ်းလူင် သွင်ႁဵင်ပီႊပၢႆၼၼ်ႉ ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈသႅၼ်ဝီၵေႃႈ မီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊတင်းၼမ် တင်းလၢႆ။ ၼင်ႇႁိုဝ်သမ်ႉပေႃးတေႁၼ်ႁၢင်ႊမၼ်းႁႂ်ႈၸႅင်ႈ လႅင်းလီၼၼ်ႉ တေၸႅၵ်ႇၶၢဝ်းယၢမ်းမၼ်းပဵၼ်တွၼ်ႊတႄႇၶိုၼ်ႈမီးႁႅင်းပွင်ႊ လႄႈ တွၼ်ႊတႄႇလူမ်ႉလႅဝ်လူင်းၼႆၵႂႃႇ ဢၼ်ပဵၼ်ယွၼ်ႉလွင်ႈမိူင်းတႆးတၢင်ႇမိူင်း ၶိုၼ်ႈမႃး မီးႁႅင်းပွင်ႊၼိူဝ်တၢင်မိူင်း ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းမၢဝ်းလူင် ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈ ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈၶႄႇ လႄႈ ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမၢၼ်ႊ ၶဝ်ႈမႃးတိုၵ်းတေႃး၊ ပိူင်လူင်မၼ်း မိူဝ်ႈ ပၢၼ်ပယိၼ်ႉၼွင်ႇ ၼႂ်းၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၁၆ ၼၼ်ႉလႄႈ မိူဝ်ႈပၢၼ်ဢလွင်းၽယႃး မိူဝ်ႈ ၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၁၈ ၼၼ်ႉလႂ်ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈသႅၼ်ဝီ ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇပဵၼ် ငဝ်ႈငုၼ်းၵၢၼ်ဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်း၊ ၵၢၼ်တူင်ႇၵူၼ်း လႄႈ ၽိင်ႈငႄႈၸၢဝ်းတႆးဝႆႉတိၵ်း တိၵ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊပၢၼ်ၼိူင်ႈလႄႈပၢၼ်ၼိူင်ႈ ၶွင်ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်း သႅၼ်ဝီတႄႉၵေႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈၶၢႆႉဝဵင်းလူင် ဢမ်ႇၼၼ် ၶၢႆႉႁေႃၶမ်း ဢၼ်ပဵၼ်တီႈ ၸဝ်ႈ ၾႃႉယူႇသဝ်း။ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊဝဵင်းလူင် ၼႂ်းဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းသႅၼ်ဝီၼႆႉ ၵမ်းၵမ်းၵႆႉ မီးမႃးယူႇတိၵ်းတိၵ်း၊ ၶၢႆႉယၢႆႉဢွင်ႈတီႈ ၵႂႃႇလၢႆလၢႆဝဵင်းဝႆႉ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ပေႃးႁွင်ႉႁိၵ်ႈ ၸိုဝ်ႈဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းသႅၼ်ဝီၸိုင် ၽၢႆႇလင်ၼၼ်ႉ တေပႃးတင်ႈၸိုဝ်ႈဝဵင်းႁေႃၶမ်း၊ တွၼ်ႊတႃႇသမ်ႉပေႃးတေႁူႉၸႅင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈသႅၼ်ဝီ ဢၼ်မီးငဝ်ႈငုၼ်းဝဵင်း လူင်တီႈလႂ်၊ ၼွၵ်ႈသေ ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈသႅၼ်ဝီၵေႃးသမ်ႇၽီႇ ဢၼ်ပဵၼ်ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈ သႅၼ်ဝီ ၵၢပ်ႈပၢၼ်ႁႅၵ်ႈသုတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။


== ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈသႅၼ်ဝီၵေႃးသမ်ႇၽီ ==
ရႃႇၸဝၢင်ႇသႅၼ်ဝီ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇ တင်းဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈ သႅၼ်ဝီ ၼၼ်ႉ ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ဝႆႉ။ မၢင်ႊၽိုၼ် တႄႇလၢတ်ႈလိူၺ်ႈလွင်ႈတႄႇႁႅၵ်ႈငဝ်ႈတေႃ မႃးတီႈ ၶုၼ်လူး ၶုၼ်လႃး(ၶုၼ်လႆး) တႆႇၶူဝ်ငိုၼ်းၶူဝ်ၶမ်းလူင်းမႃး။ မၢင်ႊၽိုၼ်သမ်ႉ ဢမ်ႇမီး လွင်ႈၶုၼ်လူးၶုၼ်လႆး။ ၵူၺ်းၵႃႊ ဢၼ်တႄႇႁႅၵ်ႈမိူၼ်ၵၼ်တႄႉၵေႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈ မၢၼ်ႈ ၸေႊမႄႈမိူင်း၊ မိူဝ်ႈယၢမ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီးၸဝ်ႈၾႃႉၽွင်းငမ်း။ တီႈၼႆႉၼႆႉ တီႈပွင်ႇမၼ်း ၸၢင်ႊမီးလႆႈသွင်လွင်ႈ။ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း ယၢမ်ႈမီးၸဝ်ႈၾႃႉၽွင်းငမ်းသေတႃႉ ၶိူဝ်း ၶုၼ်သုတ်းၵႂႃႇ၊ ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈၵၢၼ်ၵေႃႇဝၢၼ်ႈတင်ႈမိူင်းမႂ်ႇလႄႈ ၸင်ႇ ဢမ်ႇ ပႆႇမီးၸဝ်ႈၾႃႉၽွင်းငမ်း။ ရႃႇၸဝၢင်ႇၽိုၼ်ၼိူင်ႈလႄႈၽိုၼ်ၼိူင်ႈ လၢတ်ႈဝႆႉဢမ်ႇမိူၼ် ၵၼ်။ ၽူႈဢၼ်တူၺ်းထိုင်ဝၢၼ်ႈမိူင်းဝႆႉ မိူဝ်ႈယၢမ်းၼၼ်ႉၼႆႉ မီးထဝ်ႈမိူင်း တင်း ၄ သေ ၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၸမ်း…


# ထဝ်ႈမိူင်း တၢဝ်ႉလဵၵ်း မၢၼ်ႈႁူဝ်တူႈ
# ထဝ်ႈမိူင်း တၢဝ်ႉၶၢင် မိူင်းတိူၼ်း
# ထဝ်ႈမိူင်း တၢဝ်ႉႁူပ်ႇ သႅၼ်ၸေႊ(လုင်း)
# ထဝ်ႈမိူင်း တၢဝ်ႉႁူပ်း တူႈမူႈ ဢမ်ႇၼၼ် သိူဝ်မူဝ်(လၢၼ်)


ၶဝ်တင်းမူတ်းၼႆႉ ယူႇၼႂ်းလႅၼ်ႊမိူင်းသႅၼ်ဝီလႄႈ ၸင်ႇလႆႈႁိၵ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ “သႅၼ်ဝီသီႇသိူဝ်ႇ သႅၼ်ဝီသိူဝ်ပႃထူႈ၊ သိူဝ်ဢၢၼ်ၽူး၊ သိူဝ်ဢၢၼ်ဝူး လႄႈ သိူဝ်မူ(မူဝ်) ၵေႃးသမ်ႇပီႇ မိူင်းမွၵ်ႇၶၢဝ်” ၼႆယဝ်ႉ။


တီႈတေႉယဝ်ႉၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈယၢမ်းၼၼ် လိၼ်မိူင်းဢၼ်ထဝ်ႈမိူင်းၶဝ်တူၺ်း ထိုင်ဝႆႉယူႇၼၼ်ႉ ယင်းပႆႇမီးၸိုဝ်ႈဢၼ်ဝႃႈ သႅၼ်ဝီ။ ၵူၺ်းႁိၵ်ႈႁွင်ႉၸွမ်းၸိုဝ်ႈဝၢၼ်ႈ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ မၢၼ်ႈႁူဝ်တူႈ၊ မၢၼ်ႈၸေႊ ၸိူဝ်ႉၼႆၵွၺ်း။ မၢၼ်ႈၸေႊၵေႃႈ ပဵၼ်မၢၼ်ႈၵိူတ်ႇ ၶုၼ်ဢၢႆႈ ဢၼ်ပဵၼ်ဢူႈၶိုၼ်တိုင်း ၵေႃႉဢၼ်ဝၢႆးမႃး မီးလုၵ်ႈၸိုဝ်ႈႁွင်ႉ ၶုၼ်လူး ၶုၼ်လႆး ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ထဝ်ႈမိူင်းတင်း ၄ ၽွင်းငမ်းတူၺ်းထိုင်မၢၼ်ႈၸေႊၼႆႉ တႄႇမႃးမိူဝ်ႈ ပ.ၶ ၉၅၁၊ ၽွင်း မိူဝ်ႈဢၼ်ထဝ်ႈမိူင်းတင်း ၄ ၽွင်းငမ်းဢႃႇၼႃႇ ၸၢၵ်ႈၼႆႉ ဝႆႉယူႇၼၼ်ႉ ၵူၼ်းတႆးတင်းလၢႆ ၼႂ်းမိူင်းတႆးလၢႆလၢႆတီႈ ဢၼ်မီးယူႇႁိမ်းႁွမ်းၼၼ်ႉ ဢဝ် ၶူဝ်းၶွင်ငိုၼ်းၶမ်း လႄႈ ၽႃၽႅၼ်ႇၵႂႃႇသၢၵ်ႈၸူး သွင်ပီႊသၢမ်ပီႊယေႈၽဝ်ႇ။ ၵူၺ်းၵႃႊ ထဝ်ႈမိူင်းၶဝ်သမ်ႉဝူၼ်ႉဝႃႈ ၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းမၢၼ်ႈမိူင်းၼႆႉ ပဵၼ်ၼႃႈၵၢၼ်ဢၼ် ၼၵ်းၼႃ လူၼ်ႉမႃႇလိူဝ်ႁႅင်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇ။ ၵွပ်ႈဝႃႈ ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈသႅၼ်ဝီ လႆႈမီးမိူင်းတႆးလၢႆလၢႆမိူင်း မီးတႂ်ႈမၼ်းဝႆႉ ၼင်ႇတေၼႄၵႂႃႇၼႆႉယူႇ။


ၼႃႈတၢင်းႁွင်ႇ မီးမိူင်းမၢဝ်း၊ မိူင်းဝၼ်း၊ မိူင်းလႃႈ၊ မိူင်းတီး၊ မိူင်းႁိုမ်း၊ မိူင်း ယၢင်း၊ မိူင်းၸၢၼ်းတႃႈ၊ ၸေႊ ၾၢင် လႄႈ မိူင်းၶွၼ်ၼႆသေ ႁူမ်ႈၵၼ်မီး ၉ မိူင်း။


ၼႃႈတၢင်းတူၵ်း မီးမိူင်းၸုၼ်ၵူဝ်း၊ မိူင်းလႅင်း၊ မိူင်းယၢင်းၵႃလိုဝ်း၊ မိူင်းၵိုင် ၵႂၢၺ်းၶမ်း၊ လႃႈပႃႇ၊ မိူင်းၵွင်း၊ မၢၼ်ႈမေႃႈၼႆသေ ႁူမ်ႈၵၼ်မီး ၇ မိူင်း။


ၼႃႈတၢင်းၸၢၼ်း မီးမိူင်းသီႇပေႃႉ၊ မိူင်းၵိုင်၊ လၢႆးၶႃႈ၊ ၵဵင်းတွင်း၊ ၵဵင်းၶမ်း၊ မိူင်းၼၢႆး၊ မွၵ်ႇမႂ်ႇ၊ မိူင်းၸိတ်ႇ၊ မိူင်းပွၼ်၊ မိူင်းၼွင်၊ ယွင်ႁူၺ်ႈ၊ သီႇၵိပ်ႇ၊ ၸၢမ်ၵႃး၊ သထုင်ႇ လႄႈ မိူင်းပၢႆး ၼႆသေ ႁူမ်ႈၵၼ်မီး ၁၅ မိူင်း။


ၼႃႈတၢင်းဢွၵ်ႇ မီးမိူင်းတိင်ႇ၊ ၵိုင်ႇမႃႉ၊ မိူင်းမိူင်း၊ မိူင်းႁိုမ်း၊ မိူင်းၶဵဝ်(မိူင်းၶႅင်)၊ မိူင်းလႅမ်း၊ မိူင်းငႅမ်း၊ မိူင်းလိူၼ်း ၼႆသေ ႁူမ်ႈၵၼ်မီး ၈ မိူင်း။


ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းဢၼ်ၵႂၢင်ႈယႂ်ႇတၢၼ်ႇၼႆႉ တႄႇမီးမႃးယဝ်ႉၸဵမ်မိူဝ်ႈၶုၼ် လူးၶုၼ်လႆးၶဝ်မႃးၽွင်းငမ်း၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းလႂ်မိူင်းၼၼ်ႉ ဢၼ်ၵႂႃႇၽွင်း ငမ်းမိူင်းတင်းလၢႆၵေႃႈ ပဵၼ်ၶိူဝ်းၶုၼ်လူးၶုၼ်လႆးၼင်ႇၵၼ်တင်းမူတ်း။ မၼ်းပွင်ႇဝႃႈ ၼႆႉ မိူဝ်ႈပႆႇမီးဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈဢီႈသင်ၼၼ်ႉ ၵူၼ်းတႆးယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ မီးဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈ မိူင်းႁီး မိူင်းႁမ်းၶွင်ၶုၼ်လူးၶုၼ်လႆးမႃးဢွၼ်တၢင်း။ ၵူၺ်းၵႃႊ ၵွပ်ႈသမ်ႉဢမ်ႇမီးရႃႇၸဝၢင်ႇ မိူင်းႁီးမိူင်းႁမ်းလႄႈ ၸင်ႇဢမ်ႇလႆႈႁူႉထိုင်ၶေႃႈမုၼ်းႁူဝ်ယွၺ်ႈမၼ်း၊ ၼွၵ်ႈသေဝႃႈ မၼ်းပဵၼ်ငိူၼ်ႈငဝ်ႈ ၸဝ်ႈၾႃႉတႆး ၼႆၵွၺ်းယူႇယဝ်ႉ။


ပိုၼ်းၶုၼ်တႆးမၢင်ႊၽိုၼ်ဝႃႈ ၶုၼ်လူးၽွင်းငမ်းမိူင်းႁီးမိူင်းႁမ်းသေ ၶုၼ်လႆး သမ်ႉ ၶၢမ်ႈမႄႈၼမ်ႉၶူင်းသေယဝ်ႉ ၵႂႃႇတင်ႈမိူင်းမႂ်ႇ။ ၶုၼ်လူးမီးလုၵ်ႈ သိုပ်ႇသၢႆၶိူဝ်း မႃး သေ “လုၵ်ႈၸဝ်ႈမီးပၢၵ်ႇၼိူင်ႈ၊ လၢၼ်ၸဝ်ႈမီးႁဵင်ၼိူင်ႈ၊ လဵၼ်ၸဝ်ႈမီးမိုၼ်ၼိူင်ႈ” ၊ သင် မိူင်းတႆးဢမ်ႇမီးၸဝ်ႈၵေႃႈ တေ “ဢွၼ်ၵၼ်မႃယွၼ်း ငိူၼ်ႈၸဝ်ႈၶိူဝ်းၶုၼ် တီႈၶုၼ်လူး လူင်” ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ လုၵ်ႈလၢၼ်လိၼ်ၸဝ်ႈၶုၼ်လူးၵေႃႈ ၸင်ႇလႆႈၵႂႃႇၽွင်းငမ်း မိူင်း လၢႆတီႈလၢႆတၢင်းမႃး ပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ်။


မိူဝ်ႈဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈသႅၼ်ဝီႁၢမ်းၸဝ်ႈၼၼ်ႉ ထဝ်ႈမိူင်းတင်းသီႇၵေႃႈ ဢမ်ႇ ၸၢင်ႊသိုပ်ႇတူၺ်းထိုင်ဝၢၼ်ႈမိူင်းလႆႈယဝ်ႉလႄႈ ထဝ်ႈမိူင်းတင်းသီၸင်ႇဢုပ်ႇဢူဝ်း တိူင်ႇပၢင်ႇၵၼ် တႃႇတေၵႂႃႇႁႃလၢၼ်ၶွင်ၶုၼ်လူး မႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉတီႈမိူင်းသႅၼ်ဝီ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ မိူဝ်ႈပီႊၶရိတ်ႉ ၉၅၄ ပီႊတႆး ၵတ်းမဝ်ႈလိူၼ်သီႇမႂ်ႇ ၈ ၶမ်ႈၼၼ်ႉ ထဝ်ႈ မိူင်းတင်းသွင် ဢၼ်ပဵၼ်ထဝ်ႈမိူင်းတၢဝ်ႉလဵၵ်း လႄႈ ထဝ်ႈမိူင်းတၢဝ်ႉၶၢင် လႄႈ ၵူၼ်း ၸွမ်း ၁၈ ၵေႃႉ ပႃးဢဝ်တင်းၶူဝ်းၶွင်ငိုၼ်းတွင်း ငိုၼ်း ၂၁ ၸွၺ်ႉ၊ ၶမ်း ၃ ပၼ်းသေ ဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇထိုင်မိူင်းႁီးမိူင်းႁမ်း တီႈႁိမ်းၾင်ႇၶွင်မိူင်းလႃး။ ၵႂႃႇၶဝ်ႈထူပ်းၸဝ်ႈ လူင်ၾႃႉငႅမ်းမိူင်း ဢၼ်ပဵၼ်ငိူၼ်ႈၶိူဝ်းၶုၼ်လူး တႃႇတေယွၼ်းၸိူဝ်ႉၸဝ်ႈၸိူဝ်ႉၶုၼ် မႃး သိုပ်ႇၽွင်းငမ်းဝၢၼ်ႈ မိူင်းၵႂႃႇၼႃႈ။


== ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈသႅၼ်ဝီ သႅၼ်ၸေႊ (ပီႊၶရိတ်ႉ ၉၅၈ - ၁၃၁၄) ==
ၸဝ်ႈၾႃႉလူင်ငမ်းမိူင်းၵေႃႈ မႅင်ႁႂ်ႈလုၵ်ႈၸၢႆး လႄႈ လၢၼ်ၸၢႆးမၼ်း 13 ၸဝ်ႈ ဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းမႃးၸူးတီႈ ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းၵေႃးသမ်ႇၽီႇ (ဢမ်ႇၼၼ် ၸၢင်ႊႁွင်ႉ ဝႃႈ ပဵၼ်ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈသႅၼ်ဝီဝဵင်းႁူဝ်တူႈ) ၊ မႃးၸွမ်းထဝ်ႈမိူင်း လႄႈ တင်းၵူၼ်းမိူင်း ၸိူဝ်းဢၼ်မႃးၶေႃယွၼ်း ၼႂ်းဝၼ်းလိူၼ်မႂ်ႇ ၇ ၶမ်ႈ ၊ ပီႊၶရိတ်ႉ ၉၅၅ ။ 


လုၵ်ႈၸၢႆးၸဝ်ႈၾႃႉလူင်ငမ်းမိူင်း ဢၼ်လႆႈႁႂ်ႈမႃးၽွင်းငမ်းမိူင်းသႅၼ်ဝီၸမ်း - ၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇၶၢၼ်ႇသေ မၼ်းၸဝ်ႈသမ်ႉမီးလုၵ်ႈ ၄ ၵေႃႉ။ ပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆး ဢၼ် ၵိူတ်ႇ တီႈၼၢင်းၸုမ်ႈမိူင်း။ ၶဝ်တင်းသီႇၼၼ်ႉၸမ်း - ၶုၼ်ဢၢႆႈႁူမ်ႇ၊ ၶုၼ်ၶမ်းၶႅၼ်ႇၾႃႉ၊ တၢဝ်ႉ ၶုၼ်ဝႅၼ်၊ လႄႈ ၶုၼ်ၶမ်းသႅၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ 


ၸိူဝ်းလိူဝ်ထႅင် 8 ၸဝ်ႈၼၼ်ႉတႄႉၵေႃႈ ပဵၼ် “လုၵ်ႈပေႃႈၽႂ်မႄႈမၼ်း” ၼႆသေ မၢႆထိုင်ပဵၼ်လုၵ်ႈဢၼ်ဢမ်ႇ ၵိူတ်ႇတီႈၼၢင်းၸုမ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ၵိူတ်ႇတီႈၼၢင်းဢွၼ်ႇ သေ သမ်ႉမီးၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇၶၢၼ်ႇ ပဵၼ်ဢူႈၾႃႉၼၼ်ႉယူႇ။ တင်းပႅတ်ႇၸဝ်ႈၼၼ်ႉၸမ်း ၶုၼ်ၶမ်းပွင်ႇၾႃႉ၊ ၶုၼ်သႅင်ပူင်ႊၾႃႉ၊ ၶုၼ်တၢဝ်ႉၵႅၼ်ႇၶမ်း၊ ၶုၼ်တၢဝ်ႉဢဝ်ၶႂႃ၊ ၶုၼ် တၢဝ်ႉငႃးလူမ်း၊ ၶုၼ်ပႃႇဝူးထိူၼ်ႇ၊ ၶုၼ်တၢဝ်ႉလူးလိုဝ်း၊ လႄႈ ၶုၼ်ပၢၵ်ႇသိူဝ်လူင်ၸိူဝ်း ၼႆႉယဝ်ႉ။ 


၅.၃ ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈသႅၼ်ဝီ
ၼႂ်းပီႊလဵဝ်ၵၼ်ၼၼ်ႉၵွၺ်း ထဝ်ႈမိူင်းတင်းသွင်ၵေႃႈ လႆႈမွၵ်ႇႁွင်ႉဢဝ် ၸဝ်ႈ လူင်တၢႆႇၶၢၼ်ႇ ဢိၵ်ႇတင်း လုၵ်ႈ ၁၂ ၸဝ်ႈၼၼ်ႉ မႃးထိုင်တီႈ မိူင်းႁူဝ်တူႈသႅၼ်ဝီ လႄႈ ႁႂ်ႈၽွင်းငမ်းပဵၼ်ၸဝ်ႈမိူင်းၵႂႃႇယူႇ။ ထႅင်ႈပီႊၼိူင်ႈမႃး မိူဝ်ႈပီႊၶရိတ်ႉ ၉၅၆ ၼၼ်ႉ ထဝ်ႈ မိူင်းတၢဝ်ႉလဵၵ်း လႄႈ ထဝ်ႈမိူင်းတၢဝ်ႉၶၢင် လႆႈႁွင်ႉပၢင်ၵုမ်မိူင်းတႆးတင်းမူတ်း တီႈမိူင်း ႁူဝ်တူႈ တႃႇတေမွၵ်ႈၶႆႊၼေ လွင်ႈငိူၼ်ႈၸဝ်ႈၶိူဝ်းၶုၼ်။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၸင်ႇမွပ်ႈပၼ်မိူင်း လၢႆလၢႆမိူင်း တီႈၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇၶၢၼ်ႇ ႁႂ်ႈၵႂႃႇၽွင်းငမ်းၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉယူႇ ယဝ်ႉ။  
ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈသႅၼ်ဝီ ပဵၼ်ငဝ်ႈငုၼ်းၵၢၼ်ဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းၸၢဝ်းတႆးမႃး ၶၢဝ်းယၢမ်းသွင်ႁဵင်ပီႊပၢႆ။ ၸွမ်းၼင်ႇၽိုၼ်းၾူးတွင်းၶႄႇ လႄႈ ၽိုၼ်ၾူးတွင်းတႆး ဝႃႈ ၸိုင် မိူၼ်ႁၢင်ႊဝႃႈ ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈသႅၼ်ဝီၼႆႉ ပဵၼ်ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈငဝ်ႈငႃႇႁႅၵ်ႈသုတ်း ၶွင် ၸၢဝ်းတႆး တင်ႈတႄႇၵေႃႇတင်ႈသေယဝ်ႉ ႁုၼ်ႈမုၼ်းပဵၼ်ဝၢၼ်ႈပဵၼ်မိူင်းမႃးသေ တေႃႇ ထိုင်သမ်ႉပေႃးပဵၼ်မိူင်းတုမ်ႊၵႅၼ်ႇလူင်မႃး။ ပဵၼ်ငဝ်ႈငုၼ်းဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈတႆး ဢၼ်ၶႄႇ လႄႈမၢၼ်ႊၵေႃႈ ယွမ်းႁပ်ႉ။ ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈသႅၼ်ဝီၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်း လွတ်ႈလႅဝ်းသေယဝ်ႉ မီးဢဵၼ်ႁႅင်းၵႅၼ်ႇၶႅင်ယႂ်ႇၶိုၼ်ႈမႃး၊ လႆႈၶၢမ်ႇတၢင်းယႃႉလူႉ၊ လႆႈ ယူႇပႃႈတႂ်ႈပိူၼ်ႈ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ သမ်ႉၶိုၼ်းသိုပ်ႇလႆႈလွတ်ႈလႅဝ်းၶိုၼ်းထႅင်ႈပွၵ်ႈၼိူင်ႈ။ ၵူၺ်း ၵႃႊ လိုၼ်းသုတ်းတႄႉၵေႃႈ လႆႈၶၢမ်ႇတၢင်းၸႅၵ်ႇၽႄလိၼ်မိူင်းသေယဝ်ႉ တူၵ်းယူႇၽၢႆႇ တႂ်ႈႁႅင်းပွင်ႊဢႃႇၼႃႇ ၸၢၵ်ႈမၢၼ်ႊတေႃႇထိုင်ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉယူႇ ယဝ်ႉ။  
လုၵ်ႈၸၢႆး ၄ သီႇၸဝ်ႈ ဢၼ်ၵိူတ်ႇတီႈ ၼၢင်းၸုမ်ႈမိူင်းၼၼ်ႉ
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းသၢႆပိုၼ်းလူင် သွင်ႁဵင်ပီႊပၢႆၼၼ်ႉ ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈသႅၼ်ဝီၵေႃႈ မီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊတင်းၼမ် တင်းလၢႆ။ ၼင်ႇႁိုဝ်သမ်ႉပေႃးတေႁၼ်ႁၢင်ႊမၼ်းႁႂ်ႈၸႅင်ႈ လႅင်းလီၼၼ်ႉ တေၸႅၵ်ႇၶၢဝ်းယၢမ်းမၼ်းပဵၼ်တွၼ်ႊတႄႇၶိုၼ်ႈမီးႁႅင်းပွင်ႊ လႄႈ တွၼ်ႊတႄႇလူမ်ႉလႅဝ်လူင်းၼႆၵႂႃႇ ဢၼ်ပဵၼ်ယွၼ်ႉလွင်ႈမိူင်းတႆးတၢင်ႇမိူင်း ၶိုၼ်ႈမႃး မီးႁႅင်းပွင်ႊၼိူဝ်တၢင်မိူင်း ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းမၢဝ်းလူင် ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈ ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈၶႄႇ လႄႈ ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမၢၼ်ႊ ၶဝ်ႈမႃးတိုၵ်းတေႃး၊ ပိူင်လူင်မၼ်း မိူဝ်ႈ ပၢၼ်ပယိၼ်ႉၼွင်ႇ ၼႂ်းၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၁၆ ၼၼ်ႉလႄႈ မိူဝ်ႈပၢၼ်ဢလွင်းၽယႃး မိူဝ်ႈ ၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၁၈ ၼၼ်ႉလႂ်ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈသႅၼ်ဝီ ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇပဵၼ် ငဝ်ႈငုၼ်းၵၢၼ်ဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်း၊ ၵၢၼ်တူင်ႇၵူၼ်း လႄႈ ၽိင်ႈငႄႈၸၢဝ်းတႆးဝႆႉတိၵ်း တိၵ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊပၢၼ်ၼိူင်ႈလႄႈပၢၼ်ၼိူင်ႈ ၶွင်ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်း သႅၼ်ဝီတႄႉၵေႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈၶၢႆႉဝဵင်းလူင် ဢမ်ႇၼၼ် ၶၢႆႉႁေႃၶမ်း ဢၼ်ပဵၼ်တီႈ ၸဝ်ႈ ၾႃႉယူႇသဝ်း။ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊဝဵင်းလူင် ၼႂ်းဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းသႅၼ်ဝီၼႆႉ ၵမ်းၵမ်းၵႆႉ မီးမႃးယူႇတိၵ်းတိၵ်း၊ ၶၢႆႉယၢႆႉဢွင်ႈတီႈ ၵႂႃႇလၢႆလၢႆဝဵင်းဝႆႉ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ပေႃးႁွင်ႉႁိၵ်ႈ ၸိုဝ်ႈဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းသႅၼ်ဝီၸိုင် ၽၢႆႇလင်ၼၼ်ႉ တေပႃးတင်ႈၸိုဝ်ႈဝဵင်းႁေႃၶမ်း၊ တွၼ်ႊတႃႇသမ်ႉပေႃးတေႁူႉၸႅင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈသႅၼ်ဝီ ဢၼ်မီးငဝ်ႈငုၼ်းဝဵင်း လူင်တီႈလႂ်၊ ၼွၵ်ႈသေ ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈသႅၼ်ဝီၵေႃးသမ်ႇၽီႇ ဢၼ်ပဵၼ်ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈ သႅၼ်ဝီ ၵၢပ်ႈပၢၼ်ႁႅၵ်ႈသုတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။


၅.၃.၁ ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈသႅၼ်ဝီၵေႃးသမ်ႇၽီႇ
# ၶုၼ်ၶမ်းသႅၼ်ၾႃႉ - ၵႂႃႇၸွမ်းၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇၶၢၼ်ႇ ၽွင်းငမ်းမိူင်းသႅၼ် ၸေႊ။ မိူင်းသႅၼ်ၸေႊၵေႃႈ တင်ႈၶိုၼ်ႈမႃး ၼႂ်းပီႊၼၼ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇ။
ရႃႇၸဝၢင်ႇသႅၼ်ဝီ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇ တင်းဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈ သႅၼ်ဝီ ၼၼ်ႉ ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ဝႆႉ။ မၢင်ႊၽိုၼ် တႄႇလၢတ်ႈလိူၺ်ႈလွင်ႈတႄႇႁႅၵ်ႈငဝ်ႈတေႃ မႃးတီႈ ၶုၼ်လူး ၶုၼ်လႃး(ၶုၼ်လႆး) တႆႇၶူဝ်ငိုၼ်းၶူဝ်ၶမ်းလူင်းမႃး။ မၢင်ႊၽိုၼ်သမ်ႉ ဢမ်ႇမီး လွင်ႈၶုၼ်လူးၶုၼ်လႆး။ ၵူၺ်းၵႃႊ ဢၼ်တႄႇႁႅၵ်ႈမိူၼ်ၵၼ်တႄႉၵေႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈ မၢၼ်ႈ ၸေႊမႄႈမိူင်း၊ မိူဝ်ႈယၢမ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီးၸဝ်ႈၾႃႉၽွင်းငမ်း။ တီႈၼႆႉၼႆႉ တီႈပွင်ႇမၼ်း ၸၢင်ႊမီးလႆႈသွင်လွင်ႈ။ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း ယၢမ်ႈမီးၸဝ်ႈၾႃႉၽွင်းငမ်းသေတႃႉ ၶိူဝ်း ၶုၼ်သုတ်းၵႂႃႇ၊ ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈၵၢၼ်ၵေႃႇဝၢၼ်ႈတင်ႈမိူင်းမႂ်ႇလႄႈ ၸင်ႇ ဢမ်ႇ ပႆႇမီးၸဝ်ႈၾႃႉၽွင်းငမ်း။ ရႃႇၸဝၢင်ႇၽိုၼ်ၼိူင်ႈလႄႈၽိုၼ်ၼိူင်ႈ လၢတ်ႈဝႆႉဢမ်ႇမိူၼ် ၵၼ်။ ၽူႈဢၼ်တူၺ်းထိုင်ဝၢၼ်ႈမိူင်းဝႆႉ မိူဝ်ႈယၢမ်းၼၼ်ႉၼႆႉ မီးထဝ်ႈမိူင်း တင်း ၄ သေ ၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၸမ်း…
# ၶုၼ်ဢၢႆႈႁူမ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် ၶုၼ်သႅင်ဢၢႆႈႁူမ်ႇ ၽွင်းငမ်းမိူင်းတူႈသႅၼ်ဝီ၊ မိူင်း ယေႃ၊ မိူင်းၵႅတ်ႈ၊ မိူင်းထၢမ်၊ မိူင်းၸီး၊ မိူင်းယႃႉ၊ မိူင်းမင်းၵႃႉ၊ မိူင်းမင်းၵူဝ်း၊ မိူင်းပေႃႈ၊ မိူင်းဝိုၼ်း၊ မိူင်းလူင်။
(၁) ထဝ်ႈမိူင်း တၢဝ်ႉလဵၵ်း မၢၼ်ႈႁူဝ်တူႈ
# ၶုၼ်ၶမ်းၶႅၼ်ႇၾႃႉ ၽွင်းငမ်းမိူင်းၵဵင်းလဝ်း(မိူင်းမိတ်ႈ) ၊ မိူင်းလႅင်း၊ မၢၼ်ႈ မေႃႇ၊ မိူင်းယၢင်း လႄႈ မိူင်းၵွင်း။
(၂) ထဝ်ႈမိူင်း တၢဝ်ႉၶၢင် မိူင်းတိူၼ်း
# တၢဝ်ႉၶုၼ်ဝႅၼ် ၽွင်းငမ်းမိူင်းယဵၼ်၊ မိူင်းယူၵ်ႇ၊ မိူင်းတၢတ်ႇ၊ မိူင်းမေႃႇ လႄႈ မိူင်းႁူၺ်ႈ။
(၃) ထဝ်ႈမိူင်း တၢဝ်ႉႁူပ်း သႅၼ်ၸေႊ(လုင်း)
(၄) ထဝ်ႈမိူင်း တၢဝ်ႉႁူပ်း တူႈမူႈ ဢမ်ႇၼၼ် သိူဝ်မူဝ်(လၢၼ်)
ၶဝ်တင်းမူတ်းၼႆႉ ယူႇၼႂ်းလႅၼ်ႊမိူင်းသႅၼ်ဝီလႄႈ ၸင်ႇလႆႈႁိၵ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ “သႅၼ်ဝီသီႇသိူဝ်ႇ သႅၼ်ဝီသိူဝ်ပႃထူႈ၊ သိူဝ်ဢၢၼ်ၽူး၊ သိူဝ်ဢၢၼ်ဝူး လႄႈ သိူဝ်မူ(မူဝ်) ၵေႃးသမ်ႇပီႇ မိူင်းမွၵ်ႇၶၢဝ်” ၼႆယဝ်ႉ။
တီႈတေႉယဝ်ႉၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈယၢမ်းၼၼ် လိၼ်မိူင်းဢၼ်ထဝ်ႈမိူင်းၶဝ်တူၺ်း ထိုင်ဝႆႉယူႇၼၼ်ႉ ယင်းပႆႇမီးၸိုဝ်ႈဢၼ်ဝႃႈ သႅၼ်ဝီ။ ၵူၺ်းႁိၵ်ႈႁွင်ႉၸွမ်းၸိုဝ်ႈဝၢၼ်ႈ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ မၢၼ်ႈႁူဝ်တူႈ၊ မၢၼ်ႈၸေႊ ၸိူဝ်ႉၼႆၵွၺ်း။ မၢၼ်ႈၸေႊၵေႃႈ ပဵၼ်မၢၼ်ႈၵိူတ်ႇ ၶုၼ်ဢၢႆႈ ဢၼ်ပဵၼ်ဢူႈၶိုၼ်တိုင်း ၵေႃႉဢၼ်ဝၢႆးမႃး မီးလုၵ်ႈၸိုဝ်ႈႁွင်ႉ ၶုၼ်လူး ၶုၼ်လႆး ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ထဝ်ႈမိူင်းတင်း ၄ ၽွင်းငမ်းတူၺ်းထိုင်မၢၼ်ႈၸေႊၼႆႉ တႄႇမႃးမိူဝ်ႈ ပ.ၶ ၉၅၁၊ ၽွင်း မိူဝ်ႈဢၼ်ထဝ်ႈမိူင်းတင်း ၄ ၽွင်းငမ်းဢႃႇၼႃႇ ၸၢၵ်ႈၼႆႉ ဝႆႉယူႇၼၼ်ႉ ၵူၼ်းတႆးတင်းလၢႆ ၼႂ်းမိူင်းတႆးလၢႆလၢႆတီႈ ဢၼ်မီးယူႇႁိမ်းႁွမ်းၼၼ်ႉ ဢဝ် ၶူဝ်းၶွင်ငိုၼ်းၶမ်း လႄႈ ၽႃၽႅၼ်ႇၵႂႃႇသၢၵ်ႈၸူး သွင်ပီႊသၢမ်ပီႊယေႈၽဝ်ႇ။ ၵူၺ်းၵႃႊ ထဝ်ႈမိူင်းၶဝ်သမ်ႉဝူၼ်ႉဝႃႈ ၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းမၢၼ်ႈမိူင်းၼႆႉ ပဵၼ်ၼႃႈၵၢၼ်ဢၼ် ၼၵ်းၼႃ လူၼ်ႉမႃႇလိူဝ်ႁႅင်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇ။ ၵွပ်ႈဝႃႈ ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈသႅၼ်ဝီ လႆႈမီးမိူင်းတႆးလၢႆလၢႆမိူင်း မီးတႂ်ႈမၼ်းဝႆႉ ၼင်ႇတေၼႄၵႂႃႇၼႆႉယူႇ။
ၼႃႈတၢင်းႁွင်ႇ မီးမိူင်းမၢဝ်း၊ မိူင်းဝၼ်း၊ မိူင်းလႃႈ၊ မိူင်းတီး၊ မိူင်းႁိုမ်း၊ မိူင်း ယၢင်း၊ မိူင်းၸၢၼ်းတႃႈ၊ ၸေႊ ၾၢင် လႄႈ မိူင်းၶွၼ်ၼႆသေ ႁူမ်ႈၵၼ်မီး ၉ မိူင်း။
ၼႃႈတၢင်းတူၵ်း မီးမိူင်းၸုၼ်ၵူဝ်း၊ မိူင်းလႅင်း၊ မိူင်းယၢင်းၵႃလိုဝ်း၊ မိူင်းၵိုင် ၵႂၢၺ်းၶမ်း၊ လႃႈပႃႇ၊ မိူင်းၵွင်း၊ မၢၼ်ႈမေႃႈၼႆသေ ႁူမ်ႈၵၼ်မီး ၇ မိူင်း။
ၼႃႈတၢင်းၸၢၼ်း မီးမိူင်းသီႇပေႃႉ၊ မိူင်းၵိုင်၊ လၢႆးၶႃႈ၊ ၵဵင်းတွင်း၊ ၵဵင်းၶမ်း၊ မိူင်းၼၢႆး၊ မွၵ်ႇမႂ်ႇ၊ မိူင်းၸိတ်ႇ၊ မိူင်းပွၼ်၊ မိူင်းၼွင်၊ ယွင်ႁူၺ်ႈ၊ သီႇၵိပ်ႇ၊ ၸၢမ်ၵႃး၊ သထုင်ႇ လႄႈ မိူင်းပၢႆး ၼႆသေ ႁူမ်ႈၵၼ်မီး ၁၅ မိူင်း။
ၼႃႈတၢင်းဢွၵ်ႇ မီးမိူင်းတိင်ႇ၊ ၵိုင်ႇမႃႉ၊ မိူင်းမိူင်း၊ မိူင်းႁိုမ်း၊ မိူင်းၶဵဝ်(မိူင်းၶႅင်)၊ မိူင်းလႅမ်း၊ မိူင်းငႅမ်း၊ မိူင်းလိူၼ်း ၼႆသေ ႁူမ်ႈၵၼ်မီး ၈ မိူင်း။
ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းဢၼ်ၵႂၢင်ႈယႂ်ႇတၢၼ်ႇၼႆႉ တႄႇမီးမႃးယဝ်ႉၸဵမ်မိူဝ်ႈၶုၼ် လူးၶုၼ်လႆးၶဝ်မႃးၽွင်းငမ်း၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းလႂ်မိူင်းၼၼ်ႉ ဢၼ်ၵႂႃႇၽွင်း ငမ်းမိူင်းတင်းလၢႆၵေႃႈ ပဵၼ်ၶိူဝ်းၶုၼ်လူးၶုၼ်လႆးၼင်ႇၵၼ်တင်းမူတ်း။ မၼ်းပွင်ႇဝႃႈ ၼႆႉ မိူဝ်ႈပႆႇမီးဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈဢီႈသင်ၼၼ်ႉ ၵူၼ်းတႆးယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ မီးဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈ မိူင်းႁီး မိူင်းႁမ်းၶွင်ၶုၼ်လူးၶုၼ်လႆးမႃးဢွၼ်တၢင်း။ ၵူၺ်းၵႃႊ ၵွပ်ႈသမ်ႉဢမ်ႇမီးရႃႇၸဝၢင်ႇ မိူင်းႁီးမိူင်းႁမ်းလႄႈ ၸင်ႇဢမ်ႇလႆႈႁူႉထိုင်ၶေႃႈမုၼ်းႁူဝ်ယွၺ်ႈမၼ်း၊ ၼွၵ်ႈသေဝႃႈ မၼ်းပဵၼ်ငိူၼ်ႈငဝ်ႈ ၸဝ်ႈၾႃႉတႆး ၼႆၵွၺ်းယူႇယဝ်ႉ။
ပိုၼ်းၶုၼ်တႆးမၢင်ႊၽိုၼ်ဝႃႈ ၶုၼ်လူးၽွင်းငမ်းမိူင်းႁီးမိူင်းႁမ်းသေ ၶုၼ်လႆး သမ်ႉ ၶၢမ်ႈမႄႈၼမ်ႉၶူင်းသေယဝ်ႉ ၵႂႃႇတင်ႈမိူင်းမႂ်ႇ။ ၶုၼ်လူးမီးလုၵ်ႈ သိုပ်ႇသၢႆၶိူဝ်း မႃး သေ “လုၵ်ႈၸဝ်ႈမီးပၢၵ်ႇၼိူင်ႈ၊ လၢၼ်ၸဝ်ႈမီးႁဵင်ၼိူင်ႈ၊ လဵၼ်ၸဝ်ႈမီးမိုၼ်ၼိူင်ႈ” ၊ သင် မိူင်းတႆးဢမ်ႇမီးၸဝ်ႈၵေႃႈ တေ “ဢွၼ်ၵၼ်မႃယွၼ်း ငိူၼ်ႈၸဝ်ႈၶိူဝ်းၶုၼ် တီႈၶုၼ်လူး လူင်” ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ လုၵ်ႈလၢၼ်လိၼ်ၸဝ်ႈၶုၼ်လူးၵေႃႈ ၸင်ႇလႆႈၵႂႃႇၽွင်းငမ်း မိူင်း လၢႆတီႈလၢႆတၢင်းမႃး ပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ်။
မိူဝ်ႈဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈသႅၼ်ဝီႁၢမ်းၸဝ်ႈၼၼ်ႉ ထဝ်ႈမိူင်းတင်းသီႇၵေႃႈ ဢမ်ႇ ၸၢင်ႊသိုပ်ႇတူၺ်းထိုင်ဝၢၼ်ႈမိူင်းလႆႈယဝ်ႉလႄႈ ထဝ်ႈမိူင်းတင်းသီၸင်ႇဢုပ်ႇဢူဝ်း တိူင်ႇပၢင်ႇၵၼ် တႃႇတေၵႂႃႇႁႃလၢၼ်ၶွင်ၶုၼ်လူး မႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉတီႈမိူင်းသႅၼ်ဝီ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ မိူဝ်ႈပီႊၶရိတ်ႉ ၉၅၄ ပီႊတႆး ၵတ်းမဝ်ႈလိူၼ်သီႇမႂ်ႇ ၈ ၶမ်ႈၼၼ်ႉ ထဝ်ႈ မိူင်းတင်းသွင် ဢၼ်ပဵၼ်ထဝ်ႈမိူင်းတၢဝ်ႉလဵၵ်း လႄႈ ထဝ်ႈမိူင်းတၢဝ်ႉၶၢင် လႄႈ ၵူၼ်း ၸွမ်း ၁၈ ၵေႃႉ ပႃးဢဝ်တင်းၶူဝ်းၶွင်ငိုၼ်းတွင်း ငိုၼ်း ၂၁ ၸွၺ်ႉ၊ ၶမ်း ၃ ပၼ်းသေ ဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇထိုင်မိူင်းႁီးမိူင်းႁမ်း တီႈႁိမ်းၾင်ႇၶွင်မိူင်းလႃး။ ၵႂႃႇၶဝ်ႈထူပ်းၸဝ်ႈ လူင်ၾႃႉငႅမ်းမိူင်း ဢၼ်ပဵၼ်ငိူၼ်ႈၶိူဝ်းၶုၼ်လူး တႃႇတေယွၼ်းၸိူဝ်ႉၸဝ်ႈၸိူဝ်ႉၶုၼ် မႃး သိုပ်ႇၽွင်းငမ်းဝၢၼ်ႈ မိူင်းၵႂႃႇၼႃႈ။


၅.၃.၂ ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈသႅၼ်ဝီ သႅၼ်ၸေႊ (ပီႊၶရိတ်ႉ ၉၅၈ - ၁၃၁၄)
လုၵ်ႈၸၢႆးထႅင်ႈ ၈ ၸဝ်ႈ ဢၼ်ၵိူတ်ႇတီႈၼၢင်းဢွၼ်ႇတႄႉၵေႃႈ လႆႈၵႂႃႇၽွင်း ငမ်းမိူင်းၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉယူႇ။
ၸဝ်ႈၾႃႉလူင်ငမ်းမိူင်းၵေႃႈ မႅင်ႁႂ်ႈလုၵ်ႈၸၢႆး လႄႈ လၢၼ်ၸၢႆးမၼ်း 13 ၸဝ်ႈ ဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းမႃးၸူးတီႈ ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းၵေႃးသမ်ႇၽီႇ (ဢမ်ႇၼၼ် ၸၢင်ႊႁွင်ႉ ဝႃႈ ပဵၼ်ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈသႅၼ်ဝီဝဵင်းႁူဝ်တူႈ) ၊ မႃးၸွမ်းထဝ်ႈမိူင်း လႄႈ တင်းၵူၼ်းမိူင်း ၸိူဝ်းဢၼ်မႃးၶေႃယွၼ်း ၼႂ်းဝၼ်းလိူၼ်မႂ်ႇ ၇ ၶမ်ႈ ၊ ပီႊၶရိတ်ႉ ၉၅၅ ။
လုၵ်ႈၸၢႆးၸဝ်ႈၾႃႉလူင်ငမ်းမိူင်း ဢၼ်လႆႈႁႂ်ႈမႃးၽွင်းငမ်းမိူင်းသႅၼ်ဝီၸမ်း - ၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇၶၢၼ်ႇသေ မၼ်းၸဝ်ႈသမ်ႉမီးလုၵ်ႈ ၄ ၵေႃႉ။ ပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆး ဢၼ် ၵိူတ်ႇ တီႈၼၢင်းၸုမ်ႈမိူင်း။ ၶဝ်တင်းသီႇၼၼ်ႉၸမ်း - ၶုၼ်ဢၢႆႈႁူမ်ႇ၊ ၶုၼ်ၶမ်းၶႅၼ်ႇၾႃႉ၊ တၢဝ်ႉ ၶုၼ်ဝႅၼ်၊ လႄႈ ၶုၼ်ၶမ်းသႅၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၸိူဝ်းလိူဝ်ထႅင် 8 ၸဝ်ႈၼၼ်ႉတႄႉၵေႃႈ ပဵၼ် “လုၵ်ႈပေႃႈၽႂ်မႄႈမၼ်း” ၼႆသေ မၢႆထိုင်ပဵၼ်လုၵ်ႈဢၼ်ဢမ်ႇ ၵိူတ်ႇတီႈၼၢင်းၸုမ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ၵိူတ်ႇတီႈၼၢင်းဢွၼ်ႇ သေ သမ်ႉမီးၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇၶၢၼ်ႇ ပဵၼ်ဢူႈၾႃႉၼၼ်ႉယူႇ။ တင်းပႅတ်ႇၸဝ်ႈၼၼ်ႉၸမ်း ၶုၼ်ၶမ်းပွင်ႇၾႃႉ၊ ၶုၼ်သႅင်ပူင်ႊၾႃႉ၊ ၶုၼ်တၢဝ်ႉၵႅၼ်ႇၶမ်း၊ ၶုၼ်တၢဝ်ႉဢဝ်ၶႂႃ၊ ၶုၼ် တၢဝ်ႉငႃးလူမ်း၊ ၶုၼ်ပႃႇဝူးထိူၼ်ႇ၊ ၶုၼ်တၢဝ်ႉလူးလိုဝ်း၊ လႄႈ ၶုၼ်ပၢၵ်ႇသိူဝ်လူင်ၸိူဝ်း ၼႆႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းပီႊလဵဝ်ၵၼ်ၼၼ်ႉၵွၺ်း ထဝ်ႈမိူင်းတင်းသွင်ၵေႃႈ လႆႈမွၵ်ႇႁွင်ႉဢဝ် ၸဝ်ႈ လူင်တၢႆႇၶၢၼ်ႇ ဢိၵ်ႇတင်း လုၵ်ႈ ၁၂ ၸဝ်ႈၼၼ်ႉ မႃးထိုင်တီႈ မိူင်းႁူဝ်တူႈသႅၼ်ဝီ လႄႈ ႁႂ်ႈၽွင်းငမ်းပဵၼ်ၸဝ်ႈမိူင်းၵႂႃႇယူႇ။ ထႅင်ႈပီႊၼိူင်ႈမႃး မိူဝ်ႈပီႊၶရိတ်ႉ ၉၅၆ ၼၼ်ႉ ထဝ်ႈ မိူင်းတၢဝ်ႉလဵၵ်း လႄႈ ထဝ်ႈမိူင်းတၢဝ်ႉၶၢင် လႆႈႁွင်ႉပၢင်ၵုမ်မိူင်းတႆးတင်းမူတ်း တီႈမိူင်း ႁူဝ်တူႈ တႃႇတေမွၵ်ႈၶႆႊၼေ လွင်ႈငိူၼ်ႈၸဝ်ႈၶိူဝ်းၶုၼ်။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၸင်ႇမွပ်ႈပၼ်မိူင်း လၢႆလၢႆမိူင်း တီႈၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇၶၢၼ်ႇ ႁႂ်ႈၵႂႃႇၽွင်းငမ်းၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉယူႇ ယဝ်ႉ။
လုၵ်ႈၸၢႆး ၄ သီႇၸဝ်ႈ ဢၼ်ၵိူတ်ႇတီႈ ၼၢင်းၸုမ်ႈမိူင်းၼၼ်ႉ
၁. ၶုၼ်ၶမ်းသႅၼ်ၾႃႉ - ၵႂႃႇၸွမ်းၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇၶၢၼ်ႇ ၽွင်းငမ်းမိူင်းသႅၼ် ၸေႊ။ မိူင်းသႅၼ်ၸေႊၵေႃႈ တင်ႈၶိုၼ်ႈမႃး ၼႂ်းပီႊၼၼ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇ။
၂. ၶုၼ်ဢၢႆႈႁူမ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် ၶုၼ်သႅင်ဢၢႆႈႁူမ်ႇ ၽွင်းငမ်းမိူင်းတူႈသႅၼ်ဝီ၊ မိူင်း ယေႃ၊ မိူင်းၵႅတ်ႈ၊ မိူင်းထၢမ်၊ မိူင်းၸီး၊ မိူင်းယႃႉ၊ မိူင်းမင်းၵႃႉ၊ မိူင်းမင်းၵူဝ်း၊ မိူင်းပေႃႈ၊ မိူင်းဝိုၼ်း၊ မိူင်းလူင်။
၃. ၶုၼ်ၶမ်းၶႅၼ်ႇၾႃႉ ၽွင်းငမ်းမိူင်းၵဵင်းလဝ်း(မိူင်းမိတ်ႈ) ၊ မိူင်းလႅင်း၊ မၢၼ်ႈ မေႃႇ၊ မိူင်းယၢင်း လႄႈ မိူင်းၵွင်း။
၄. တၢဝ်ႉၶုၼ်ဝႅၼ် ၽွင်းငမ်းမိူင်းယဵၼ်၊ မိူင်းယူၵ်ႇ၊ မိူင်းတၢတ်ႇ၊ မိူင်းမေႃႇ လႄႈ မိူင်းႁူၺ်ႈ။
လုၵ်ႈၸၢႆးထႅင်ႈ ၈ ၸဝ်ႈ ဢၼ်ၵိူတ်ႇတီႈၼၢင်းဢွၼ်ႇတႄႉၵေႃႈ လႆႈၵႂႃႇၽွင်း ငမ်းမိူင်းၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉယူႇ။
၁. ၶုၼ်ၶမ်းပွင်ႇၾႃႉ ၽွင်းငမ်းမိူင်းၵႃလိုဝ်းဝဵင်းသိူဝ်
၂. ၶုၼ်သႅင်ပူင်ၾႃႉ ၽွင်းငမ်း မိူင်းၵိုင်ၵႂၢႆးၶမ်း၊ လႃႈပမ်း
၃. ၶုၼ်တၢဝ်ႉၵႅၼ်ၶမ်း ၽွင်းငမ်း မိူင်းယွင်ႁူၺ်ႈ၊ ၼွင်မွၼ်၊ သထုင်ႇ၊ လႄႈ မိူင်းပၢႆး
၄. ၶုၼ်တၢဝ်ႉဢဝ်ၶႂႃ ၽွင်းငမ်းမိူင်းၼၢႆး၊ ၵဵင်းၶမ်း၊ ၵဵင်းတွင်း၊ မွၵ်ႇမႂ်ႇ
၅. ၶုၼ်တၢဝ်ႉငႃးလူမ်း ၽွင်းငမ်းမိူင်းမၢဝ်း၊ မိူင်းလႃႈ၊ ၸေႊၾၢင်၊ မိူင်းဝၼ်း၊ မိူင်းတီး၊ မိူင်းၶိူဝ်း၊ လႄႈ မိူင်းၶွၼ်
၆. ၶုၼ်ပႃႇဝူးထိူၼ်ႇ ၽွင်းငမ်းမိူင်းတိင်၊ ၵိုင်မႃႉ၊ မိူင်းၶႅင်
၇. တၢဝ်ႉလူးလိုဝ်း ၽွင်းငမ်းမိူင်းႁိုမ်း၊ မိူင်းယၢင်း၊ မိူင်းၶႃ၊ တႃယႃႉ (ၸၢၼ်း တႃႈ)
၈. ၶုၼ်ပၢၵ်ႇသိူဝ်လူင် ၽွင်းငမ်းမိူင်းသုမ်ႇသၢႆႇ(မိူင်းလူင်)။ ၵူၺ်းၼႃႇ ၵိၼ်မိူင်း လႆႈသၢမ်ပီႊၵူၼ်းမိူင်းဢမ်ႇ ပဵင်းပေႃးၸႂ်တၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈသေ ၸင်ႇလႆႈၶၢႆႉၵႂႃႇ ငမ်းမိူင်း မိူင်းၸိတ်ႇ၊ မိူင်းပွၼ်။
ၼႂ်းပီႊလဵဝ်ၵၼ်ၼၼ်ႉၵွၺ်း မႅၼ်ႈမိူဝ်ႈပီႊၶရိတ်ႉ ၉၅၇ ၼၼ်ႉၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇ ၶၢၼ်ႇ လႆႈသၢင်ႈဝဵင်းသႅၼ် ၸေႊ ၶိုၼ်ႈမႃးမႂ်ႇမႂ်ႇထႅင်ႈ။ ႁႂ်ႈမိူင်းသႅၼ်ၸေႊ ပဵၼ်ငဝ်ႈ ငုၼ်း မိူင်းတႆးတင်းလၢႆ တႅၼ်းတၢင်တီႈမိူင်းလူင်ၵဝ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်ဝဵင်းႁူဝ်တူႈ တီႈဢၼ်ထဝ်ႈ မိူင်းတၢဝ်ႉလဵၵ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈမိူင်းဝႆႉယူႇ။ သႅၼ်ၸေႊၼႆႉ လႆႈဝႃႈပဵၼ်မိူင်းယႂ်ႇလူင် ၼိူဝ်ၼႃႈ ၾႃႉမိူင်းတႆးၵူႊတီႈတီႈ။ မိူင်းဢၼ်ၶိုၼ်ႈၸူးတေႃႇ မိူင်းသႅၼ်ၸေႊၵမ်းသိုဝ်ႈၸမ်း သီႇ ပေႃႉ၊ မိူင်းတုင်၊ မိူင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းၵိုင်၊ လၢႆးၶႃႈ၊ မိူင်းပဵင်း၊ မိူင်းၼွင်၊ မိူင်းသူႈ၊ မိူင်းၸၢင်၊ မိူင်း ႁၢင်၊ မိူင်းလိူၼ်း၊ ဝဵင်းလိူၼ်(ၵဵင်းလိူၼ်)၊ လႄႈ မိူင်းပၢတ်ႇ။
မီးၶေႃႈၾၢင်ႉၵႅမ်းမႅၼ်ႈယူႇလၢႆလွင်ႈ။ ၶေႃႈဢွၼ်တၢင်းသုတ်းတႄႉ ပေႃးမီး လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊၶိူဝ်းၶုၼ် ဢမ်ႇၼၼ် လႅၵ်ႈလၢႆႊၽူႈၽွင်းငမ်းၸိုင် ၵႆႉမီးလွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈ ဝဵင်းမႂ်ႇ။ ဝဵင်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉၵေႃႈ သမ်ႉပဵၼ်မိူင်းဢၼ်မီး ႁူဝ်ႉလွမ်ႉႁွပ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈ လွင်ႈၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇၶၢၼ်ႇၵေႃႈ တေႃႈၼင်ႇၼၼ်ယဝ်ႉ။ မၼ်းၸဝ်ႈႁႂ်ႈၶုၼ်ဢၢႆႈႁူမ်ႇ  ၽွင်းငမ်းမိူင်းႁူဝ်တူႈ ဢၼ်ယၢမ်ႈပဵၼ်ဝဵင်းငဝ်ႈငုၼ်းမိူင်းတႆး ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းသႅၼ်ဝီ မႃးဢွၼ်တၢင်း။ တူဝ်မၼ်း ၸဝ်ႈသမ်ႉ ၵႂႃႇသၢင်ႈဝဵင်းသႅၼ်ၸေႊလႄႈ တေလႆႈသွၼ်ႇဝႃႈ မိူင်းသႅၼ်ၸေႊၼႆႉ သိုပ်ႇပဵၼ်ငဝ်ႈၵၢင်ႊ ၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းၵႂႃႇယူႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။


# ၶုၼ်ၶမ်းပွင်ႇၾႃႉ ၽွင်းငမ်းမိူင်းၵႃလိုဝ်းဝဵင်းသိူဝ်
# ၶုၼ်သႅင်ပူင်ၾႃႉ ၽွင်းငမ်း မိူင်းၵိုင်ၵႂၢႆးၶမ်း၊ လႃႈပမ်း
# ၶုၼ်တၢဝ်ႉၵႅၼ်ၶမ်း ၽွင်းငမ်း မိူင်းယွင်ႁူၺ်ႈ၊ ၼွင်မွၼ်၊ သထုင်ႇ၊ လႄႈ မိူင်းပၢႆး
# ၶုၼ်တၢဝ်ႉဢဝ်ၶႂႃ ၽွင်းငမ်းမိူင်းၼၢႆး၊ ၵဵင်းၶမ်း၊ ၵဵင်းတွင်း၊ မွၵ်ႇမႂ်ႇ
# ၶုၼ်တၢဝ်ႉငႃးလူမ်း ၽွင်းငမ်းမိူင်းမၢဝ်း၊ မိူင်းလႃႈ၊ ၸေႊၾၢင်၊ မိူင်းဝၼ်း၊ မိူင်းတီး၊ မိူင်းၶိူဝ်း၊ လႄႈ မိူင်းၶွၼ် ၆. ၶုၼ်ပႃႇဝူးထိူၼ်ႇ ၽွင်းငမ်းမိူင်းတိင်၊ ၵိုင်မႃႉ၊ မိူင်းၶႅင်
# တၢဝ်ႉလူးလိုဝ်း ၽွင်းငမ်းမိူင်းႁိုမ်း၊ မိူင်းယၢင်း၊ မိူင်းၶႃ၊ တႃယႃႉ (ၸၢၼ်း တႃႈ)
# ၶုၼ်ပၢၵ်ႇသိူဝ်လူင် ၽွင်းငမ်းမိူင်းသုမ်ႇသၢႆႇ(မိူင်းလူင်)။ ၵူၺ်းၼႃႇ ၵိၼ်မိူင်း လႆႈသၢမ်ပီႊၵူၼ်းမိူင်းဢမ်ႇ ပဵင်းပေႃးၸႂ်တၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈသေ ၸင်ႇလႆႈၶၢႆႉၵႂႃႇ ငမ်းမိူင်း မိူင်းၸိတ်ႇ၊ မိူင်းပွၼ်။


ၼႂ်းပီႊလဵဝ်ၵၼ်ၼၼ်ႉၵွၺ်း မႅၼ်ႈမိူဝ်ႈပီႊၶရိတ်ႉ ၉၅၇ ၼၼ်ႉၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇ ၶၢၼ်ႇ လႆႈသၢင်ႈဝဵင်းသႅၼ် ၸေႊ ၶိုၼ်ႈမႃးမႂ်ႇမႂ်ႇထႅင်ႈ။ ႁႂ်ႈမိူင်းသႅၼ်ၸေႊ ပဵၼ်ငဝ်ႈ ငုၼ်း မိူင်းတႆးတင်းလၢႆ တႅၼ်းတၢင်တီႈမိူင်းလူင်ၵဝ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်ဝဵင်းႁူဝ်တူႈ တီႈဢၼ်ထဝ်ႈ မိူင်းတၢဝ်ႉလဵၵ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈမိူင်းဝႆႉယူႇ။ သႅၼ်ၸေႊၼႆႉ လႆႈဝႃႈပဵၼ်မိူင်းယႂ်ႇလူင် ၼိူဝ်ၼႃႈ ၾႃႉမိူင်းတႆးၵူႊတီႈတီႈ။ မိူင်းဢၼ်ၶိုၼ်ႈၸူးတေႃႇ မိူင်းသႅၼ်ၸေႊၵမ်းသိုဝ်ႈၸမ်း သီႇ ပေႃႉ၊ မိူင်းတုင်၊ မိူင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းၵိုင်၊ လၢႆးၶႃႈ၊ မိူင်းပဵင်း၊ မိူင်းၼွင်၊ မိူင်းသူႈ၊ မိူင်းၸၢင်၊ မိူင်း ႁၢင်၊ မိူင်းလိူၼ်း၊ ဝဵင်းလိူၼ်(ၵဵင်းလိူၼ်)၊ လႄႈ မိူင်းပၢတ်ႇ။


မီးၶေႃႈၾၢင်ႉၵႅမ်းမႅၼ်ႈယူႇလၢႆလွင်ႈ။ ၶေႃႈဢွၼ်တၢင်းသုတ်းတႄႉ ပေႃးမီး လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊၶိူဝ်းၶုၼ် ဢမ်ႇၼၼ် လႅၵ်ႈလၢႆႊၽူႈၽွင်းငမ်းၸိုင် ၵႆႉမီးလွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈ ဝဵင်းမႂ်ႇ။ ဝဵင်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉၵေႃႈ သမ်ႉပဵၼ်မိူင်းဢၼ်မီး ႁူဝ်ႉလွမ်ႉႁွပ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈ လွင်ႈၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇၶၢၼ်ႇၵေႃႈ တေႃႈၼင်ႇၼၼ်ယဝ်ႉ။ မၼ်းၸဝ်ႈႁႂ်ႈၶုၼ်ဢၢႆႈႁူမ်ႇ  ၽွင်းငမ်းမိူင်းႁူဝ်တူႈ ဢၼ်ယၢမ်ႈပဵၼ်ဝဵင်းငဝ်ႈငုၼ်းမိူင်းတႆး ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းသႅၼ်ဝီ မႃးဢွၼ်တၢင်း။ တူဝ်မၼ်း ၸဝ်ႈသမ်ႉ ၵႂႃႇသၢင်ႈဝဵင်းသႅၼ်ၸေႊလႄႈ တေလႆႈသွၼ်ႇဝႃႈ မိူင်းသႅၼ်ၸေႊၼႆႉ သိုပ်ႇပဵၼ်ငဝ်ႈၵၢင်ႊ ၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းၵႂႃႇယူႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။


ၶေႃႈထီႈသွင် ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈသႅၼ်ဝီ ၽၢႆႈတႂ်ႈၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇၶၢၼ်ႇၼႆႉ ၸၢင်ႊႁိၵ်ႈႁွင်ႉလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းသႅၼ်ဝီ ထီႈသွင်၊ ဢမ်ႇၼၼ် ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းသႅၼ်ဝီသႅၼ်ၸေႊ။ ႁွင်ႉႁိၵ်ႈၵိုၵ်းၸွမ်း ၸိုဝ်ႈၸေႊလူင် ဢမ်ႇၼၼ် ဝဵင်းဢၼ်ပဵၼ်ငဝ်ႈၵၢင်ႊၵၢၼ်ၽွင်းငမ်း။ မိူင်းသႅၼ်ဝီ ပွၵ်ႈဢွၼ်တၢင်း ဢၼ်ၽွင်းငမ်း ၵၼ်မႃးတေႃႇထိုင်ပေႃးသုတ်းၶိူဝ်းၶုၼ်သေ မီးထဝ်ႈမိူင်းတူၺ်းထိုင်ၽွင်းငမ်းၼၼ်ႉ ႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ မိူင်းသႅၼ်ဝီၵေႃး သမ်ႇၽီႇ ဢမ်ႇၼၼ် ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈသႅၼ်ဝီဝဵင်းႁူဝ်တူႈ ဢၼ်ႁိၵ်ႈႁွင်ႉၵိုၵ်းၸွမ်း ဝဵင်းႁူဝ်တူႈ ဢၼ်ပဵၼ်ငဝ်ႈၵၢင်ႊ ၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၼ်းပွင်ႇဝႃႈ ပေႃးႁဝ်းႁိၵ်ႈႁွင်ႉတေႃႇ မိူင်းသႅၼ်ဝီၼၼ်ႉ လူဝ်ႇလႆႈပႃးၶၢဝ်းယၢမ်းၵၢပ်ႈ ပၢၼ်ဢၼ်တႅတ်ႈတႅတ်ႈ၊ ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ တီႈဢေႇသုတ်းမၼ်း လူဝ်ႇလၢတ်ႈပႃးၸိုဝ်ႈ ငဝ်ႈငုၼ်းၵၢၼ်ၽွင်းငမ်း ၼင်ႇ ႁိုဝ်ပေႃးတေတိူဝ်းၸႅင်ႈလႅင်းဝႃႈ မၢႆထိုင်မိူင်းသႅၼ်ဝီ မိူဝ်ႈၵၢပ်ႈယၢမ်းပၢၼ်လႂ် ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။


ၶေႃႈထီႈသွင် ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈသႅၼ်ဝီ ၽၢႆႈတႂ်ႈၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇ ၶၢၼ်ႇၼႆႉ ၸၢင်ႊႁိၵ်ႈႁွင်ႉလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းသႅၼ်ဝီ ထီႈသွင်၊ ဢမ်ႇၼၼ် ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းသႅၼ်ဝီသႅၼ်ၸေႊ။ ႁွင်ႉႁိၵ်ႈၵိုၵ်းၸွမ်း ၸိုဝ်ႈၸေႊလူင် ဢမ်ႇၼၼ် ဝဵင်းဢၼ်ပဵၼ်ငဝ်ႈၵၢင်ႊၵၢၼ်ၽွင်းငမ်း။ မိူင်းသႅၼ်ဝီ ပွၵ်ႈဢွၼ်တၢင်း ဢၼ်ၽွင်းငမ်း ၵၼ်မႃးတေႃႇထိုင်ပေႃးသုတ်းၶိူဝ်းၶုၼ်သေ မီးထဝ်ႈမိူင်းတူၺ်းထိုင်ၽွင်းငမ်းၼၼ်ႉ ႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ မိူင်းသႅၼ်ဝီၵေႃး သမ်ႇၽီႇ ဢမ်ႇၼၼ် ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈသႅၼ်ဝီဝဵင်းႁူဝ်တူႈ ဢၼ်ႁိၵ်ႈႁွင်ႉၵိုၵ်းၸွမ်း ဝဵင်းႁူဝ်တူႈ ဢၼ်ပဵၼ်ငဝ်ႈၵၢင်ႊ ၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၼ်းပွင်ႇဝႃႈ ပေႃးႁဝ်းႁိၵ်ႈႁွင်ႉတေႃႇ မိူင်းသႅၼ်ဝီၼၼ်ႉ လူဝ်ႇလႆႈပႃးၶၢဝ်းယၢမ်းၵၢပ်ႈ ပၢၼ်ဢၼ်တႅတ်ႈတႅတ်ႈ၊ ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ တီႈဢေႇသုတ်းမၼ်း လူဝ်ႇလၢတ်ႈပႃးၸိုဝ်ႈ ငဝ်ႈငုၼ်းၵၢၼ်ၽွင်းငမ်း ၼင်ႇ ႁိုဝ်ပေႃးတေတိူဝ်းၸႅင်ႈလႅင်းဝႃႈ မၢႆထိုင်မိူင်းသႅၼ်ဝီ မိူဝ်ႈၵၢပ်ႈယၢမ်းပၢၼ်လႂ် ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈထီႈသၢမ် ၾၢင်ႉၵႅမ်းလႆႈဝႃႈ ႁူဝ်မိူင်းတႆး ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်းၼၼ်ႉ မီး ယူႇဢမ်ႇပူၼ်ႉလၢႆမိူင်း။ ယဝ်ႉၵေႃႈ လႆႈမွပ်ႈပၼ်ႁႂ်ႈလုၵ်ႈၸၢႆးၶုၼ်ၵႂႃႇၽွင်းငမ်း။ လုၵ်ႈ ၸၢႆးၸိူဝ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၼၢင်းၸုမ်ႈၼၼ်ႉ ၵႆႉလႆႈၵႂႃႇၽွင်းငမ်း မိူင်းယႂ်ႇ လႄႈ မိူင်းဢၼ် လမ်ႇလွင်ႈတေႉတေႉ မိူၼ်ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ မိူင်းႁူဝ်တူႈ၊ မိူင်းၵဵင်းလဝ်း၊ လႄႈ မိူင်းယဵၼ်။ မိူင်း ဢၼ်တၢမ်းသေ လမ်ႇလွင်ႈလူင်းမႃး ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ မိူင်းၼၢႆး၊ မိူင်းယွင်ႁူၺ်ႈ၊ မိူင်း မၢဝ်း၊ မိူင်းၵႃလိုဝ်းဝဵင်းသိူဝ်၊ မိူင်းႁိုမ်း ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉတႄႉ ႁႂ်ႈလုၵ်ႈၸၢႆးၸိူဝ်း ၵိူတ်ႇမႃး တီႈၼၢင်းဢွၼ်ႇၵႂႃႇၽွင်းငမ်း။ မိူင်းလဵၵ်ႉလဵၵ်ႉလွၵ်ႉလွၵ်ႉတၢင်းတႄႉၵေႃႈ ၸင်ႇၵွၺ်ႈ ၶိုၼ်းၶိုၼ်ႈၸူးတေႃႇ မိူင်းၸိူဝ်းၼင်ႇဝႃႈမႃးၼၼ်ႉဢဝ်ယူႇယဝ်ႉ။  
ၶေႃႈထီႈသၢမ် ၾၢင်ႉၵႅမ်းလႆႈဝႃႈ ႁူဝ်မိူင်းတႆး ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်းၼၼ်ႉ မီး ယူႇဢမ်ႇပူၼ်ႉလၢႆမိူင်း။ ယဝ်ႉၵေႃႈ လႆႈမွပ်ႈပၼ်ႁႂ်ႈလုၵ်ႈၸၢႆးၶုၼ်ၵႂႃႇၽွင်းငမ်း။ လုၵ်ႈ ၸၢႆးၸိူဝ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၼၢင်းၸုမ်ႈၼၼ်ႉ ၵႆႉလႆႈၵႂႃႇၽွင်းငမ်း မိူင်းယႂ်ႇ လႄႈ မိူင်းဢၼ် လမ်ႇလွင်ႈတေႉတေႉ မိူၼ်ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ မိူင်းႁူဝ်တူႈ၊ မိူင်းၵဵင်းလဝ်း၊ လႄႈ မိူင်းယဵၼ်။ မိူင်း ဢၼ်တၢမ်းသေ လမ်ႇလွင်ႈလူင်းမႃး ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ မိူင်းၼၢႆး၊ မိူင်းယွင်ႁူၺ်ႈ၊ မိူင်း မၢဝ်း၊ မိူင်းၵႃလိုဝ်းဝဵင်းသိူဝ်၊ မိူင်းႁိုမ်း ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉတႄႉ ႁႂ်ႈလုၵ်ႈၸၢႆးၸိူဝ်း ၵိူတ်ႇမႃး တီႈၼၢင်းဢွၼ်ႇၵႂႃႇၽွင်းငမ်း။ မိူင်းလဵၵ်ႉလဵၵ်ႉလွၵ်ႉလွၵ်ႉတၢင်းတႄႉၵေႃႈ ၸင်ႇၵွၺ်ႈ ၶိုၼ်းၶိုၼ်ႈၸူးတေႃႇ မိူင်းၸိူဝ်းၼင်ႇဝႃႈမႃးၼၼ်ႉဢဝ်ယူႇယဝ်ႉ။  
ၶေႃႈထီႈသီႇ မိူင်းသႅၼ်ဝီဝဵင်းသႅၼ်ၸေႊၼႆႉ မီးၸိုဝ်ႈပႃႇလီႉဝႃႈ သီႇရီႉရတ်ႉ ထမႁႃႇၵမ်ႇပေႃးၸသေၼႃၵၼီ ၵေႃးသမ်ႇၽီႇ ဢမ်ႇၼၼ် မိူင်းမွၵ်ႇၶၢဝ်ၵေႃးသမ်ႇၽီႇ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ မိူင်းမၢဝ်းၵေႃႈ မီးၸိုဝ်ႈဢၼ်ဝႃႈ မိူင်းမွၵ်ႇ ၶၢဝ်မၢဝ်းလူင်ၵေႃးသမ်ႇၽီႇ။ ၵေႃး သမ်ႇၽီႇၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ၸိုဝ်ႈဢၼ်ႁိၵ်ႈႁွင်ႉထပ်းၵၼ်ပႅတ်ႈ။ ၵူၺ်းၼႃႇ သင်ၸိူဝ်ႉ ထတ်း သၢင်တူၺ်းလီလီၸိုင် တေလႆႈႁၼ်ဝႃႈ မိူင်းလႂ်ၼင်ႇမိူင်းၼၼ်ႉ မီးဝဵင်းငဝ်ႈၵၢင်ၵၢၼ် ၽွင်းငမ်း ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ႁႅင်းပွင်ႊၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းၶဝ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႈပၢၼ်လဵဝ် ၵၼ်ၼႆႉ ၸၢင်ႊႁၼ်လႆႈၸႅင်ႈလႅင်းလီယူႇ။ သမ်ႉထႅင်ႈ မိူင်းမွၵ်ႇၶၢဝ်ၵေႃးသမ်ႇၽီႇ ဢၼ် မီးမႃးမိူဝ်ႈၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊၶရိတ်ႉ ၁၀ ၼၼ်ႉ ပဵၼ်မိူင်းၵေႃးသမ်ႇၽီႇ ဢၼ်ၽူႈႁူႉမေႃ ၸၢဝ်းၶႄႇၶဝ်ႁိၵ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ ပဵၼ်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ႊၸၢဝ်းတႆး ဢၼ်မီးမိူင်းယႂ်ႇမိူင်းလူင် ၄ မိူင်းႁွမ်းပွမ်းၵၼ်ဝႆႉ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ မိူင်းမၢဝ်း၊ မိူင်းယၢင်း၊ မိူင်းသႅၼ်ၸေႊ (ၶျိင်းသိုဝ်ႉ) လႄႈ သႅၼ်ဝီ။ ပေႃးတူၺ်းပိူင်ၾၢင်ၵၢၼ်ဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းတႆး ဢၼ်မီးမိူင်းႁွမ်းပွမ်း ၸိူင်ႉၼႆၸိုင် လႅပ်ႈတေဢမ်ႇၸႂ်ႈဝႃႈ ပဵၼ်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ႊ ဢၼ်မိူင်းလႂ်ၼင်ႇမိူင်းၼၼ်ႉ မီး ထၢၼ်ႈတၼ်းႁဵင်းၸမ်ပဵင်းမိူၼ်ၵၼ်၊ လႅပ်ႈတေပဵၼ် ၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းဢၼ်မီးလၢႆ လၢႆၸၼ်ႉသေ ၶိုၼ်းဝၢင်းၵွမ်းၸူး တေႃႇမိူင်းငဝ်ႈၵၢင်ႊ မိူၼ်ၸိူဝ်ႉၼင်ႇတၢင်ႇမိူင်း ဢၼ် မီးမႃးၼႂ်းၵၢပ်ႈလဵဝ်ပၢၼ်လဵဝ်ၵၼ်ၵွၺ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။  
 
ၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇၶၢၼ်ႇ ၽွင်းငမ်းမိူင်းသႅၼ်ဝီ ဝဵင်းသႅၼ်ၸေႊ ၶၢဝ်းယၢမ်းတင်း ႁိုင်။ ၸဝ်ႈၶမ်းၶႅၼ်ႇၾႃႉ ဢၼ် ပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆးဢၢႆႈ ဢၼ်မုင်ႈမွင်းဝႆႉႁႂ်ႈသိုပ်ႇပုတ်ႈၼင်ႈ မိူင်းၼၼ်ႉသမ်ႉ လႆႈၼွၼ်းၽႄးၵႂႃႇဢွၼ်တၢင်း။ မိူဝ်ႈၸဝ်ႈ လူင်တၢႆႇၶၢၼ်ႇ ၼွၼ်း ၽႄးၵႂႃႇ ၼႂ်းပီႊပုတ်ႉထ ၁၆၁၀ (ပ.ၶ ၁၀၆၇)  ၼၼ်ႉ ၶုၼ်ၵႂၢၼ်းၽွင်းမိူင်းတင်းလၢႆ ၸင်ႇမွၵ်ႇႁွင်ႉ ဢဝ်ၶုၼ်တၢဝ်ႉၽႃပွင်ႇ မိူင်းယဵၼ် မႃးသိုပ်ႇၼင်ႈၵိၼ်မိူင်းသႅၼ်ၸေႊယူႇ ယဝ်ႉ။  
ၶေႃႈထီႈသီႇ မိူင်းသႅၼ်ဝီဝဵင်းသႅၼ်ၸေႊၼႆႉ မီးၸိုဝ်ႈပႃႇလီႉဝႃႈ သီႇရီႉရတ်ႉ ထမႁႃႇၵမ်ႇပေႃးၸသေၼႃၵၼီ ၵေႃးသမ်ႇၽီႇ ဢမ်ႇၼၼ် မိူင်းမွၵ်ႇၶၢဝ်ၵေႃးသမ်ႇၽီႇ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ မိူင်းမၢဝ်းၵေႃႈ မီးၸိုဝ်ႈဢၼ်ဝႃႈ မိူင်းမွၵ်ႇ ၶၢဝ်မၢဝ်းလူင်ၵေႃးသမ်ႇၽီႇ။ ၵေႃး သမ်ႇၽီႇၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ၸိုဝ်ႈဢၼ်ႁိၵ်ႈႁွင်ႉထပ်းၵၼ်ပႅတ်ႈ။ ၵူၺ်းၼႃႇ သင်ၸိူဝ်ႉ ထတ်း သၢင်တူၺ်းလီလီၸိုင် တေလႆႈႁၼ်ဝႃႈ မိူင်းလႂ်ၼင်ႇမိူင်းၼၼ်ႉ မီးဝဵင်းငဝ်ႈၵၢင်ၵၢၼ် ၽွင်းငမ်း ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ႁႅင်းပွင်ႊၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းၶဝ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႈပၢၼ်လဵဝ် ၵၼ်ၼႆႉ ၸၢင်ႊႁၼ်လႆႈၸႅင်ႈလႅင်းလီယူႇ။ သမ်ႉထႅင်ႈ မိူင်းမွၵ်ႇၶၢဝ်ၵေႃးသမ်ႇၽီႇ ဢၼ် မီးမႃးမိူဝ်ႈၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊၶရိတ်ႉ ၁၀ ၼၼ်ႉ ပဵၼ်မိူင်းၵေႃးသမ်ႇၽီႇ ဢၼ်ၽူႈႁူႉမေႃ ၸၢဝ်းၶႄႇၶဝ်ႁိၵ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ ပဵၼ်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ႊၸၢဝ်းတႆး ဢၼ်မီးမိူင်းယႂ်ႇမိူင်းလူင် ၄ မိူင်းႁွမ်းပွမ်းၵၼ်ဝႆႉ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ မိူင်းမၢဝ်း၊ မိူင်းယၢင်း၊ မိူင်းသႅၼ်ၸေႊ (ၶျိင်းသိုဝ်ႉ) လႄႈ သႅၼ်ဝီ။ ပေႃးတူၺ်းပိူင်ၾၢင်ၵၢၼ်ဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းတႆး ဢၼ်မီးမိူင်းႁွမ်းပွမ်း ၸိူင်ႉၼႆၸိုင် လႅပ်ႈတေဢမ်ႇၸႂ်ႈဝႃႈ ပဵၼ်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ႊ ဢၼ်မိူင်းလႂ်ၼင်ႇမိူင်းၼၼ်ႉ မီး ထၢၼ်ႈတၼ်းႁဵင်းၸမ်ပဵင်းမိူၼ်ၵၼ်၊ လႅပ်ႈတေပဵၼ် ၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းဢၼ်မီးလၢႆ လၢႆၸၼ်ႉသေ ၶိုၼ်းဝၢင်းၵွမ်းၸူး တေႃႇမိူင်းငဝ်ႈၵၢင်ႊ မိူၼ်ၸိူဝ်ႉၼင်ႇတၢင်ႇမိူင်း ဢၼ် မီးမႃးၼႂ်းၵၢပ်ႈလဵဝ်ပၢၼ်လဵဝ်ၵၼ်ၵွၺ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။
ၸဝ်ႈၶုၼ်တၢဝ်ႉၽႃပွင်ႇ(လၢၼ်ၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇၶၢၼ်ႇ)ပဵၼ်လုၵ်ႈတၢဝ်ႉၶုၼ်ဝႅၼ် (လုၵ်ႈၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇၶၢၼ်ႇ) ၼႆႉ လႆႈႁပ်ႉတႅင်ႈတင်ႈၵႂႃႇၽွင်းငမ်းမိူင်းယဵၼ် ၸဵမ်မိူဝ်ႈ ပီႊပုတ်ႉထ ၁၄၄၉ (ပ.ၶ ၉၀၆) မိူဝ်ႈၽွင်းလုၵ်ႉတၢင်းမိူင်းႁီးမိူင်းႁမ်းမႃး ၸွမ်းတင်း လုၵ်ႈၸၢႆးၸဝ်ႈ ၶုၼ်တၢင်ႇၵေႃႉထႅင်ႈ ၁၁ တူၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈတၢဝ်ႉၶုၼ်ဝႅၼ် ၼွၼ်းၽႄးၵႂႃႇ ၼၼ်ႉ ၼႂ်းပီႊပုတ်ႉထ ၁၅၂၃ (ပ.ၶ ၉၈၀) ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈတၢဝ်ႉၽႃပွင်ႇ လႆႈသိုပ်ႇၽွင်းငမ်းမိူင်းယဵၼ်။ ၸဝ်ႈတၢဝ်ႉၽႃပွင်ႇ မီးလုၵ်ႈၸၢႆး ၸဝ်ႈၼိူင်ႈ ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၸဝ်ႈတၢႆႇပူင်ႇ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈ ပူႇသိုင်ႇၶုၼ်ၵႂၢၼ်းၽွင်းမိူင်း မႃးမွၵ်ႇႁွင်ႉၵႂႃႇၽွင်းငမ်းမိူင်း ဝဵင်းသႅၼ် ၸေႊၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၶုၼ်တၢဝ်ႉၽႃပွင်ႇႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်ၵဝ်ႇထဝ်ႈၵႄႇယဝ်ႉလႄႈ ၸင်ႇလႆႈသူင်ႇၸဝ်ႈတၢႆႇပူင်ႇၵႂႃႇၽွင်း ငမ်း တႅၼ်းတၢင်ယူႇယဝ်ႉ။  
 
ၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇၶၢၼ်ႇ ၽွင်းငမ်းမိူင်းသႅၼ်ဝီ ဝဵင်းသႅၼ်ၸေႊ ၶၢဝ်းယၢမ်းတင်း ႁိုင်။ ၸဝ်ႈၶမ်းၶႅၼ်ႇၾႃႉ ဢၼ် ပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆးဢၢႆႈ ဢၼ်မုင်ႈမွင်းဝႆႉႁႂ်ႈသိုပ်ႇပုတ်ႈၼင်ႈ မိူင်းၼၼ်ႉသမ်ႉ လႆႈၼွၼ်းၽႄးၵႂႃႇဢွၼ်တၢင်း။ မိူဝ်ႈၸဝ်ႈ လူင်တၢႆႇၶၢၼ်ႇၼွၼ်းၽႄးၵႂႃႇ ၼႂ်းပီႊပုတ်ႉထ ၁၆၁၀ (ပ.ၶ ၁၀၆၇)  ၼၼ်ႉ ၶုၼ်ၵႂၢၼ်းၽွင်းမိူင်းတင်းလၢႆ ၸင်ႇမွၵ်ႇႁွင်ႉ ဢဝ်ၶုၼ်တၢဝ်ႉၽႃပွင်ႇ မိူင်းယဵၼ်မႃးသိုပ်ႇၼင်ႈၵိၼ်မိူင်းသႅၼ် ၸေႊယူႇ ယဝ်ႉ။
 
ၸဝ်ႈၶုၼ်တၢဝ်ႉၽႃပွင်ႇ(လၢၼ်ၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇၶၢၼ်ႇ)ပဵၼ်လုၵ်ႈတၢဝ်ႉၶုၼ်ဝႅၼ် (လုၵ်ႈၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇၶၢၼ်ႇ) ၼႆႉ လႆႈႁပ်ႉတႅင်ႈတင်ႈၵႂႃႇၽွင်းငမ်းမိူင်းယဵၼ် ၸဵမ်မိူဝ်ႈ ပီႊပုတ်ႉထ ၁၄၄၉ (ပ.ၶ ၉၀၆) မိူဝ်ႈၽွင်းလုၵ်ႉတၢင်းမိူင်းႁီးမိူင်းႁမ်းမႃး ၸွမ်းတင်း လုၵ်ႈၸၢႆးၸဝ်ႈ ၶုၼ်တၢင်ႇၵေႃႉထႅင်ႈ ၁၁ တူၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈတၢဝ်ႉၶုၼ်ဝႅၼ် ၼွၼ်းၽႄးၵႂႃႇ ၼၼ်ႉ ၼႂ်းပီႊပုတ်ႉထ ၁၅၂၃ (ပ.ၶ ၉၈၀) ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈတၢဝ်ႉၽႃပွင်ႇ လႆႈသိုပ်ႇၽွင်းငမ်းမိူင်းယဵၼ်။ ၸဝ်ႈတၢဝ်ႉၽႃပွင်ႇ မီးလုၵ်ႈၸၢႆးၸဝ်ႈၼိူင်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၸဝ်ႈတၢႆႇပူင်ႇ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈပူႇသိုင်ႇၶုၼ် ၵႂၢၼ်းၽွင်းမိူင်း မႃးမွၵ်ႇႁွင်ႉၵႂႃႇၽွင်းငမ်းမိူင်း ဝဵင်းသႅၼ် ၸေႊၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၶုၼ်တၢဝ်ႉၽႃပွင်ႇႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်ၵဝ်ႇထဝ်ႈၵႄႇယဝ်ႉလႄႈ ၸင်ႇလႆႈသူင်ႇၸဝ်ႈတၢႆႇပူင်ႇၵႂႃႇၽွင်း ငမ်း တႅၼ်းတၢင်ယူႇယဝ်ႉ။
 
ၶုၼ်တၢႆႇပူင်ႇ မီးလုၵ်ႈၸၢႆး ၃ ၸဝ်ႈ။ ၼၼ်ႉၸမ်း ၶုၼ်ၽိူဝ်ႇၸင်ႇၶင်ႇ၊ ၶုၼ်တၢႆႇလူင်၊ လႄႈ ၶုၼ်ၽၢင်ၶမ်း။ ၶုၼ်တၢႆႇပူင်ႇ ၸႂ်ႈလုၵ်ႈၸၢႆးထီႈသွင် ဢၼ်ပဵၼ် ၶုၼ်တၢႆႇလူင်ၼၼ်ႉ ယူႇမိူင်းယဵၼ်သေ ႁႂ်ႈသိုပ်ႇၽွင်းငမ်းမိူင်းယဵၼ် တႅၼ်းတၢင်တၢဝ်ႉ ၽႃပွင်ႇ။ တူဝ်ၸဝ်ႈတၢႆႇပူင်ႇတႄႉ ပႃးဢဝ်တင်းလုၵ်ႈၸၢႆးလူင်မၼ်း ၶုၼ်ၽိူဝ်ႇၸင်ႇၶင်ႇ လႄႈ လုၵ်ႈၵေႃႉလိုၼ်းမၼ်း ၶုၼ်ၽၢင်ၶမ်းသေ ၵႂႃႇဝဵင်းသႅၼ်ၸေႊ။ ၶုၼ်တၢႆႇပူင်ႇ လႆႈ ၽွင်းငမ်းမိူင်းသႅၼ်ၸေႊ ၼႂ်းပီႊ ၶရိတ်ႉ ၁၀၆၇ ။  
ၶုၼ်တၢႆႇပူင်ႇ မီးလုၵ်ႈၸၢႆး ၃ ၸဝ်ႈ။ ၼၼ်ႉၸမ်း ၶုၼ်ၽိူဝ်ႇၸင်ႇၶင်ႇ၊ ၶုၼ်တၢႆႇလူင်၊ လႄႈ ၶုၼ်ၽၢင်ၶမ်း။ ၶုၼ်တၢႆႇပူင်ႇ ၸႂ်ႈလုၵ်ႈၸၢႆးထီႈသွင် ဢၼ်ပဵၼ် ၶုၼ်တၢႆႇလူင်ၼၼ်ႉ ယူႇမိူင်းယဵၼ်သေ ႁႂ်ႈသိုပ်ႇၽွင်းငမ်းမိူင်းယဵၼ် တႅၼ်းတၢင်တၢဝ်ႉ ၽႃပွင်ႇ။ တူဝ်ၸဝ်ႈတၢႆႇပူင်ႇတႄႉ ပႃးဢဝ်တင်းလုၵ်ႈၸၢႆးလူင်မၼ်း ၶုၼ်ၽိူဝ်ႇၸင်ႇၶင်ႇ လႄႈ လုၵ်ႈၵေႃႉလိုၼ်းမၼ်း ၶုၼ်ၽၢင်ၶမ်းသေ ၵႂႃႇဝဵင်းသႅၼ်ၸေႊ။ ၶုၼ်တၢႆႇပူင်ႇ လႆႈ ၽွင်းငမ်းမိူင်းသႅၼ်ၸေႊ ၼႂ်းပီႊ ၶရိတ်ႉ ၁၀၆၇ ။  


၅.၃.၃ မိူင်းသႅၼ်ဝီ ဝဵင်းသႅၼ်ၸေႊ တႅၵ်ႇတႅၵ်ႇယၢႆႈယၢႆႈ
=== မိူင်းသႅၼ်ဝီ ဝဵင်းသႅၼ်ၸေႊ တႅၵ်ႇတႅၵ်ႇယၢႆႈယၢႆႈ ===
ဝၢႆးသေ သုတ်းပၢၼ်ၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇၶၢၼ်ႇယဝ်ႉ မိူင်းသႅၼ်ဝီ ဝဵင်းသႅၼ်ၸေႊ ၵေႃႈ တႄႇဢၼ်ငိူၼ်ႈႁွၺ်း လွင်ႈတႅၵ်ႈယၢႆႈမႃး။ လွင်ႈတႅၵ်ႈယၢႆႈၼၼ်ႉ တႄႇမႃးၼႂ်း ပၢၼ်ၸဝ်ႈၶုၼ်တၢႆႇပူင်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်ၽူႈသိုပ်ႇၽွင်းငမ်းမိူင်း သႅၼ်ၸေႊ။ ၸဝ်ႈၶုၼ်တၢႆႇ ပူင်ႇ လႆႈၽွင်းငမ်းမိူဝ်ႈမိူင်းႁွမ်းမိူင်းပွမ်းတင်းမူတ်း၊ ဝဵၼ်ႉသေ မိူင်းမိတ်ႈ၊ မိူင်းၵွင်း၊ မိူင်း ယၢင်း၊ ၵႃလိုဝ်းဝဵင်းသိူဝ်၊ မိူင်းၵႂၢႆးၶမ်း၊ လႄႈ မၢၼ်ႈမေႃႈ။ မိူင်းၸိူဝ်းၼႆႉသမ်ႉ လႆႈ ဢွၵ်ႇပဵၼ်မိူင်းလွတ်ႈလႅဝ်းႁင်းၶေႃ သေ ဢမ်ႇသိုပ်ႇဝၢင်းၵွမ်းၸူးတေႃႇမိူင်းသႅၼ်ၸေႊ ယဝ်ႉ။  
ဝၢႆးသေ သုတ်းပၢၼ်ၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇၶၢၼ်ႇယဝ်ႉ မိူင်းသႅၼ်ဝီ ဝဵင်းသႅၼ်ၸေႊ ၵေႃႈ တႄႇဢၼ်ငိူၼ်ႈႁွၺ်း လွင်ႈတႅၵ်ႈယၢႆႈမႃး။ လွင်ႈတႅၵ်ႈယၢႆႈၼၼ်ႉ တႄႇမႃးၼႂ်း ပၢၼ်ၸဝ်ႈၶုၼ်တၢႆႇပူင်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်ၽူႈသိုပ်ႇၽွင်းငမ်းမိူင်း သႅၼ်ၸေႊ။ ၸဝ်ႈၶုၼ်တၢႆႇ ပူင်ႇ လႆႈၽွင်းငမ်းမိူဝ်ႈမိူင်းႁွမ်းမိူင်းပွမ်းတင်းမူတ်း၊ ဝဵၼ်ႉသေ မိူင်းမိတ်ႈ၊ မိူင်းၵွင်း၊ မိူင်း ယၢင်း၊ ၵႃလိုဝ်းဝဵင်းသိူဝ်၊ မိူင်းၵႂၢႆးၶမ်း၊ လႄႈ မၢၼ်ႈမေႃႈ။ မိူင်းၸိူဝ်းၼႆႉသမ်ႉ လႆႈ ဢွၵ်ႇပဵၼ်မိူင်းလွတ်ႈလႅဝ်းႁင်းၶေႃ သေ ဢမ်ႇသိုပ်ႇဝၢင်းၵွမ်းၸူးတေႃႇမိူင်းသႅၼ်ၸေႊ ယဝ်ႉ။  
လွင်ႈၶွင်ႉၶမ်ပွၵ်ႈၼၼ်ႉၼႆႉ လူဝ်ႇလႆႈတူၺ်းၵႆလိုၵ်ႉထိုင် ပိုၼ်းပိုၼ်ႉလင်မိူဝ်ႈ ပွၵ်ႈဢွၼ် တၢင်း မိူဝ်ႈပီႊပုတ်ႉ ထလႆႈ ၁၄၄၉(ပ.ၶ ၉၀၆) ဢၼ်ၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇၶၢၼ်ႇ လႆႈႁႂ်ႈလုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်း ၸိုဝ်ႈၶုၼ်ၶမ်းၶႅၼ်ႇၾႃႉ ၵႂႃႇၽွင်းငမ်းမိူင်းၵဵင်းတၢဝ်း (မိူင်းမိတ်ႈ) သေ သိုပ်ႇမႃး ၶုၼ်ၶမ်းၶႅၼ်ႇၾႃႉ မီးလုၵ်ႈၸၢႆးသမ်ၵေႃႉ - ၶုၼ်တႃႇၵႃႇ၊ ၶုၼ်ယီႈဢွင်ႇ၊ လႄႈ ၶုၼ်သၢမ်သိူဝ်။ မိူဝ်ႈၶုၼ်ၶမ်းၶႅၼ်ႇၾႃႉ သုတ်းမုၼ်ၵႂႃႇၼႂ်းပီႊပုတ်ႉထ ၁၆၁၀ ၼၼ်ႉ ၶုၼ်တႃႇၵႃႇ လႆႈသိုပ်ႇပုတ်ႈၼင်ႈမိူင်း။  
 
ၶုၼ်သၢမ်သိူဝ် ဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉလိုၼ်းၼၼ်ႉသမ်ႉ ပူႇသိုင်ႇၶုၼ်ၵႂၢၼ်း ၽွင်းမိူင်းၶဝ်တၢင်းမိူင်းၵႃလိုဝ်း ဝဵင်းသိူဝ် မွၵ်ႇႁွင်ႉၵႂႃႇငမ်းမိူင်းၵႃလိုဝ်းဝဵင်းသိူဝ်။ ယွၼ်ႉ ဝႃႈ ၶုၼ်ၶမ်းပွင်ႇၾႃႉ ၸဝ်ႈမိူင်းၵႃလိုဝ်းဝဵင်းသိူဝ် ဢၼ်ပဵၼ် လုၵ်ႈၸၢႆးၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇ ၶၢၼ်ႇ လႆႈသုတ်းမုၼ်ၵႂႃႇသေ သမ်ႉဢမ်ႇမီးလုၵ်ႈၸၢႆးဢၢႆႈလႂ်သိုပ်ႇပုတ်ႈၼင်ႈမိူင်းၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။  
လွင်ႈၶွင်ႉၶမ်ပွၵ်ႈၼၼ်ႉၼႆႉ လူဝ်ႇလႆႈတူၺ်းၵႆလိုၵ်ႉထိုင် ပိုၼ်းပိုၼ်ႉလင်မိူဝ်ႈ ပွၵ်ႈဢွၼ် တၢင်း မိူဝ်ႈပီႊပုတ်ႉ ထလႆႈ ၁၄၄၉(ပ.ၶ ၉၀၆) ဢၼ်ၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇၶၢၼ်ႇ လႆႈႁႂ်ႈလုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်း ၸိုဝ်ႈၶုၼ်ၶမ်းၶႅၼ်ႇၾႃႉ ၵႂႃႇၽွင်းငမ်းမိူင်းၵဵင်းတၢဝ်း (မိူင်းမိတ်ႈ) သေ သိုပ်ႇမႃး ၶုၼ်ၶမ်းၶႅၼ်ႇၾႃႉ မီးလုၵ်ႈၸၢႆးသမ်ၵေႃႉ - ၶုၼ်တႃႇၵႃႇ၊ ၶုၼ်ယီႈဢွင်ႇ၊ လႄႈ ၶုၼ်သၢမ်သိူဝ်။ မိူဝ်ႈၶုၼ်ၶမ်းၶႅၼ်ႇၾႃႉ သုတ်းမုၼ်ၵႂႃႇၼႂ်းပီႊပုတ်ႉထ ၁၆၁၀ ၼၼ်ႉ ၶုၼ်တႃႇၵႃႇ လႆႈသိုပ်ႇပုတ်ႈၼင်ႈမိူင်း။  
ပေႃးတူၺ်းၸိူင်ႉၼႆၸိုင် ၶုၼ်တႃႇၵႃႇ လႄႈ ၶုၼ်တၢႆႇပူင်ႇၼႆႉ ၽႂ်ၽႂ်ၵေႃႈ ပဵၼ် ငိူၼ်ႈသၢႆၶိူဝ်းၶုၼ် ၸဝ်ႈလူင် တၢႆႇၶၢၼ်ႇၵမ်းသိုဝ်ႈ။ ယွၼ်ႉဝႃႈ ၸဝ်ႈဢူႈတင်းသွင်ၶႃၵေႃႈ ပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆး ၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇၶၢၼ် ဢၼ်ၵိူတ်ႇမႃးတီႈ ၼၢင်းၸုမ်ႈမိူင်းၼင်ႇၵၼ်။ ၵူၺ်း ၼႃႇ ပေႃးတေသွၼ်ႇတူၺ်း ပၢၼ်သွင်ၶႃတူၺ်းၸိုင် လႅပ်ႈတေပဵၼ်လႆႈဝႃႈ ၸဝ်ႈၶုၼ် တႃႇၵႃႇ သွၼ်ႇဝႃႈ တူဝ်ၵဝ်ႇပဵၼ်လၢၼ်ဢၼ်သိုပ်ႇမႃးတီႈၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇၶၢၼ်ႇ၊ မီးတၼ်း ႁဵင်းပဵင်းၵၼ်တင်း ၸဝ်ႈတၢႆႇပူင်ႇသေ သမ်ႉၸူဝ်ႊၶူပ်ႇယႂ်ႇသေ ၸဝ်ႈတၢႆႇပူင်ႇ။ သေဢမ်ႇ ၵႃး လႆႈငမ်းမိူင်းဢၼ်ထၢၼ်ႈမိူင်းပဵင်းၵၼ်။ ၽွင်းမိူဝ်ႈဢၼ်ၶုၼ်တႃႇၵႃႇ သမ်ႉပေႃးငမ်း မိူင်းမိတ်ႈဝႆႉယူႇယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၶုၼ်တၢႆႇပူင်ႇ ယင်းတိုၵ်ႉပဵၼ်ၵႅမ်မိူင်းတၢဝ်ႉ ၽႃပွင်ႇၵွၺ်း၊ ယင်ႊပႆႇလႆႈၶိုၼ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈမိူင်းသင်။ မိူဝ်ႈၶုၼ်တၢႆႇပူင်ႇ လႆႈၵႂႃႇၼင်ႈဝဵင်းသႅၼ်ၸေႊ ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၶုၼ်တႃႇၵႃႇ ဢမ်ႇပဵင်းပေႃးၸႂ်။ ၵွပ်ႈလွင်ႈၼႆႉလႄႈ ၸင်ႇႁဵတ်းႁႂ်ႈၶုၼ် တႃႇၵႃႇ ဢမ်ႇယွမ်းယူႇတႂ်ႈၽွင်းငမ်းမိူင်းသႅၼ် ၸေႊ ဢၼ်မီးၶုၼ်တၢႆႇပူင်ႇ ပဵၼ်ၸဝ်ႈ ၾႃႉယူႇ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၽွင်းၶုၼ်တႃႇၵႃႇၵေႃႈ သမ်ႉပေႃးလႆႈၽွင်းငမ်းမိူင်းၵဵင်း လဝ်းမိူင်း မိတ်ႈဝႆႉယူႇၼင်ႇၵဝ်ႇၼၼ်ႉ ၼွင်ႉလိုၼ်းမၼ်းၸဝ်ႈသမ်ႉ ၽၢႆႇမိူင်းၵႃလိုဝ်းဝဵင်းသိူဝ် မႃးႁွင်ႉၵႂႃႇၼင်ႈ မိူင်းလႄႈ  ၸင်ႇဝႃႈ ဢမ်ႇလီဢၢမ်းသင် ဢၼ်မိူင်းမိတ်ႈ၊ ၵႃလိုဝ်း ဝဵင်း သိူဝ် လႄႈ လၢႆလၢႆမိူင်း ဢၼ်ယူႇၽၢႆႇတႂ်ႈ ၽွင်း ငမ်းၶွင်ပီႈၼွင်ႉတင်းသွင်တူၼ်ၼႆႉႁူမ်ႈ ၵၼ်သေ တင်ႈယူႇလွတ်ႈလႅဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ
 
ၶုၼ်သၢမ်သိူဝ် ဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉလိုၼ်းၼၼ်ႉသမ်ႉ ပူႇသိုင်ႇၶုၼ်ၵႂၢၼ်း ၽွင်းမိူင်းၶဝ်တၢင်းမိူင်းၵႃလိုဝ်း ဝဵင်းသိူဝ် မွၵ်ႇႁွင်ႉၵႂႃႇငမ်းမိူင်းၵႃလိုဝ်းဝဵင်းသိူဝ်။ ယွၼ်ႉ ဝႃႈ ၶုၼ်ၶမ်းပွင်ႇၾႃႉ ၸဝ်ႈမိူင်းၵႃလိုဝ်းဝဵင်းသိူဝ် ဢၼ်ပဵၼ် လုၵ်ႈၸၢႆးၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇၶၢၼ်ႇ လႆႈသုတ်းမုၼ်ၵႂႃႇသေ သမ်ႉဢမ်ႇမီးလုၵ်ႈၸၢႆးဢၢႆႈလႂ်သိုပ်ႇပုတ်ႈၼင်ႈမိူင်းၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။  
 
ပေႃးတူၺ်းၸိူင်ႉၼႆၸိုင် ၶုၼ်တႃႇၵႃႇ လႄႈ ၶုၼ်တၢႆႇပူင်ႇၼႆႉ ၽႂ်ၽႂ်ၵေႃႈ ပဵၼ် ငိူၼ်ႈသၢႆၶိူဝ်းၶုၼ် ၸဝ်ႈလူင် တၢႆႇၶၢၼ်ႇၵမ်းသိုဝ်ႈ။ ယွၼ်ႉဝႃႈ ၸဝ်ႈဢူႈတင်းသွင်ၶႃၵေႃႈ ပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆး ၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇၶၢၼ် ဢၼ်ၵိူတ်ႇမႃးတီႈ ၼၢင်းၸုမ်ႈမိူင်းၼင်ႇၵၼ်။ ၵူၺ်း ၼႃႇ ပေႃးတေသွၼ်ႇတူၺ်း ပၢၼ်သွင်ၶႃတူၺ်းၸိုင် လႅပ်ႈတေပဵၼ်လႆႈဝႃႈ ၸဝ်ႈၶုၼ် တႃႇၵႃႇ သွၼ်ႇဝႃႈ တူဝ်ၵဝ်ႇပဵၼ်လၢၼ်ဢၼ်သိုပ်ႇမႃးတီႈၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇၶၢၼ်ႇ၊ မီးတၼ်း ႁဵင်းပဵင်းၵၼ်တင်း ၸဝ်ႈတၢႆႇပူင်ႇသေ သမ်ႉၸူဝ်ႊၶူပ်ႇယႂ်ႇသေ ၸဝ်ႈတၢႆႇပူင်ႇ။ သေဢမ်ႇ ၵႃး လႆႈငမ်းမိူင်းဢၼ်ထၢၼ်ႈမိူင်းပဵင်းၵၼ်။ ၽွင်းမိူဝ်ႈဢၼ်ၶုၼ်တႃႇၵႃႇ သမ်ႉပေႃးငမ်း မိူင်းမိတ်ႈဝႆႉယူႇယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၶုၼ်တၢႆႇပူင်ႇ ယင်းတိုၵ်ႉပဵၼ်ၵႅမ်မိူင်းတၢဝ်ႉ ၽႃပွင်ႇၵွၺ်း၊ ယင်ႊပႆႇလႆႈၶိုၼ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈမိူင်းသင်။ မိူဝ်ႈၶုၼ်တၢႆႇပူင်ႇ လႆႈၵႂႃႇၼင်ႈဝဵင်းသႅၼ်ၸေႊ ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၶုၼ်တႃႇၵႃႇ ဢမ်ႇပဵင်းပေႃးၸႂ်။ ၵွပ်ႈလွင်ႈၼႆႉလႄႈ ၸင်ႇႁဵတ်းႁႂ်ႈၶုၼ် တႃႇၵႃႇ ဢမ်ႇယွမ်းယူႇတႂ်ႈၽွင်းငမ်းမိူင်းသႅၼ် ၸေႊ ဢၼ်မီးၶုၼ်တၢႆႇပူင်ႇ ပဵၼ်ၸဝ်ႈ ၾႃႉယူႇ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၽွင်းၶုၼ်တႃႇၵႃႇၵေႃႈ သမ်ႉပေႃးလႆႈၽွင်းငမ်းမိူင်းၵဵင်း လဝ်းမိူင်း မိတ်ႈဝႆႉယူႇၼင်ႇၵဝ်ႇၼၼ်ႉ ၼွင်ႉလိုၼ်းမၼ်းၸဝ်ႈသမ်ႉ ၽၢႆႇမိူင်းၵႃလိုဝ်းဝဵင်းသိူဝ် မႃးႁွင်ႉၵႂႃႇၼင်ႈ မိူင်းလႄႈ  ၸင်ႇဝႃႈ ဢမ်ႇလီဢၢမ်းသင် ဢၼ်မိူင်းမိတ်ႈ၊ ၵႃလိုဝ်း ဝဵင်း သိူဝ် လႄႈ လၢႆလၢႆမိူင်း ဢၼ်ယူႇၽၢႆႇတႂ်ႈ ၽွင်း ငမ်းၶွင်ပီႈၼွင်ႉတင်းသွင်တူၼ်ၼႆႉႁူမ်ႈ ၵၼ်သေ တင်ႈယူႇလွတ်ႈလႅဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ
 
လွင်ႈဢၼ်သူင်ႇလုၵ်ႈလုၵ်ႈလၢင်းလၢင်း ၵႂႃႇၽွင်းငမ်း မိူင်းတႂ်ႈမိူင်းၼိူဝ်ၼႆႉ ဝၢႆးမႃး ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်လွင်ႈၸႅၵ်ႇ ၸၼ်ႉၸႅၵ်ႇထၢၼ်ႈ ၸႅၵ်ႇၸူဝ်ႊၸႅၵ်ႇသႅၼ်းၵၼ်မႃး၊ မီးလွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄၵၼ်ဝႃႈ ၽႂ်တိူဝ်းၸမ်ၸႂ်ၽႂ် ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉမႃး။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ် လွင်ႈဢမ်ႇယွမ်းတေႃႇၵၼ်မႃး။ လွင်ႈၼႆႉ ၸၢင်ႊသွၼ်ႇလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈတၢင်းဢၼ် ၼိူင်ႈ ဢၼ်ၶႄႉၵၼ်တင်ႈပဵၼ်မိူင်းလွတ်ႈလႅဝ်းၽႂ်မၼ်း။ မိူင်းလႂ် တိူဝ်းၵႅၼ်ႇၶႅင်မႃး  ၵေႃႈ သွၼ်ႇဝႃႈ တူဝ်ၵဝ်ႇမီးတၼ်းႁဵင်း၊ မီးထၢၼ်ႈ လႄႈ တိူဝ်းမီးလွင်ႈၼပ်ႉ သွၼ်ႇပဵၼ် ငိူၼ်ႈ ၸဝ်ႈၶိူဝ်းၶုၼ်၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ မီးလွင်ႈၸမ်ၸႂ်ၵၼ်တင်းၸဝ်ႈၾႃႉ တူၼ်ဢွၼ်တၢင်း ဢၼ်ၽွင်းငမ်းမိူင်းလူင် တိူဝ်းလိူဝ်ၼႆယဝ်ႉ။ မိူၼ်ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၵိူတ်ႇ ပဵၼ်တီႈ လွင်ႈမိူင်းၵႃလိုဝ်းဝဵင်းသိူဝ်၊ လႄႈ ဢၼ်တေၵိူတ်ႇပဵၼ်မႃးထႅင်ႈဝၢႆးလင် လၢႆ လၢႆပွၵ်ႈၼႂ်းသၢႆပိုၼ်းတႆး ၼင်ႇတေလႆႈႁၼ်ၵႂႃႇ ထႅင်ႈၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ 
 
ၶုၼ်တႃႇၵႃႇမိူင်းမိတ်ႈၼႆႉ မိူဝ်ႈၶိုၼ်ႈၽွင်းငမ်းမိူင်းမိတ်ႈၵဵင်းတၢဝ်း ၼႂ်းပီႊ ပုတ်ႉ ထ ၁၆၆၁ (ပ.ၶ ၁၁၁၈) ၼၼ်ႉ မၼ်းၵေႃႈ လႆႈၶၢႆႉၵႂႃႇတင်ႈဝဵင်းမႂ်ႇတီႈ ဝဵင်းၸုၼ် ၵူဝ်း။ ၶုၼ်တႃႇၵႃႇ မီးလုၵ်ႈၸၢႆးၵေႃႉၼိူင်ႈသေ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၶုၼ်ၵုမ်း။ မိူဝ်ႈၸဝ်ႈၾႃႉ လူင်ၶုၼ်တႃႇၵႃႇသုတ်းမုၼ်းၵႂႃႇၼႂ်းပီႊပုတ်ႉထ ၁၇၂၈/ ပီႊၶရိတ်ႉ ၁၁၈၅ ၼၼ်ႉ ၶုၼ် ၵုမ်းၵေႃႈ လႆႈၶိုၼ်ႈၼင်ႈ မိူင်းမိတ်ႈ ဝဵင်းၸုၼ်ၵူဝ်းတႅၼ်းတၢင်။ ၶုၼ်ၵုမ်းသမ်ႉ မီးလုၵ်ႈ ၸၢႆးၵေႃႉၼိူင်ႈ ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၶုၼ်ယီႊၵႂၢႆးၶမ်း။ 


ၶုၼ်သၢမ်သိူဝ် ဢၼ်ပဵၼ်ၼွင်ႉၸၢႆးၶုၼ်တႃႇၵႃႇ ဢၼ်ၵႂႃႇၽွင်းငမ်းမိူင်းၵႃ လိုဝ်း ဝဵင်းသိူဝ်တႅၼ်းတၢင် ၶုၼ်ၶမ်းပူင်ႇၾႃႉၼၼ်ႉသမ်ႉ မီးလုၵ်ႈၸၢႆး ၸိုဝ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ ၶုၼ်တိင်ႇ။ ၶုၼ်တိင်ႇလႆႈသိုပ်ႇၽွင်းငမ်းမႃးသေ၊ မီးလုၵ်ႈယိင်း ၸိုဝ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ ၼၢင်းဢီႇ ပုမ်ႇ။ ၼၢင်းဢီႇပုမ်ႇၼႆႉ ဝၢႆးလင်မႃး လႆႈမီးလွင်ႈႁၵ်ႉၽႂ်ႇတင်းၶုၼ်ယီႊၵႂၢႆးၶမ်းသေ လႆႈ သွၼ်ႉ မိင်ႈၵူပ်ႉၵူႈၵၼ်ယူႇယဝ်ႉ။ 


မိူင်းႁွမ်းပွမ်းထႅင်ႈမိူင်းၼိူင်ႈၶွင် မိူင်းသႅၼ်ဝီဝဵင်းသႅၼ်ၸေႊ ဢၼ်ဝၢႆးလင် မႃး တိူဝ်းမီးထၢၼ်ႈငၢၼ်းဢၼ် လမ်ႇလွင်ႈၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်မိူင်းမၢဝ်းယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ တႄႉ မိူင်းမၢဝ်းပဵၼ်မိူင်းႁွမ်းပွမ်း ဢၼ်ပဵၼ်ထၢၼ်ႈထီႈသွင် ၵွၺ်း။ ၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇ ၶၢၼ်ႇ လႆႈသူင်ႇလုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်း ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ တၢဝ်ႉငႃးလူမ်း ၵေႃႉဢၼ်ၵိူတ်ႇတီႈ ၼၢင်း ဢွၼ်ႇၵႂႃႇၽွင်းငမ်းမိူင်းမၢဝ်း ၼႂ်းပီႊၶရိတ်ႉ ၉၅၆ ။ တၢဝ်ႉငႃးလူမ်း လႆႈၼင်ႈ မိူင်းမၢဝ်းတီႈဝဵင်းတိုင်း။ မၼ်းမီးလုၵ်ႈ ၸၢႆးၵေႃႉၼိူင်ႈ ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၶုၼ်တုမ်း။ ၶုၼ်တုမ်း လႆႈ သိုပ်ႇတၢဝ်ႉငႃးလူမ်းၼင်ႈမိူင်းသေ ၶိုၼ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၸဝ်ႈၾႃႉလူင်ႁူမ်ႇမိူင်း။ ၸဝ်ႈ ၾႃႉလူင် မီးလုၵ်ႈယိင်းၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၸဝ်ႈၼၢင်းမွၼ်းလႃႈ လႄႈ လုၵ်ႈၸၢႆးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၶုၼ် ၵေႃႇလၢၼ်း ။ 


{{Tree chart/start|align=center}}
ၼႂ်းပၢၼ်လဵဝ်ၵၼ်ၼႆႉယဝ်ႉ ဢၼ်ၸဝ်ႈဢၼေႃႇရထႃႇမိူင်းပူးၵမ်ႇ လႆႈဢွၵ်ႇ ၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇပၢင်း ၶဵဝ်ႈၵႅဝ်ႈငႃးသႅင် ဢၼ်ထႃႇပၼႃႇဝႆႉတီႈၵွင်းမူး တီႈမိူင်းတႃႇလီး မိူဝ်ႈ မွၵ်ႈပီႊၶရိတ်ႉ ၉၅၆  ၊ ၸဝ်ႈဢၼေႃႇရထႃႇ လႆႈမႃးဝႄႉမိူင်းမၢဝ်း။ ၸဝ်ႈၾႃႉလူင်ႁူမ်ႇ မိူင်း လႆႈဢဝ်လုၵ်ႈယိင်းမၼ်းၸဝ်ႈၼၢင်းမွၼ်းလႃႈ သွၼ်ႉမိင်ႈၵၼ်တင်းၸဝ်ႈဢၼေႃႇ ရထႃႇ ၸွမ်းၼင်ႇၼႂ်းပိုၼ်းမၢၼ်ႊၶဝ် တႅမ်ႈမၢႆဝႆႉၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ 


{{Tree chart | | | | GP1 |~|y|~| GP2 | | | GP1=Grandfather |GP2=Grandmother}}
ၶိူဝ်းသိုပ်ႇၶုၼ်တၢဝ်ႉငႃးလူမ်း လႆႈသုတ်းသဵင်ႈၵႂႃႇမိူဝ်ႈပီႊၶရိတ်ႉ ၁၀၉၅။ ၶုၼ် ၵႂၢၼ်းၽွင်းမိူင်း ၸင်ႇလႆႈဢုပ်ႇ ဢူဝ်းၵၼ်သေ ဢွၵ်ႇတၢင်းၵႂႃႇႁႃ ၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇပူင်ႇ ဝဵင်း သႅၼ်ၸေႊ တႃႇၵႂႃႇယွၼ်းၸဝ်ႈၶေႃၶုၼ်မႃးၽွင်းငမ်းမိူင်းမၢဝ်း။ 
{{Tree chart | | | | | | | | | |`|-|.| | | }}
{{Tree chart | | | Unc | | Dad |y| Mom | | Unc=Uncle |Dad=Father |Mom=Mother}}
{{Tree chart | | | | | | | | |,|-|^|-|.| | }}
{{Tree chart | | | | | | | | Brother | | ME  | | Brother=Brother |ME='''Me'''}}


{{Tree chart/end}}
ၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇပူင်ႇသမ်ႉ မိူဝ်ႈယၢမ်းၼင်ႇၼၼ် လိူဝ်မီးဝႆႉယူႇလုၵ်ႈၸၢႆး ၂ ၵေႃႉ ဢၼ်မႃးယူႇၸွမ်းမၼ်း ၸဝ်ႈတီႈဝဵင်းသႅၼ်ၸေႊ။ လုၵ်ႈၵေႃႉယႂ်ႇ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၶုၼ်ၽိူဝ် ၸင်ႇၶင်၊ လႄႈ လုၵ်ႈၵေႃႉလိုၼ်း ပဵၼ်ၶုၼ်ၽၢင်ၶမ်း။ လုၵ်ႈၵေႃႉၵၢင်တႄႉ လႆႈသူင်ႇၵႂႃႇ ၽွင်းငမ်းမိူင်းယဵၼ်ယဝ်ႉယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ႁူႉၵႃႊမၼ်းၸဝ်ႈတေလႆႈသူင်ႇၶုၼ် ၽၢင် ၶမ်းၵႂႃႇၽွင်းငမ်းမိူင်းမၢဝ်းၵွၺ်း။ ယွၼ်ႉဝႃႈ ၶုၼ်ၽိူဝ်ၸင်ႇၶင်ႇၼၼ်ႉ မၼ်းလူဝ်ႇဝႆႉ သိုပ်ႇၶိူဝ်းၶုၼ်မၼ်းတီႈဝဵင်း သႅၼ်ၸေႊ။ 


လွင်ႈဢၼ်ၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇပူင်ႇ သူင်လုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်းၶုၼ်ၽၢင်ၶမ်း ၵႂႃႇၽွင်း ငမ်းမိူင်းမၢဝ်းပွၵ်ႈၵမ်းၼၼ်ႉၼႆႉ မၼ်းပွင်ႇဝႃႈ မိူင်းမၢဝ်းမီးတၢင်းလမ်ႇလွင်ႈဝႆႉ၊ ဢမ်ႇ ၼၼ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမိူင်းမၢဝ်း တိူဝ်းမီးလွင်ႈတၢင်းလမ်ႇလွင်ႈမႃး ၽွင်းမိူဝ်ႈဢၼ်ၶုၼ်ၽၢင် ၶမ်း လႆႈၵႂႃႇၼင်ႈမိူင်း။ ၶုၼ်ၽၢင်ၶမ်း လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇထိုင် “ၶူဝ်လူင်” သေ ၶၢမ်ႈ ၶူဝ်လူင် ၶၢမ်ႈမႄႈၼမ်ႉသေ ၵႂႃႇထိုင်မိူင်းမၢဝ်းမိူဝ်ႈပီႊၶရိတ်ႉ ၁၀၉၆ ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ မၼ်း ၸဝ်ႈလႆႈသၢင်ႈဝဵင်းဝၢႆ ပဵၼ်ဝဵင်းငဝ်ႈ မိူင်းမၼ်း။ ယဝ်ႉၵေႃႈ တေလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ၵၢၼ်တႄႇ ႁႅၵ်ႈၶိူဝ်းၶုၼ်မၼ်းတီႈမိူင်းမၢဝ်းၼင်ႇၵဝ်ႇယဝ်ႉ။ သိုပ်ႇမႃး ၼႂ်းပီႊၶရိတ်ႉ ၁၁၈၈ ၼၼ်ႉ လႆႈၶၢႆႉဝဵင်းၵႂႃႇထႅင်ႈတီႈႁိမ်းၾင်ႇၼမ်ႉပေႃႈ ဢၼ်မီးၽၢႆႇၸၢၼ်းမၢၼ်ႈပၢင်ႇၶမ်းယူႇ ယဝ်ႉ။ 


မိူင်းမၢဝ်း ပၢၼ်ၶုၼ်ၽၢင်ၶမ်းၼၼ်ႉ မိူင်းႁွမ်းမိူင်းပွမ်းမၼ်းၸမ်း ပဵၼ်မိူင်း ဝၼ်း၊ မိူင်းလႃႈ၊ မိူင်းၸၢၼ်းတႃႊ၊ မိူင်းတီး၊ ၸေႊၾၢင်၊ မိူင်းၶွၼ်၊ မိူင်းၶိူဝ်း၊ လႄႈ မိူင်း ယၢင်း ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ 


လွင်ႈဢၼ်သူင်ႇလုၵ်ႈလုၵ်ႈလၢင်းလၢင်း ၵႂႃႇၽွင်းငမ်း မိူင်းတႂ်ႈမိူင်းၼိူဝ်ၼႆႉ ဝၢႆးမႃး ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်လွင်ႈၸႅၵ်ႇ ၸၼ်ႉၸႅၵ်ႇထၢၼ်ႈ ၸႅၵ်ႇၸူဝ်ႊၸႅၵ်ႇသႅၼ်းၵၼ်မႃး၊ မီးလွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄၵၼ်ဝႃႈ ၽႂ်တိူဝ်းၸမ်ၸႂ်ၽႂ် ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉမႃး။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ် လွင်ႈဢမ်ႇယွမ်းတေႃႇၵၼ်မႃး။ လွင်ႈၼႆႉ ၸၢင်ႊသွၼ်ႇလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈတၢင်းဢၼ် ၼိူင်ႈ ဢၼ်ၶႄႉၵၼ်တင်ႈပဵၼ်မိူင်းလွတ်ႈလႅဝ်းၽႂ်မၼ်း။ မိူင်းလႂ် တိူဝ်းၵႅၼ်ႇၶႅင်မႃး  ၵေႃႈ သွၼ်ႇဝႃႈ တူဝ်ၵဝ်ႇမီးတၼ်းႁဵင်း၊ မီးထၢၼ်ႈ လႄႈ တိူဝ်းမီးလွင်ႈၼပ်ႉ သွၼ်ႇပဵၼ် ငိူၼ်ႈ ၸဝ်ႈၶိူဝ်းၶုၼ်၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ မီးလွင်ႈၸမ်ၸႂ်ၵၼ်တင်းၸဝ်ႈၾႃႉ တူၼ်ဢွၼ်တၢင်း ဢၼ်ၽွင်းငမ်းမိူင်းလူင် တိူဝ်းလိူဝ်ၼႆယဝ်ႉ။ မိူၼ်ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၵိူတ်ႇ ပဵၼ်တီႈ လွင်ႈမိူင်းၵႃလိုဝ်းဝဵင်းသိူဝ်၊ လႄႈ ဢၼ်တေၵိူတ်ႇပဵၼ်မႃးထႅင်ႈဝၢႆးလင် လၢႆ လၢႆပွၵ်ႈၼႂ်းသၢႆပိုၼ်းတႆး ၼင်ႇတေလႆႈႁၼ်ၵႂႃႇ ထႅင်ႈၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
တီႈဝဵင်းသႅၼ်ၸေႊၸမ်း ငဝ်းလၢႆးၼႂ်းမိူင်းသႅၼ်ဝီ မိူၼ်ႁၢင်ႊၼိမ်ယဵၼ် လူင်း။ မိူင်းမိတ်ႈလႄႈ လၢႆလၢႆမိူင်း ဢၼ်တင်ႈတူဝ်ပဵၼ်မိူင်းလွတ်ႈလႅဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ မိူၼ်ႁၢင်ႊဝႃႈ ၶိုၼ်းမႃးယူႇတႂ်ႈၽွင်းငမ်း ၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇပူင်ႇမိူၼ် ၵဝ်ႇ။ ၽိူဝ်ႇထိုင်ယၢမ်း ထဝ်ႈၵႄႇမႃး ၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇပူင်ႇ လႆႈႁႂ်ႈၸဝ်ႈတၢႆႇလူင် ဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈယီႈမၼ်း ငမ်း မိူင်းယဵၼ်ၼၼ်ႉ မႃးပုတ်ႈတႅၼ်းတၢင်မၼ်းၽွင်းငမ်းမိူင်းဝဵင်းသႅၼ်ၸေႊ။ မၼ်း ၸဝ်ႈၵေႃႈ တိူဝ်းမီးၶၢဝ်းယၢမ်း ၵႂႃႇယဵမ်ႈၵႂႃႇၸႂ်း တူၺ်းမိူင်းၸိူဝ်းဢၼ်လုၵ်ႈလုၵ်ႈ လၢင်း လၢင်းၵႂႃႇဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းယူႇ။ မၢင်ႊပွၵ်ႈၵေႃႇ ၵႂႃႇယူႇၵႂႃႇသဝ်းတီႈမိူင်း မၢဝ်းၸွမ်း ၶုၼ်ၽၢင်ၶမ်း၊ မၢင်ႊပွၵ်ႈၵေႃႈ ၵႂႃႇယူႇတီႈမိူင်းမိတ်ႈၸုၼ်ၵူဝ်းၽွင်ႈ။ လိုၼ်းလင်မႃးၵေႃႈ  သုတ်းမုၼ်မၼ်း ၸဝ်ႈၵႂႃႇတီႈမိူင်းမိတ်ႈၸုၼ်ၵူဝ်း မိူဝ်ႈပီႊၶရိတ်ႉ ၁၀၉၄/ ပီႊပုတ်ႉထ ၁၇၃၇ ၽွင်းဢၼ်ၸူဝ်ႊၶူပ်ႇၸဝ်ႈလႆႈ ၁၂၂ ပီႊ ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။  
ၶုၼ်တႃႇၵႃႇမိူင်းမိတ်ႈၼႆႉ မိူဝ်ႈၶိုၼ်ႈၽွင်းငမ်းမိူင်းမိတ်ႈၵဵင်းတၢဝ်း ၼႂ်းပီႊ ပုတ်ႉ ထ ၁၆၆၁ (ပ.ၶ ၁၁၁၈) ၼၼ်ႉ မၼ်းၵေႃႈ လႆႈၶၢႆႉၵႂႃႇတင်ႈဝဵင်းမႂ်ႇတီႈ ဝဵင်းၸုၼ် ၵူဝ်း။ ၶုၼ်တႃႇၵႃႇ မီးလုၵ်ႈၸၢႆးၵေႃႉၼိူင်ႈသေ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၶုၼ်ၵုမ်း။ မိူဝ်ႈၸဝ်ႈၾႃႉ လူင်ၶုၼ်တႃႇၵႃႇသုတ်းမုၼ်းၵႂႃႇၼႂ်းပီႊပုတ်ႉထ ၁၇၂၈/ ပီႊၶရိတ်ႉ ၁၁၈၅ ၼၼ်ႉ ၶုၼ် ၵုမ်းၵေႃႈ လႆႈၶိုၼ်ႈၼင်ႈ မိူင်းမိတ်ႈ ဝဵင်းၸုၼ်ၵူဝ်းတႅၼ်းတၢင်။ ၶုၼ်ၵုမ်းသမ်ႉ မီးလုၵ်ႈ ၸၢႆးၵေႃႉၼိူင်ႈ ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၶုၼ်ယီႊၵႂၢႆးၶမ်း။
ၶုၼ်သၢမ်သိူဝ် ဢၼ်ပဵၼ်ၼွင်ႉၸၢႆးၶုၼ်တႃႇၵႃႇ ဢၼ်ၵႂႃႇၽွင်းငမ်းမိူင်းၵႃ လိုဝ်း ဝဵင်းသိူဝ်တႅၼ်းတၢင် ၶုၼ်ၶမ်းပူင်ႇၾႃႉၼၼ်ႉသမ်ႉ မီးလုၵ်ႈၸၢႆး ၸိုဝ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ ၶုၼ်တိင်ႇ။ ၶုၼ်တိင်ႇလႆႈသိုပ်ႇၽွင်းငမ်းမႃးသေ၊ မီးလုၵ်ႈယိင်း ၸိုဝ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ ၼၢင်းဢီႇ ပုမ်ႇ။ ၼၢင်းဢီႇပုမ်ႇၼႆႉ ဝၢႆးလင်မႃး လႆႈမီးလွင်ႈႁၵ်ႉၽႂ်ႇတင်းၶုၼ်ယီႊၵႂၢႆးၶမ်းသေ လႆႈ သွၼ်ႉ မိင်ႈၵူပ်ႉၵူႈၵၼ်ယူႇယဝ်ႉ။
မိူင်းႁွမ်းပွမ်းထႅင်ႈမိူင်းၼိူင်ႈၶွင် မိူင်းသႅၼ်ဝီဝဵင်းသႅၼ်ၸေႊ ဢၼ်ဝၢႆးလင် မႃး တိူဝ်းမီးထၢၼ်ႈငၢၼ်းဢၼ် လမ်ႇလွင်ႈၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်မိူင်းမၢဝ်းယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ တႄႉ မိူင်းမၢဝ်းပဵၼ်မိူင်းႁွမ်းပွမ်း ဢၼ်ပဵၼ်ထၢၼ်ႈထီႈသွင် ၵွၺ်း။ ၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇ ၶၢၼ်ႇ လႆႈသူင်ႇလုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်း ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ တၢဝ်ႉငႃးလူမ်း ၵေႃႉဢၼ်ၵိူတ်ႇတီႈ ၼၢင်း ဢွၼ်ႇၵႂႃႇၽွင်းငမ်းမိူင်းမၢဝ်း ၼႂ်းပီႊၶရိတ်ႉ ၉၅၆ ။ တၢဝ်ႉငႃးလူမ်း လႆႈၼင်ႈ မိူင်းမၢဝ်းတီႈဝဵင်းတိုင်း။ မၼ်းမီးလုၵ်ႈ ၸၢႆးၵေႃႉၼိူင်ႈ ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၶုၼ်တုမ်း။ ၶုၼ်တုမ်း လႆႈ သိုပ်ႇတၢဝ်ႉငႃးလူမ်းၼင်ႈမိူင်းသေ ၶိုၼ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၸဝ်ႈၾႃႉလူင်ႁူမ်ႇမိူင်း။ ၸဝ်ႈ ၾႃႉလူင် မီးလုၵ်ႈယိင်းၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၸဝ်ႈၼၢင်းမွၼ်းလႃႈ လႄႈ လုၵ်ႈၸၢႆးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၶုၼ် ၵေႃႇလၢၼ်း ။
ၼႂ်းပၢၼ်လဵဝ်ၵၼ်ၼႆႉယဝ်ႉ ဢၼ်ၸဝ်ႈဢၼေႃႇရထႃႇမိူင်းပူးၵမ်ႇ လႆႈဢွၵ်ႇ ၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇပၢင်း ၶဵဝ်ႈၵႅဝ်ႈငႃးသႅင် ဢၼ်ထႃႇပၼႃႇဝႆႉတီႈၵွင်းမူး တီႈမိူင်းတႃႇလီး မိူဝ်ႈ မွၵ်ႈပီႊၶရိတ်ႉ ၉၅၆  ၊ ၸဝ်ႈဢၼေႃႇရထႃႇ လႆႈမႃးဝႄႉမိူင်းမၢဝ်း။ ၸဝ်ႈၾႃႉလူင်ႁူမ်ႇ မိူင်း လႆႈဢဝ်လုၵ်ႈယိင်းမၼ်းၸဝ်ႈၼၢင်းမွၼ်းလႃႈ သွၼ်ႉမိင်ႈၵၼ်တင်းၸဝ်ႈဢၼေႃႇ ရထႃႇ ၸွမ်းၼင်ႇၼႂ်းပိုၼ်းမၢၼ်ႊၶဝ် တႅမ်ႈမၢႆဝႆႉၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ၶိူဝ်းသိုပ်ႇၶုၼ်တၢဝ်ႉငႃးလူမ်း လႆႈသုတ်းသဵင်ႈၵႂႃႇမိူဝ်ႈပီႊၶရိတ်ႉ ၁၀၉၅။ ၶုၼ် ၵႂၢၼ်းၽွင်းမိူင်း ၸင်ႇလႆႈဢုပ်ႇ ဢူဝ်းၵၼ်သေ ဢွၵ်ႇတၢင်းၵႂႃႇႁႃ ၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇပူင်ႇ ဝဵင်း သႅၼ်ၸေႊ တႃႇၵႂႃႇယွၼ်းၸဝ်ႈၶေႃၶုၼ်မႃးၽွင်းငမ်းမိူင်း မၢဝ်း။
ၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇပူင်ႇသမ်ႉ မိူဝ်ႈယၢမ်းၼင်ႇၼၼ် လိူဝ်မီးဝႆႉယူႇလုၵ်ႈၸၢႆး ၂ ၵေႃႉ ဢၼ်မႃးယူႇၸွမ်းမၼ်း ၸဝ်ႈတီႈဝဵင်းသႅၼ်ၸေႊ။ လုၵ်ႈၵေႃႉယႂ်ႇ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၶုၼ်ၽိူဝ် ၸင်ႇၶင်၊ လႄႈ လုၵ်ႈၵေႃႉလိုၼ်း ပဵၼ်ၶုၼ်ၽၢင်ၶမ်း။ လုၵ်ႈၵေႃႉၵၢင်တႄႉ လႆႈသူင်ႇၵႂႃႇ ၽွင်းငမ်းမိူင်းယဵၼ်ယဝ်ႉယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ႁူႉၵႃႊမၼ်းၸဝ်ႈတေလႆႈသူင်ႇၶုၼ် ၽၢင် ၶမ်းၵႂႃႇၽွင်းငမ်းမိူင်းမၢဝ်းၵွၺ်း။ ယွၼ်ႉဝႃႈ ၶုၼ်ၽိူဝ်ၸင်ႇၶင်ႇၼၼ်ႉ မၼ်းလူဝ်ႇဝႆႉ သိုပ်ႇၶိူဝ်းၶုၼ်မၼ်းတီႈဝဵင်း သႅၼ်ၸေႊ။
လွင်ႈဢၼ်ၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇပူင်ႇ သူင်လုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်းၶုၼ်ၽၢင်ၶမ်း ၵႂႃႇၽွင်း ငမ်းမိူင်းမၢဝ်းပွၵ်ႈၵမ်းၼၼ်ႉၼႆႉ မၼ်းပွင်ႇဝႃႈ မိူင်းမၢဝ်းမီးတၢင်းလမ်ႇလွင်ႈဝႆႉ၊ ဢမ်ႇ ၼၼ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမိူင်းမၢဝ်း တိူဝ်းမီးလွင်ႈတၢင်းလမ်ႇလွင်ႈမႃး ၽွင်းမိူဝ်ႈဢၼ်ၶုၼ်ၽၢင် ၶမ်း လႆႈၵႂႃႇၼင်ႈမိူင်း။ ၶုၼ်ၽၢင်ၶမ်း လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇထိုင် “ၶူဝ်လူင်” သေ ၶၢမ်ႈ ၶူဝ်လူင် ၶၢမ်ႈမႄႈၼမ်ႉသေ ၵႂႃႇထိုင်မိူင်းမၢဝ်းမိူဝ်ႈပီႊၶရိတ်ႉ ၁၀၉၆ ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ မၼ်း ၸဝ်ႈလႆႈသၢင်ႈဝဵင်းဝၢႆ ပဵၼ်ဝဵင်းငဝ်ႈ မိူင်းမၼ်း။ ယဝ်ႉၵေႃႈ တေလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ၵၢၼ်တႄႇ ႁႅၵ်ႈၶိူဝ်းၶုၼ်မၼ်းတီႈမိူင်းမၢဝ်းၼင်ႇၵဝ်ႇယဝ်ႉ။ သိုပ်ႇမႃး ၼႂ်းပီႊၶရိတ်ႉ ၁၁၈၈ ၼၼ်ႉ လႆႈၶၢႆႉဝဵင်းၵႂႃႇထႅင်ႈတီႈႁိမ်းၾင်ႇၼမ်ႉပေႃႈ ဢၼ်မီးၽၢႆႇၸၢၼ်းမၢၼ်ႈပၢင်ႇၶမ်းယူႇ ယဝ်ႉ။
မိူင်းမၢဝ်း ပၢၼ်ၶုၼ်ၽၢင်ၶမ်းၼၼ်ႉ မိူင်းႁွမ်းမိူင်းပွမ်းမၼ်းၸမ်း ပဵၼ်မိူင်း ဝၼ်း၊ မိူင်းလႃႈ၊ မိူင်းၸၢၼ်းတႃႊ၊ မိူင်းတီး၊ ၸေႊၾၢင်၊ မိူင်းၶွၼ်၊ မိူင်းၶိူဝ်း၊ လႄႈ မိူင်း ယၢင်း ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဝဵင်းသႅၼ်ၸေႊၸမ်း ငဝ်းလၢႆးၼႂ်းမိူင်းသႅၼ်ဝီ မိူၼ်ႁၢင်ႊၼိမ်ယဵၼ် လူင်း။ မိူင်းမိတ်ႈလႄႈ လၢႆလၢႆမိူင်း ဢၼ်တင်ႈတူဝ်ပဵၼ်မိူင်းလွတ်ႈလႅဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ မိူၼ်ႁၢင်ႊဝႃႈ ၶိုၼ်းမႃးယူႇတႂ်ႈၽွင်းငမ်း ၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇပူင်ႇမိူၼ် ၵဝ်ႇ။ ၽိူဝ်ႇထိုင်ယၢမ်း ထဝ်ႈၵႄႇမႃး ၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇပူင်ႇ လႆႈႁႂ်ႈၸဝ်ႈတၢႆႇလူင် ဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈယီႈမၼ်း ငမ်း မိူင်းယဵၼ်ၼၼ်ႉ မႃးပုတ်ႈတႅၼ်းတၢင်မၼ်းၽွင်းငမ်းမိူင်းဝဵင်းသႅၼ်ၸေႊ။ မၼ်း ၸဝ်ႈၵေႃႈ တိူဝ်းမီးၶၢဝ်းယၢမ်း ၵႂႃႇယဵမ်ႈၵႂႃႇၸႂ်း တူၺ်းမိူင်းၸိူဝ်းဢၼ်လုၵ်ႈလုၵ်ႈ လၢင်း လၢင်းၵႂႃႇဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းယူႇ။ မၢင်ႊပွၵ်ႈၵေႃႇ ၵႂႃႇယူႇၵႂႃႇသဝ်းတီႈမိူင်း မၢဝ်းၸွမ်း ၶုၼ်ၽၢင်ၶမ်း၊ မၢင်ႊပွၵ်ႈၵေႃႈ ၵႂႃႇယူႇတီႈမိူင်းမိတ်ႈၸုၼ်ၵူဝ်းၽွင်ႈ။ လိုၼ်းလင်မႃးၵေႃႈ  သုတ်းမုၼ်မၼ်း ၸဝ်ႈၵႂႃႇတီႈမိူင်းမိတ်ႈၸုၼ်ၵူဝ်း မိူဝ်ႈပီႊၶရိတ်ႉ ၁၀၉၄/ ပီႊပုတ်ႉထ ၁၇၃၇ ၽွင်းဢၼ်ၸူဝ်ႊၶူပ်ႇၸဝ်ႈလႆႈ ၁၂၂ ပီႊ ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။  
ၽႅၼ်ႇလိၼ်မိူင်းသႅၼ်ဝီ ၵၢပ်ႈဢၼ်ၸဝ်ႈတၢႆႇလူင် ၶိုၼ်ႈၽွင်းငမ်းမိူင်း မိူဝ်ႈ ပီႊၶရိတ်ႉ ၁၀၇၈ ၼၼ်ႉ မိူင်းႁွမ်းမိူင်းပွမ်းၸမ်း ပဵၼ် သႅၼ်ဝီ၊ သီႇပေႃႉ၊ မိူင်းၵိုင်၊ လၢႆး ၶႃႈ၊ ၵဵင်းတွင်း၊ ၵဵင်းၶမ်း၊ မိူင်းၼၢႆး၊ မွၵ်ႇမႂ်ႇ၊ ယွင်ႁူၺ်ႈ၊ သထုင်ႇ၊ မိူင်းပၢႆး၊ မိူင်းလိူၼ်း၊ မိူင်းလႅမ်း၊ မိူင်းတိင်၊ မိူင်းၶႅင်၊ ၵိုင်မႃႉ၊ ထုင်ႉလဝ်း၊ ဝင်းၵွၵ်ႇ၊ ၼွင်ဝွၼ်၊ သီႇၵိပ်ႇ၊ မေႃႇ လမႅင်ႇ၊ မိူင်းႁိမ်း၊ မိူင်းမိူင်း၊ ၽႃႉသတွင်ႇ၊ ၸၢမ်ၵႃး၊ ယၼ်ႇၵုင်ႇ လႄႈ ပူးၵမ်ႇ ၸိူဝ်း ၼႆႉယဝ်ႉ။
ၽွင်းမိူဝ်ႈဢၼ်ၸဝ်ႈတၢႆႇလူင် ၽွင်းငမ်းမိူင်းသႅၼ်ၸေႊယူႇၼၼ်ႉ မၼ်း ၸဝ်ႈလႆႈႁႂ်ႈလုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်း ၸဝ်ႈတၢႆႇပေႃႇ ၵႂႃႇၽွင်းငမ်းမိူင်းယဵၼ်။ ၸဝ်ႈတၢႆႇပေႃႇ မီးလုၵ်ႈသၢမ်ၸၢႆး - တၢဝ်ႉၼွၺ်ႉၶႄႇ၊ တၢဝ်ႉၼွၺ်ႉမႅၼ်း၊ လႄႈ ၸဝ်ႈပၢၼ်းၼွၺ်ႉ။ မိူဝ်ႈ ၸဝ်ႈတၢႆႇလူင် သုတ်းမုၼ်ၵႂႃႇၼႂ်းပီႊပုတ်ႉထ ၁၈၅၁ မိူဝ်ႈဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈၸူဝ်ႊၶူပ်ႇ ၁၂၃ ပီႊၼၼ်ႉ ၶုၼ်ၵႂၢၼ်းၽွင်းမိူင်းလႆႈႁႂ်ႈၸဝ်ႈတၢဝ်ႉၼွၺ်ႉၶႄႇ မႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈမိူင်း သႅၼ်ဝီ ဝဵင်းသႅၼ်ၸေႊ သိုပ်ႇတေႃႇ ထိုင်ပီႊၶရိတ်ႉ ၁၃၀၉ ၊ ၸဝ်ႈတၢဝ်ႉၼွၺ်ႉၶႄႇ ငမ်း မိူင်းလႆႈ ၄၂ ပီႊ၊ မၼ်းၸဝ်ႈဢမ်ႇမီးလုၵ်ႈၸၢႆး။ ၶုၼ်ၵႂၢၼ်းၽွင်း မိူင်း ၸင်ႇမွၵ်ႇႁွင်ႉၶုၼ် ၼွၺ်ႉသၼ်ၽႃ ၵေႃႉပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆးၸဝ်ႈပၢၼ်းၼွၺ်ႉ ၶိုၼ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈမိူင်းသႅၼ်ၸေႊ ၼႂ်းပီႊ ၶရိတ်ႉ ၁၃၉၁ ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ 


ၽႅၼ်ႇလိၼ်မိူင်းသႅၼ်ဝီ ၵၢပ်ႈဢၼ်ၸဝ်ႈတၢႆႇလူင် ၶိုၼ်ႈၽွင်းငမ်းမိူင်း မိူဝ်ႈ ပီႊၶရိတ်ႉ ၁၀၇၈ ၼၼ်ႉ မိူင်းႁွမ်းမိူင်းပွမ်းၸမ်း ပဵၼ် သႅၼ်ဝီ၊ သီႇပေႃႉ၊ မိူင်းၵိုင်၊ လၢႆး ၶႃႈ၊ ၵဵင်းတွင်း၊ ၵဵင်းၶမ်း၊ မိူင်းၼၢႆး၊ မွၵ်ႇမႂ်ႇ၊ ယွင်ႁူၺ်ႈ၊ သထုင်ႇ၊ မိူင်းပၢႆး၊ မိူင်းလိူၼ်း၊ မိူင်းလႅမ်း၊ မိူင်းတိင်၊ မိူင်းၶႅင်၊ ၵိုင်မႃႉ၊ ထုင်ႉလဝ်း၊ ဝင်းၵွၵ်ႇ၊ ၼွင်ဝွၼ်၊ သီႇၵိပ်ႇ၊ မေႃႇ လမႅင်ႇ၊ မိူင်းႁိမ်း၊ မိူင်းမိူင်း၊ ၽႃႉသတွင်ႇ၊ ၸၢမ်ၵႃး၊ ယၼ်ႇၵုင်ႇ လႄႈ ပူးၵမ်ႇ ၸိူဝ်း ၼႆႉယဝ်ႉ။ 


ၽွင်းမိူဝ်ႈဢၼ်ၸဝ်ႈတၢႆႇလူင် ၽွင်းငမ်းမိူင်းသႅၼ်ၸေႊယူႇၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈႁႂ်ႈလုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်း ၸဝ်ႈတၢႆႇပေႃႇ ၵႂႃႇၽွင်းငမ်းမိူင်းယဵၼ်။ ၸဝ်ႈတၢႆႇပေႃႇ မီးလုၵ်ႈသၢမ်ၸၢႆး - တၢဝ်ႉၼွၺ်ႉၶႄႇ၊ တၢဝ်ႉၼွၺ်ႉမႅၼ်း၊ လႄႈ ၸဝ်ႈပၢၼ်းၼွၺ်ႉ။ မိူဝ်ႈ ၸဝ်ႈတၢႆႇလူင် သုတ်းမုၼ်ၵႂႃႇၼႂ်းပီႊပုတ်ႉထ ၁၈၅၁ မိူဝ်ႈဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈၸူဝ်ႊၶူပ်ႇ ၁၂၃ ပီႊၼၼ်ႉ ၶုၼ်ၵႂၢၼ်းၽွင်းမိူင်းလႆႈႁႂ်ႈၸဝ်ႈတၢဝ်ႉၼွၺ်ႉၶႄႇ မႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈမိူင်း သႅၼ်ဝီ ဝဵင်းသႅၼ်ၸေႊ သိုပ်ႇတေႃႇ ထိုင်ပီႊၶရိတ်ႉ ၁၃၀၉ ၊ ၸဝ်ႈတၢဝ်ႉၼွၺ်ႉၶႄႇ ငမ်း မိူင်းလႆႈ ၄၂ ပီႊ၊ မၼ်းၸဝ်ႈဢမ်ႇမီးလုၵ်ႈၸၢႆး။ ၶုၼ်ၵႂၢၼ်းၽွင်း မိူင်း ၸင်ႇမွၵ်ႇႁွင်ႉၶုၼ် ၼွၺ်ႉသၼ်ၽႃ ၵေႃႉပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆးၸဝ်ႈပၢၼ်းၼွၺ်ႉ ၶိုၼ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈမိူင်းသႅၼ်ၸေႊ ၼႂ်းပီႊ ၶရိတ်ႉ ၁၃၉၁ ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ 


=== မိူင်းသႅၼ်ဝီ ဝဵင်းသႅၼ်ၸေႊ တူၵ်းယူႇၽၢႆႇတႂ်ႈမိူင်းမၢဝ်းလူင် (ပီႊၶ ရိတ်ႉ ၁၃၁၄-၁၃၇၂) ===
မိူင်းမၢဝ်းလူင် ၶိုၼ်ႈမႃးမီးႁႅင်းပွင်ႊ ဝၢႆးသေၸဝ်ႈသိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ လႆႈၶိုၼ်ႈ ၽွင်းငမ်းမိူင်း တႄႇဢဝ်မိူဝ်ႈပီႊ ၶရိတ်ႉ ၁၃၁၁ ၼၼ်ႉမႃး။ ၸဝ်ႈသိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ ႁူမ်ႈပႃး တင်း ၼွင်ႉၸၢႆးမၼ်းၸဝ်ႈသၢမ်လူင်ၾႃႉ လႆႈႁူမ်ႈၵၼ်ၵေႃႇ တင်ႈမိူင်းမၢဝ်းလူင် လူၺ်ႈ ၵၢၼ်မႄႇၶႂၢၵ်ႈလႅၼ်ႊမိူင်းႁိမ်းႁွမ်းတင်းလၢႆ။ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းတႄႇ တႄႇတီႈမိူင်း ၸဝ်ႈ ၾႃႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈတင်းလၢႆ ၶဝ်ႈမႃးဢုပ်ႇၵုမ်တိူင်ႇပၢင်ႇၵၼ်။ သင်ဝႃႈ ၸဝ်ႈၾႃႉ တူၼ်လႂ်ၶတ်းသၢၼ် ဢမ်ႇမႃးၸူး မိူင်းမၢဝ်းၵေႃႈ ဢဝ်တပ်ႉသိုၵ်းၵႂႃႇတိုၵ်း။ ယဝ်ႉၵေႃႈ သိုၵ်းမိူင်းမၢဝ်းၵႆႉပေႉယူႇတႃႇသေႇ။  ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းတႄႉ ႁႂ်ႈမိူင်းသႅၼ်ဝီ ဝဵင်း သႅၼ်ၸေႊ ဢၼ်ပဵၼ်ဝဵင်းငဝ်ႈငုၼ်းလူင် မိူင်းသႅၼ်ဝီ မႃးဝၢင်းၵွမ်း။ ဝၢႆးသေတိုၵ်း မိူင်းသႅၼ်ၸေႊ ပေႉယဝ်ႉၵေႃႈ သိုပ်ႇတိုၵ်းမိူင်းယဵၼ်ဝဵင်းၼၼ်ႈ၊ ၵဵင်းလဝ်း မိူင်းမိတ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ဝဵင်းၸုၼ်ၵူဝ်း ဢၼ်ပဵၼ်မိူင်းလမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၶိူဝ်းၶုၼ်ၸဝ်ႈတၢႆႇၶၢၼ်ႇ ၽွင်းငမ်း၊ တေလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈတွၼ်ႊတႃႇမိူင်းသႅၼ်ဝီမိူဝ်ႈ ၽွင်း ၼၼ်ႉတေႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉယဝ်ႉ သိုပ်ႇတိုၵ်းလၢႆလၢႆမိူင်း ၼႂ်းမိူင်းၶႄႇ ဢၼ်မီးပွတ်း ဝၼ်းတူၵ်းမိူင်းယူႇၼၢၼ်ႇ လႄႈ မိူင်းတႆးလၢႆလၢႆမိူင်း ဢၼ်မီးပွတ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ ၸိူဝ်ႉ ၼင်ႇ မိူင်းၵိုင်မႃႉ၊ မိူင်းတိင်၊ မိူင်းမိူင်း၊ မိူင်းၵဵင်းႁုင်ႈ၊ ၵဵင်းသႅၼ်။ လိုၼ်းသုတ်း တႄႉ ၵေႃႈ လႆႈႁၢင်ႈသိုၵ်း ၵႂႃႇယိုတ်းသိမ်းဢဝ်လိၼ်လႅၼ်ႊပွတ်းၼႃႈတၢင်းတူၵ်း ဢၼ်ပဵၼ် မိူင်းမၼီႉပူႇရ လႄႈ မိူင်းၸိူဝ်းဢၼ်မီးၸွမ်းသၢပ်ႇၼမ်ႉတီးလဝ်း(ပြမ်ႇမပုတ်ႉတြႃႉ) ဢၼ်မိူဝ်ႈၼၼ်ႉႁိၵ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ မိူင်း ဝေႇသႃႇလီႇလူင် ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ 


မိူင်းသႅၼ်ဝီ ဝဵင်းသႅၼ်ၸေႊၵေႃႈ လႆႈတူၵ်းယူႇၽၢႆႇတႂ်ႈႁႅင်းပွင်ႊမိူင်းမၢဝ်း လူင် ၅၇ ပီႊ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ပႅၵ်ႉသမ်ႉ ဝႃႈ ထၢၼ်ႈတၼ်းႁဵင်း မိူင်းသႅၼ်ဝီ ဝဵင်းသႅၼ်ၸေႊ လႆႈလူတ်းယွမ်းလူင်းသေ ပဵၼ်မိူင်းႁွမ်းပွမ်းဢၼ်ၶိုၼ်ႈၸူးတေႃႇ မိူင်းမၢဝ်းလူင်သေ တႃႉ ၶိူဝ်းသိုပ်ႇၶုၼ်ၸဝ်ႈတၢႆႇၶၢၼ်ႇတႄႉ တိုၵ်ႉသိုပ်ႇမီးယူႇတီႈဝဵင်းသႅၼ်ၸေႊယူႇ။ 


== မိူင်းသႅၼ်ဝီ ဝဵင်းတူႈ (ပီႊၶရိတ်ႉ ၁၃၇၂- ၁၄၁၆) ==
ဝၢႆးသေ ၸဝ်ႈလူင်သိူဝ်ႁူမ်ႇၾႃႉ လႆႈၶိုၼ်းမႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈလူင်မိူင်းမၢဝ်း လူင် ပွၵ်ႈၵမ်းသွင်ၼႂ်းပီႊၶရိတ်ႉ ၁၃၇၂ ယဝ်ႉၼၼ်ႉ သမ်ႉတိူဝ်းပဵၼ်လွင်ႈယုင်ႈယၢင်ႈႁၢဝ်ႈ ႁႅင်းတေႃႇ မိူင်းတူႈသႅၼ်ဝီ။ ၸဝ်ႈသိူဝ်ႁူမ်ႇၾႃႉ လႆႈၶႃႈတၢႆ ၸဝ်ႈလူင်သိူဝ်ယဵပ်ႇၾႃႉ ၵေႃႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢူႈၶွင် ၸဝ်ႈၶမ်းတႅတ်ႈၾႃႉ ဝဵင်းတူႈသႅၼ်ဝီ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်လွင်ႈ တိုၵ်းတေႃးၵၼ် ၼႂ်းၵႄႈတပ်ႉသိုၵ်းမိူင်းမၢဝ်းလူင် ႁူမ်ႈမိုဝ်းတင်းတပ်ႉသိုၵ်းၶႄႇသေ ယဝ်ႉ လမ်းတီႉၸဝ်ႈၶမ်းတႅတ်ႈၾႃႉ။ ထိုင်တီႈၸဝ်ႈၶမ်းတႅတ်ႈၾႃႉ ပေႃးလႆႈသူင်ႇမဵတ်ႉ လိၵ်ႈၽိုၼ်လၢႆးၸူးထိုင် ၸဝ်ႈဝွင်ႉမိူင်းၶႄႇႁႂ်ႈႁူႉ။ ၸဝ်ႈဝွင်ႉမိူင်းၶႄႇ ၸင်ႇပူင်ႊၵႂၢမ်းမႃး ႁႂ်ႈၸႅၵ်ႇတတ်းလိၼ်မိူင်းၵၼ်ဝႃႈ “ၼမ်ႉမၢဝ်းသိုဝ်ႈၵေႃႈ ႁႂ်ႈသိုဝ်ႈၸွမ်း၊ ၼမ်ႉမၢဝ်းၵူတ်ႉ ၵေႃႈ ႁႂ်ႈၵူတ်ႉၸွမ်း၊ လိၼ်မိူင်းပွတ်းတၢင်းၸၢၼ်းၼမ်ႉမၢဝ်း ႁႂ်ႈပဵၼ်တီႈၵိၼ်တီႈယူႇ ၸဝ်ႈၶမ်းတႅတ်ႈၾႃႉ၊ လိၼ်မိူင်းပွတ်းႁွင်ႇၼမ်ႉမၢဝ်း ႁႂ်ႈပဵၼ်တီႈယူႇတီႈၵိၼ်ၸဝ်ႈသိူဝ် ႁူမ်ႇၾႃႉ၊ တႄႇဢဝ်ၼႆႉၵႂႃႇ ယႃႇႁႂ်ႈတိုၵ်းတေႃးၵၼ်” တပ်ႉ သိုၵ်းၶႄႇၵေႃႈ ၸင်ႇလႆႈပွၵ်ႈ မိူဝ်းၵႂႃႇ။ 


၅.၃.၄ မိူင်းသႅၼ်ဝီ ဝဵင်းသႅၼ်ၸေႊ တူၵ်းယူႇၽၢႆႇတႂ်ႈမိူင်းမၢဝ်းလူင် (ပီႊၶ ရိတ်ႉ ၁၃၁၄-၁၃၇၂)
လွင်ႈဢၼ်ၸဝ်ႈဝွင်ႉၶႄႇ ပူင်ၵႂၢမ်းႁႂ်ႈၸႅၵ်ႇမႅၵ်ႇလိၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမိူင်း သႅၼ်ဝီ ဝဵင်းတူႈ ဢမ်ႇၼၼ် ဝဵင်းႁူဝ်တူႈ ၶိုၼ်းမီးႁႅင်းပွင်ႊမႃးထႅင်ႈပွၵ်ႈၼိူင်ႈယူႇယဝ်ႉ။ 


မိူင်းမၢဝ်းလူင် ၶိုၼ်ႈမႃးမီးႁႅင်းပွင်ႊ ဝၢႆးသေၸဝ်ႈသိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ လႆႈၶိုၼ်ႈ ၽွင်းငမ်းမိူင်း တႄႇဢဝ်မိူဝ်ႈပီႊ ၶရိတ်ႉ ၁၃၁၁ ၼၼ်ႉမႃး။ ၸဝ်ႈသိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ ႁူမ်ႈပႃး တင်း ၼွင်ႉၸၢႆးမၼ်းၸဝ်ႈသၢမ်လူင်ၾႃႉ လႆႈႁူမ်ႈၵၼ်ၵေႃႇ တင်ႈမိူင်းမၢဝ်းလူင် လူၺ်ႈ ၵၢၼ်မႄႇၶႂၢၵ်ႈလႅၼ်ႊမိူင်းႁိမ်းႁွမ်းတင်းလၢႆ။ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းတႄႇ တႄႇတီႈမိူင်း ၸဝ်ႈ ၾႃႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈတင်းလၢႆ ၶဝ်ႈမႃးဢုပ်ႇၵုမ်တိူင်ႇပၢင်ႇၵၼ်။ သင်ဝႃႈ ၸဝ်ႈၾႃႉ တူၼ်လႂ်ၶတ်းသၢၼ် ဢမ်ႇမႃးၸူး မိူင်းမၢဝ်းၵေႃႈ ဢဝ်တပ်ႉသိုၵ်းၵႂႃႇတိုၵ်း။ ယဝ်ႉၵေႃႈ သိုၵ်းမိူင်းမၢဝ်းၵႆႉပေႉယူႇတႃႇသေႇ။  ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းတႄႉ ႁႂ်ႈမိူင်းသႅၼ်ဝီ ဝဵင်း သႅၼ်ၸေႊ ဢၼ်ပဵၼ်ဝဵင်းငဝ်ႈငုၼ်းလူင် မိူင်းသႅၼ်ဝီ မႃးဝၢင်းၵွမ်း။ ဝၢႆးသေတိုၵ်း မိူင်းသႅၼ်ၸေႊ ပေႉယဝ်ႉၵေႃႈ သိုပ်ႇတိုၵ်းမိူင်းယဵၼ်ဝဵင်းၼၼ်ႈ၊ ၵဵင်းလဝ်း မိူင်းမိတ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ဝဵင်းၸုၼ်ၵူဝ်း ဢၼ်ပဵၼ်မိူင်းလမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၶိူဝ်းၶုၼ်ၸဝ်ႈတၢႆႇ ၶၢၼ်ႇ ၽွင်းငမ်း၊ တေလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တွၼ်ႊတႃႇမိူင်းသႅၼ်ဝီမိူဝ်ႈ ၽွင်း ၼၼ်ႉတေႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉယဝ်ႉ သိုပ်ႇတိုၵ်းလၢႆလၢႆမိူင်း ၼႂ်းမိူင်းၶႄႇ ဢၼ်မီးပွတ်း ဝၼ်းတူၵ်းမိူင်းယူႇၼၢၼ်ႇ လႄႈ မိူင်းတႆးလၢႆလၢႆမိူင်း ဢၼ်မီးပွတ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ ၸိူဝ်ႉ ၼင်ႇ မိူင်းၵိုင်မႃႉ၊ မိူင်းတိင်၊ မိူင်းမိူင်း၊ မိူင်းၵဵင်းႁုင်ႈ၊ ၵဵင်းသႅၼ်။ လိုၼ်းသုတ်း တႄႉ ၵေႃႈ လႆႈႁၢင်ႈသိုၵ်း ၵႂႃႇယိုတ်းသိမ်းဢဝ်လိၼ်လႅၼ်ႊပွတ်းၼႃႈတၢင်းတူၵ်း ဢၼ်ပဵၼ် မိူင်းမၼီႉပူႇရ လႄႈ မိူင်းၸိူဝ်းဢၼ်မီးၸွမ်းသၢပ်ႇၼမ်ႉတီးလဝ်း(ပြမ်ႇမပုတ်ႉတြႃႉ) ဢၼ်မိူဝ်ႈၼၼ်ႉႁိၵ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ မိူင်း ဝေႇသႃႇလီႇလူင် ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
မိူင်းသႅၼ်ဝီ ဝဵင်းသႅၼ်ၸေႊၵေႃႈ လႆႈတူၵ်းယူႇၽၢႆႇတႂ်ႈႁႅင်းပွင်ႊမိူင်းမၢဝ်း လူင် ၅၇ ပီႊ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ပႅၵ်ႉသမ်ႉ ဝႃႈ ထၢၼ်ႈတၼ်းႁဵင်း မိူင်းသႅၼ်ဝီ ဝဵင်းသႅၼ်ၸေႊ လႆႈလူတ်းယွမ်းလူင်းသေ ပဵၼ်မိူင်းႁွမ်းပွမ်းဢၼ်ၶိုၼ်ႈၸူးတေႃႇ မိူင်းမၢဝ်းလူင်သေ တႃႉ ၶိူဝ်းသိုပ်ႇၶုၼ်ၸဝ်ႈတၢႆႇၶၢၼ်ႇတႄႉ တိုၵ်ႉသိုပ်ႇမီးယူႇတီႈဝဵင်းသႅၼ်ၸေႊယူႇ။
၅.၄ မိူင်းသႅၼ်ဝီ ဝဵင်းတူႈ (ပီႊၶရိတ်ႉ ၁၃၇၂- ၁၄၁၆)
ဝၢႆးသေ ၸဝ်ႈလူင်သိူဝ်ႁူမ်ႇၾႃႉ လႆႈၶိုၼ်းမႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈလူင်မိူင်းမၢဝ်း လူင် ပွၵ်ႈၵမ်းသွင်ၼႂ်းပီႊၶရိတ်ႉ ၁၃၇၂ ယဝ်ႉၼၼ်ႉ သမ်ႉတိူဝ်းပဵၼ်လွင်ႈယုင်ႈယၢင်ႈႁၢဝ်ႈ ႁႅင်းတေႃႇ မိူင်းတူႈသႅၼ်ဝီ။ ၸဝ်ႈသိူဝ်ႁူမ်ႇၾႃႉ လႆႈၶႃႈတၢႆ ၸဝ်ႈလူင်သိူဝ်ယဵပ်ႇၾႃႉ ၵေႃႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢူႈၶွင် ၸဝ်ႈၶမ်းတႅတ်ႈၾႃႉ ဝဵင်းတူႈသႅၼ်ဝီ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်လွင်ႈ တိုၵ်းတေႃးၵၼ် ၼႂ်းၵႄႈတပ်ႉသိုၵ်းမိူင်းမၢဝ်းလူင် ႁူမ်ႈမိုဝ်းတင်းတပ်ႉသိုၵ်းၶႄႇသေ ယဝ်ႉ လမ်းတီႉၸဝ်ႈၶမ်းတႅတ်ႈၾႃႉ။ ထိုင်တီႈၸဝ်ႈၶမ်းတႅတ်ႈၾႃႉ ပေႃးလႆႈသူင်ႇမဵတ်ႉ လိၵ်ႈၽိုၼ်လၢႆးၸူးထိုင် ၸဝ်ႈဝွင်ႉမိူင်းၶႄႇႁႂ်ႈႁူႉ။ ၸဝ်ႈဝွင်ႉမိူင်းၶႄႇ ၸင်ႇပူင်ႊၵႂၢမ်းမႃး ႁႂ်ႈၸႅၵ်ႇတတ်းလိၼ်မိူင်းၵၼ်ဝႃႈ “ၼမ်ႉမၢဝ်းသိုဝ်ႈၵေႃႈ ႁႂ်ႈသိုဝ်ႈၸွမ်း၊ ၼမ်ႉမၢဝ်းၵူတ်ႉ ၵေႃႈ ႁႂ်ႈၵူတ်ႉၸွမ်း၊ လိၼ်မိူင်းပွတ်းတၢင်းၸၢၼ်းၼမ်ႉမၢဝ်း ႁႂ်ႈပဵၼ်တီႈၵိၼ်တီႈယူႇ ၸဝ်ႈၶမ်းတႅတ်ႈၾႃႉ၊ လိၼ်မိူင်းပွတ်းႁွင်ႇၼမ်ႉမၢဝ်း ႁႂ်ႈပဵၼ်တီႈယူႇတီႈၵိၼ်ၸဝ်ႈသိူဝ် ႁူမ်ႇၾႃႉ၊ တႄႇဢဝ်ၼႆႉၵႂႃႇ ယႃႇႁႂ်ႈတိုၵ်းတေႃးၵၼ်” တပ်ႉ သိုၵ်းၶႄႇၵေႃႈ ၸင်ႇလႆႈပွၵ်ႈ မိူဝ်းၵႂႃႇ။
လွင်ႈဢၼ်ၸဝ်ႈဝွင်ႉၶႄႇ ပူင်ၵႂၢမ်းႁႂ်ႈၸႅၵ်ႇမႅၵ်ႇလိၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမိူင်း သႅၼ်ဝီ ဝဵင်းတူႈ ဢမ်ႇၼၼ် ဝဵင်းႁူဝ်တူႈ ၶိုၼ်းမီးႁႅင်းပွင်ႊမႃးထႅင်ႈပွၵ်ႈၼိူင်ႈယူႇယဝ်ႉ။
မိူင်းသႅၼ်ဝီၼႆႉ လႆႈဝႃႈပဵၼ်မိူင်းတႆးတွၼ်ႊၵၢင် ဢၼ်မီးလွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇတင်း မိူင်းတႆးတွၼ်ႊၼိူဝ် ဢၼ်ပဵၼ် မိူင်းမၢဝ်းလူင်၊ လႄႈ မီးလွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇတင်းမိူင်းတႆး တွၼ်ႊတႂ်ႈ ဢၼ်မီးမိူင်းဢႃႇဝႃႉ ပဵၼ်ငဝ်ႈၵၢင်ႊၵၢင်ၽွင်းငမ်း။ ဝၢႆးသေ မိူင်းပူးၵမ်ႇလႆႈ လူမ်ႉၵႂႃႇယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၶိူဝ်းသိုပ်ႇၶုၼ်တႆး လႆႈၶိုၼ်းမႃးမီးႁႅင်းပွင်ႊၼိူဝ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းမိူင်း ပူးၵမ်ႇသေ ဝၢႆးမႃး ၶိူဝ်းသိုပ်ႇၶုၼ်တႆး လႆႈၶိုၼ်ႈၼင်ႈမိူင်းပၢင်ယႃႈ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ လႆႈတႄႇ တင်ႈဝဵင်းလူင်မႂ်ႇတီႈ ဝဵင်းဢႃႇဝႃႉ။ မိူင်းဢႃႇဝႃႉၵေႃႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၂၅၀ ပီႊၼၼ်ႉ လႆႈ ၽွင်းငမ်းၼိူဝ်ၸၢဝ်းမၢၼ်ႊလႄႈၸၢဝ်းတႆး ၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇပွတ်းတၢင်းတႂ်ႈသေ ဢမ်ႇၵႃး သမ်ႉမီးလွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇတင်း မိူင်းသႅၼ်ဝီ ဝဵင်းႁူဝ်တူႈ ၼင်ႇပဵၼ်မိူင်းပီႈမိူင်းၼွင်ႉၵၼ် ဝႆႉ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ တင်းသွင်မိူင်း ပဵၼ်မိူင်းဢၼ်ၾၢႆႇႁေႃၶမ်းၶႄႇၶဝ် တႅင်ႇတင်ႈႁႂ်ႈပဵၼ်ၶႃႈ လူင်ပိုၼ်ႉတီႈပႃး။  
မိူင်းသႅၼ်ဝီၼႆႉ လႆႈဝႃႈပဵၼ်မိူင်းတႆးတွၼ်ႊၵၢင် ဢၼ်မီးလွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇတင်း မိူင်းတႆးတွၼ်ႊၼိူဝ် ဢၼ်ပဵၼ် မိူင်းမၢဝ်းလူင်၊ လႄႈ မီးလွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇတင်းမိူင်းတႆး တွၼ်ႊတႂ်ႈ ဢၼ်မီးမိူင်းဢႃႇဝႃႉ ပဵၼ်ငဝ်ႈၵၢင်ႊၵၢင်ၽွင်းငမ်း။ ဝၢႆးသေ မိူင်းပူးၵမ်ႇလႆႈ လူမ်ႉၵႂႃႇယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၶိူဝ်းသိုပ်ႇၶုၼ်တႆး လႆႈၶိုၼ်းမႃးမီးႁႅင်းပွင်ႊၼိူဝ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းမိူင်း ပူးၵမ်ႇသေ ဝၢႆးမႃး ၶိူဝ်းသိုပ်ႇၶုၼ်တႆး လႆႈၶိုၼ်ႈၼင်ႈမိူင်းပၢင်ယႃႈ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ လႆႈတႄႇ တင်ႈဝဵင်းလူင်မႂ်ႇတီႈ ဝဵင်းဢႃႇဝႃႉ။ မိူင်းဢႃႇဝႃႉၵေႃႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၂၅၀ ပီႊၼၼ်ႉ လႆႈ ၽွင်းငမ်းၼိူဝ်ၸၢဝ်းမၢၼ်ႊလႄႈၸၢဝ်းတႆး ၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇပွတ်းတၢင်းတႂ်ႈသေ ဢမ်ႇၵႃး သမ်ႉမီးလွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇတင်း မိူင်းသႅၼ်ဝီ ဝဵင်းႁူဝ်တူႈ ၼင်ႇပဵၼ်မိူင်းပီႈမိူင်းၼွင်ႉၵၼ် ဝႆႉ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ တင်းသွင်မိူင်း ပဵၼ်မိူင်းဢၼ်ၾၢႆႇႁေႃၶမ်းၶႄႇၶဝ် တႅင်ႇတင်ႈႁႂ်ႈပဵၼ်ၶႃႈ လူင်ပိုၼ်ႉတီႈပႃး။  
သၢႆပိုၼ်းမိူင်းသႅၼ်ဝီ ဝဵင်းတူႈၼႆႉ ၵမ်ႈၼမ်ၼမ် ပဵၼ်လွင်ႈၵၢၼ်တေႃႇသူႈ ၵၼ် လႄႈ လွင်ႈသိုၵ်းတိုၵ်းတေႃး ၵၼ် ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈလွင်ႈတၢင်းသွင်ပိူင်။ လွင်ႈတၢင်း ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းတႄႉ ပဵၼ်လွင်ႈတေႃႇသူႈၵၼ် ၼႂ်းၵႄႈမိူင်းတေႃႇ မိူင်း တႃႇမႄႈၶႂၢၵ်ႈ လႅၼ်ႊမိူင်း ဢမ်ႇၼၼ် တႃႇၵဵပ်းသူၺ်ႇၵဵပ်းၶွၼ်ႇတီႈမိူင်းႁိမ်းႁွမ်း။ သွင်မိူင်းလူင် ဢၼ်မိူင်းသႅၼ်ဝီ လႆႈတိုၵ်းတေႃး တွၼ်ႊတႃႇယူႇလွတ်ႈမႃးယူႇတႃႇသေႇၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်မိူင်းမၢဝ်းလူင် ဢၼ်မီးပွတ်းတၢင်းႁွင်ႇ လႄႈ မိူင်းဢႃႇဝႃႉ ဢၼ်မီးယူႇပွတ်းတၢင်း ၸၢၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉဝႃႈ မိူင်းသႅၼ်ဝီၼႆႉ ပဵၼ်မိူင်းၵဝ်ႇၵႄႇမႃးတင်းႁိုင်၊ သမ်ႉမီး မိူင်းႁွမ်းမိူင်းပွမ်းတင်းၼမ်တင်းလၢႆ လႄႈ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ်တဵမ်ထူၼ်ႈလီၵူႊယိူင်ႈလႄႈ ပဵၼ်တီႈဢၼ်လၢႆလၢႆ မိူင်းပၵ်းတႃၶႂ်ႈတိုၵ်းႁႂ်ႈပဵၼ်မိူင်းဝၢင်းၵွမ်းယူႇတႃႇသေႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆး သေ ပူၼ်ႉလွတ်ႈတႂ်ႈမိူင်းမၢဝ်းလူင်ဢမ်ႇပႆႇပေႃးႁိုင် သင်ၼၼ်ႉ ၼႂ်းပီႊၶရိတ်ႉ ၁၄၁၆ ၼၼ်ႉ ၼႂ်းသၢႆပိုၼ်းတႆး တႅမ်ႈမၢႆဝႆႉဝႃႈ မိၼ်းၵျီးၸႂႃႇၸေႃႇၵႄး မိူင်းဢႃႇဝႃႉ လႆႈႁွမ်းမိုဝ်း ၵၼ်တင်းၶုၼ်ႁေႃၶမ်းမိူင်းပူးၵမ်ႇသေ မႃးတိုၵ်းမိူင်းသႅၼ်ဝီ၊ တင်းသွင်ၾၢႆႇလႆႈတိုၵ်း တေႃးၵၼ်ႁိုင်  ၉ လိူၼ်။ လိုၼ်းသုတ်း ၸဝ်ႈလူင်ၶမ်းၵၢႆႇၾႃႉ လႆႈယွမ်းသုမ်းသေ ပဵၼ် မိူင်းဝၢင်ႇၵွမ်းၵႂႃႇ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ လႆႈလူတ်းယွမ်း ပႅတ်ႈ မိူင်းႁွမ်းပွမ်းသေ ၵိုတ်းလိူဝ်ယူႇ ၆ မိူင်းၵွၺ်းယူႇယဝ်ႉ။ ပဵၼ်လွင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈႁႅင်းပွင်ႊ မိူင်းသႅၼ်ဝီလူတ်းယွမ်း လူင်း။ မိူင်းႁွမ်းပွမ်းတင်း ၆ မိူင်း ဢၼ်ၶိုၼ်ႈၸူးတေႃႇမိူင်းသႅၼ်ဝီ မိူဝ်ႈယၢမ်းၼၼ်ႉၸမ်း မိူင်းသူႈ၊ မိူင်းၸၢင်၊ ၵဵင်းလိူၼ်၊ မိူင်းပၢတ်ႇ၊ မိူင်းယဵၼ်၊ လႄႈ မိူင်းယူၵ်ႇ။ ယၢမ်းၼၼ်ႉ မိူင်းသႅၼ်ဝီ လႆႈသူင်ႇၶူဝ်းၶွၼ်ႇၸူး တေႃႇမိူင်း ဢႃႇဝႃႉ။ 
ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈယဝ်ႉ တႄႇဢဝ်ၼႂ်းပီႊၶရိတ်ႉ ၁၄၄၀ မႃးၼၼ်ႉ ၾၢႆႁေႃၶမ်း ၶႄႇ ၵေႃႈ လႆႈသူင်ႇတပ်ႉသိုၵ်းမႃး တိုၵ်းမိူင်းမၢဝ်းလူင် ၶိူဝ်းၶိူဝ်းယႂ်းယႂ်း။ မိူင်းတူႈသႅၼ်ဝီ လႆႈ သူင်ႇတပ်ႉသိုၵ်းၵႂႃႇၸွၺ်ႈၶႄႇတိုၵ်းသေ ဢဝ်ပေႉမိူင်းမၢဝ်းလူင်။ ၸဝ်ႈသိူဝ်ငမ်းၾႃႉ လႆႈ ပၢႆႊလူင်းၵႂႃႇမိူင်းယၢင်းသေ ၵႂႃႇပိုင်ႈမိူင်းဢႃႇဝႃႉ။ သိုပ်ႇမႃးၸဝ်ႈမင်းၶွင်ႇ မိူင်းဢႃႇဝႃႉ လႆႈယွမ်းသူင်ႇတူဝ်ၸဝ်ႈသိူဝ်ငမ်းၾႃႉ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ၸဝ်ႈသိူဝ်ငမ်းၾႃႉ ၵိၼ်ယႃႈၵွင်ႉသေ ၶႃႈတူဝ်တၢႆဢွၼ်တၢင်း။ လွင်ႈဢၼ်မိူင်းတူႈသႅၼ်ဝီ လႆႈၸွၺ်ႈၶႄႇတိုၵ်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၶႄႇၶဝ် တႅင်ႇတင်ႈသႅၼ်ဝီ ႁႂ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈသႅၼ်ဝီမူႇပၢင်။ မိူင်းသႅၼ်ဝီၵေႃႈ လႆႈ ပဵၼ်မိူင်းလွတ်ႈလႅဝ်း။ ၵူၺ်းၼႃႇ ဢမ်ႇတၼ်းႁိုင်သင် ၵွပ်ႈလွင်ႈၶွင်ႉၶမ်လွင်ႈ ၵၢၼ် မိူင်း သေ မိူင်းသႅၼ်ဝီၵေႃႈ လႆႈၶိုၼ်းယုင်ႈထႅင်ႈပွၵ်ႈၼိူင်ႈယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈတၢင်းထီႈသွင် ပဵၼ်လွင်ႈၶမ်ၶတ်းၵၼ် ဢၼ်ၵိူတ်ႇမႃးယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၶိူဝ်း သိုပ်ႇၶုၼ်ၸိူဝ်းဢၼ်ၵႂႃႇၽွင်း ငမ်းတၢင်ႇမိူင်းၶဝ် ႁိမ်ႁႅင်းပွင်ႊၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈ တၢင်းမၼ်းတႄႉ ပဵၼ်ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၶိူဝ်းသိုပ်ႇၶုၼ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပဵၼ်လွင်ႈ ဢၼ်ဢမ်ႇယွမ်းႁပ်ႉတေႃႇၵၼ်။ မိူၼ်ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ၼၢင်းၾႃႉၶမ်းႁုင်ႈ လႄႈ လုၵ်ႈၸၢႆး ၸဝ်ႈသိူဝ်ၵေႃႇၾႃႉ မိူင်းသီႇပေႃႉ ဢမ်ႇယွမ်းမႃးထူပ်းၸဝ်ႈလူင်ၶမ်းႁွတ်ႈၾႃႉ မိူင်းသႅၼ် ဝီဝဵင်းတူႈ ၽွင်းၸဝ်ႈလူင်ၶမ်းႁွတ်ႈၾႃႉၶိုၼ်ႈၼင်ႈမိူင်း။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၸဝ်ႈ လူင်ၶမ်းႁွတ်ႈၾႃႉဢမ်ႇႁၢၼ်ႉၸႂ်သေ ၸင်ႇဢဝ်တပ်ႉသိုၵ်း ၵႂႃႇတိုၵ်းမိူင်းသီႇပေႃႉ။ ၵူၺ်း ၼႃႇ ဢမ်ႇတိုၵ်းပေႉလႆႈသေ လႆႈပွၵ်ႈမႃးၶိုၼ်း၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ သမ်ႉပၢႆၺႃးသိုၵ်းမိူင်းသီႇပေႃႉ တိုၵ်းပေႉသေ သိမ်းပႃးလႆႈဝဵင်းတူႈ။ ၸဝ်ႈလူင်ၶမ်းႁွတ်ႈၾႃႉ သမ်ႉပေႃးလႆႈၼီၵႂႃႇပိုင်ႈ ၶႄႇ။ လွင်ႈဢၼ်လႆႈတိုၵ်းၵၼ်တႄႉၵေႃႈ ၼၢင်းၾႃႉၶမ်းႁုင်ႈဝႃႈ တူဝ်ၵဝ်ႇၼႆႉပဵၼ်လုၵ်ႈ ယိင်းၼၢင်းၾႃႉႁူမ်ႇမိူင်း ဢၼ်ပဵၼ်ၼၢင်းၸုမ်ႈလူင် ၸဝ်ႈလူင်ၶမ်းတႅတ်ႈၾႃႉ၊ ပႅၵ်ႉ သမ်ႉဝႃႈ လႆႈၽွင်းငမ်းမိူင်းလဵၵ်ႉသေတႃႉ ပေႃးဢဝ်ထၢၼ်ႈၸၼ်ႉဝႃႈ တူဝ်ၵဝ်ႇၼႆႉ သုင် လိူဝ်သေ ၶုၼ်ၶမ်းႁွတ်ႈၾႃႉ။ ၶုၼ်ၶမ်းႁွတ်ႈၾႃႉၼႆႉ ၵွၺ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆးၶုၼ်ဢၢႆႈလူင် မိူင်းယေႃ ဢၼ်ပဵၼ် လုၵ်ႈၼၢင်းမိူင်းဢွၼ်ႇ။ ဢၼ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ(ၼၢင်းၶမ်းႁုင်ႈ) တေလႆႈ ၵႂႃႇၼွမ်းတေႃႇ ၽူႈဢၼ်ထၢၼ်ႈလဵၵ်ႉသေတူဝ်ၵဝ်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ၼၢင်းၶမ်း ႁုင်ႈ ယွမ်းႁပ်ႉလႆႈလႆႈလႄႈ ၸင်ႇဢမ်ႇသူင်ႇၶူဝ်းၶွၼ်ႇၵႂႃႇဝၢင်းၵွမ်းၼႆယဝ်ႉ။ ၽွင်းတၢင်ႇမိူင်း ၶႄႇ လႆႈထွမ်ႇငိၼ်းလွင်ႈၶွင်ႉၶမ်ၼႆႉသေယဝ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႊၵေႈလိတ်ႈဢီႈသင်ပၼ် လႆႈ၊ ၵွၺ်းလႆႈၶေႃယွၼ်းႁႂ်ႈလီၵၼ် လႄႈ ၸႅၵ်ႇလႅၼ်ႊလိၼ်ပၼ် မိူင်းသီႇပေႃႉ လႄႈ မိူင်း သႅၼ်ဝီသေ ပွၵ်ႈမိူဝ်းၵႂႃႇၶိုၼ်းယူႇယဝ်ႉ။
ပွၵ်ႈလိုၼ်းသုတ်း ဢၼ်မိူင်းသႅၼ်ဝီ ဢၢၼ်းမေႇၶႂၢၵ်ႈႁႅင်းပွင်ႊလူင်းၵႂႃႇပွတ်း တၢင်းၸၢၼ်းတႄႉ ပဵၼ်မိူဝ်ႈၵၢပ်ႈပၼ်ၸဝ်ႈလူင်ၶဝ်းပၢၵ်ႇၾႃႉ(၁၅၄၉-၁၅၆၁) ၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။ မၼ်းၸဝ်ႈႁႅၼ်းၼီႈႁႅၼ်းသိုၵ်းၵႂႃႇတိုၵ်းမိူင်းဢႃႇဝႃႉ။ ၵူၺ်းၵႃႊ ၸဝ်ႈၼရပတီႉ မိူင်းပၢႆး(မိုးဗြဲနရပတိ)သမ်ႉၸႂ်ႉလွၵ်းလိင်ႉသေ လွမ်မႃးတိုၵ်းမိူင်းသႅၼ်ဝီသေယဝ်ႉ ၺွပ်း လႆႈၸဝ်ႈၶမ်းပၢၵ်ႇၾႃႉသေ တႅပ်းၶေႃးမၼ်းတၢႆပႅတ်ႈ။ ပွၵ်ႈၵမ်းၼၼ်ႉ လႆႈဝႃႈပဵၼ် ဢၼ် သုတ်းသဵင်ႈ မိူင်းသႅၼ်ဝီယူႇယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈဝႃႈ ဝၢႆးသေၼၼ်ႉမႃး မိူင်းသႅၼ်ဝီ လႆႈ တူၵ်း ပဵၼ်တႂ်ႈမိုဝ်းမၢၼ်ႊ မိူဝ်ႈၶိူဝ်းၶုၼ်တွင်ႇငူႇ ဢၼ်ပဵၼ်ပယိၼ်ႉၼွင်ႇ လႆႈႁႅၼ်းသိုၵ်းမႃး တိုၵ်းသေ ယိုတ်းဢဝ်မိူင်းတႆးတင်းမူတ်းၵႂႃႇလႆႈ၊ ပႅင်ႇသေမိူင်းတႆး ဢၼ်မီးၼႂ်းလႅၼ်ႊ တွၼ်ႊ မိူင်းၶႄႇယၢမ်းလဵဝ်ၼၼ်ႉၵွၺ်း ယူႇယဝ်ႉ။
မိူင်းသႅၼ်ဝီ ၽၢႆႇတႂ်ႈၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းမၢၼ်ႊၵေႃႈ လႆႈထုၵ်ႇၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇပဵၼ်ၵႂႃႇ ၉ မိူင်း။ မိူင်းတင်းၵဝ်ႈမိူင်းၵေႃႈ လႆႈသူင်ႇၶူဝ်းၼီႈၶူဝ်းၶွၼ်ႇ လႄႈ ၵဵပ်းသိုၵ်းၵႂႃႇၸွၺ်ႈ မၢၼ်ႊတိုၵ်း မိူင်းႁိမ်းႁွမ်း။ ယၢမ်းၼင်ႇၼၼ် ၸဝ်ႈၾႃႉၵူႊမိူင်းမိူင်းၵေႃႈ လႆႈဢဝ်လုၵ်ႈ လၢင်းၶဝ်ၵႂႃႇပၼ်မၢၼ်ႊ ႁႂ်ႈဝႆႉပဵၼ်တူဝ်ထိုင်ႈသေလႄႈသင်၊ ဢဝ်ၵႂႃႇႁဵတ်းပဵၼ်လုၵ်ႈ လၢင်းၼၢင်းမေးလႄႈသင်၊ ႁႂ်ႈဢဝ်ၵႂႃႇသွၼ်ႁဵၼ်းၽိင်ႈမၢၼ်ႊထုင်းမၢၼ်ႊလႄႈသင်ၸိူဝ်း ၼႆႉလႂ်ထႅင်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ႁဵတ်းၼႆသေ ပဵၼ်လွင်ႈၵဵဝ်ႇလွင်ၵၼ်သေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈတိူဝ်းၸၢင်ႊ ၽွင်းငမ်းတႆး ၸမ်ၵႂ်ႈလိူဝ်ၵဝ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼင်ႇလႆႈႁၼ်ဝႃႈ ၸဝ်ႈၾႃႉတႆးလၢႆလၢႆမိူင်း ပိူင်လူင်မၼ်း ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းသႅၼ်ဝီဝၢႆးပၢၼ်လိုၼ်းလင်ၼႆႉ လႆႈၶၢမ်ႇတၢင်းမၢၼ်ႊၶဝ် တႅင်ႇတင်ႈမႃးၼင်ႈမိူင်းၵမ်းသိုဝ်ႈ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉ ဢၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉမၢၼ်ႊၶဝ် ႁၼ်ဝႃႈ မီးသတ်ႈၸႃႇတေႃႇၶဝ်။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ၸဝ်ႈၾႃႉသႅၼ်ဝီၼႆႉ ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈပဵၼ် ၶိူဝ်းၶုၼ်တႆးသေတႃႉ သမ်ႉလႆႈယႂ်ႇမႃးၼႂ်းႁေႃၶမ်းမၢၼ်ႊ လႄႈ မီးတၢင်းႁူႉတၢင်းမေႃ ၸွမ်း ၼင်ႇၽိင်ႈမၢၼ်ႊမႃးယူႇတႃႇသေႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပႅၵ်ႉသမ်ႉ ဝႃႈ မီးတၢင်းၽိတ်းလဵၵ်ႉ ၼွၺ်ႉဢွၼ်ႇၵွၺ်းၵေႃႈ ပေႃးမၢၼ်ႊဢမ်ႇႁၢၼ်ႉၸႂ်တေႃႇ ၸဝ်ႈၾႃႉတႆးၼႆ  ပူတ်းပႅတ်ႈ သေ ဢဝ်တူဝ်ၸဝ်ႈၾႃႉၼၼ်ႉၵႂႃႇၶႃႈတၢႆပႅတ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝၢႆးလင်ၼႆႉမႃး ၵွပ်ႈမီးလွင်ႈၵႆႉၵႆႉလၢႆႊၸဝ်ႈၾႃႉလႄႈသင်၊ ၵွပ်ႈလွင်ႈၵဵပ်းသိုၵ်း လႄႈသင်၊ လႄႈ လွင်ႈၵွပ်ႈ ၵဵပ်းသူၺ်ႇၵဵပ်းၶွၼ်ႇသူင်ႇပၼ်တပ်ႉသိုၵ်း လႄႈႁေႃ ၶမ်း မၢၼ်ႊလႄႈသင်သေယဝ်ႉလႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်းတႆးလႆႈ လိူတ်ႈႁွၼ်ႉမႆႈၼမ်တေႉတေႉ။ လွင်ႈလိူတ်ႇႁွၼ်ႉပွၵ်ႈၼၼ်ႉၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလႄႈဝႃႈ ပဵၼ်တီႈၶႃႈၽႆႈတႆးမိူင်းၵွၺ်း၊ တေႃႇ ၼင်ႇၶုၼ်ၼၢင်းၸၼ်ႉၽူႈယႂ်ႇ လႄႈ ၾႃႉလူင်တင်းလၢႆ ၸိူဝ်းမီးပုၼ်ႈၽွၼ်းလႆႈႁႃ ၵဵပ်း သူၺ်ႇၵဵပ်းၶွၼ်ႇတီႈ ၵူၼ်းမိူင်းၵေႃႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႊၵဵပ်းလႆႈၸွမ်းၼင်ႇလူဝ်ႇသေလႄႈ လႆႈ ၺႃးတူတ်ႈတၢမ်ႇပႃးလူးၵွၼ်ႇ။ လိုၼ်းသုတ်း ၶုၼ်ၼၢင်းလႄႈၾႃႉလူင်ၸိူဝ်း ဢၼ်ဢမ်ႇ ၶၢမ်ႇလႆႈၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈဢွၼ်ၵၼ်ပၢႆႊၼီဢွၵ်ႇဝၢၼ်ႈဢွၵ်ႇမိူင်းၵႂႃႇ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ မီးလွင်ႈ လိူတ်ႇႁွၼ်ႉမႆႈၸႂ်ၵူႊတီႈၵူႊယွမ်ႇမႃးလႄႈ ၸင်ႇသမ်ႉပေႃးမီးမႃးလွင်ႈ “ၶႃႈၽိုၼ်ႉၸဝ်ႈ’’ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉမႃး။ ၵူၼ်းမိူင်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၶိုၼ်းသေ ၸဝ်ႈၾႃႉၸိူဝ်းဢၼ် ပဵၼ်တူဝ် တႅၼ်းႁေႃၶမ်းမၢၼ်ႊၵေႃႈ လႆႈၵႂႃႇတိုၵ်းတေႃး ၵူၼ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉ။ ဢမ်ႇၼၼ် မၢင်ႊပွၵ်ႈသင်ဝႃႈမိူင်းလႂ် ဢမ်ႇသူင်ႇၶူဝ်းၶွၼ်ႇသေ ၽိုၼ်ႉၶိုၼ်းၵေႃႈ ၾၢႆႇႁေႃၶမ်းမၢၼ်ႊ ၶဝ် တေၶၢၼ်းသိုၵ်းၸဝ်ႈၾႃႉတႆးလၢႆလၢႆမိူင်းႁူမ်ႇၵၼ်သေ ၵႂႃႇတိုၵ်းမိူင်းၼၼ်ႉၶိုၼ်းယူႇ ယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူတ်ႇႁွၼ်ႉမႆႈၸႂ်လူင်ၼႆႉ သုတ်းယွတ်ႈထိုင်ၶိတ်ႇမၼ်းမႃး မိူဝ်ႈပၢၼ် ၸဝ်ႈၾႃႉသိူဝ်ႁူင်ၾႃႉ(ၶုၼ်သႅင်ၶမ်းၶွတ်ႇ) (၁၈၂၁၀- ၁၈၂၃)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းပိုၼ်းတႆး တႅမ်ႈဝႆႉဝႃႈ မိူင်းသႅၼ်ဝီ မီးၼီႈမီးၶွတ်ႇၼမ်။ ပဵၼ်ၼီႈပဵၼ်ၶွတ်ႇ ဢၼ်လူဝ်ႇလႆႈသူင်ႇ သူၺ်ႇၶွၼ်ႇၸူးႁေႃၶမ်းမၢၼ်ႊ လႄႈ ၼီႈၶွၼ်ႇ ဢၼ်လူဝ်ႇသူင်ႇပၼ်တပ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႊ ဢၼ်မီးယူႇၼႂ်းမိူင်းတႆးၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႊၵဵပ်းလႆႈ။ တေႃႈၼင်ႇ တၢမ်တူဝ်ၶုၼ် ၵႂၢၼ်းၽွင်းမိူင်းၶဝ် လူင်းၵႂႃႇၵဵပ်းၵေႃႈ ၵူၼ်းမိူင်းဢမ်ႇမီးသင်တႃႇပၢၼ်။ ၶုၼ်ၵႂၢၼ်း ၽွင်းမိူင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈဢွၼ်ၵၼ်ပၢႆႊၼီပႅတ်ႈမူတ်း။ ၶုၼ်ၵႂၢၼ်းၽွင်းမိူင်း ၸိူဝ်း ဢၼ်ဢမ်ႇယိူၼ်ႉတေႃႇလႆႈ ၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းဢၼ်ၶီႇၼဵၵ်းတဵၵ်းတဵင်ၸိူဝ်း ၼၼ်ႉတႄႉ ဢွၼ် ၵၼ်လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၶိုၼ်း။ ၼႂ်းၼၼ်ႉ မီးဢႃႈမၢတ်ႈလူင် မိူင်းသႅၼ်ဝီ ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ‘ၶိင်း လူင်ႁူဝ်သိုင်ႇၶူဝ်ႈ’ ပဵၼ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်။ မၼ်းလႆႈဢွၼ်ဢဝ်ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈ ၵူၼ်းမိူင်းတင်း လၢႆသေ မႃးတိုၵ်းၶိုၼ်းမိူင်းသႅၼ်ဝီ၊ ဢဝ်ၾႆးၽဝ်မိူင်းသႅၼ်ဝီသေ ႁိုပ်ႈၸဝ်ႈသိူဝ်ၶမ်းႁူင် ဢွၵ်ႇမိူင်းၵႂႃႇၼႂ်းပီႊ ၁၈၂၃ ၊ လွင်ႈယုင်ႈယၢင်ႈဢၼ် ပဵၼ်ယူႇၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၢၼ်ႊၶဝ် သမ်ႉပေႃးလႆႈမႃးၸတ်းၵၢၼ်ၶုၼ်သိုၵ်း လႄႈ ၸဝ်ႈၾႃႉတႆး ႁႂ်ႈၽွင်းငမ်းလီလီငၢမ်းငၢမ်း ၼိူဝ်ၵူၼ်းမိူင်း တႃႇလူတ်းယွမ်းလွင်ႈလိူတ်ႇမႆႈၵူၼ်းမိူင်း ယူႇၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈတၢင်းၸိူင်ႉၼႆ ၵိူတ်ႇပဵၼ်မီးမႃးယူႇတိၵ်းတိၵ်း။ ၾၢႆႇႁေႃၶမ်းမၢၼ်ႊၶဝ် သမ်ႉပေႃးၵမ်းၵမ်းလႆႈလၢႆႊ တူဝ်ၸဝ်ႈၾႃႉ ၽူႈငမ်းမိူင်းသႅၼ်ဝီ။ ပေႃးဝႃႈမိူဝ်ႈလႂ်မီးလွင်ႈ လႅၵ်ႈလၢႆႊတူဝ်ၸဝ်ႈၾႃႉၵေႃႈ မၼ်းပွင်ႇဝႃႈ လွင်ႈလိူတ်ႇမႆႈၵူၼ်းမိူင်းၵေႃႈ တိူဝ်းမီးလိူဝ် မႃး။ ၵွပ်ႈဝႃႈ ၶုၼ်ၵႂၢၼ်းၽွင်းမိူင်းၶဝ်ၵေႃႈ လႆႈဢွၵ်ႇႁႃၵဵပ်းသူၺ်ႇၵဵပ်းၶွၼ်ႇ သူင်ႇပၼ် ၸဝ်ႈၾႃႉ တႃႇဢဝ်ၵႂႃႇသၢၵ်ႈၸူးႁေႃၶမ်းမၢၼ်ႊ။ လွင်ႈၶုၼ်ၽိုၼ်ႉၸဝ်ႈၾႃႉၼၼ်ႉ ၶိုၼ်း မီးမႃးထႅင်ႈပွၵ်ႈၼိူင်ႈၼႂ်းပီႊ ၁၈၅၂ ။ ပူဝ်ႇသၢင်ႇႁၢႆႉ ၶိူဝ်းသႅင်ဢူမိူင်း လႆႈႁွမ်တွမ်ႊႁႅင်း သိုၵ်း လႄႈ ၵူၼ်းမိူင်းသေ ၶဝ်ႈယိုတ်းဢဝ်မိူင်းသႅၼ်ဝီ။ မၢၼ်ႊၵေႃႈ ၶိုၼ်းႁႂ်ႈၸဝ်ႈသိူဝ် ၸၢမ်ႇၾႃႉ ဢၼ်ၶဝ်ၺွပ်းဝႆႉၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းမႃးတႅင်ႇတင်ႈသေ ႁႂ်ႈမႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်း သႅၼ်ဝီ။ ႁႂ်ႈၸဝ်ႈသိူဝ်ၸၢမ်ၾႃႉ ႁွင်ႈဢဝ်ၸဝ်ႈၾႃႉ ၈ မိူင်း လႄႈ ၶုၼ်းသိုၵ်းၶုၼ်ႁၢၼ် မၢၼ်ႊ ဢၼ်မီးယူႇတီႈမိူင်းၼၢႆးၼၼ်ႉ ၵႂႃႇတိုၵ်းၶုၼ်သၢင်ႇႁၢႆႉၶိူဝ်းသႅင်ဢူမိူင်း။ ပႅၵ်ႉသမ်ႉ ဝႃႈ သိုၵ်းၾၢႆႇၶုၼ်သၢင်ႇႁၢႆႉၶဝ်လႆႈသုမ်းၵႂႃႇသေတႃႉၵေႃႈ ၶဝ်ၵွၺ်းထွၺ်ၵႂႃႇတႃႇ တေ ႁွမ်ႁႅင်းၵူၼ်းသေ တႃႇမႃးတိုၵ်းတေႃးၶိုၼ်း သိုၵ်းၸဝ်ႈၾႃႉ ဢၼ်ပဵၼ်တူဝ်တႅၼ်း မၢၼ်ႊ ၼၼ်ႉၵွၺ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။
လွင်ႈၶုၼ်ၵႂၢၼ်းၽွင်းမိူင်း လႄႈ ၵူၼ်းမိူင်းႁူမ်ႈၵၼ်သေ လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၶိုၼ်းၸဝ်ႈ ၾႃႉၼၼ်ႉ ႁိုင်ၼၢၼ်းယူႇ မွၵ်ႈ ၁၀ ပီႊ။ မၢၼ်ႊၶဝ်ၵေႃႈ ယင်းပႆႇၽဵဝ်ႈမူၺ်ႉပႅတ်ႈလႆႈ။ လွင်ႈတိုၵ်းတေႃးၵၼ်ၵေႃႈ မီးလူင်ၵႂႃႇၵူႊတီႈ။ ၵူၼ်းမိူင်း တင်းလၢႆၵေႃႈ ၶဝ်ၾၢႆႇၶုၼ် သၢင်ႇႁၢႆႉသေ တိုၵ်းတေႃးမႃးယူႇတိၵ်းတိၵ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ သိုပ်ႇမႃးၼႂ်းပီႊ ၁၈၇၃ ၼၼ်ႉ ၶုၼ်သၢင်ႇၸိၼ်ႇတႃႇ ဢမ်ႇၼၼ် ၶုၼ်သၢင်ႇတူၼ်ႈႁုင်း ဢၼ်ယၢမ်ႈ ႁၢပ်ႇ ၵၢၼ်ၼႂ်းႁေႃၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းလိူၼ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ မႃးႁူမ်ႇတင်းၶုၼ်သၢင်ႇႁၢႆႉ။ လွင်ႈတိုၵ်း တေႃးၵၼ်ၵေႃႈ တိူဝ်းႁၢဝ်ႈႁႅင်းမႃး။ မၢၼ်ႊၵေႃႈ သူင်ႇၸဝ်ႈ ၾႃႉ လႄႈ တပ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႊ မႃးၸွၺ်ႈတိုၵ်း။ ဝၢႆးသေ ၶုၼ်သၢင်ႇႁၢႆႉ လႆႈတၢႆၵႂႃႇယဝ်ႉၼၼ်ႉ တပ်ႉသိုၵ်းၶုၼ်သၢင်ႇ တူၼ်ႈႁုင်းၵေႃႈ လႆႈတိူဝ်းႁႅင်းထႃးမႃး။ ၵႂႃႇတိုၵ်းတီႈလႂ်ၵေႃႈ ပေႉတီႈၼၼ်ႉ။ သမ်ႉပေႃး လိုဝ်းႁူင်ဝႃႈ ‘တိုၵ်းၵၼ်ပွၵ်ႈလႂ် ၸဝ်ႈၾႃႉဢမ်ႇတွၼ်ႉပေႉ’ ၊ ‘ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ၺွပ်းလႆႈ ၵူၼ်းၸဝ်ႈၾႃႉသေတႃႉ ယင်းမီးတၢင်းဢီးလူးတေႃႇၵူၼ်းၸဝ်ႈၾႃႉ၊ သမ်ႉဝႃႈ ၵူၼ်း ၸဝ်ႈၾႃႉ လႆႈတၢင်းမၢတ်ႇၸဵပ်းၵေႃႈ ယင်းယူတ်းယႃပၼ်ႁႂ်ႈပေႃးႁၢႆ၊ ယင်းပၼ်ပႃး တၢင်းၵိၼ် လႄႈၶူဝ်းၼုင်ႈထႅင်ႈသေ ပွၺ်ႇပွၵ်ႈၶိုၼ်း ဢမ်ႇဢဝ်တူတ်ႈပၼ်တၢမ်ႇသင် လူးၵွၼ်ႇ” ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ “ၵူၼ်းၶုၼ်သၢင်ႇတူၼ်ႈႁုင်း ၵႂႃႇတီႈလႂ်ၵေႃႈ ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၶဝ်ႈႁပ်ႉ တွၼ်ႈ၊ မီးသင်ၵေႃႈ ယိုၼ်ႈယိုၼ်ႈမႅင်ႇမႅင်ႇ၊ ၵူၼ်းၵတ်ႉၵူၼ်းၵႃႊၶဝ်ၵေႃႈ မႃးႁဵတ်းလုၵ်ႈ ၼွင်ႈ ၶုၼ်သၢင်ႇၸိၼ်ႇတႃႇ” ၼႆယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽွင်းဢၼ်ဢိင်းၵလဵတ်ႈမႄႇၶႂၢၵ်ႈမိူင်းၶဝ်ႈမႃးၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႊၼၼ်ႉ ၶုၼ်သၢင်ႇ တူၼ်ႈႁုင်းၵေႃႈ တႄႇလႆႈတၢင်းဢွင်ႇပေႉမႃး။ သမ်ႉဝႃႈ ၶုၼ်သၢင်ႇၸိၼ်ႇတႃႇ လႆႈႁပ်ႉ လွင်ႈတႅင်ႇတင်ႈတီႈမၢၼ်ႊ ႁႂ်ႈၵႂႃႇငမ်းမိူင်းသႅၼ်ဝီသေတႃႉၵေႃႈ ပေႃးဢဝ်ငဝ်းလၢႆး ၵၢၼ် မိူင်းမိူဝ်ႈၼၼ်ႉဝႃႈၸိုင် မၼ်းမိူၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမိူင်းသႅၼ်ဝီလွတ်ႈလႅဝ်းတႂ်ႈမၢၼ်ႊသေ သမ်ႉ လႆႈတူၵ်းယူႇတႂ်ႈဢိင်းၵလဵတ်ႈၵမ်းလဵဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သဵၼ်ႈၸိုဝ်ႈၶိူဝ်းသိုပ်ႇၶုၼ် ၸဝ်ႈသိူဝ်ယဵပ်ႇၾႃႉ (တၢဝ်ႉၶၢင်မိူင်း ဝဵင်းတူႈ) လႄႈ ၸဝ်ႈၾႃႉ လႄႈ ၶုၼ်ၼၢင်း မၢၼ်ႊ ဢၼ်ၵႂႃႇငမ်းမိူင်းသႅၼ်ဝီၸမ်း…
1. ၸဝ်ႈၶမ်းတႅတ်ႈၾႃႉ (၁၃၇၄-၁၃၈၉)
2. ၸဝ်ႈၶမ်းပဵမ်ႇၾႃႉ (၁၃၈၉-၁၃၉၄)
3. ၸဝ်ႈၶမ်းပိုတ်ႇၾႃႉ (၁၃၉၂-၁၃၉၄)
4. ၸဝ်ႈၼၢင်းၾႃႉႁူမ်ႇမိူင်း (၁၃၉၅-၁၄၀၅)
5. ၸဝ်ႈလူင်ၶမ်းၵၢႆႇၾႃႉ (၁၄၀၅-၁၄၂၈)
6. ၸဝ်ႈလူင်ၶမ်းႁွတ်ႈၾႃႉ (၁၄၂၉-၁၄၄၀)
7. ၸဝ်ႈၶမ်းဝၢတ်ႈၾႃႉ (၁၄၄၀-၁၄၆၀)
8. ၸဝ်ႈၶမ်းႁိပ်ႇၾႃႉ (၁၄၆၀- ၁၅၂၃)
9. ၸဝ်ႈၶမ်းသႅၼ်ႇၾႃႉ (၁၅၂၃-၁၅၄၂)
10. ၸဝ်ႈၶမ်းႁၢၼ်ၾႃႉ (၁၅၄၂-၁၅၄၉)
11. ၸဝ်ႈၶမ်းပၢၵ်ႇၾႃႉ (၁၅၄၉-၁၅၆၁)
12. ၸဝ်ႈၶမ်းသႅၼ်ၸုင်ႊၾႃႉ (၁၅၆၅-၁၅၉၃)
13. ၸဝ်ႈၶုၼ်ၶမ်းၶႅင်ႇၾႃႉ(၁၅၉၃-၁၆၀၄)
14. ၸဝ်ႈၶမ်းသိုဝ်ႈ လႄႈ ၸဝ်ႈၶမ်းၼၼ်ႈ (၁၅၉၈-၁၅၉၉)
15. ၸဝ်ႈၶမ်းၵႅဝ်ႈ (ၶမ်းၵၢႆႇၼွၺ်ႉ)(၁၆၀၀-၁၆၀၄)
16. သိူဝ်ႁူင်ၾႃႉ (၁၆၀၅-၁၆၄၄)
17. သိူဝ်ၵေႃႇၾႃႉ(၁၆၄၄-၁၆၅၀)(လၢၼ်)
18. သိူဝ်ႁူမ်ႇၾႃႉ (၁၆၅၀-၁၆၈၃)
19. ၸဝ်ႈၼၢင်းႁၢၼ်ၾႃႉ ၶူဝ်ႈၶမ်းႁိူင်း(၁၆၈၃-၁၆၉၂)
20. ၸဝ်ႈၶမ်းသွင်ႇၾႃႉ (၁၆၉၂-၁၇၁၄)
21. ၸဝ်ႈၶမ်းၼေႃႇၾႃႉ(၁၇၁၄-၁၇၂၃)
22. ၸဝ်ႈၼၢင်းႁၢၼ်ၾႃႉၼေႃႇသႅင်ပၼ်း (၁၇၂၃-၁၇၃၇)
23. ၸဝ်ႈၶမ်းႁိူင်းၾႃႉ (၁၇၃၇-၁၇၅၄)
24. သိူဝ်ဢုမ်ႈၾႃႉမင်းၵႄး (၁၇၅၄-၁၇၆၂)
25. ၶုၼ်သႅင်ၶမ်းႁိူဝ်ႈ (၁၇၆၁-၁၇၆၄)
26. ၸဝ်ႈလူင်ၶမ်းသွင်ႇၾႃႉ (၁၇၆၄-၁၇၆၆)
27. ဝုၼ်ႇလူင်ဢူးတိၼ်ႇပုင်ႇၺႃႉ (၁၇၆၈-၁၇၇၄)
28. ၵျွၵ်ႉသႄႇဝုၼ်ႇ (၁၇၇၄-၁၇၇၇)
29. ၸဝ်ႈလူင်ၶမ်းတိုၼ်း သိူဝ်ဝၢႆႇၾႃႉ (၁၇၇၇-၁၈၀၁)
30. သိူဝ်ႇၵေႃႇၾႃႉ (၁၈၀၁-၁၈၁၅)
31. ဢူႉပရႃႇၸႃႇ သတူဝ်းမင်းငႄႇ (၁၈၁၅-၁၈၁၉)
32. ၶုၼ်သႅင်ၼေႃႇမိူင်း (၁၈၂၀ ငမ်းမိူင်း ၇ လိူၼ်)
33. သိူဝ်ႁူင်ၾႃႉ (ၶုၼ်သႅင်ၶမ်းၶွတ်ႇ)(၁၉၂၁-၁၈၂၃)
34. ၶုၼ်သႅင်ၶမ်းပၢၵ်ႇ (၁၈၂၄-၁၈၂၅)
35. ၶုၼ်သႅင်ၶမ်းၼၼ်ႈ (၁၈၂၇-၁၈၃၀) (သီဝီႉရတ်ႉထႃႉမႁႃႇဢိၼ်းရႃႇၸႃႇ တိုၼ်းသႅင်တိုၼ်းၶမ်း ၸဝ်ႈလူင် သိူဝ်ယဵပ်ႇၾႃႉ)
36. ၶုၼ်သႅင်သူၺ်ႇမွင်ႇ (၁၈၃၀-၁၈၃၈)
37. ၶုၼ်သႅင်ၶမ်းလႅင်ဢွၼ်ႇ (၁၈၃၈-၁၈၄၆) သီႇဝီရတ်ႉထႃႉ မႁႃႇၸေယရႃႇၸႃႇ သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ
38. ၶုၼ်သႅင်ၼေႃႇၾႃႉဢွၼ်ႇ (၁၈၄၆-၁၈၄၉) သီႇဝီႉရတ်ႉထႃႉ မႁႃႇဝင်သရႃႇ ၸႃႇ သိူဝ်ၸၢမ်ႇၾႃႉ(၁)
39. ဝုၼ်ႇမွင်ႇပူဝ်ႇလႃႇ (၁၈၅၀-၁၈၅၂)
40. ဝုၼ်ႇမွၵ်ႇၵျွၵ်ႉ (၁၈၅၂)
41. သိူဝ်ၸၢမ်ႇၾႃႉ (၂)
42. ၶုၼ်သႅင်းၽူဝ်းမွင်ႇ (ၸဝ်ႈလူင်သိူဝ်ၵေႃႇၾႃႉ) (၁၈၅၆-၁၈၆၆) သီႇဝီႉရတ်ႉ ထႃႉမႁႃႇဝင်ႇသသူႉထမ်ႇမႃႉရႃႇၸႃႇ တိုၼ်းသႅင်တိုၼ်းၶမ်း ၸဝ်ႈလူင်သိူဝ် ၵေႃႇၾႃႉ
43. ၶုၼ်သႅင်ၼေႃႇၾႃႉဢွၼ်ႇ သိူဝ်ၸၢမ်ႇၾႃႉ - ၃ (၁၈၆၇-၁၈၈၅)
44. ၶုၼ်သၢင်ႇတူၼ်ႈႁုင်း (၁၈၈၇-၁၉၁၆) သတ်ႉထမ်ႇမႃႉရႃႇၸႃႇ ၼီႉယူဝ်းထႃႉ မႁႃႇမင်းၶွင်ႇ။ မီးမိူင်းႁွမ်းမိူင်းပွမ်း ၄၉ မိူင်း။ တႆးလႆႈလွတ်ႈလႅဝ်းသေ ဢိင်း ၵလဵတ်ႈၶဝ်ႈမႃး။ ႁပ်ႉဢဝ်တၼ်းႁဵင်းၶုၼ်တီႈဢိင်းၵလဵတ်ႈသေ ထုၵ်ႇၸႅၵ်ႇ ပဵၼ်သႅၼ်ဝီႁွင်ႇ လႄႈ သႅၼ်ဝီၸၢၼ်း။


ၶပ်ႉတၢမ်း ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းသႅၼ်ဝီ
သၢႆပိုၼ်းမိူင်းသႅၼ်ဝီ ဝဵင်းတူႈၼႆႉ ၵမ်ႈၼမ်ၼမ် ပဵၼ်လွင်ႈၵၢၼ်တေႃႇသူႈ ၵၼ် လႄႈ လွင်ႈသိုၵ်းတိုၵ်းတေႃး ၵၼ် ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈလွင်ႈတၢင်းသွင်ပိူင်။ လွင်ႈတၢင်း ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းတႄႉ ပဵၼ်လွင်ႈတေႃႇသူႈၵၼ် ၼႂ်းၵႄႈမိူင်းတေႃႇ မိူင်း တႃႇမႄႈၶႂၢၵ်ႈ လႅၼ်ႊမိူင်း ဢမ်ႇၼၼ် တႃႇၵဵပ်းသူၺ်ႇၵဵပ်းၶွၼ်ႇတီႈမိူင်းႁိမ်းႁွမ်း။ သွင်မိူင်းလူင် ဢၼ်မိူင်းသႅၼ်ဝီ လႆႈတိုၵ်းတေႃး တွၼ်ႊတႃႇယူႇလွတ်ႈမႃးယူႇတႃႇသေႇၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်မိူင်းမၢဝ်းလူင် ဢၼ်မီးပွတ်းတၢင်းႁွင်ႇ လႄႈ မိူင်းဢႃႇဝႃႉ ဢၼ်မီးယူႇပွတ်းတၢင်း ၸၢၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉဝႃႈ မိူင်းသႅၼ်ဝီၼႆႉ ပဵၼ်မိူင်းၵဝ်ႇၵႄႇမႃးတင်းႁိုင်၊ သမ်ႉမီး မိူင်းႁွမ်းမိူင်းပွမ်းတင်းၼမ်တင်းလၢႆ လႄႈ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ်တဵမ်ထူၼ်ႈလီၵူႊယိူင်ႈလႄႈ ပဵၼ်တီႈဢၼ်လၢႆလၢႆ မိူင်းပၵ်းတႃၶႂ်ႈတိုၵ်းႁႂ်ႈပဵၼ်မိူင်းဝၢင်းၵွမ်းယူႇတႃႇသေႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆး သေ ပူၼ်ႉလွတ်ႈတႂ်ႈမိူင်းမၢဝ်းလူင်ဢမ်ႇပႆႇပေႃးႁိုင် သင်ၼၼ်ႉ ၼႂ်းပီႊၶရိတ်ႉ ၁၄၁၆ ၼၼ်ႉ ၼႂ်းသၢႆပိုၼ်းတႆး တႅမ်ႈမၢႆဝႆႉဝႃႈ မိၼ်းၵျီးၸႂႃႇၸေႃႇၵႄး မိူင်းဢႃႇဝႃႉ လႆႈႁွမ်းမိုဝ်း ၵၼ်တင်းၶုၼ်ႁေႃၶမ်းမိူင်းပူးၵမ်ႇသေ မႃးတိုၵ်းမိူင်းသႅၼ်ဝီ၊ တင်းသွင်ၾၢႆႇလႆႈတိုၵ်း တေႃးၵၼ်ႁိုင်  ၉ လိူၼ်။ လိုၼ်းသုတ်း ၸဝ်ႈလူင်ၶမ်းၵၢႆႇၾႃႉ လႆႈယွမ်းသုမ်းသေ ပဵၼ် မိူင်းဝၢင်ႇၵွမ်းၵႂႃႇ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ လႆႈလူတ်းယွမ်း ပႅတ်ႈ မိူင်းႁွမ်းပွမ်းသေ ၵိုတ်းလိူဝ်ယူႇ ၆ မိူင်းၵွၺ်းယူႇယဝ်ႉ။ ပဵၼ်လွင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈႁႅင်းပွင်ႊ မိူင်းသႅၼ်ဝီလူတ်းယွမ်း လူင်း။ မိူင်းႁွမ်းပွမ်းတင်း ၆ မိူင်း ဢၼ်ၶိုၼ်ႈၸူးတေႃႇမိူင်းသႅၼ်ဝီ မိူဝ်ႈယၢမ်းၼၼ်ႉၸမ်း မိူင်းသူႈ၊ မိူင်းၸၢင်၊ ၵဵင်းလိူၼ်၊ မိူင်းပၢတ်ႇ၊ မိူင်းယဵၼ်၊ လႄႈ မိူင်းယူၵ်ႇ။ ယၢမ်းၼၼ်ႉ မိူင်းသႅၼ်ဝီ လႆႈသူင်ႇၶူဝ်းၶွၼ်ႇၸူး တေႃႇမိူင်း ဢႃႇဝႃႉ။ 
1. ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းသႅၼ်ဝီ ဝဵင်းတိုင်းၶေႃ မိူင်းမၢဝ်း
 
1) ၶုၼ်တိုင်း (၇၆၃)
ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈယဝ်ႉ တႄႇဢဝ်ၼႂ်းပီႊၶရိတ်ႉ ၁၄၄၀ မႃးၼၼ်ႉ ၾၢႆႁေႃၶမ်း ၶႄႇ ၵေႃႈ လႆႈသူင်ႇတပ်ႉသိုၵ်းမႃး တိုၵ်းမိူင်းမၢဝ်းလူင် ၶိူဝ်းၶိူဝ်းယႂ်းယႂ်း။ မိူင်းတူႈသႅၼ်ဝီ လႆႈ သူင်ႇတပ်ႉသိုၵ်းၵႂႃႇၸွၺ်ႈၶႄႇတိုၵ်းသေ ဢဝ်ပေႉမိူင်းမၢဝ်းလူင်။ ၸဝ်ႈသိူဝ်ငမ်းၾႃႉ လႆႈ ပၢႆႊလူင်းၵႂႃႇမိူင်းယၢင်းသေ ၵႂႃႇပိုင်ႈမိူင်းဢႃႇဝႃႉ။ သိုပ်ႇမႃးၸဝ်ႈမင်းၶွင်ႇ မိူင်းဢႃႇဝႃႉ လႆႈယွမ်းသူင်ႇတူဝ်ၸဝ်ႈသိူဝ်ငမ်းၾႃႉ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ၸဝ်ႈသိူဝ်ငမ်းၾႃႉ ၵိၼ်ယႃႈၵွင်ႉသေ ၶႃႈတူဝ်တၢႆဢွၼ်တၢင်း။ လွင်ႈဢၼ်မိူင်းတူႈသႅၼ်ဝီ လႆႈၸွၺ်ႈၶႄႇတိုၵ်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၶႄႇၶဝ် တႅင်ႇတင်ႈသႅၼ်ဝီ ႁႂ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈသႅၼ်ဝီမူႇပၢင်။ မိူင်းသႅၼ်ဝီၵေႃႈ လႆႈ ပဵၼ်မိူင်းလွတ်ႈလႅဝ်း။ ၵူၺ်းၼႃႇ ဢမ်ႇတၼ်းႁိုင်သင် ၵွပ်ႈလွင်ႈၶွင်ႉၶမ်လွင်ႈ ၵၢၼ် မိူင်း သေ မိူင်းသႅၼ်ဝီၵေႃႈ လႆႈၶိုၼ်းယုင်ႈထႅင်ႈပွၵ်ႈၼိူင်ႈယူႇယဝ်ႉ။ 
2) ၶုၼ်လူး (၈၃၅)
 
3) ၶုၼ်လႆး (၉၁၅)
လွင်ႈတၢင်းထီႈသွင် ပဵၼ်လွင်ႈၶမ်ၶတ်းၵၼ် ဢၼ်ၵိူတ်ႇမႃးယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၶိူဝ်း သိုပ်ႇၶုၼ်ၸိူဝ်းဢၼ်ၵႂႃႇၽွင်း ငမ်းတၢင်ႇမိူင်းၶဝ် ႁိမ်ႁႅင်းပွင်ႊၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈ တၢင်းမၼ်းတႄႉ ပဵၼ်ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၶိူဝ်းသိုပ်ႇၶုၼ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပဵၼ်လွင်ႈ ဢၼ်ဢမ်ႇယွမ်းႁပ်ႉတေႃႇၵၼ်။ မိူၼ်ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ၼၢင်းၾႃႉၶမ်းႁုင်ႈ လႄႈ လုၵ်ႈၸၢႆး ၸဝ်ႈသိူဝ်ၵေႃႇၾႃႉ မိူင်းသီႇပေႃႉ ဢမ်ႇယွမ်းမႃးထူပ်းၸဝ်ႈလူင်ၶမ်းႁွတ်ႈၾႃႉ မိူင်းသႅၼ် ဝီဝဵင်းတူႈ ၽွင်းၸဝ်ႈလူင်ၶမ်းႁွတ်ႈၾႃႉၶိုၼ်ႈၼင်ႈမိူင်း။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၸဝ်ႈ လူင်ၶမ်းႁွတ်ႈၾႃႉဢမ်ႇႁၢၼ်ႉၸႂ်သေ ၸင်ႇဢဝ်တပ်ႉသိုၵ်း ၵႂႃႇတိုၵ်းမိူင်းသီႇပေႃႉ။ ၵူၺ်း ၼႃႇ ဢမ်ႇတိုၵ်းပေႉလႆႈသေ လႆႈပွၵ်ႈမႃးၶိုၼ်း၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ သမ်ႉပၢႆၺႃးသိုၵ်းမိူင်းသီႇပေႃႉ တိုၵ်းပေႉသေ သိမ်းပႃးလႆႈဝဵင်းတူႈ။ ၸဝ်ႈလူင်ၶမ်းႁွတ်ႈၾႃႉ သမ်ႉပေႃးလႆႈၼီၵႂႃႇပိုင်ႈ ၶႄႇ။ လွင်ႈဢၼ်လႆႈတိုၵ်းၵၼ်တႄႉၵေႃႈ ၼၢင်းၾႃႉၶမ်းႁုင်ႈဝႃႈ တူဝ်ၵဝ်ႇၼႆႉပဵၼ်လုၵ်ႈ ယိင်းၼၢင်းၾႃႉႁူမ်ႇမိူင်း ဢၼ်ပဵၼ်ၼၢင်းၸုမ်ႈလူင် ၸဝ်ႈလူင်ၶမ်းတႅတ်ႈၾႃႉ၊ ပႅၵ်ႉ သမ်ႉဝႃႈ လႆႈၽွင်းငမ်းမိူင်းလဵၵ်ႉသေတႃႉ ပေႃးဢဝ်ထၢၼ်ႈၸၼ်ႉဝႃႈ တူဝ်ၵဝ်ႇၼႆႉ သုင် လိူဝ်သေ ၶုၼ်ၶမ်းႁွတ်ႈၾႃႉ။ ၶုၼ်ၶမ်းႁွတ်ႈၾႃႉၼႆႉ ၵွၺ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆးၶုၼ်ဢၢႆႈလူင် မိူင်းယေႃ ဢၼ်ပဵၼ် လုၵ်ႈၼၢင်းမိူင်းဢွၼ်ႇ။ ဢၼ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ(ၼၢင်းၶမ်းႁုင်ႈ) တေလႆႈ ၵႂႃႇၼွမ်းတေႃႇ ၽူႈဢၼ်ထၢၼ်ႈလဵၵ်ႉသေတူဝ်ၵဝ်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ၼၢင်းၶမ်း ႁုင်ႈ ယွမ်းႁပ်ႉလႆႈလႆႈလႄႈ ၸင်ႇဢမ်ႇသူင်ႇၶူဝ်းၶွၼ်ႇၵႂႃႇဝၢင်းၵွမ်းၼႆယဝ်ႉ။ ၽွင်းတၢင်ႇမိူင်း ၶႄႇ လႆႈထွမ်ႇငိၼ်းလွင်ႈၶွင်ႉၶမ်ၼႆႉသေယဝ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႊၵေႈလိတ်ႈဢီႈသင်ပၼ် လႆႈ၊ ၵွၺ်းလႆႈၶေႃယွၼ်းႁႂ်ႈလီၵၼ် လႄႈ ၸႅၵ်ႇလႅၼ်ႊလိၼ်ပၼ် မိူင်းသီႇပေႃႉ လႄႈ မိူင်း သႅၼ်ဝီသေ ပွၵ်ႈမိူဝ်းၵႂႃႇၶိုၼ်းယူႇယဝ်ႉ။ 
2. ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းသႅၼ်ဝီ သႅၼ်ၸေႊ
 
1) ၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇၶၢၼ်ႇ (၉၅၇)
ပွၵ်ႈလိုၼ်းသုတ်း ဢၼ်မိူင်းသႅၼ်ဝီ ဢၢၼ်းမေႇၶႂၢၵ်ႈႁႅင်းပွင်ႊလူင်းၵႂႃႇပွတ်း တၢင်းၸၢၼ်းတႄႉ ပဵၼ်မိူဝ်ႈၵၢပ်ႈပၼ်ၸဝ်ႈလူင်ၶဝ်းပၢၵ်ႇၾႃႉ(၁၅၄၉-၁၅၆၁) ၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။ မၼ်းၸဝ်ႈႁႅၼ်းၼီႈႁႅၼ်းသိုၵ်းၵႂႃႇတိုၵ်းမိူင်းဢႃႇဝႃႉ။ ၵူၺ်းၵႃႊ ၸဝ်ႈၼရပတီႉ မိူင်းပၢႆး(မိုးဗြဲနရပတိ)သမ်ႉၸႂ်ႉလွၵ်းလိင်ႉသေ လွမ်မႃးတိုၵ်းမိူင်းသႅၼ်ဝီသေယဝ်ႉ ၺွပ်း လႆႈၸဝ်ႈၶမ်းပၢၵ်ႇၾႃႉသေ တႅပ်းၶေႃးမၼ်းတၢႆပႅတ်ႈ။ ပွၵ်ႈၵမ်းၼၼ်ႉ လႆႈဝႃႈပဵၼ် ဢၼ် သုတ်းသဵင်ႈ မိူင်းသႅၼ်ဝီယူႇယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈဝႃႈ ဝၢႆးသေၼၼ်ႉမႃး မိူင်းသႅၼ်ဝီ လႆႈ တူၵ်း ပဵၼ်တႂ်ႈမိုဝ်းမၢၼ်ႊ မိူဝ်ႈၶိူဝ်းၶုၼ်တွင်ႇငူႇ ဢၼ်ပဵၼ်ပယိၼ်ႉၼွင်ႇ လႆႈႁႅၼ်းသိုၵ်းမႃး တိုၵ်းသေ ယိုတ်းဢဝ်မိူင်းတႆးတင်းမူတ်းၵႂႃႇလႆႈ၊ ပႅင်ႇသေမိူင်းတႆး ဢၼ်မီးၼႂ်းလႅၼ်ႊ တွၼ်ႊ မိူင်းၶႄႇယၢမ်းလဵဝ်ၼၼ်ႉၵွၺ်း ယူႇယဝ်ႉ။ 
2) ၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇပူင်ႇ (၁၀၆၇)
 
3) ၸဝ်ႈတၢႆႇလူင် (၁၁၇၉)
မိူင်းသႅၼ်ဝီ ၽၢႆႇတႂ်ႈၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းမၢၼ်ႊၵေႃႈ လႆႈထုၵ်ႇၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇပဵၼ်ၵႂႃႇ ၉ မိူင်း။ မိူင်းတင်းၵဝ်ႈမိူင်းၵေႃႈ လႆႈသူင်ႇၶူဝ်းၼီႈၶူဝ်းၶွၼ်ႇ လႄႈ ၵဵပ်းသိုၵ်းၵႂႃႇၸွၺ်ႈ မၢၼ်ႊတိုၵ်း မိူင်းႁိမ်းႁွမ်း။ ယၢမ်းၼင်ႇၼၼ် ၸဝ်ႈၾႃႉၵူႊမိူင်းမိူင်းၵေႃႈ လႆႈဢဝ်လုၵ်ႈ လၢင်းၶဝ်ၵႂႃႇပၼ်မၢၼ်ႊ ႁႂ်ႈဝႆႉပဵၼ်တူဝ်ထိုင်ႈသေလႄႈသင်၊ ဢဝ်ၵႂႃႇႁဵတ်းပဵၼ်လုၵ်ႈ လၢင်းၼၢင်းမေးလႄႈသင်၊ ႁႂ်ႈဢဝ်ၵႂႃႇသွၼ်ႁဵၼ်းၽိင်ႈမၢၼ်ႊထုင်းမၢၼ်ႊလႄႈသင်ၸိူဝ်း ၼႆႉလႂ်ထႅင်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ႁဵတ်းၼႆသေ ပဵၼ်လွင်ႈၵဵဝ်ႇလွင်ၵၼ်သေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈတိူဝ်းၸၢင်ႊ ၽွင်းငမ်းတႆး ၸမ်ၵႂ်ႈလိူဝ်ၵဝ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼင်ႇလႆႈႁၼ်ဝႃႈ ၸဝ်ႈၾႃႉတႆးလၢႆလၢႆမိူင်း ပိူင်လူင်မၼ်း ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းသႅၼ်ဝီဝၢႆးပၢၼ်လိုၼ်းလင်ၼႆႉ လႆႈၶၢမ်ႇတၢင်းမၢၼ်ႊၶဝ် တႅင်ႇတင်ႈမႃးၼင်ႈမိူင်းၵမ်းသိုဝ်ႈ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉ ဢၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉမၢၼ်ႊၶဝ် ႁၼ်ဝႃႈ မီးသတ်ႈၸႃႇတေႃႇၶဝ်။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ၸဝ်ႈၾႃႉသႅၼ်ဝီၼႆႉ ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈပဵၼ် ၶိူဝ်းၶုၼ်တႆးသေတႃႉ သမ်ႉလႆႈယႂ်ႇမႃးၼႂ်းႁေႃၶမ်းမၢၼ်ႊ လႄႈ မီးတၢင်းႁူႉတၢင်းမေႃ ၸွမ်း ၼင်ႇၽိင်ႈမၢၼ်ႊမႃးယူႇတႃႇသေႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပႅၵ်ႉသမ်ႉ ဝႃႈ မီးတၢင်းၽိတ်းလဵၵ်ႉ ၼွၺ်ႉဢွၼ်ႇၵွၺ်းၵေႃႈ ပေႃးမၢၼ်ႊဢမ်ႇႁၢၼ်ႉၸႂ်တေႃႇ ၸဝ်ႈၾႃႉတႆးၼႆ  ပူတ်းပႅတ်ႈ သေ ဢဝ်တူဝ်ၸဝ်ႈၾႃႉၼၼ်ႉၵႂႃႇၶႃႈတၢႆပႅတ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ 
4) ၸဝ်ႈတၢဝ်ႉၼွၺ်ႉၶႄႇ (၁၃၀၉)
 
5) ၸဝ်ႈတၢဝ်ႉၼွၺ်ႉမႅၼ်း (၁၃၅၁)
ဝၢႆးလင်ၼႆႉမႃး ၵွပ်ႈမီးလွင်ႈၵႆႉၵႆႉလၢႆႊၸဝ်ႈၾႃႉလႄႈသင်၊ ၵွပ်ႈလွင်ႈၵဵပ်းသိုၵ်း လႄႈသင်၊ လႄႈ လွင်ႈၵွပ်ႈ ၵဵပ်းသူၺ်ႇၵဵပ်းၶွၼ်ႇသူင်ႇပၼ်တပ်ႉသိုၵ်း လႄႈႁေႃ ၶမ်း မၢၼ်ႊလႄႈသင်သေယဝ်ႉလႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်းတႆးလႆႈ လိူတ်ႈႁွၼ်ႉမႆႈၼမ်တေႉတေႉ။ လွင်ႈလိူတ်ႇႁွၼ်ႉပွၵ်ႈၼၼ်ႉၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလႄႈဝႃႈ ပဵၼ်တီႈၶႃႈၽႆႈတႆးမိူင်းၵွၺ်း၊ တေႃႇ ၼင်ႇၶုၼ်ၼၢင်းၸၼ်ႉၽူႈယႂ်ႇ လႄႈ ၾႃႉလူင်တင်းလၢႆ ၸိူဝ်းမီးပုၼ်ႈၽွၼ်းလႆႈႁႃ ၵဵပ်း သူၺ်ႇၵဵပ်းၶွၼ်ႇတီႈ ၵူၼ်းမိူင်းၵေႃႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႊၵဵပ်းလႆႈၸွမ်းၼင်ႇလူဝ်ႇသေလႄႈ လႆႈ ၺႃးတူတ်ႈတၢမ်ႇပႃးလူးၵွၼ်ႇ။ လိုၼ်းသုတ်း ၶုၼ်ၼၢင်းလႄႈၾႃႉလူင်ၸိူဝ်း ဢၼ်ဢမ်ႇ ၶၢမ်ႇလႆႈၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈဢွၼ်ၵၼ်ပၢႆႊၼီဢွၵ်ႇဝၢၼ်ႈဢွၵ်ႇမိူင်းၵႂႃႇ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ မီးလွင်ႈ လိူတ်ႇႁွၼ်ႉမႆႈၸႂ်ၵူႊတီႈၵူႊယွမ်ႇမႃးလႄႈ ၸင်ႇသမ်ႉပေႃးမီးမႃးလွင်ႈ “ၶႃႈၽိုၼ်ႉၸဝ်ႈ’’ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉမႃး။ ၵူၼ်းမိူင်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၶိုၼ်းသေ ၸဝ်ႈၾႃႉၸိူဝ်းဢၼ် ပဵၼ်တူဝ် တႅၼ်းႁေႃၶမ်းမၢၼ်ႊၵေႃႈ လႆႈၵႂႃႇတိုၵ်းတေႃး ၵူၼ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉ။ ဢမ်ႇၼၼ် မၢင်ႊပွၵ်ႈသင်ဝႃႈမိူင်းလႂ် ဢမ်ႇသူင်ႇၶူဝ်းၶွၼ်ႇသေ ၽိုၼ်ႉၶိုၼ်းၵေႃႈ ၾၢႆႇႁေႃၶမ်းမၢၼ်ႊ ၶဝ် တေၶၢၼ်းသိုၵ်းၸဝ်ႈၾႃႉတႆးလၢႆလၢႆမိူင်းႁူမ်ႇၵၼ်သေ ၵႂႃႇတိုၵ်းမိူင်းၼၼ်ႉၶိုၼ်းယူႇ ယဝ်ႉ။ 
6) ၸဝ်ႈၶုၼ်ၼွၺ်ႉသၼ်ၽႃ (၁၃၉၁)
 
3. ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းမိတ်ႈ -ၵဵင်းတၢဝ်း-ၸုၼ်ၵူဝ်း
လွင်ႈလိူတ်ႇႁွၼ်ႉမႆႈၸႂ်လူင်ၼႆႉ သုတ်းယွတ်ႈထိုင်ၶိတ်ႇမၼ်းမႃး မိူဝ်ႈပၢၼ် ၸဝ်ႈၾႃႉသိူဝ်ႁူင်ၾႃႉ(ၶုၼ်သႅင်ၶမ်းၶွတ်ႇ) (၁၈၂၁၀- ၁၈၂၃)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းပိုၼ်းတႆးတႅမ်ႈဝႆႉဝႃႈ မိူင်းသႅၼ်ဝီ မီးၼီႈမီးၶွတ်ႇၼမ်။ ပဵၼ်ၼီႈပဵၼ်ၶွတ်ႇ ဢၼ်လူဝ်ႇလႆႈသူင်ႇ သူၺ်ႇၶွၼ်ႇ ၸူးႁေႃၶမ်းမၢၼ်ႊ လႄႈ ၼီႈၶွၼ်ႇ ဢၼ်လူဝ်ႇသူင်ႇပၼ်တပ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႊ ဢၼ်မီးယူႇၼႂ်းမိူင်းတႆးၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႊၵဵပ်းလႆႈ။ တေႃႈၼင်ႇ တၢမ်တူဝ်ၶုၼ် ၵႂၢၼ်းၽွင်းမိူင်းၶဝ် လူင်းၵႂႃႇၵဵပ်းၵေႃႈ ၵူၼ်းမိူင်းဢမ်ႇမီးသင်တႃႇပၢၼ်။ ၶုၼ်ၵႂၢၼ်း ၽွင်းမိူင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈဢွၼ်ၵၼ်ပၢႆႊၼီပႅတ်ႈမူတ်း။ ၶုၼ်ၵႂၢၼ်းၽွင်းမိူင်း ၸိူဝ်း ဢၼ်ဢမ်ႇယိူၼ်ႉတေႃႇလႆႈ ၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းဢၼ်ၶီႇၼဵၵ်းတဵၵ်းတဵင်ၸိူဝ်း ၼၼ်ႉတႄႉ ဢွၼ် ၵၼ်လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၶိုၼ်း။ ၼႂ်းၼၼ်ႉ မီးဢႃႈမၢတ်ႈလူင် မိူင်းသႅၼ်ဝီ ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ‘ၶိင်း လူင်ႁူဝ်သိုင်ႇၶူဝ်ႈ’ ပဵၼ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်။ မၼ်းလႆႈဢွၼ်ဢဝ်ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈ ၵူၼ်းမိူင်းတင်း လၢႆသေ မႃးတိုၵ်းၶိုၼ်းမိူင်းသႅၼ်ဝီ၊ ဢဝ်ၾႆးၽဝ်မိူင်းသႅၼ်ဝီသေ ႁိုပ်ႈၸဝ်ႈသိူဝ်ၶမ်းႁူင် ဢွၵ်ႇမိူင်းၵႂႃႇၼႂ်းပီႊ ၁၈၂၃ ၊ လွင်ႈယုင်ႈယၢင်ႈဢၼ် ပဵၼ်ယူႇၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၢၼ်ႊၶဝ် သမ်ႉပေႃးလႆႈမႃးၸတ်းၵၢၼ်ၶုၼ်သိုၵ်း လႄႈ ၸဝ်ႈၾႃႉတႆး ႁႂ်ႈၽွင်းငမ်းလီလီငၢမ်းငၢမ်း ၼိူဝ်ၵူၼ်းမိူင်း တႃႇလူတ်းယွမ်းလွင်ႈလိူတ်ႇမႆႈၵူၼ်းမိူင်း ယူႇၼႆယဝ်ႉ။ 
1) ၶမ်းၶႅၼ်ႇၾႃႉ (၉၅၆)
 
2) ၶုၼ်တႃႇၵႃႇ (၁၀၆၇)
လွင်ႈတၢင်းၸိူင်ႉၼႆ ၵိူတ်ႇပဵၼ်မီးမႃးယူႇတိၵ်းတိၵ်း။ ၾၢႆႇႁေႃၶမ်းမၢၼ်ႊၶဝ် သမ်ႉပေႃးၵမ်းၵမ်းလႆႈလၢႆႊ တူဝ်ၸဝ်ႈၾႃႉ ၽူႈငမ်းမိူင်းသႅၼ်ဝီ။ ပေႃးဝႃႈမိူဝ်ႈလႂ်မီးလွင်ႈ လႅၵ်ႈလၢႆႊတူဝ်ၸဝ်ႈၾႃႉၵေႃႈ မၼ်းပွင်ႇဝႃႈ လွင်ႈလိူတ်ႇမႆႈၵူၼ်းမိူင်းၵေႃႈ တိူဝ်းမီးလိူဝ် မႃး။ ၵွပ်ႈဝႃႈ ၶုၼ်ၵႂၢၼ်းၽွင်းမိူင်းၶဝ်ၵေႃႈ လႆႈဢွၵ်ႇႁႃၵဵပ်းသူၺ်ႇၵဵပ်းၶွၼ်ႇ သူင်ႇပၼ် ၸဝ်ႈၾႃႉ တႃႇဢဝ်ၵႂႃႇသၢၵ်ႈၸူးႁေႃၶမ်းမၢၼ်ႊ။ လွင်ႈၶုၼ်ၽိုၼ်ႉၸဝ်ႈၾႃႉၼၼ်ႉ ၶိုၼ်း မီးမႃးထႅင်ႈပွၵ်ႈၼိူင်ႈၼႂ်းပီႊ ၁၈၅၂ ။ ပူဝ်ႇသၢင်ႇႁၢႆႉ ၶိူဝ်းသႅင်ဢူမိူင်း လႆႈႁွမ်တွမ်ႊႁႅင်း သိုၵ်း လႄႈ ၵူၼ်းမိူင်းသေ ၶဝ်ႈယိုတ်းဢဝ်မိူင်းသႅၼ်ဝီ။ မၢၼ်ႊၵေႃႈ ၶိုၼ်းႁႂ်ႈၸဝ်ႈသိူဝ် ၸၢမ်ႇၾႃႉ ဢၼ်ၶဝ်ၺွပ်းဝႆႉၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းမႃးတႅင်ႇတင်ႈသေ ႁႂ်ႈမႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်း သႅၼ်ဝီ။ ႁႂ်ႈၸဝ်ႈသိူဝ်ၸၢမ်ၾႃႉ ႁွင်ႈဢဝ်ၸဝ်ႈၾႃႉ ၈ မိူင်း လႄႈ ၶုၼ်းသိုၵ်းၶုၼ်ႁၢၼ် မၢၼ်ႊ ဢၼ်မီးယူႇတီႈမိူင်းၼၢႆးၼၼ်ႉ ၵႂႃႇတိုၵ်းၶုၼ်သၢင်ႇႁၢႆႉၶိူဝ်းသႅင်ဢူမိူင်း။ ပႅၵ်ႉသမ်ႉ ဝႃႈ သိုၵ်းၾၢႆႇၶုၼ်သၢင်ႇႁၢႆႉၶဝ်လႆႈသုမ်းၵႂႃႇသေတႃႉၵေႃႈ ၶဝ်ၵွၺ်းထွၺ်ၵႂႃႇတႃႇ တေ ႁွမ်ႁႅင်းၵူၼ်းသေ တႃႇမႃးတိုၵ်းတေႃးၶိုၼ်း သိုၵ်းၸဝ်ႈၾႃႉ ဢၼ်ပဵၼ်တူဝ်တႅၼ်း မၢၼ်ႊ ၼၼ်ႉၵွၺ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။ 
3) ၶုၼ်ယီႈၵႂၢႆးၶမ်း (၁၂၇၄)
 
4) ၸဝ်ႈတၢႆႇၶိုၼ်ႇ (၁၃၀၈)
လွင်ႈၶုၼ်ၵႂၢၼ်းၽွင်းမိူင်း လႄႈ ၵူၼ်းမိူင်းႁူမ်ႈၵၼ်သေ လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၶိုၼ်းၸဝ်ႈ ၾႃႉၼၼ်ႉ ႁိုင်ၼၢၼ်းယူႇ မွၵ်ႈ ၁၀ ပီႊ။ မၢၼ်ႊၶဝ်ၵေႃႈ ယင်းပႆႇၽဵဝ်ႈမူၺ်ႉပႅတ်ႈလႆႈ။ လွင်ႈတိုၵ်းတေႃးၵၼ်ၵေႃႈ မီးလူင်ၵႂႃႇၵူႊတီႈ။ ၵူၼ်းမိူင်း တင်းလၢႆၵေႃႈ ၶဝ်ၾၢႆႇၶုၼ် သၢင်ႇႁၢႆႉသေ တိုၵ်းတေႃးမႃးယူႇတိၵ်းတိၵ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ သိုပ်ႇမႃးၼႂ်းပီႊ ၁၈၇၃ ၼၼ်ႉ ၶုၼ်သၢင်ႇၸိၼ်ႇတႃႇ ဢမ်ႇၼၼ် ၶုၼ်သၢင်ႇတူၼ်ႈႁုင်း ဢၼ်ယၢမ်ႈ ႁၢပ်ႇ ၵၢၼ်ၼႂ်းႁေႃၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းလိူၼ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ မႃးႁူမ်ႇတင်းၶုၼ်သၢင်ႇႁၢႆႉ။ လွင်ႈတိုၵ်း တေႃးၵၼ်ၵေႃႈ တိူဝ်းႁၢဝ်ႈႁႅင်းမႃး။ မၢၼ်ႊၵေႃႈ သူင်ႇၸဝ်ႈ ၾႃႉ လႄႈ တပ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႊ မႃးၸွၺ်ႈတိုၵ်း။ ဝၢႆးသေ ၶုၼ်သၢင်ႇႁၢႆႉ လႆႈတၢႆၵႂႃႇယဝ်ႉၼၼ်ႉ တပ်ႉသိုၵ်းၶုၼ်သၢင်ႇ တူၼ်ႈႁုင်းၵေႃႈ လႆႈတိူဝ်းႁႅင်းထႃးမႃး။ ၵႂႃႇတိုၵ်းတီႈလႂ်ၵေႃႈ ပေႉတီႈၼၼ်ႉ။ သမ်ႉပေႃး လိုဝ်းႁူင်ဝႃႈ ‘တိုၵ်းၵၼ်ပွၵ်ႈလႂ် ၸဝ်ႈၾႃႉဢမ်ႇတွၼ်ႉပေႉ’ ၊ ‘ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ၺွပ်းလႆႈ ၵူၼ်းၸဝ်ႈၾႃႉသေတႃႉ ယင်းမီးတၢင်းဢီးလူးတေႃႇၵူၼ်းၸဝ်ႈၾႃႉ၊ သမ်ႉဝႃႈ ၵူၼ်း ၸဝ်ႈၾႃႉ လႆႈတၢင်းမၢတ်ႇၸဵပ်းၵေႃႈ ယင်းယူတ်းယႃပၼ်ႁႂ်ႈပေႃးႁၢႆ၊ ယင်းပၼ်ပႃး တၢင်းၵိၼ် လႄႈၶူဝ်းၼုင်ႈထႅင်ႈသေ ပွၺ်ႇပွၵ်ႈၶိုၼ်း ဢမ်ႇဢဝ်တူတ်ႈပၼ်တၢမ်ႇသင် လူးၵွၼ်ႇ” ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ “ၵူၼ်းၶုၼ်သၢင်ႇတူၼ်ႈႁုင်း ၵႂႃႇတီႈလႂ်ၵေႃႈ ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၶဝ်ႈႁပ်ႉ တွၼ်ႈ၊ မီးသင်ၵေႃႈ ယိုၼ်ႈယိုၼ်ႈမႅင်ႇမႅင်ႇ၊ ၵူၼ်းၵတ်ႉၵူၼ်းၵႃႊၶဝ်ၵေႃႈ မႃးႁဵတ်းလုၵ်ႈ ၼွင်ႈ ၶုၼ်သၢင်ႇၸိၼ်ႇတႃႇ” ၼႆယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ 
5) ၶုၼ်တၢႆႇၵၢႆႇ (၁၃၁၃)
 
4. ၸဝ်ႈၾႃႉ သႅၼ်ဝီ မူႇပၢင်
ၽွင်းဢၼ်ဢိင်းၵလဵတ်ႈမႄႇၶႂၢၵ်ႈမိူင်းၶဝ်ႈမႃးၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႊၼၼ်ႉ ၶုၼ်သၢင်ႇ တူၼ်ႈႁုင်းၵေႃႈ တႄႇလႆႈတၢင်းဢွင်ႇပေႉမႃး။ သမ်ႉဝႃႈ ၶုၼ်သၢင်ႇၸိၼ်ႇတႃႇ လႆႈႁပ်ႉ လွင်ႈတႅင်ႇတင်ႈတီႈမၢၼ်ႊ ႁႂ်ႈၵႂႃႇငမ်းမိူင်းသႅၼ်ဝီသေတႃႉၵေႃႈ ပေႃးဢဝ်ငဝ်းလၢႆး ၵၢၼ် မိူင်းမိူဝ်ႈၼၼ်ႉဝႃႈၸိုင် မၼ်းမိူၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမိူင်းသႅၼ်ဝီလွတ်ႈလႅဝ်းတႂ်ႈမၢၼ်ႊသေ သမ်ႉ လႆႈတူၵ်းယူႇတႂ်ႈဢိင်းၵလဵတ်ႈၵမ်းလဵဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ 
1) ၸဝ်ႈၶမ်းတႅတ်ႈ (၁၃၇၃)
 
2) ၸဝ်ႈၶမ်းပဵမ်ႇ (၁၃၈၉)
သဵၼ်ႈၸိုဝ်ႈၶိူဝ်းသိုပ်ႇၶုၼ် ၸဝ်ႈသိူဝ်ယဵပ်ႇၾႃႉ (တၢဝ်ႉၶၢင်မိူင်း ဝဵင်းတူႈ) လႄႈ ၸဝ်ႈၾႃႉ လႄႈ ၶုၼ်ၼၢင်း မၢၼ်ႊ ဢၼ်ၵႂႃႇငမ်းမိူင်းသႅၼ်ဝီၸမ်း…
3) ၸဝ်ႈၶမ်းပိုတ်ႇ (၁၃၉၂)
 
4) ၸဝ်ႈၼၢင်းၾႃႉႁူမ်ႇမိူင်း (၁၃၉၄)
# ၸဝ်ႈၶမ်းတႅတ်ႈၾႃႉ (၁၃၇၄-၁၃၈၉)
5) ၸဝ်ႈၶမ်းၵၢႆႇ (၁၄၀၅)
# ၸဝ်ႈၶမ်းပဵမ်ႇၾႃႉ (၁၃၈၉-၁၃၉၄)
6) ၸဝ်ႈၶမ်းႁွတ်ႈ (၁၄၂၈)
# ၸဝ်ႈၶမ်းပိုတ်ႇၾႃႉ (၁၃၉၂-၁၃၉၄)
7) ၸဝ်ႈၶမ်းဝၢတ်ႈ (၁၄၃၉)
# ၸဝ်ႈၼၢင်းၾႃႉႁူမ်ႇမိူင်း (၁၃၉၅-၁၄၀၅)
8) ၸဝ်ႈၶမ်းႁိပ်ႇ (၁၄၄၀)
# ၸဝ်ႈလူင်ၶမ်းၵၢႆႇၾႃႉ (၁၄၀၅-၁၄၂၈)
9) ၸဝ်ႈၶမ်းသႅၼ် (၁၄၄၀)
# ၸဝ်ႈလူင်ၶမ်းႁွတ်ႈၾႃႉ (၁၄၂၉-၁၄၄၀)
10) ၸဝ်ႈၶမ်းပၢၵ်ႇ (၁၅၄၁)
# ၸဝ်ႈၶမ်းဝၢတ်ႈၾႃႉ (၁၄၄၀-၁၄၆၀)
11) ၶုၼ်သႅၼ်ၾႃႉ (၁၅၄၉)
# ၸဝ်ႈၶမ်းႁိပ်ႇၾႃႉ (၁၄၆၀- ၁၅၂၃)
12) ၶမ်းၶဵင်ႇ (၁၅၈၀)
# ၸဝ်ႈၶမ်းသႅၼ်ႇၾႃႉ (၁၅၂၃-၁၅၄၂)
13) ၶမ်းသိူဝ် ၶမ်းၼၼ်ႉ (၁၅၉၁)
# ၸဝ်ႈၶမ်းႁၢၼ်ၾႃႉ (၁၅၄၂-၁၅၄၉)
14) ၶမ်းၵၢႆႇၼွၺ်ႉ (၁၅၉၂)
# ၸဝ်ႈၶမ်းပၢၵ်ႇၾႃႉ (၁၅၄၉-၁၅၆၁)
15) သိူဝ်ႁူင် (၁၅၉၇)
# ၸဝ်ႈၶမ်းသႅၼ်ၸုင်ႊၾႃႉ (၁၅၆၅-၁၅၉၃)
16) သိူဝ်ၵေႃႇ (၁၆၅၀)
# ၸဝ်ႈၶုၼ်ၶမ်းၶႅင်ႇၾႃႉ(၁၅၉၃-၁၆၀၄)
17) သိူဝ်ႁူင် (၁၆၅၀)
# ၸဝ်ႈၶမ်းသိုဝ်ႈ လႄႈ ၸဝ်ႈၶမ်းၼၼ်ႈ (၁၅၉၈-၁၅၉၉)
18) မဵဝ်ႉႁွင်း (၁၆၆၂)
# ၸဝ်ႈၶမ်းၵႅဝ်ႈ (ၶမ်းၵၢႆႇၼွၺ်ႉ)(၁၆၀၀-၁၆၀၄)
19) ႁၢၼ်ၾႃႉၶူဝ်ႈၶမ်း (၁၆၈၃)
# သိူဝ်ႁူင်ၾႃႉ (၁၆၀၅-၁၆၄၄)
20) ၶမ်းသွင်ႇၾႃႉ (၁၆၉၂)
# သိူဝ်ၵေႃႇၾႃႉ(၁၆၄၄-၁၆၅၀)(လၢၼ်)
21) ၶမ်းၼေႃႇၾႃႉ (၁၇၁၄)
# သိူဝ်ႁူမ်ႇၾႃႉ (၁၆၅၀-၁၆၈၃)
22) ၼေႃႇသႅင်ပၼ်း (၁၇၂၃)
# ၸဝ်ႈၼၢင်းႁၢၼ်ၾႃႉ ၶူဝ်ႈၶမ်းႁိူင်း(၁၆၈၃-၁၆၉၂)
23) ၶမ်းႁူင်ၾႃႉ (၁၇၃၃)
# ၸဝ်ႈၶမ်းသွင်ႇၾႃႉ (၁၆၉၂-၁၇၁၄)
24) ၸဝ်ႈမင်းၵႄး (၁၇၅၁)
# ၸဝ်ႈၶမ်းၼေႃႇၾႃႉ(၁၇၁၄-၁၇၂၃)
25) ၸဝ်ႈၶမ်းႁိူဝ်ႈ (၁၇၆၁)
# ၸဝ်ႈၼၢင်းႁၢၼ်ၾႃႉၼေႃႇသႅင်ပၼ်း (၁၇၂၃-၁၇၃၇)
26) ၸဝ်ႈၶမ်းလႅင် (၁၇၆၄)
# ၸဝ်ႈၶမ်းႁိူင်းၾႃႉ (၁၇၃၇-၁၇၅၄)
27) ဢူးတိင်ႇပုင်ႇၺႃႉ (၁၇၆၇)
# သိူဝ်ဢုမ်ႈၾႃႉမင်းၵႄး (၁၇၅၄-၁၇၆၂)
# ၶုၼ်သႅင်ၶမ်းႁိူဝ်ႈ (၁၇၆၁-၁၇၆၄)
# ၸဝ်ႈလူင်ၶမ်းသွင်ႇၾႃႉ (၁၇၆၄-၁၇၆၆)
# ဝုၼ်ႇလူင်ဢူးတိၼ်ႇပုင်ႇၺႃႉ (၁၇၆၈-၁၇၇၄)
# ၵျွၵ်ႉသႄႇဝုၼ်ႇ (၁၇၇၄-၁၇၇၇)
# ၸဝ်ႈလူင်ၶမ်းတိုၼ်း သိူဝ်ဝၢႆႇၾႃႉ (၁၇၇၇-၁၈၀၁)
# သိူဝ်ႇၵေႃႇၾႃႉ (၁၈၀၁-၁၈၁၅)
# ဢူႉပရႃႇၸႃႇ သတူဝ်းမင်းငႄႇ (၁၈၁၅-၁၈၁၉)
# ၶုၼ်သႅင်ၼေႃႇမိူင်း (၁၈၂၀ ငမ်းမိူင်း ၇ လိူၼ်)
# သိူဝ်ႁူင်ၾႃႉ (ၶုၼ်သႅင်ၶမ်းၶွတ်ႇ)(၁၉၂၁-၁၈၂၃)
# ၶုၼ်သႅင်ၶမ်းပၢၵ်ႇ (၁၈၂၄-၁၈၂၅)
# ၶုၼ်သႅင်ၶမ်းၼၼ်ႈ (၁၈၂၇-၁၈၃၀) (သီဝီႉရတ်ႉထႃႉမႁႃႇဢိၼ်းရႃႇၸႃႇ တိုၼ်းသႅင်တိုၼ်းၶမ်း ၸဝ်ႈလူင် သိူဝ်ယဵပ်ႇၾႃႉ)
# ၶုၼ်သႅင်သူၺ်ႇမွင်ႇ (၁၈၃၀-၁၈၃၈)
# ၶုၼ်သႅင်ၶမ်းလႅင်ဢွၼ်ႇ (၁၈၃၈-၁၈၄၆) သီႇဝီရတ်ႉထႃႉ မႁႃႇၸေယရႃႇၸႃႇ သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ
# ၶုၼ်သႅင်ၼေႃႇၾႃႉဢွၼ်ႇ (၁၈၄၆-၁၈၄၉) သီႇဝီႉရတ်ႉထႃႉ မႁႃႇဝင်သရႃႇ ၸႃႇ သိူဝ်ၸၢမ်ႇၾႃႉ(၁)
# ဝုၼ်ႇမွင်ႇပူဝ်ႇလႃႇ (၁၈၅၀-၁၈၅၂)
# ဝုၼ်ႇမွၵ်ႇၵျွၵ်ႉ (၁၈၅၂)
# သိူဝ်ၸၢမ်ႇၾႃႉ (၂)
# ၶုၼ်သႅင်းၽူဝ်းမွင်ႇ (ၸဝ်ႈလူင်သိူဝ်ၵေႃႇၾႃႉ) (၁၈၅၆-၁၈၆၆) သီႇဝီႉရတ်ႉ ထႃႉမႁႃႇဝင်ႇသသူႉထမ်ႇမႃႉရႃႇၸႃႇ တိုၼ်းသႅင်တိုၼ်းၶမ်း ၸဝ်ႈလူင်သိူဝ် ၵေႃႇၾႃႉ
# ၶုၼ်သႅင်ၼေႃႇၾႃႉဢွၼ်ႇ သိူဝ်ၸၢမ်ႇၾႃႉ - ၃ (၁၈၆၇-၁၈၈၅)
# ၶုၼ်သၢင်ႇတူၼ်ႈႁုင်း (၁၈၈၇-၁၉၁၆) သတ်ႉထမ်ႇမႃႉရႃႇၸႃႇ ၼီႉယူဝ်းထႃႉ မႁႃႇမင်းၶွင်ႇ။ မီးမိူင်းႁွမ်းမိူင်းပွမ်း ၄၉ မိူင်း။ တႆးလႆႈလွတ်ႈလႅဝ်းသေ ဢိင်း ၵလဵတ်ႈၶဝ်ႈမႃး။ ႁပ်ႉဢဝ်တၼ်းႁဵင်းၶုၼ်တီႈဢိင်းၵလဵတ်ႈသေ ထုၵ်ႇၸႅၵ်ႇ ပဵၼ်သႅၼ်ဝီႁွင်ႇ လႄႈ သႅၼ်ဝီၸၢၼ်း။
 
 
ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းသႅၼ်ဝီ ဝဵင်းတိုင်းၶေႃ မိူင်းမၢဝ်း
 
# ၶုၼ်တိုင်း (၇၆၃)
# ၶုၼ်လူး (၈၃၅)
# ၶုၼ်လႆး (၉၁၅)
# ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းသႅၼ်ဝီ သႅၼ်ၸေႊ
# ၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇၶၢၼ်ႇ (၉၅၇)
# ၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇပူင်ႇ (၁၀၆၇)
# ၸဝ်ႈတၢႆႇလူင် (၁၁၇၉)
# ၸဝ်ႈတၢဝ်ႉၼွၺ်ႉၶႄႇ (၁၃၀၉)
# ၸဝ်ႈတၢဝ်ႉၼွၺ်ႉမႅၼ်း (၁၃၅၁)
# ၸဝ်ႈၶုၼ်ၼွၺ်ႉသၼ်ၽႃ (၁၃၉၁)
# ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းမိတ်ႈ -ၵဵင်းတၢဝ်း-ၸုၼ်ၵူဝ်း
# ၶမ်းၶႅၼ်ႇၾႃႉ (၉၅၆)
# ၶုၼ်တႃႇၵႃႇ (၁၀၆၇)
# ၶုၼ်ယီႈၵႂၢႆးၶမ်း (၁၂၇၄)
# ၸဝ်ႈတၢႆႇၶိုၼ်ႇ (၁၃၀၈)
# ၶုၼ်တၢႆႇၵၢႆႇ (၁၃၁၃)
 
ၸဝ်ႈၾႃႉ သႅၼ်ဝီ မူႇပၢင်
 
# ၸဝ်ႈၶမ်းတႅတ်ႈ (၁၃၇၃)
# ၸဝ်ႈၶမ်းပဵမ်ႇ (၁၃၈၉)
# ၸဝ်ႈၶမ်းပိုတ်ႇ (၁၃၉၂)
# ၸဝ်ႈၼၢင်းၾႃႉႁူမ်ႇမိူင်း (၁၃၉၄)
# ၸဝ်ႈၶမ်းၵၢႆႇ (၁၄၀၅)
# ၸဝ်ႈၶမ်းႁွတ်ႈ (၁၄၂၈)
# ၸဝ်ႈၶမ်းဝၢတ်ႈ (၁၄၃၉)
# ၸဝ်ႈၶမ်းႁိပ်ႇ (၁၄၄၀)
# ၸဝ်ႈၶမ်းသႅၼ် (၁၄၄၀)
# ၸဝ်ႈၶမ်းပၢၵ်ႇ (၁၅၄၁)
# ၶုၼ်သႅၼ်ၾႃႉ (၁၅၄၉)
# ၶမ်းၶဵင်ႇ (၁၅၈၀)
# ၶမ်းသိူဝ် ၶမ်းၼၼ်ႉ (၁၅၉၁)
# ၶမ်းၵၢႆႇၼွၺ်ႉ (၁၅၉၂)
# သိူဝ်ႁူင် (၁၅၉၇)
# သိူဝ်ၵေႃႇ (၁၆၅၀)
# သိူဝ်ႁူင် (၁၆၅၀)
# မဵဝ်ႉႁွင်း (၁၆၆၂)
# ႁၢၼ်ၾႃႉၶူဝ်ႈၶမ်း (၁၆၈၃)
# ၶမ်းသွင်ႇၾႃႉ (၁၆၉၂)
# ၶမ်းၼေႃႇၾႃႉ (၁၇၁၄)
# ၼေႃႇသႅင်ပၼ်း (၁၇၂၃)
# ၶမ်းႁူင်ၾႃႉ (၁၇၃၃)
# ၸဝ်ႈမင်းၵႄး (၁၇၅၁)
# ၸဝ်ႈၶမ်းႁိူဝ်ႈ (၁၇၆၁)
# ၸဝ်ႈၶမ်းလႅင် (၁၇၆၄)
# ဢူးတိင်ႇပုင်ႇၺႃႉ (၁၇၆၇)
 
== ၽိုၼ်ဢၢင်ႈဢိင် ==
 
# สมพงศ์ วิทยศักดิ์พันธุ์. (2544). ''ประวัติศาสตร์ไทใหญ่''. โครงการประวัติศาสตร์สังคมและวัฒนธรรมชนชาติไท.
 
[[Category:History]]
[[Category:ပိုၼ်း]]

Latest revision as of 05:51, 23 October 2026

လွင်ႈတႄႇတင်ႈမီးမႃး ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းတႆး

ၸၢဝ်းတႆးလႆႈမႃးၵေႃႈတင်ႈထင်ႈသဝ်း ၼႂ်းလႅၼ်ႊတွၼ်ႊထုင်ႉသၢပ်ႇၼမ်ႉ သၢမ်မႄႈ ဢၼ်ပဵၼ် မႄႈၼမ်ႉၶွင်၊ မႄႈၼမ်ႉၵဵဝ် လႄႈ မႄႈၼမ်ႉၶူင်းၸိူဝ်းၼႆႉမႃးၶၢဝ်း ယၢမ်းတင်းႁိုင်တင်းႁီး။ လႆႈၵေႃႇသၢင်ႈပဵၼ်ႁိူၼ်းပဵၼ်ယေး မႄႈၶႂၢၵ်ႈပဵၼ်မိူင်းမႃး။ မီးသိူၵ်ႈပိုၼ်းတႆးလၢႆလၢႆၽိုၼ် ဢၼ်လၢတ်ႈထိုင်လွင်ႈဝၢၼ်ႈ ဢၼ်ပႆႇပဵၼ်ၸၼ်ႉမိူင်း၊ ၸဵမ်ဢဝ်မိူင်းမၢဝ်း၊ မိူင်းတိင် လႄႈ လၢႆလၢႆမိူင်း။ လွင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မၼ်းပဵၼ်ဢၼ်ပိူင်းၼႄ ႁႂ်ႈႁၼ်ထိုင် တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ၸၼ်ႉဝၢၼ်ႈ မိူဝ်ႈပႆႇသၢင်ႈပဵၼ်မိူင်းသေ မီးၽူႈဢုပ်ႉပွင်ၽွင်းငမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းသိူၵ်းပိုၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ယင်းၸႅင်ႈၼႄပႃးဝႃႈ မိူဝ်ႈပႆႇမီး “ၶိူဝ်းၸဝ်ႈ ၶိူဝ်းၶုၼ်” ၶဝ်ႈမႃးၽွင်းငမ်းၼၼ်ႉ လႆႈမီးလွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈဝၢၼ်ႈ သၢင်ႈမိူင်း၊ မီးၵၢၼ်ၽွင်း ငမ်းဢၼ်ဢဝ် “ထဝ်ႈဝၢၼ်ႈထဝ်ႈမိူင်း” ဢမ်ႇၼၼ် “ပေႃႈဝၢၼ်ႈပေႃႈမိူင်း” ၼၼ်ႉသေ ၽွင်းငမ်းဝၢၼ်ႈမိူင်းမႃး။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ဝၢႆးမႃး ၸင်ႇလႆႈၵႂႃႇ ႁပ်ႉဢဝ် “ၶိူဝ်းၸဝ်ႈၶိူဝ်းၶုၼ်” ၶဝ်ႈမႃးႁဵတ်းၸဝ်ႈၾႃႉ။

“ပိုၼ်းမိူင်းမွၵ်ႇၶၢဝ်မဝ်းလူင်” လႄႈ “ရႃႇၸဝၢင်ႇတၢၼ်းသႅၼ်ဝီ” လႆႈလၢတ်ႈ ဝႆႉဝႃႈ မိူဝ်ႈပီႊပုတ်ႉထ ၁၂၇၄၊ ပီႊၶရိတ်ႉ ၇၃၁ ၼၼ်ႉ မီးသွင်ၵေႃႉပူႇဢွၵ်ႇ ဢၼ်လႆႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ပူႇသုင်တင်းၼၢႆးသႅင်ၼႆၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႆႊႁဵတ်းသူၼ် ယူႇႁိမ်းၼွင်ပုတ်းၼႂ်းမၢၼ်ႈၸေႊတွင်ႈၼႂ်း “မိူင်းမၢဝ်းလူင်” ။ သွင်ပူဢွၵ်ႇမီးလုၵ်ႈၸၢႆး ၸိုဝ်ႈႁွင်ႉၶုၼ်ဢၢႆႈ ။ ဝၢႆးၶုၼ်ဢၢႆႈလႆႈၵၼ်တင်းၼၢင်းငိူၵ်ႈ ဢၼ်ယိူင်းထိုင် ၸၢဝ်းၶိူဝ်းပိုၼ်ႉမိူင်း သေ ၶိူဝ်းၶိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ လႆႈမီးတၢင်းလီဢူၵ်းလီဢၢႆ ယွၼ်ႉလႆႈၵႂႃႇၵူပ်ႉၵူႈမႅၼ်ႈတင်းၽူႈ ယိင်းတၢင်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်း။ ၼႆလႄႈ မၼ်းၸင်ႇဢဝ်လုၵ်ႈမၼ်းၵႂႃႇသိူင်ႇဝႆႉသေယဝ်ႉၸင်ႇၵွၺ်ႈပွၵ်ႈႁိူၼ်းမႃး။ ယဝ်ႉၵေႃႈ လုၵ်ႈၸၢႆးဢၼ်ၵိူတ်ႇမႃးၼၼ်ႉၵေႃႈ (လိူဝ်သေဢူႈ လႄႈ ၶိင်းဢွၵ်ႇမၼ်း တၢင်ႇပၼ်) ႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၶုၼ်တိုင်း။ ၵွပ်ႈဝႃႈ ဢူႈမၼ်းၵႂႃႇလႆႈတင်း ၼၢင်းငိူၵ်ႈ ဢၼ်ယူႇတီႈဝၢၼ်ႈတိုင်းၶေႃ ၼႆယဝ်ႉ။

ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းမွၵ်ႇၶၢဝ်မၢဝ်းလူင် ဝဵင်းတိုင်းၶေႃ

ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈပဵၼ်လုၵ်ႈလိူတ်ႈလေႃးၸိူဝ်ႉၼႆလႄႈႁိုဝ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈၶုၼ်တိုင်းမီးၼမ်ႉ ၵတ်ႉတၢင်းၸၢင်ႊၸဵမ်မိူဝ်ႈ တိုၵ်ႉပဵၼ်မၢဝ်ၼုမ်ႇသေတႃႉ ၶဝ်ႈၶႄႉသဵင်ႇ ထိုင်တီႈသမ်ႉ ပေႃးလႆႈၼၢင်းပပ်ႉၽဝတီႇ ဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈယိင်းၸဝ်ႈဝွင်ႉတႄႇ ႁေႃသႅင်မိူင်းမီႉထီႉ လႃႇ(တႃႈလီႈၾူး) ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၸဝ်ႈဝွင်ႉတႄႉႁေႃသႅင်လူင် လႆႈသူင်ပွၵ်ႈမႃးၽွင်းငမ်း မိူင်းမၢဝ်း လႄႈ လႆႈသူင်ၸဵမ်ၸၢင်ႉၸဵမ်ၸိူင်ႉၼၢင်း ၶႃႈၵူၼ်းတင်းလၢႆသေ မႃးသၢင်ႈ ႁေႃၶမ်းဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ဝဵင်းတိုင်းၶေႃ မိူဝ်ႈပီႊပုတ်ႉထ ၁၃၀၆/ ပီႊၶရိတ်ႉ ၇၆၃။ “မိူဝ်ႈ ၶုၼ်တိုင်းပႆႇမႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၼၼ်ႉ ႁိမ်းႁွမ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉပဵၼ်မၢၼ်ႈပဵၼ်သူၼ်၊ ပဵၼ်သိုင်ႇပဵၼ်မိူင်းဢၼ်ၽႂ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇယွမ်းတေႃႇၽႂ်၊ ဢွၼ်ၵၼ်ယူႇၸွမ်းပႃႇၸွမ်း ထိူၼ်ႇ၊ ဢမ်ႇပဵၼ်ၸေႊပဵၼ်ဝဵင်း၊ ဢမ်ႇမီးၸဝ်ႈမီးၸွမ် တေႃႇသမ်ႉပေႃးထိုင် ၶုၼ် တိုင်း မႃးသၢင်ႈႁေႃၶမ်း လႄႈ ၸင်ႇလႆႈၽွင်းငမ်းၵၼ်” ၼႆယဝ်ႉ။ ၶုၼ်တိုင်းလႆႈ ငမ်းဝဵင်းတိုင်း ၶေႃ မိူင်းမၢဝ်းယူႇႁိုင် ၇၂ ပီႊ။ မိူဝ်ႈၸူဝ်ႊၶူပ်ႇမၼ်းၸဝ်ႈလႆႈ ၈၈ ပီႊ ၼၼ်ႉ လႆႈၼွၼ်း ၽႄးၵႂႃႇမိူဝ်ႈပီႊပုတ်ႉထ ၁၃၆၈/ ပီႊၶရိတ်ႉ ၈၂၅ ။

ၶုၼ်တိုင်း မီးလုၵ်ႈၸၢႆးၸိုဝ်ႈႁွင်ႉ ၶုၼ်လူး၊ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈပီႊပုတ်ႉထ ၁၃၀၆/ ပီႊ ၶရိတ်ႉ ၇၆၃ သေ မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈၼင်ႈမိူင်းမၢဝ်းတႅၼ်းတၢင်ဢူႈမၼ်း ႁိုင် ၈၀ ပီႊ၊ ၶုၼ်လႆး ဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈၶုၼ်လူးၼၼ်ႉသမ်ႉ ၶိုၼ်ႈၼင်ႈမိူင်းမၢဝ်း မိူဝ်ႈပီႊပုတ်ႉထ ၁၄၅၈/ ပီႊၶရိတ်ႉ ၉၁၅ သေ ႁိုင် ၃၆ ပီႊသေယဝ်ႉ ၼွၼ်းၽႄးၵႂႃႇမိူဝ်ႈပီႊပုတ်ႉထ ၁၄၉၄/ ပီႊ ၶရိတ်ႉ ၉၅၁။ ၶိူဝ်းသိုပ်ႇၶုၼ်တိုင်းၵေႃႈ လႆႈသုတ်းဝၢႆးၵႂႃႇ။ “မိူင်းတႆးႁဝ်း ၵေႃႈ ဢမ်ႇမီး ၸဝ်ႈမီးၸွမ် ႁိုင်ႁႃႈႁူၵ်းပီႊ”၊ ထဝ်ႈမိူင်းသွင်ၵေႃႉ ၸင်ႇလႆႈဢဝ်ပုၼ်ႈ ၽွၼ်းတူၺ်း ထိုင်ဝၢၼ်ႈမိူင်းၵႂႃႇၸိူင်ႉၼၼ်ဢွၼ်တၢင်းၵွၼ်ႇယူႇယဝ်ႉ။

“ရႃႇၸဝၢင်ႇမိူင်းမၢဝ်း” ၼႆႉ တႄႇလၢတ်ႈလွင်ႈလႅင်းလွၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၶုၼ် တိုင်းၶမ်း မီးလုၵ်ႈၸၢႆး ၂ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ပဵၼ်ၶုၼ်လူး ၶုၼ်းလႆး သွင်ပီႈသွင်ႉ တႆႇၶူဝ်ငိုၼ်း ၶူဝ်ၶမ်း လုၵ်ႈၼိူဝ်ၾႃႉလူင်းမႃး ပႃးတင်းၶုၼ်သိုင်ႇၽွင်းမိူင်းသေယဝ်ႉ မႃးၽွင်းငမ်းမိူင်း မၢဝ်း မိူဝ်ႈပီႊပုတ်ႉထ ၁၁၁၁/ပီႊၶရိတ်ႉ ၅၆၈။ ၵူၼ်းမိူင်းတင်းလၢႆ ၸင်ႇဢွၼ်ၵၼ်မႃး ႁပ်ႉတွၼ်ႈသေ ဢွၼ်ဢဝ်ၶဝ်ႈၵႂႃႇၽွင်းငမ်းဝၢၼ်ႈမိူင်း။ လွင်ႈဢၼ်ၶုၼ်လူးၶုၼ်လႆး လူင်းမႃးပွၵ်ႈၵမ်းၼႆၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢွၼ်တၢင်းၶုၼ်ဢၢႆႈ မၢၼ်ႈၸေႊတွင်ႈ၊ မီးမႃးဢွၼ် တၢင်းဝဵင်းတိုင်းၶေႃ မွၵ်ႈ ၂၀၀ ပီႊ။

မိူဝ်ႈလူင်းမႃးငမ်းမိူင်းမၢဝ်း လႆႈႁိုင်တၢၼ်ႇတၢၼ်ႇယဝ်ႉၼၼ်ႉ မီးလုၵ်ႈလၢင်း “ၼပ်ႉႁေႃႁိူၼ်းမီးထိုင်သၢမ် မိုၼ်လင်ၶႃးႁိူၼ်း၊ မႃးထိုင်ၾင်ၶွင်မိူင်းလႃး၊ မိူင်းႁီး မိူင်း ႁမ်းၼၼ်ႉလႄႈ” သွင်ပီႈၼွင်ႉၵေႃႈ လႆႈၸႅၵ်ႇမႅင်ႇၵၼ် မိူင်း ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ “ၶုၼ်လူး ၶုၼ်လႆးတင်းလၢႆ တင်းၸဝ်ႈတင်းၶႃႈ မႃးၽွမ်ႉသဵင်ပဵင်းပၢၵ်ႇၵၼ်သေ တၢၼ်ႈလၢတ်ႈ ဢုပ်ႇၸႃတင်း ၶိူဝ်းၸဝ်ႈၶိူဝ်းၶုၼ်သေယဝ်ႉ ၶုၼ်လႆးၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈသိုပ်ႇၶၢမ်ႈမႄႈ ၼမ်ႉၶူင်း ၵႂႃႇ၊ ၸဝ်ႈၶုၼ်လူးၸင်ႇၸႅၵ်ႇ ဝၢၵ်ႈမႅင်ပၼ် ၶိူဝ်းၶုၼ်ၶိူဝ်းၶႃႈ ပၼ်ၸဝ်ႈၶုၼ်လႆး ၵႂႃႇၶိုင်ႈ ၼိူင်ႈ၊ ၶုၼ်လူးလူင်ၵေႃႈ လိူၵ်ႈဢဝ်ၶိူဝ်းၶုၼ်ၶိူဝ်းၶႃႈသေယဝ်ႉ ဢုပ်ႉပိူင်ႇမိူင်းႁီး မိူင်း ႁမ်း”။ ၶုၼ်လႆးလႆႈၽွင်းငမ်းမိူင်းမၢဝ်း၊ ၶုၼ်းလူးသမ်ႉ “ပႃးဢဝ်တင်းႁုၼ်ႇႁၢင်ႊၽီ သွင် တူၼ်၊ တူၼ်ဢၼ်ပဵၼ်ၶုၼ်ၽီၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ‘သုင်’ လႄႈ တူၼ်ဢၼ်ပဵၼ်ၼၢင်းၽီၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ‘သႅင်’ ၼၼ်ႉ သႂ်ႇၼႂ်းတိူၵ်ႈတၢင်ႇႁူဝ်သေယဝ်ႉ ၶၢမ်ႈမႄႈၼမ်ႉၵဵဝ်ႊၵႂႃႇ ၽႅဝ်တီႈမိူင်းဢၼ်ၸမ်တင်း မႄႈၼမ်ႉဢူးယူႉ(ဢူးရူႉ) ဢၼ် ပဵၼ်မိူင်းဢွၼ်ႇလုၵ်ႈၼိူင်ႈ ၼႂ်းထုင်ႉၼမ်ႉၶႅဝ်းတွင်း(ၶျိၼ်းတႂိၼ်း)၊ ၵႂႃႇၵိုတ်းတီႈၼၼ်ႉသေယဝ်ႉ သၢင်ႈႁၢင်ႈသၢင်ႈ ႁေႃ”သေ မီးၸိုဝ်ႈမိူင်းဝႃႈ မိူင်းၵွင်းမိူင်းယၢင်း။

လွင်ႈတၢင်းၼႂ်းရႃႇၸဝၢင်ႇပိုၼ်းၶုၼ်တႆး ဢၼ်လၢတ်ႈလူၺ်ႈလွင်ႈၵေႃႇမိူင်း ၼႆႉ ၶႂ်ႈငၢႆးမိူၼ်ၵၼ်ဝႆႉ။ လၢတ်ႈထိုင်လွင်ႈဝႃႈ မီးၵူၼ်းၸၢႆး ၵူၼ်းယိင်းၸူဝ်ႊၶူပ်ႇႁႃႈ ႁဵင် ပီႊ ဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းမႃးၼႂ်းထုင်ႉသၢပ်ႇၼမ်ႉသၢမ်သၢႆၼႆႉသေ မႃးသွၼ်ႉမိင်ႈၵၼ်သေ ယဝ်ႉ မီးလုၵ်ႈၸၢႆး ၈ ၵေႃႉ လုၵ်ႈယိင်း ၈ ၵေႃႉ။ ဝၢႆးမႃး ၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ သမ်ႉၶိုၼ်းဢဝ် ၵၼ်ပဵၼ်ၽူဝ်ပဵၼ်မေးသေယဝ်ႉ ယူႇမႃးဢမ်ႇႁိုင် ၶဝ်ပီႈၼွင်ႉသမ်ႉၽိတ်းမေႃးၵၼ်သေ ႁိမ်ႁႅင်းပွင်ႊၵၼ်။ ပီႈဢၢႆႈၵေႃႉထူၼ်ႈသွင်ၼၼ်ႉ ၸင်ႇသမ်ႉပေႃးလႆႈၵႂႃႇႁွင်ႉ ၸဝ်ႈႁေႃ ၶမ်း ၂ တူၼ်တီႈၶုၼ်သႅင် ဢၼ်ယူႇၼိူဝ်မိူင်းၾႃႉလူင်းမႃး ပႃးတင်းၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇမေႃ ၸၢင်ႊတင်းလၢႆပႃးမႃးၸွမ်း ၼႆယဝ်ႉ။

ၶိူဝ်းႁိူၼ်း မိူင်းတိုင်းၶေႃ

ပေႃးတေလႆႈႁုပ်ႈလၢတ်ႈၸိုင် မိူဝ်ႈပႆႇမီးမႃးဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းတႆးၼၼ်ႉ လႆႈမီးၵူၼ်းၸၢဝ်းတႆးၶၢႆႉယၢႆႉမႃး ယူႇသဝ်းထင်ၼႂ်းလႅၼ်ႊတွၼ်ႊၼႆႉဝႆႉယူႇယဝ်ႉသေ လႆႈတင်ႈပဵၼ်ဝၢၼ်ႈပဵၼ်သူၼ်၊ ႁဵတ်းႁႆႊႁဵတ်းၼႃး။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၸင်ႇၵွၺ်ႈမီးၶုၼ် ဢၼ် လုၵ်ႉတၢင်ႇတီႈသီႇလႅၼ်ႊ ဢမ်ႇၼၼ် ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈတၢင်ႇတီႈတၢင်ႇမိူင်း ၶဝ်ႈမႃးသေ တင်ႈတူဝ်ပဵၼ်ၽူႈဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်း။ လွင်ႈဢၼ်ၶိူဝ်းၶုၼ်ဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းမႃးပွၵ်ႈၼႆႉၼၼ်ႉ ပေႃးတူၺ်းၼႂ်းပိုၼ်းၶုၼ်ၵမ်ႈၼမ်ၼမ်တႄႉ တေလႆႈႁၼ်ဝႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈၶၢႆႉယၢႆႉ ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႇမိူင်းၵဝ်ႇၵဝ်ႇဢၼ်တိုၼ်းဝႆႉၼၼ်ႉ သူင်ႇလုၵ်ႉလၢင်းၶဝ်ၵႂႃႇႁႃ ၽွင်းငမ်းမိူင်းၸွမ်းၸိူဝ်းပဵၼ်ပိၵ်ႇထိူၼ်ႇလႅၼ်ႊမိူင်းၼႆယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈဝႃႈ ၵူၼ်းၸိူဝ်းဢွၵ်ႇတၢင်းမႃး ၼၼ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆးဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ သၢႆသိုပ်ႇၸဝ်ႈ ၽႅၼ်ႇလိၼ်ၵွၺ်း၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈ လႄႈဝႃႈ ပဵၼ်တူဝ်ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်း ၸဝ်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ဢၼ် ယိုင်ႈယႂ်ႇထီႈသုတ်း။ ပေႃး သွၼ်ႇဝႃႈ ပဵၼ်လုၵ်ႈလၢင်းၸဝ်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ် ဢမ်ႇၼၼ် ၸဝ်ႈၾႃႉၼႆတႄႉၸိုင် ၶုၼ်လူး ၶုၼ်လႆးၼႆႉ ပဵၼ်လုၵ်ႈထႅၼ်ၶမ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၶုၼ်တိုင်းၶမ်း ဢၼ်ငမ်းမိူင်းယႂ်ႇလူင် သေ တီႈတီႈသေယဝ်ႉ လႆႈၶၢမ်ႈမႄႈၼမ်ႉ ၶၢမ်ႈၶူဝ်သေမႃး ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ လႆႈႁၼ်ၼႂ်းလိၵ်ႈလၢႆး ၶိူဝ်းမိူင်းမိူင်းမၢဝ်း မၢင်ႊပပ်ႉၽိုၼ်ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလႄႈဝႃႈ လုၵ်ႉမိူင်းၾႃႉသေ တႆးသႃးလဵၵ်းသႃၶၢင် မိူၼ်ႉၸိူဝ်ႉၼင်ႇၼႂ်းသိူၵ်ႈၼႂ်းပိုၼ်း။ မၼ်းၵွၺ်းပဵၼ်လွင်ႈယေႃးမုၼ် ၸွမ်းၼင်ႇပိူင်ၾၢင်တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇ ဢၼ်ယုမ်ႇယမ်ၼႂ်းလွင်ႈငိူၼ်ႈ ၸဝ်ႈၶိူဝ်းၸွမ် ဢမ်ႇၼၼ် ၸဝ်ႈၾႃႉ ဢၼ်မီးတီႈပွင်ႇဝႃႈ ၸဝ်ႈမိူင်းၾႃႉ ဢမ်ႇၼၼ် ၸဝ်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ် ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်ၽူႈၵေႃႉ ယိုင်ႈယႂ်ႇထီႈသုတ်းၼႂ်း ၽိုၼ်ၽႅၼ်ႇလိၼ် ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၶေႃႈဢၼ်လီဢဝ်ထတ်းသၢင် ဢၼ်လီၶဝ်ၸႂ်သွင်လွင်ႈ ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈသိူၵ်ႈ ပိုၼ်းတႆးမိူင်းသႅၼ်ဝီ လႄႈ မိူင်းမၢဝ်းၼႆႉၸမ်း ၶေႃႈႁႅၵ်ႈတႄႉ ၶုၼ်လူးၶုၼ်းလႆးၼႆႉ လႅပ်ႈ တေဢမ်ႇၸႂ်ႈၵူၼ်းၵေႃႉလဵဝ်၊ ၵွပ်ႈဝႃႈ လွင်ႈၵိူတ်ႇမီးမႃးၵေႃႈ ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်၊ ဢမ်ႇၼၼ် ၵေႃႈ ပဵၼ်ၵူၼ်းၵေႃႉလဵဝ်ၵၼ်ႁိုဝ်။ ၶေႃႈထႅင်ႈထီႈသွင်ၸမ်း မိူင်းမၢဝ်းဢၼ်ဝႃႈယူႇၼၼ်ႉ ၸွင်ႇသမ်ႉၸႂ်ႈမိူင်းလဵဝ်ၵၼ်ႁိုဝ်။ ၵွပ်ႈဝႃႈမိူင်းမၢဝ်းၶွင်ၶုၼ်တိုင်း ယူႇၼႂ်းပိုၼ်းမိူင်းသႅၼ်ဝီၵေႃႈ လႅပ်ႈတေပဵၼ်မိူင်းသႅၼ်ဝီသေယဝ်ႉ၊ ယင်းမီးထႅင်ႈမိူင်းမဝ်း ဢၼ်တၢင်ႇ ၸိုဝ်ႈၸွမ်း လွင်ႈၼၢင်းၸုမ်ႈမိူင်းႁူဝ်ပၼ်ႇႁူဝ်မဝ်း၊ လႄႈ ဢိၵ်ႇထႅင်ႈမိူင်းမၢဝ်း ၼႂ်းသိူၵ်ႈပိုၼ်းမိူင်းမၢဝ်းၵေႃႈ လႅပ်ႈတေပဵၼ်မိူင်းမၢဝ်း ဢၼ်ယင်းတိုၵ်ႉႁိၵ်ႈႁွင်ႉၸိုဝ်ႈၵဝ်ႇမႃး တေႃႇထိုင်ယၢမ်းမိူဝ်ႈလဵဝ်ၼၼ်ႉယူႇႁိုဝ် ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းၵွင်း မိူင်းယၢင်း

ဝၢႆးသေၶုၼ်လူးၶုၼ်လႆး လႆႈပၵ်းသဝ်းယူႇတီႈဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းမၢဝ်း ဢမ်ႇ ၼၼ် ပပ်ႉမၢင်ႊၽိုၼ်ဝႃႈ မိူင်းႁီးမိူင်းႁမ်းသေယဝ်ႉ ထိုင်တီႈလႆႈမီးလွင်ႈၸႅၵ်ႇမႅင်ႇလိၼ် လႅၼ်ႊၵၼ်ၼင်ႇလႆႈလၢတ်ႈမႃးပႃႈၼိူဝ်ယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၶုၼ်လူးလႆႈၵႂႃႇတင်ႈထႅင်ႈ ဢႃႇၼႃႇ ၸၢၵ်ႈမိူင်းတႆးထႅင်ႈတီႈသွင် ၵိုၵ်းႁွမ်းၵၼ်တင်းဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းမၢဝ်း။ ၼၼ်ႉၸမ်း ပဵၼ်ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းၵွင်း မိူင်းယၢင်း တီႈႁိမ်းမႄႈၼမ်ႉဢူးယူႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ တီႈၼႆႉ ယဝ်ႉ ဢၼ်ၶုၼ်လူး လႆႈသိုပ်ႇမႄႈၶႂၢၵ်ႈႁႅင်းပွင်ႊမၼ်းၵႂၢင်ႈၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၶႂၢင်။ ၶုၼ်လူးမီး လုၵ်ႈၸၢႆး ၇ ၵေႃႉသေယဝ်ႉ လႆႈသူင်ႇလုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်း ၸဝ်ႈတင်း ၇ ၵႂႃႇဢုပ်ႉပိူင်ႇ ၽွင်းငမ်းလၢႆလၢႆမိူင်း။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈလွင်ႈတၢင်းၵၢၼ်ဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းမဵဝ်းၸိူဝ်ႉၼႆ လႄႈႁိုဝ် ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈၶုၼ်လူး လႆႈယွၼ်းဢွၵ်ႇမႃးတီႈမိူင်းမၢဝ်းသေ တႃႇႁႂ်ႈတူဝ်ၵဝ်ႇ လႆႈသူင်ႇ လုၵ်ႈလၢင်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ၵႂႃႇမႄႇၶႂၢၵ်ႈလိၼ်လႅၼ်ႊသေ ၽွင်းငမ်းမိူင်းလႆႈ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ မိူင်း ဢၼ်လုၵ်ႈၶုၼ်လူးၵႂႃႇၽွင်းငမ်းၼၼ်ႉ လုၵ်ႈၸၢႆးၵေႃႉလႂ်ၵေႃႉၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈ ပဵၼ်မိူင်းၶိုၼ်ႈၸူးမိူင်းၵွင်းမိူင်းယၢင်းသေ ၶဝ်ၵေႃႈမီးပုၼ်ႈၽွၼ်းသၢၵ်ႈၶွၼ်ႇ။ လုၵ်ႈၸၢႆး ၸဝ်ႈလႂ်ၼင်ႇၸဝ်ႈလႂ်ၵေႃႈ လႆႈသူင်ႇၶွၼ်ႇၶူဝ်းၶွင်တင်းၼမ် တင်းလၢႆၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉ ယူႇယဝ်ႉ။

  1. ၸဝ်ႈဢၢႆႈၶုၼ်လူင် ၵႂႃႇပဵၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းတႃႈၵွင်ႊ။
  2. ၸဝ်ႈၶုၼ်ၾႃႉ ၵႂႃႇပဵၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းယၢင်းသေ လႆႈသူင်ႇမႃႉ။
  3. ၸဝ်ႈၶုၼ်ငူး ၵႂႃႇပဵၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉ မိူင်းလမုင်းတႆးသေ လႆႈသၢၵ်ႈၸၢင်ႉ ၃၀ တူဝ်။ 4. ၶုၼ်ၵွတ်ႇၾႃႉ လႆႈပဵၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းယူၼ်းလူင် ဢမ်ႇၼၼ် မိူင်းယွင်း၊ လႆႈသၢၵ်ႈၶမ်းၵူႊပီႊ။
  4. ၶုၼ်လႃႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းၵႃလိုဝ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၵၢတ်ႇလိုဝ်း။
  5. ၶုၼ်သႃ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းဢႃႇဝႃႉ (လႅပ်ႈတေမၢႆထိုင် မိူင်းမၢၼ်ႊ ဢၼ် ၸမ်တင်းမိူင်းၵုတ်ႈသေ မီးသႅင်) လႆႈသၢၵ်ႈသႅင် ၂၁၀ ၸွၺ်ႉ။
  6. ၶုၼ်သူ လႆႈၽွင်းငမ်းမိူင်းၵွင်း ႁိမ်းၾင်ႇၼမ်ႉဢူးယူႉ ဢၼ်ပဵၼ်သၢႆ ၼိူင်ႈ ၼမ်ႉၶႅဝ်းတွင်း၊ သိုပ်ႇပုတ်ႈ ၶုၼ်လူး။ ၶုၼ်လူး လႆႈၶိုၼ်ႈၽွင်းငမ်းမိူင်းၵွင်း မိူင်းယၢင်း တင်ႈတႄႇပီႊပုတ်ႉထ ၁၁၅၆- ၁၁၇၆။ လုၵ်ႈၸၢႆးဢၼ်လႆႈ သိုပ်ႇပုတ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈတႄႉၵေႃႈ ပဵၼ်ၶုၼ်သႅၼ်သိူဝ် (ပီႊ ပုတ်ႉထ ၁၁၇၆-၁၁၉၅) ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ လုၵ်ႈၸၢႆး ၶုၼ် သႅၼ်သိူဝ် ၸိုဝ်ႈ ၶုၼ်ၸေႃႇ သိုပ်ႇ ဢုပ်ႉပိူင်ႇမႃးၼႂ်းပီႊပုတ်ႉထ ၁၁၉၅-၁၂၁၀ သေ တေႃႇသမ်ႉပေႃးမႃး ထိုင်ၵၢပ်ႈပၢၼ် ၶုၼ်ၸုၼ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆးၶုၼ်ၸေႃႇ ဢၼ်လႆႈငမ်းမိူင်းမိူဝ်ႈ ပီႊ ပုတ်ႉထ ၁၂၁၀-၁၂၂၁ ၼၼ်ႉယူႇ ယဝ်ႉ။
  7. ၽၢႆႇမိူင်းမၢဝ်း ၸွမ်းၼင်ႇၼႂ်းသိူၵ်ႈပိုၼ်းမိူင်းမၢဝ်းၸမ်း လႆႈလၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈ ဝၢႆး သေၶုၼ်လႆး လႆႈၽွင်းငမ်း ဝၢၼ်ႈမိူင်းႁိုင် ၇၀ ပီႊသေ သုတ်းမုၼ်ၵႂႃႇယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈ ၶုၼ်ဢၢႆႈတဵပ်ႇတႅတ်ႈၾႃႉ လႆႈသိုပ်ႇငမ်းမိူင်းတႅၼ်းတၢင် ပေႃႈမၼ်းထႅင်ႈ ၄၀ ပီႊသေ သုတ်းမုၼ်းၵႂႃႇမိူဝ်ႈပီႊပုတ်ႉထ ၁၂၂၁ သေယဝ်ႉ ဢမ်ႇသိုပ်ႇမီးလုၵ်ႈလၢင်းပုတ်ႈတၢင် ၼင်ႈမိူင်းထႅင်ႈ။
  8. ၼႂ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်ၼႆႉယဝ်ႉ ဢၼ်မိူင်းမၢဝ်းသုတ်းၶိူဝ်းၶုၼ် ဢမ်ႇမီးလုၵ်ႈလၢင်း သိုပ်ႇတေႃႇထႅင်ႈ။ ၶုၼ်ၵႂၢၼ်းၽွင်းမိူင်း မိူင်းမၢဝ်းၵေႃႈ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းမႃး တီႈမိူင်း ၵွင်းသေ ယွၼ်း “ၶိူဝ်းၸဝ်ႈၶိူဝ်းၶုၼ်” တႃႇၵႂႃႇၽွင်းငမ်းမိူင်းမၢဝ်း ။ ၵွပ်ႈလွင်ႈၼႆလႄႈ ၶုၼ်ၸုၼ်ႇ ၸင်ႇလႆႈသူင်ႇလုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်း ၸိုဝ်ႈၸဝ်ႈၶမ်းပွင်ႇၾႃႉ ႁႂ်ႈၵႂႃႇသိုပ်ႇၽွင်းငမ်း မိူင်းမၢဝ်း။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ၶိူဝ်းသိုပ်ႇၶုၼ်ၶွင် ၶုၼ်လႆး ၼႂ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်ၶုၼ်ၸေႃႇ ဢၼ်ငမ်း မိူင်းၵွင်းဝႆႉယူႇၼၼ်ႉ လႆႈၵႂႃႇၽွင်းငမ်းၼိူဝ်မိူင်းမၢဝ်းသေ မိူင်းမၢဝ်းၵေႃႈ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ် လႆႈ ယူႇပႃႈတႂ်ႈမိူင်းၵွင်းၸွမ်း။
  9. ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းၵွင်းၵေႃႈ တိုၵ်ႉသိုပ်ႇမီးၵႂႃႇဝႆႉယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႊ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈ တူၵ်ႇလၢတ်ႈထိုင်မိူင်းၵွင်း ၼႂ်းသိူၵ်ႈပိုၼ်းမိူင်းမၢဝ်း။ လႅပ်ႈတေလူဝ်ႇလႆႈၵႂႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်း ဢဝ် ၼႂ်းသိူၵ်းပိုၼ်းမိူင်းၵွင်း။ ၵူၺ်းၼႃႇ ၵွပ်ႈဢမ်ႇမီးပပ်ႉငဝ်ႈ မၼ်းလႄႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႊ သိုပ်ႇလၢတ်ႈထိုင် ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းၵွင်းလႆႈ။ ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈ ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းၵွင်း တႄႉ ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇမီးတၢင်းလမ်ႇလွင်ႈတေႉတေႉ ၼႂ်းသၢႆပိုၼ်းတႆး ၼင်ႇတေလႆႈၶႆႊ ၼေၵႂႃႇၼႃႈၼႆႉယူႇ။

မိူဝ်ႈဢၼ်ၶိူဝ်းသိုပ်ႇၶုၼ်လူး လႆႈၵႂႃႇၽွင်းငမ်းမိူင်းမၢဝ်းယဝ်ႉၼၼ်ႉ လႆႈမီးၵၢၼ် ၶၢႆႉဝဵင်းၵႂႃႇထႅင်ႈတီႈမႂ်ႇ ဢၼ်ႁွင်ႉ မိူင်းၵဝ်ႇမိူင်းလူင် ဢမ်ႇၼၼ် ၵႃႉၵဝ်ႉမၢဝ်းလူင်။ ၸဝ်ႈ ၾႃႉၶမ်းသိုပ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်ၼွင်ႉၸၢႆး ၸဝ်ႈၶမ်းပွင်ႇၾႃႉ လႆႈသိုပ်ႇၽွင်းငမ်းမိူင်း၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ မီးၸဝ်ႈၾႃႉသိုပ်ႇသိုပ်ႇၵၼ်မႃးထႅင်ႈ ၃၃၂ ပီႊ သေယဝ်ႉ လႆႈသုတ်းၶိူဝ်းသိုပ်ႇ ၶုၼ်လူး ၼႂ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉၶဝ်းလႅပ်ႈၾႃႉ ဢၼ်သုတ်းမုၼ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈပီႊပုတ်ႉထ ၁၅၇၇။ ဝၢႆး ၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈမီး ၶိူဝ်းသိုပ်ႇၶုၼ်တၢင်ႇဢၼ် မႃးသိုပ်ႇၽွင်းငမ်းမိူင်း။

လွင်ႈၸဝ်ႈၾႃႉ လႄႈ ပီႊမိူင်းဢၼ်မီးယူႇၼႂ်းပိုၼ်းမိူင်းၵွင်းမိူင်းယၢင်းၼႆႉ လူဝ်ႇလႆႈသိုပ်ႇမီး လွင်ႈတႅၵ်ႇၼိူင်ႈ ထႅင်ႈၵႂႃႇယူႇ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ဢၼ်လႆႈပၢႆးၼႄဝႆႉ တီႈၼႆႉ ၼႆႉ ၵွၺ်းပဵၼ်တွၼ်ႊတႃႇႁႂ်ႈႁူႉထိုင် လွင်ႈမႄႇၶႂၢၵ်ႈမိူင်းၵွင်း မိူင်းယၢင်း ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ မိူင်းမၢဝ်းသေပဵၼ်မႃး၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ လိုၼ်းသုတ်းမႃး ၶိုၼ်းလႆႈမႃးငမ်းၶိုၼ်း မိူင်းမၢဝ်း သေ သိုပ်ႇပဵၼ်ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းလဵဝ်ၵၼ်မႃး။ ပေႃးလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈရႃႇၸဝၢင်ႇမိူင်းမၢဝ်း လႄႈ ရႃႇၸဝၢင်ႇသႅၼ်ဝီၸိုင် တေလႆႈႁၼ်မႅၼ်ႈ လွင်ႈမႄႇၶႂၢၵ်ႈမိူင်း လႄႈ လွင်ႈဢႃႇ ၼႃႇၸၢၵ်ႈတႆး တိူဝ်းၸႅင်ႈလႅင်းမႃးယူႇယဝ်ႉ။

ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈ မိူင်းသႅၼ်ဝီ

ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈသႅၼ်ဝီ ပဵၼ်ငဝ်ႈငုၼ်းၵၢၼ်ဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းၸၢဝ်းတႆးမႃး ၶၢဝ်းယၢမ်းသွင်ႁဵင်ပီႊပၢႆ။ ၸွမ်းၼင်ႇၽိုၼ်းၾူးတွင်းၶႄႇ လႄႈ ၽိုၼ်ၾူးတွင်းတႆး ဝႃႈ ၸိုင် မိူၼ်ႁၢင်ႊဝႃႈ ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈသႅၼ်ဝီၼႆႉ ပဵၼ်ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈငဝ်ႈငႃႇႁႅၵ်ႈသုတ်း ၶွင် ၸၢဝ်းတႆး တင်ႈတႄႇၵေႃႇတင်ႈသေယဝ်ႉ ႁုၼ်ႈမုၼ်းပဵၼ်ဝၢၼ်ႈပဵၼ်မိူင်းမႃးသေ တေႃႇထိုင်သမ်ႉပေႃးပဵၼ်မိူင်းတုမ်ႊၵႅၼ်ႇလူင်မႃး။ ပဵၼ်ငဝ်ႈငုၼ်းဢႃႇ ၼႃႇၸၢၵ်ႈတႆး ဢၼ်ၶႄႇလႄႈမၢၼ်ႊၵေႃႈ ယွမ်းႁပ်ႉ။ ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈသႅၼ်ဝီၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်း လွတ်ႈလႅဝ်းသေယဝ်ႉ မီးဢဵၼ်ႁႅင်းၵႅၼ်ႇၶႅင်ယႂ်ႇၶိုၼ်ႈမႃး၊ လႆႈၶၢမ်ႇတၢင်းယႃႉလူႉ၊ လႆႈယူႇပႃႈတႂ်ႈပိူၼ်ႈ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ သမ်ႉၶိုၼ်းသိုပ်ႇလႆႈလွတ်ႈလႅဝ်းၶိုၼ်းထႅင်ႈပွၵ်ႈၼိူင်ႈ။ ၵူၺ်းၵႃႊ လိုၼ်းသုတ်းတႄႉၵေႃႈ လႆႈၶၢမ်ႇတၢင်းၸႅၵ်ႇၽႄလိၼ်မိူင်းသေယဝ်ႉ တူၵ်းယူႇၽၢႆႇတႂ်ႈႁႅင်းပွင်ႊဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမၢၼ်ႊတေႃႇထိုင်ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉယူႇ ယဝ်ႉ။

ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းသၢႆပိုၼ်းလူင် သွင်ႁဵင်ပီႊပၢႆၼၼ်ႉ ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈသႅၼ်ဝီၵေႃႈ မီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊတင်းၼမ် တင်းလၢႆ။ ၼင်ႇႁိုဝ်သမ်ႉပေႃးတေႁၼ်ႁၢင်ႊမၼ်းႁႂ်ႈၸႅင်ႈ လႅင်းလီၼၼ်ႉ တေၸႅၵ်ႇၶၢဝ်းယၢမ်းမၼ်းပဵၼ်တွၼ်ႊတႄႇၶိုၼ်ႈမီးႁႅင်းပွင်ႊ လႄႈ တွၼ်ႊတႄႇလူမ်ႉလႅဝ်လူင်းၼႆၵႂႃႇ ဢၼ်ပဵၼ်ယွၼ်ႉလွင်ႈမိူင်းတႆးတၢင်ႇမိူင်း ၶိုၼ်ႈမႃး မီးႁႅင်းပွင်ႊၼိူဝ်တၢင်မိူင်း ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းမၢဝ်းလူင် ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈ ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈၶႄႇ လႄႈ ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမၢၼ်ႊ ၶဝ်ႈမႃးတိုၵ်းတေႃး၊ ပိူင်လူင်မၼ်း မိူဝ်ႈ ပၢၼ်ပယိၼ်ႉၼွင်ႇ ၼႂ်းၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၁၆ ၼၼ်ႉလႄႈ မိူဝ်ႈပၢၼ်ဢလွင်းၽယႃး မိူဝ်ႈ ၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၁၈ ၼၼ်ႉလႂ်ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈသႅၼ်ဝီ ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇပဵၼ် ငဝ်ႈငုၼ်းၵၢၼ်ဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်း၊ ၵၢၼ်တူင်ႇၵူၼ်း လႄႈ ၽိင်ႈငႄႈၸၢဝ်းတႆးဝႆႉတိၵ်း တိၵ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊပၢၼ်ၼိူင်ႈလႄႈပၢၼ်ၼိူင်ႈ ၶွင်ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်း သႅၼ်ဝီတႄႉၵေႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈၶၢႆႉဝဵင်းလူင် ဢမ်ႇၼၼ် ၶၢႆႉႁေႃၶမ်း ဢၼ်ပဵၼ်တီႈ ၸဝ်ႈ ၾႃႉယူႇသဝ်း။ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊဝဵင်းလူင် ၼႂ်းဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းသႅၼ်ဝီၼႆႉ ၵမ်းၵမ်းၵႆႉ မီးမႃးယူႇတိၵ်းတိၵ်း၊ ၶၢႆႉယၢႆႉဢွင်ႈတီႈ ၵႂႃႇလၢႆလၢႆဝဵင်းဝႆႉ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ပေႃးႁွင်ႉႁိၵ်ႈ ၸိုဝ်ႈဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းသႅၼ်ဝီၸိုင် ၽၢႆႇလင်ၼၼ်ႉ တေပႃးတင်ႈၸိုဝ်ႈဝဵင်းႁေႃၶမ်း၊ တွၼ်ႊတႃႇသမ်ႉပေႃးတေႁူႉၸႅင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈသႅၼ်ဝီ ဢၼ်မီးငဝ်ႈငုၼ်းဝဵင်း လူင်တီႈလႂ်၊ ၼွၵ်ႈသေ ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈသႅၼ်ဝီၵေႃးသမ်ႇၽီႇ ဢၼ်ပဵၼ်ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈ သႅၼ်ဝီ ၵၢပ်ႈပၢၼ်ႁႅၵ်ႈသုတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈသႅၼ်ဝီၵေႃးသမ်ႇၽီ

ရႃႇၸဝၢင်ႇသႅၼ်ဝီ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇ တင်းဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈ သႅၼ်ဝီ ၼၼ်ႉ ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ဝႆႉ။ မၢင်ႊၽိုၼ် တႄႇလၢတ်ႈလိူၺ်ႈလွင်ႈတႄႇႁႅၵ်ႈငဝ်ႈတေႃ မႃးတီႈ ၶုၼ်လူး ၶုၼ်လႃး(ၶုၼ်လႆး) တႆႇၶူဝ်ငိုၼ်းၶူဝ်ၶမ်းလူင်းမႃး။ မၢင်ႊၽိုၼ်သမ်ႉ ဢမ်ႇမီး လွင်ႈၶုၼ်လူးၶုၼ်လႆး။ ၵူၺ်းၵႃႊ ဢၼ်တႄႇႁႅၵ်ႈမိူၼ်ၵၼ်တႄႉၵေႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈ မၢၼ်ႈ ၸေႊမႄႈမိူင်း၊ မိူဝ်ႈယၢမ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီးၸဝ်ႈၾႃႉၽွင်းငမ်း။ တီႈၼႆႉၼႆႉ တီႈပွင်ႇမၼ်း ၸၢင်ႊမီးလႆႈသွင်လွင်ႈ။ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း ယၢမ်ႈမီးၸဝ်ႈၾႃႉၽွင်းငမ်းသေတႃႉ ၶိူဝ်း ၶုၼ်သုတ်းၵႂႃႇ၊ ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈၵၢၼ်ၵေႃႇဝၢၼ်ႈတင်ႈမိူင်းမႂ်ႇလႄႈ ၸင်ႇ ဢမ်ႇ ပႆႇမီးၸဝ်ႈၾႃႉၽွင်းငမ်း။ ရႃႇၸဝၢင်ႇၽိုၼ်ၼိူင်ႈလႄႈၽိုၼ်ၼိူင်ႈ လၢတ်ႈဝႆႉဢမ်ႇမိူၼ် ၵၼ်။ ၽူႈဢၼ်တူၺ်းထိုင်ဝၢၼ်ႈမိူင်းဝႆႉ မိူဝ်ႈယၢမ်းၼၼ်ႉၼႆႉ မီးထဝ်ႈမိူင်း တင်း ၄ သေ ၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၸမ်း…

  1. ထဝ်ႈမိူင်း တၢဝ်ႉလဵၵ်း မၢၼ်ႈႁူဝ်တူႈ
  2. ထဝ်ႈမိူင်း တၢဝ်ႉၶၢင် မိူင်းတိူၼ်း
  3. ထဝ်ႈမိူင်း တၢဝ်ႉႁူပ်ႇ သႅၼ်ၸေႊ(လုင်း)
  4. ထဝ်ႈမိူင်း တၢဝ်ႉႁူပ်း တူႈမူႈ ဢမ်ႇၼၼ် သိူဝ်မူဝ်(လၢၼ်)

ၶဝ်တင်းမူတ်းၼႆႉ ယူႇၼႂ်းလႅၼ်ႊမိူင်းသႅၼ်ဝီလႄႈ ၸင်ႇလႆႈႁိၵ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ “သႅၼ်ဝီသီႇသိူဝ်ႇ သႅၼ်ဝီသိူဝ်ပႃထူႈ၊ သိူဝ်ဢၢၼ်ၽူး၊ သိူဝ်ဢၢၼ်ဝူး လႄႈ သိူဝ်မူ(မူဝ်) ၵေႃးသမ်ႇပီႇ မိူင်းမွၵ်ႇၶၢဝ်” ၼႆယဝ်ႉ။

တီႈတေႉယဝ်ႉၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈယၢမ်းၼၼ် လိၼ်မိူင်းဢၼ်ထဝ်ႈမိူင်းၶဝ်တူၺ်း ထိုင်ဝႆႉယူႇၼၼ်ႉ ယင်းပႆႇမီးၸိုဝ်ႈဢၼ်ဝႃႈ သႅၼ်ဝီ။ ၵူၺ်းႁိၵ်ႈႁွင်ႉၸွမ်းၸိုဝ်ႈဝၢၼ်ႈ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ မၢၼ်ႈႁူဝ်တူႈ၊ မၢၼ်ႈၸေႊ ၸိူဝ်ႉၼႆၵွၺ်း။ မၢၼ်ႈၸေႊၵေႃႈ ပဵၼ်မၢၼ်ႈၵိူတ်ႇ ၶုၼ်ဢၢႆႈ ဢၼ်ပဵၼ်ဢူႈၶိုၼ်တိုင်း ၵေႃႉဢၼ်ဝၢႆးမႃး မီးလုၵ်ႈၸိုဝ်ႈႁွင်ႉ ၶုၼ်လူး ၶုၼ်လႆး ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ထဝ်ႈမိူင်းတင်း ၄ ၽွင်းငမ်းတူၺ်းထိုင်မၢၼ်ႈၸေႊၼႆႉ တႄႇမႃးမိူဝ်ႈ ပ.ၶ ၉၅၁၊ ၽွင်း မိူဝ်ႈဢၼ်ထဝ်ႈမိူင်းတင်း ၄ ၽွင်းငမ်းဢႃႇၼႃႇ ၸၢၵ်ႈၼႆႉ ဝႆႉယူႇၼၼ်ႉ ၵူၼ်းတႆးတင်းလၢႆ ၼႂ်းမိူင်းတႆးလၢႆလၢႆတီႈ ဢၼ်မီးယူႇႁိမ်းႁွမ်းၼၼ်ႉ ဢဝ် ၶူဝ်းၶွင်ငိုၼ်းၶမ်း လႄႈ ၽႃၽႅၼ်ႇၵႂႃႇသၢၵ်ႈၸူး သွင်ပီႊသၢမ်ပီႊယေႈၽဝ်ႇ။ ၵူၺ်းၵႃႊ ထဝ်ႈမိူင်းၶဝ်သမ်ႉဝူၼ်ႉဝႃႈ ၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းမၢၼ်ႈမိူင်းၼႆႉ ပဵၼ်ၼႃႈၵၢၼ်ဢၼ် ၼၵ်းၼႃ လူၼ်ႉမႃႇလိူဝ်ႁႅင်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇ။ ၵွပ်ႈဝႃႈ ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈသႅၼ်ဝီ လႆႈမီးမိူင်းတႆးလၢႆလၢႆမိူင်း မီးတႂ်ႈမၼ်းဝႆႉ ၼင်ႇတေၼႄၵႂႃႇၼႆႉယူႇ။

ၼႃႈတၢင်းႁွင်ႇ မီးမိူင်းမၢဝ်း၊ မိူင်းဝၼ်း၊ မိူင်းလႃႈ၊ မိူင်းတီး၊ မိူင်းႁိုမ်း၊ မိူင်း ယၢင်း၊ မိူင်းၸၢၼ်းတႃႈ၊ ၸေႊ ၾၢင် လႄႈ မိူင်းၶွၼ်ၼႆသေ ႁူမ်ႈၵၼ်မီး ၉ မိူင်း။

ၼႃႈတၢင်းတူၵ်း မီးမိူင်းၸုၼ်ၵူဝ်း၊ မိူင်းလႅင်း၊ မိူင်းယၢင်းၵႃလိုဝ်း၊ မိူင်းၵိုင် ၵႂၢၺ်းၶမ်း၊ လႃႈပႃႇ၊ မိူင်းၵွင်း၊ မၢၼ်ႈမေႃႈၼႆသေ ႁူမ်ႈၵၼ်မီး ၇ မိူင်း။

ၼႃႈတၢင်းၸၢၼ်း မီးမိူင်းသီႇပေႃႉ၊ မိူင်းၵိုင်၊ လၢႆးၶႃႈ၊ ၵဵင်းတွင်း၊ ၵဵင်းၶမ်း၊ မိူင်းၼၢႆး၊ မွၵ်ႇမႂ်ႇ၊ မိူင်းၸိတ်ႇ၊ မိူင်းပွၼ်၊ မိူင်းၼွင်၊ ယွင်ႁူၺ်ႈ၊ သီႇၵိပ်ႇ၊ ၸၢမ်ၵႃး၊ သထုင်ႇ လႄႈ မိူင်းပၢႆး ၼႆသေ ႁူမ်ႈၵၼ်မီး ၁၅ မိူင်း။

ၼႃႈတၢင်းဢွၵ်ႇ မီးမိူင်းတိင်ႇ၊ ၵိုင်ႇမႃႉ၊ မိူင်းမိူင်း၊ မိူင်းႁိုမ်း၊ မိူင်းၶဵဝ်(မိူင်းၶႅင်)၊ မိူင်းလႅမ်း၊ မိူင်းငႅမ်း၊ မိူင်းလိူၼ်း ၼႆသေ ႁူမ်ႈၵၼ်မီး ၈ မိူင်း။

ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းဢၼ်ၵႂၢင်ႈယႂ်ႇတၢၼ်ႇၼႆႉ တႄႇမီးမႃးယဝ်ႉၸဵမ်မိူဝ်ႈၶုၼ် လူးၶုၼ်လႆးၶဝ်မႃးၽွင်းငမ်း၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းလႂ်မိူင်းၼၼ်ႉ ဢၼ်ၵႂႃႇၽွင်း ငမ်းမိူင်းတင်းလၢႆၵေႃႈ ပဵၼ်ၶိူဝ်းၶုၼ်လူးၶုၼ်လႆးၼင်ႇၵၼ်တင်းမူတ်း။ မၼ်းပွင်ႇဝႃႈ ၼႆႉ မိူဝ်ႈပႆႇမီးဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈဢီႈသင်ၼၼ်ႉ ၵူၼ်းတႆးယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ မီးဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈ မိူင်းႁီး မိူင်းႁမ်းၶွင်ၶုၼ်လူးၶုၼ်လႆးမႃးဢွၼ်တၢင်း။ ၵူၺ်းၵႃႊ ၵွပ်ႈသမ်ႉဢမ်ႇမီးရႃႇၸဝၢင်ႇ မိူင်းႁီးမိူင်းႁမ်းလႄႈ ၸင်ႇဢမ်ႇလႆႈႁူႉထိုင်ၶေႃႈမုၼ်းႁူဝ်ယွၺ်ႈမၼ်း၊ ၼွၵ်ႈသေဝႃႈ မၼ်းပဵၼ်ငိူၼ်ႈငဝ်ႈ ၸဝ်ႈၾႃႉတႆး ၼႆၵွၺ်းယူႇယဝ်ႉ။

ပိုၼ်းၶုၼ်တႆးမၢင်ႊၽိုၼ်ဝႃႈ ၶုၼ်လူးၽွင်းငမ်းမိူင်းႁီးမိူင်းႁမ်းသေ ၶုၼ်လႆး သမ်ႉ ၶၢမ်ႈမႄႈၼမ်ႉၶူင်းသေယဝ်ႉ ၵႂႃႇတင်ႈမိူင်းမႂ်ႇ။ ၶုၼ်လူးမီးလုၵ်ႈ သိုပ်ႇသၢႆၶိူဝ်း မႃး သေ “လုၵ်ႈၸဝ်ႈမီးပၢၵ်ႇၼိူင်ႈ၊ လၢၼ်ၸဝ်ႈမီးႁဵင်ၼိူင်ႈ၊ လဵၼ်ၸဝ်ႈမီးမိုၼ်ၼိူင်ႈ” ၊ သင် မိူင်းတႆးဢမ်ႇမီးၸဝ်ႈၵေႃႈ တေ “ဢွၼ်ၵၼ်မႃယွၼ်း ငိူၼ်ႈၸဝ်ႈၶိူဝ်းၶုၼ် တီႈၶုၼ်လူး လူင်” ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ လုၵ်ႈလၢၼ်လိၼ်ၸဝ်ႈၶုၼ်လူးၵေႃႈ ၸင်ႇလႆႈၵႂႃႇၽွင်းငမ်း မိူင်း လၢႆတီႈလၢႆတၢင်းမႃး ပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ်။

မိူဝ်ႈဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈသႅၼ်ဝီႁၢမ်းၸဝ်ႈၼၼ်ႉ ထဝ်ႈမိူင်းတင်းသီႇၵေႃႈ ဢမ်ႇ ၸၢင်ႊသိုပ်ႇတူၺ်းထိုင်ဝၢၼ်ႈမိူင်းလႆႈယဝ်ႉလႄႈ ထဝ်ႈမိူင်းတင်းသီၸင်ႇဢုပ်ႇဢူဝ်း တိူင်ႇပၢင်ႇၵၼ် တႃႇတေၵႂႃႇႁႃလၢၼ်ၶွင်ၶုၼ်လူး မႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉတီႈမိူင်းသႅၼ်ဝီ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ မိူဝ်ႈပီႊၶရိတ်ႉ ၉၅၄ ပီႊတႆး ၵတ်းမဝ်ႈလိူၼ်သီႇမႂ်ႇ ၈ ၶမ်ႈၼၼ်ႉ ထဝ်ႈ မိူင်းတင်းသွင် ဢၼ်ပဵၼ်ထဝ်ႈမိူင်းတၢဝ်ႉလဵၵ်း လႄႈ ထဝ်ႈမိူင်းတၢဝ်ႉၶၢင် လႄႈ ၵူၼ်း ၸွမ်း ၁၈ ၵေႃႉ ပႃးဢဝ်တင်းၶူဝ်းၶွင်ငိုၼ်းတွင်း ငိုၼ်း ၂၁ ၸွၺ်ႉ၊ ၶမ်း ၃ ပၼ်းသေ ဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇထိုင်မိူင်းႁီးမိူင်းႁမ်း တီႈႁိမ်းၾင်ႇၶွင်မိူင်းလႃး။ ၵႂႃႇၶဝ်ႈထူပ်းၸဝ်ႈ လူင်ၾႃႉငႅမ်းမိူင်း ဢၼ်ပဵၼ်ငိူၼ်ႈၶိူဝ်းၶုၼ်လူး တႃႇတေယွၼ်းၸိူဝ်ႉၸဝ်ႈၸိူဝ်ႉၶုၼ် မႃး သိုပ်ႇၽွင်းငမ်းဝၢၼ်ႈ မိူင်းၵႂႃႇၼႃႈ။

ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈသႅၼ်ဝီ သႅၼ်ၸေႊ (ပီႊၶရိတ်ႉ ၉၅၈ - ၁၃၁၄)

ၸဝ်ႈၾႃႉလူင်ငမ်းမိူင်းၵေႃႈ မႅင်ႁႂ်ႈလုၵ်ႈၸၢႆး လႄႈ လၢၼ်ၸၢႆးမၼ်း 13 ၸဝ်ႈ ဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းမႃးၸူးတီႈ ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းၵေႃးသမ်ႇၽီႇ (ဢမ်ႇၼၼ် ၸၢင်ႊႁွင်ႉ ဝႃႈ ပဵၼ်ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈသႅၼ်ဝီဝဵင်းႁူဝ်တူႈ) ၊ မႃးၸွမ်းထဝ်ႈမိူင်း လႄႈ တင်းၵူၼ်းမိူင်း ၸိူဝ်းဢၼ်မႃးၶေႃယွၼ်း ၼႂ်းဝၼ်းလိူၼ်မႂ်ႇ ၇ ၶမ်ႈ ၊ ပီႊၶရိတ်ႉ ၉၅၅ ။

လုၵ်ႈၸၢႆးၸဝ်ႈၾႃႉလူင်ငမ်းမိူင်း ဢၼ်လႆႈႁႂ်ႈမႃးၽွင်းငမ်းမိူင်းသႅၼ်ဝီၸမ်း - ၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇၶၢၼ်ႇသေ မၼ်းၸဝ်ႈသမ်ႉမီးလုၵ်ႈ ၄ ၵေႃႉ။ ပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆး ဢၼ် ၵိူတ်ႇ တီႈၼၢင်းၸုမ်ႈမိူင်း။ ၶဝ်တင်းသီႇၼၼ်ႉၸမ်း - ၶုၼ်ဢၢႆႈႁူမ်ႇ၊ ၶုၼ်ၶမ်းၶႅၼ်ႇၾႃႉ၊ တၢဝ်ႉ ၶုၼ်ဝႅၼ်၊ လႄႈ ၶုၼ်ၶမ်းသႅၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။

ၸိူဝ်းလိူဝ်ထႅင် 8 ၸဝ်ႈၼၼ်ႉတႄႉၵေႃႈ ပဵၼ် “လုၵ်ႈပေႃႈၽႂ်မႄႈမၼ်း” ၼႆသေ မၢႆထိုင်ပဵၼ်လုၵ်ႈဢၼ်ဢမ်ႇ ၵိူတ်ႇတီႈၼၢင်းၸုမ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ၵိူတ်ႇတီႈၼၢင်းဢွၼ်ႇ သေ သမ်ႉမီးၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇၶၢၼ်ႇ ပဵၼ်ဢူႈၾႃႉၼၼ်ႉယူႇ။ တင်းပႅတ်ႇၸဝ်ႈၼၼ်ႉၸမ်း ၶုၼ်ၶမ်းပွင်ႇၾႃႉ၊ ၶုၼ်သႅင်ပူင်ႊၾႃႉ၊ ၶုၼ်တၢဝ်ႉၵႅၼ်ႇၶမ်း၊ ၶုၼ်တၢဝ်ႉဢဝ်ၶႂႃ၊ ၶုၼ် တၢဝ်ႉငႃးလူမ်း၊ ၶုၼ်ပႃႇဝူးထိူၼ်ႇ၊ ၶုၼ်တၢဝ်ႉလူးလိုဝ်း၊ လႄႈ ၶုၼ်ပၢၵ်ႇသိူဝ်လူင်ၸိူဝ်း ၼႆႉယဝ်ႉ။

ၼႂ်းပီႊလဵဝ်ၵၼ်ၼၼ်ႉၵွၺ်း ထဝ်ႈမိူင်းတင်းသွင်ၵေႃႈ လႆႈမွၵ်ႇႁွင်ႉဢဝ် ၸဝ်ႈ လူင်တၢႆႇၶၢၼ်ႇ ဢိၵ်ႇတင်း လုၵ်ႈ ၁၂ ၸဝ်ႈၼၼ်ႉ မႃးထိုင်တီႈ မိူင်းႁူဝ်တူႈသႅၼ်ဝီ လႄႈ ႁႂ်ႈၽွင်းငမ်းပဵၼ်ၸဝ်ႈမိူင်းၵႂႃႇယူႇ။ ထႅင်ႈပီႊၼိူင်ႈမႃး မိူဝ်ႈပီႊၶရိတ်ႉ ၉၅၆ ၼၼ်ႉ ထဝ်ႈ မိူင်းတၢဝ်ႉလဵၵ်း လႄႈ ထဝ်ႈမိူင်းတၢဝ်ႉၶၢင် လႆႈႁွင်ႉပၢင်ၵုမ်မိူင်းတႆးတင်းမူတ်း တီႈမိူင်း ႁူဝ်တူႈ တႃႇတေမွၵ်ႈၶႆႊၼေ လွင်ႈငိူၼ်ႈၸဝ်ႈၶိူဝ်းၶုၼ်။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၸင်ႇမွပ်ႈပၼ်မိူင်း လၢႆလၢႆမိူင်း တီႈၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇၶၢၼ်ႇ ႁႂ်ႈၵႂႃႇၽွင်းငမ်းၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉယူႇ ယဝ်ႉ။ လုၵ်ႈၸၢႆး ၄ သီႇၸဝ်ႈ ဢၼ်ၵိူတ်ႇတီႈ ၼၢင်းၸုမ်ႈမိူင်းၼၼ်ႉ

  1. ၶုၼ်ၶမ်းသႅၼ်ၾႃႉ - ၵႂႃႇၸွမ်းၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇၶၢၼ်ႇ ၽွင်းငမ်းမိူင်းသႅၼ် ၸေႊ။ မိူင်းသႅၼ်ၸေႊၵေႃႈ တင်ႈၶိုၼ်ႈမႃး ၼႂ်းပီႊၼၼ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇ။
  2. ၶုၼ်ဢၢႆႈႁူမ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် ၶုၼ်သႅင်ဢၢႆႈႁူမ်ႇ ၽွင်းငမ်းမိူင်းတူႈသႅၼ်ဝီ၊ မိူင်း ယေႃ၊ မိူင်းၵႅတ်ႈ၊ မိူင်းထၢမ်၊ မိူင်းၸီး၊ မိူင်းယႃႉ၊ မိူင်းမင်းၵႃႉ၊ မိူင်းမင်းၵူဝ်း၊ မိူင်းပေႃႈ၊ မိူင်းဝိုၼ်း၊ မိူင်းလူင်။
  3. ၶုၼ်ၶမ်းၶႅၼ်ႇၾႃႉ ၽွင်းငမ်းမိူင်းၵဵင်းလဝ်း(မိူင်းမိတ်ႈ) ၊ မိူင်းလႅင်း၊ မၢၼ်ႈ မေႃႇ၊ မိူင်းယၢင်း လႄႈ မိူင်းၵွင်း။
  4. တၢဝ်ႉၶုၼ်ဝႅၼ် ၽွင်းငမ်းမိူင်းယဵၼ်၊ မိူင်းယူၵ်ႇ၊ မိူင်းတၢတ်ႇ၊ မိူင်းမေႃႇ လႄႈ မိူင်းႁူၺ်ႈ။

လုၵ်ႈၸၢႆးထႅင်ႈ ၈ ၸဝ်ႈ ဢၼ်ၵိူတ်ႇတီႈၼၢင်းဢွၼ်ႇတႄႉၵေႃႈ လႆႈၵႂႃႇၽွင်း ငမ်းမိူင်းၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉယူႇ။

  1. ၶုၼ်ၶမ်းပွင်ႇၾႃႉ ၽွင်းငမ်းမိူင်းၵႃလိုဝ်းဝဵင်းသိူဝ်
  2. ၶုၼ်သႅင်ပူင်ၾႃႉ ၽွင်းငမ်း မိူင်းၵိုင်ၵႂၢႆးၶမ်း၊ လႃႈပမ်း
  3. ၶုၼ်တၢဝ်ႉၵႅၼ်ၶမ်း ၽွင်းငမ်း မိူင်းယွင်ႁူၺ်ႈ၊ ၼွင်မွၼ်၊ သထုင်ႇ၊ လႄႈ မိူင်းပၢႆး
  4. ၶုၼ်တၢဝ်ႉဢဝ်ၶႂႃ ၽွင်းငမ်းမိူင်းၼၢႆး၊ ၵဵင်းၶမ်း၊ ၵဵင်းတွင်း၊ မွၵ်ႇမႂ်ႇ
  5. ၶုၼ်တၢဝ်ႉငႃးလူမ်း ၽွင်းငမ်းမိူင်းမၢဝ်း၊ မိူင်းလႃႈ၊ ၸေႊၾၢင်၊ မိူင်းဝၼ်း၊ မိူင်းတီး၊ မိူင်းၶိူဝ်း၊ လႄႈ မိူင်းၶွၼ် ၆. ၶုၼ်ပႃႇဝူးထိူၼ်ႇ ၽွင်းငမ်းမိူင်းတိင်၊ ၵိုင်မႃႉ၊ မိူင်းၶႅင်
  6. တၢဝ်ႉလူးလိုဝ်း ၽွင်းငမ်းမိူင်းႁိုမ်း၊ မိူင်းယၢင်း၊ မိူင်းၶႃ၊ တႃယႃႉ (ၸၢၼ်း တႃႈ)
  7. ၶုၼ်ပၢၵ်ႇသိူဝ်လူင် ၽွင်းငမ်းမိူင်းသုမ်ႇသၢႆႇ(မိူင်းလူင်)။ ၵူၺ်းၼႃႇ ၵိၼ်မိူင်း လႆႈသၢမ်ပီႊၵူၼ်းမိူင်းဢမ်ႇ ပဵင်းပေႃးၸႂ်တၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈသေ ၸင်ႇလႆႈၶၢႆႉၵႂႃႇ ငမ်းမိူင်း မိူင်းၸိတ်ႇ၊ မိူင်းပွၼ်။

ၼႂ်းပီႊလဵဝ်ၵၼ်ၼၼ်ႉၵွၺ်း မႅၼ်ႈမိူဝ်ႈပီႊၶရိတ်ႉ ၉၅၇ ၼၼ်ႉၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇ ၶၢၼ်ႇ လႆႈသၢင်ႈဝဵင်းသႅၼ် ၸေႊ ၶိုၼ်ႈမႃးမႂ်ႇမႂ်ႇထႅင်ႈ။ ႁႂ်ႈမိူင်းသႅၼ်ၸေႊ ပဵၼ်ငဝ်ႈ ငုၼ်း မိူင်းတႆးတင်းလၢႆ တႅၼ်းတၢင်တီႈမိူင်းလူင်ၵဝ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်ဝဵင်းႁူဝ်တူႈ တီႈဢၼ်ထဝ်ႈ မိူင်းတၢဝ်ႉလဵၵ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈမိူင်းဝႆႉယူႇ။ သႅၼ်ၸေႊၼႆႉ လႆႈဝႃႈပဵၼ်မိူင်းယႂ်ႇလူင် ၼိူဝ်ၼႃႈ ၾႃႉမိူင်းတႆးၵူႊတီႈတီႈ။ မိူင်းဢၼ်ၶိုၼ်ႈၸူးတေႃႇ မိူင်းသႅၼ်ၸေႊၵမ်းသိုဝ်ႈၸမ်း သီႇ ပေႃႉ၊ မိူင်းတုင်၊ မိူင်းၶိူဝ်း၊ မိူင်းၵိုင်၊ လၢႆးၶႃႈ၊ မိူင်းပဵင်း၊ မိူင်းၼွင်၊ မိူင်းသူႈ၊ မိူင်းၸၢင်၊ မိူင်း ႁၢင်၊ မိူင်းလိူၼ်း၊ ဝဵင်းလိူၼ်(ၵဵင်းလိူၼ်)၊ လႄႈ မိူင်းပၢတ်ႇ။

မီးၶေႃႈၾၢင်ႉၵႅမ်းမႅၼ်ႈယူႇလၢႆလွင်ႈ။ ၶေႃႈဢွၼ်တၢင်းသုတ်းတႄႉ ပေႃးမီး လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊၶိူဝ်းၶုၼ် ဢမ်ႇၼၼ် လႅၵ်ႈလၢႆႊၽူႈၽွင်းငမ်းၸိုင် ၵႆႉမီးလွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈ ဝဵင်းမႂ်ႇ။ ဝဵင်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉၵေႃႈ သမ်ႉပဵၼ်မိူင်းဢၼ်မီး ႁူဝ်ႉလွမ်ႉႁွပ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈ လွင်ႈၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇၶၢၼ်ႇၵေႃႈ တေႃႈၼင်ႇၼၼ်ယဝ်ႉ။ မၼ်းၸဝ်ႈႁႂ်ႈၶုၼ်ဢၢႆႈႁူမ်ႇ ၽွင်းငမ်းမိူင်းႁူဝ်တူႈ ဢၼ်ယၢမ်ႈပဵၼ်ဝဵင်းငဝ်ႈငုၼ်းမိူင်းတႆး ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းသႅၼ်ဝီ မႃးဢွၼ်တၢင်း။ တူဝ်မၼ်း ၸဝ်ႈသမ်ႉ ၵႂႃႇသၢင်ႈဝဵင်းသႅၼ်ၸေႊလႄႈ တေလႆႈသွၼ်ႇဝႃႈ မိူင်းသႅၼ်ၸေႊၼႆႉ သိုပ်ႇပဵၼ်ငဝ်ႈၵၢင်ႊ ၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းၵႂႃႇယူႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၶေႃႈထီႈသွင် ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈသႅၼ်ဝီ ၽၢႆႈတႂ်ႈၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇၶၢၼ်ႇၼႆႉ ၸၢင်ႊႁိၵ်ႈႁွင်ႉလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းသႅၼ်ဝီ ထီႈသွင်၊ ဢမ်ႇၼၼ် ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈမိူင်းသႅၼ်ဝီသႅၼ်ၸေႊ။ ႁွင်ႉႁိၵ်ႈၵိုၵ်းၸွမ်း ၸိုဝ်ႈၸေႊလူင် ဢမ်ႇၼၼ် ဝဵင်းဢၼ်ပဵၼ်ငဝ်ႈၵၢင်ႊၵၢၼ်ၽွင်းငမ်း။ မိူင်းသႅၼ်ဝီ ပွၵ်ႈဢွၼ်တၢင်း ဢၼ်ၽွင်းငမ်း ၵၼ်မႃးတေႃႇထိုင်ပေႃးသုတ်းၶိူဝ်းၶုၼ်သေ မီးထဝ်ႈမိူင်းတူၺ်းထိုင်ၽွင်းငမ်းၼၼ်ႉ ႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ မိူင်းသႅၼ်ဝီၵေႃး သမ်ႇၽီႇ ဢမ်ႇၼၼ် ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈသႅၼ်ဝီဝဵင်းႁူဝ်တူႈ ဢၼ်ႁိၵ်ႈႁွင်ႉၵိုၵ်းၸွမ်း ဝဵင်းႁူဝ်တူႈ ဢၼ်ပဵၼ်ငဝ်ႈၵၢင်ႊ ၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၼ်းပွင်ႇဝႃႈ ပေႃးႁဝ်းႁိၵ်ႈႁွင်ႉတေႃႇ မိူင်းသႅၼ်ဝီၼၼ်ႉ လူဝ်ႇလႆႈပႃးၶၢဝ်းယၢမ်းၵၢပ်ႈ ပၢၼ်ဢၼ်တႅတ်ႈတႅတ်ႈ၊ ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ တီႈဢေႇသုတ်းမၼ်း လူဝ်ႇလၢတ်ႈပႃးၸိုဝ်ႈ ငဝ်ႈငုၼ်းၵၢၼ်ၽွင်းငမ်း ၼင်ႇ ႁိုဝ်ပေႃးတေတိူဝ်းၸႅင်ႈလႅင်းဝႃႈ မၢႆထိုင်မိူင်းသႅၼ်ဝီ မိူဝ်ႈၵၢပ်ႈယၢမ်းပၢၼ်လႂ် ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၶေႃႈထီႈသၢမ် ၾၢင်ႉၵႅမ်းလႆႈဝႃႈ ႁူဝ်မိူင်းတႆး ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်းၼၼ်ႉ မီး ယူႇဢမ်ႇပူၼ်ႉလၢႆမိူင်း။ ယဝ်ႉၵေႃႈ လႆႈမွပ်ႈပၼ်ႁႂ်ႈလုၵ်ႈၸၢႆးၶုၼ်ၵႂႃႇၽွင်းငမ်း။ လုၵ်ႈ ၸၢႆးၸိူဝ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၼၢင်းၸုမ်ႈၼၼ်ႉ ၵႆႉလႆႈၵႂႃႇၽွင်းငမ်း မိူင်းယႂ်ႇ လႄႈ မိူင်းဢၼ် လမ်ႇလွင်ႈတေႉတေႉ မိူၼ်ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ မိူင်းႁူဝ်တူႈ၊ မိူင်းၵဵင်းလဝ်း၊ လႄႈ မိူင်းယဵၼ်။ မိူင်း ဢၼ်တၢမ်းသေ လမ်ႇလွင်ႈလူင်းမႃး ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ မိူင်းၼၢႆး၊ မိူင်းယွင်ႁူၺ်ႈ၊ မိူင်း မၢဝ်း၊ မိူင်းၵႃလိုဝ်းဝဵင်းသိူဝ်၊ မိူင်းႁိုမ်း ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉတႄႉ ႁႂ်ႈလုၵ်ႈၸၢႆးၸိူဝ်း ၵိူတ်ႇမႃး တီႈၼၢင်းဢွၼ်ႇၵႂႃႇၽွင်းငမ်း။ မိူင်းလဵၵ်ႉလဵၵ်ႉလွၵ်ႉလွၵ်ႉတၢင်းတႄႉၵေႃႈ ၸင်ႇၵွၺ်ႈ ၶိုၼ်းၶိုၼ်ႈၸူးတေႃႇ မိူင်းၸိူဝ်းၼင်ႇဝႃႈမႃးၼၼ်ႉဢဝ်ယူႇယဝ်ႉ။

ၶေႃႈထီႈသီႇ မိူင်းသႅၼ်ဝီဝဵင်းသႅၼ်ၸေႊၼႆႉ မီးၸိုဝ်ႈပႃႇလီႉဝႃႈ သီႇရီႉရတ်ႉ ထမႁႃႇၵမ်ႇပေႃးၸသေၼႃၵၼီ ၵေႃးသမ်ႇၽီႇ ဢမ်ႇၼၼ် မိူင်းမွၵ်ႇၶၢဝ်ၵေႃးသမ်ႇၽီႇ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ မိူင်းမၢဝ်းၵေႃႈ မီးၸိုဝ်ႈဢၼ်ဝႃႈ မိူင်းမွၵ်ႇ ၶၢဝ်မၢဝ်းလူင်ၵေႃးသမ်ႇၽီႇ။ ၵေႃး သမ်ႇၽီႇၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ၸိုဝ်ႈဢၼ်ႁိၵ်ႈႁွင်ႉထပ်းၵၼ်ပႅတ်ႈ။ ၵူၺ်းၼႃႇ သင်ၸိူဝ်ႉ ထတ်း သၢင်တူၺ်းလီလီၸိုင် တေလႆႈႁၼ်ဝႃႈ မိူင်းလႂ်ၼင်ႇမိူင်းၼၼ်ႉ မီးဝဵင်းငဝ်ႈၵၢင်ၵၢၼ် ၽွင်းငမ်း ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ႁႅင်းပွင်ႊၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းၶဝ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႈပၢၼ်လဵဝ် ၵၼ်ၼႆႉ ၸၢင်ႊႁၼ်လႆႈၸႅင်ႈလႅင်းလီယူႇ။ သမ်ႉထႅင်ႈ မိူင်းမွၵ်ႇၶၢဝ်ၵေႃးသမ်ႇၽီႇ ဢၼ် မီးမႃးမိူဝ်ႈၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊၶရိတ်ႉ ၁၀ ၼၼ်ႉ ပဵၼ်မိူင်းၵေႃးသမ်ႇၽီႇ ဢၼ်ၽူႈႁူႉမေႃ ၸၢဝ်းၶႄႇၶဝ်ႁိၵ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ ပဵၼ်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ႊၸၢဝ်းတႆး ဢၼ်မီးမိူင်းယႂ်ႇမိူင်းလူင် ၄ မိူင်းႁွမ်းပွမ်းၵၼ်ဝႆႉ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ မိူင်းမၢဝ်း၊ မိူင်းယၢင်း၊ မိူင်းသႅၼ်ၸေႊ (ၶျိင်းသိုဝ်ႉ) လႄႈ သႅၼ်ဝီ။ ပေႃးတူၺ်းပိူင်ၾၢင်ၵၢၼ်ဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းတႆး ဢၼ်မီးမိူင်းႁွမ်းပွမ်း ၸိူင်ႉၼႆၸိုင် လႅပ်ႈတေဢမ်ႇၸႂ်ႈဝႃႈ ပဵၼ်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ႊ ဢၼ်မိူင်းလႂ်ၼင်ႇမိူင်းၼၼ်ႉ မီး ထၢၼ်ႈတၼ်းႁဵင်းၸမ်ပဵင်းမိူၼ်ၵၼ်၊ လႅပ်ႈတေပဵၼ် ၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းဢၼ်မီးလၢႆ လၢႆၸၼ်ႉသေ ၶိုၼ်းဝၢင်းၵွမ်းၸူး တေႃႇမိူင်းငဝ်ႈၵၢင်ႊ မိူၼ်ၸိူဝ်ႉၼင်ႇတၢင်ႇမိူင်း ဢၼ် မီးမႃးၼႂ်းၵၢပ်ႈလဵဝ်ပၢၼ်လဵဝ်ၵၼ်ၵွၺ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။

ၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇၶၢၼ်ႇ ၽွင်းငမ်းမိူင်းသႅၼ်ဝီ ဝဵင်းသႅၼ်ၸေႊ ၶၢဝ်းယၢမ်းတင်း ႁိုင်။ ၸဝ်ႈၶမ်းၶႅၼ်ႇၾႃႉ ဢၼ် ပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆးဢၢႆႈ ဢၼ်မုင်ႈမွင်းဝႆႉႁႂ်ႈသိုပ်ႇပုတ်ႈၼင်ႈ မိူင်းၼၼ်ႉသမ်ႉ လႆႈၼွၼ်းၽႄးၵႂႃႇဢွၼ်တၢင်း။ မိူဝ်ႈၸဝ်ႈ လူင်တၢႆႇၶၢၼ်ႇၼွၼ်းၽႄးၵႂႃႇ ၼႂ်းပီႊပုတ်ႉထ ၁၆၁၀ (ပ.ၶ ၁၀၆၇) ၼၼ်ႉ ၶုၼ်ၵႂၢၼ်းၽွင်းမိူင်းတင်းလၢႆ ၸင်ႇမွၵ်ႇႁွင်ႉ ဢဝ်ၶုၼ်တၢဝ်ႉၽႃပွင်ႇ မိူင်းယဵၼ်မႃးသိုပ်ႇၼင်ႈၵိၼ်မိူင်းသႅၼ် ၸေႊယူႇ ယဝ်ႉ။

ၸဝ်ႈၶုၼ်တၢဝ်ႉၽႃပွင်ႇ(လၢၼ်ၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇၶၢၼ်ႇ)ပဵၼ်လုၵ်ႈတၢဝ်ႉၶုၼ်ဝႅၼ် (လုၵ်ႈၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇၶၢၼ်ႇ) ၼႆႉ လႆႈႁပ်ႉတႅင်ႈတင်ႈၵႂႃႇၽွင်းငမ်းမိူင်းယဵၼ် ၸဵမ်မိူဝ်ႈ ပီႊပုတ်ႉထ ၁၄၄၉ (ပ.ၶ ၉၀၆) မိူဝ်ႈၽွင်းလုၵ်ႉတၢင်းမိူင်းႁီးမိူင်းႁမ်းမႃး ၸွမ်းတင်း လုၵ်ႈၸၢႆးၸဝ်ႈ ၶုၼ်တၢင်ႇၵေႃႉထႅင်ႈ ၁၁ တူၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈတၢဝ်ႉၶုၼ်ဝႅၼ် ၼွၼ်းၽႄးၵႂႃႇ ၼၼ်ႉ ၼႂ်းပီႊပုတ်ႉထ ၁၅၂၃ (ပ.ၶ ၉၈၀) ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈတၢဝ်ႉၽႃပွင်ႇ လႆႈသိုပ်ႇၽွင်းငမ်းမိူင်းယဵၼ်။ ၸဝ်ႈတၢဝ်ႉၽႃပွင်ႇ မီးလုၵ်ႈၸၢႆးၸဝ်ႈၼိူင်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၸဝ်ႈတၢႆႇပူင်ႇ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈပူႇသိုင်ႇၶုၼ် ၵႂၢၼ်းၽွင်းမိူင်း မႃးမွၵ်ႇႁွင်ႉၵႂႃႇၽွင်းငမ်းမိူင်း ဝဵင်းသႅၼ် ၸေႊၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၶုၼ်တၢဝ်ႉၽႃပွင်ႇႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်ၵဝ်ႇထဝ်ႈၵႄႇယဝ်ႉလႄႈ ၸင်ႇလႆႈသူင်ႇၸဝ်ႈတၢႆႇပူင်ႇၵႂႃႇၽွင်း ငမ်း တႅၼ်းတၢင်ယူႇယဝ်ႉ။

ၶုၼ်တၢႆႇပူင်ႇ မီးလုၵ်ႈၸၢႆး ၃ ၸဝ်ႈ။ ၼၼ်ႉၸမ်း ၶုၼ်ၽိူဝ်ႇၸင်ႇၶင်ႇ၊ ၶုၼ်တၢႆႇလူင်၊ လႄႈ ၶုၼ်ၽၢင်ၶမ်း။ ၶုၼ်တၢႆႇပူင်ႇ ၸႂ်ႈလုၵ်ႈၸၢႆးထီႈသွင် ဢၼ်ပဵၼ် ၶုၼ်တၢႆႇလူင်ၼၼ်ႉ ယူႇမိူင်းယဵၼ်သေ ႁႂ်ႈသိုပ်ႇၽွင်းငမ်းမိူင်းယဵၼ် တႅၼ်းတၢင်တၢဝ်ႉ ၽႃပွင်ႇ။ တူဝ်ၸဝ်ႈတၢႆႇပူင်ႇတႄႉ ပႃးဢဝ်တင်းလုၵ်ႈၸၢႆးလူင်မၼ်း ၶုၼ်ၽိူဝ်ႇၸင်ႇၶင်ႇ လႄႈ လုၵ်ႈၵေႃႉလိုၼ်းမၼ်း ၶုၼ်ၽၢင်ၶမ်းသေ ၵႂႃႇဝဵင်းသႅၼ်ၸေႊ။ ၶုၼ်တၢႆႇပူင်ႇ လႆႈ ၽွင်းငမ်းမိူင်းသႅၼ်ၸေႊ ၼႂ်းပီႊ ၶရိတ်ႉ ၁၀၆၇ ။

မိူင်းသႅၼ်ဝီ ဝဵင်းသႅၼ်ၸေႊ တႅၵ်ႇတႅၵ်ႇယၢႆႈယၢႆႈ

ဝၢႆးသေ သုတ်းပၢၼ်ၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇၶၢၼ်ႇယဝ်ႉ မိူင်းသႅၼ်ဝီ ဝဵင်းသႅၼ်ၸေႊ ၵေႃႈ တႄႇဢၼ်ငိူၼ်ႈႁွၺ်း လွင်ႈတႅၵ်ႈယၢႆႈမႃး။ လွင်ႈတႅၵ်ႈယၢႆႈၼၼ်ႉ တႄႇမႃးၼႂ်း ပၢၼ်ၸဝ်ႈၶုၼ်တၢႆႇပူင်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်ၽူႈသိုပ်ႇၽွင်းငမ်းမိူင်း သႅၼ်ၸေႊ။ ၸဝ်ႈၶုၼ်တၢႆႇ ပူင်ႇ လႆႈၽွင်းငမ်းမိူဝ်ႈမိူင်းႁွမ်းမိူင်းပွမ်းတင်းမူတ်း၊ ဝဵၼ်ႉသေ မိူင်းမိတ်ႈ၊ မိူင်းၵွင်း၊ မိူင်း ယၢင်း၊ ၵႃလိုဝ်းဝဵင်းသိူဝ်၊ မိူင်းၵႂၢႆးၶမ်း၊ လႄႈ မၢၼ်ႈမေႃႈ။ မိူင်းၸိူဝ်းၼႆႉသမ်ႉ လႆႈ ဢွၵ်ႇပဵၼ်မိူင်းလွတ်ႈလႅဝ်းႁင်းၶေႃ သေ ဢမ်ႇသိုပ်ႇဝၢင်းၵွမ်းၸူးတေႃႇမိူင်းသႅၼ်ၸေႊ ယဝ်ႉ။

လွင်ႈၶွင်ႉၶမ်ပွၵ်ႈၼၼ်ႉၼႆႉ လူဝ်ႇလႆႈတူၺ်းၵႆလိုၵ်ႉထိုင် ပိုၼ်းပိုၼ်ႉလင်မိူဝ်ႈ ပွၵ်ႈဢွၼ် တၢင်း မိူဝ်ႈပီႊပုတ်ႉ ထလႆႈ ၁၄၄၉(ပ.ၶ ၉၀၆) ဢၼ်ၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇၶၢၼ်ႇ လႆႈႁႂ်ႈလုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်း ၸိုဝ်ႈၶုၼ်ၶမ်းၶႅၼ်ႇၾႃႉ ၵႂႃႇၽွင်းငမ်းမိူင်းၵဵင်းတၢဝ်း (မိူင်းမိတ်ႈ) သေ သိုပ်ႇမႃး ၶုၼ်ၶမ်းၶႅၼ်ႇၾႃႉ မီးလုၵ်ႈၸၢႆးသမ်ၵေႃႉ - ၶုၼ်တႃႇၵႃႇ၊ ၶုၼ်ယီႈဢွင်ႇ၊ လႄႈ ၶုၼ်သၢမ်သိူဝ်။ မိူဝ်ႈၶုၼ်ၶမ်းၶႅၼ်ႇၾႃႉ သုတ်းမုၼ်ၵႂႃႇၼႂ်းပီႊပုတ်ႉထ ၁၆၁၀ ၼၼ်ႉ ၶုၼ်တႃႇၵႃႇ လႆႈသိုပ်ႇပုတ်ႈၼင်ႈမိူင်း။

ၶုၼ်သၢမ်သိူဝ် ဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉလိုၼ်းၼၼ်ႉသမ်ႉ ပူႇသိုင်ႇၶုၼ်ၵႂၢၼ်း ၽွင်းမိူင်းၶဝ်တၢင်းမိူင်းၵႃလိုဝ်း ဝဵင်းသိူဝ် မွၵ်ႇႁွင်ႉၵႂႃႇငမ်းမိူင်းၵႃလိုဝ်းဝဵင်းသိူဝ်။ ယွၼ်ႉ ဝႃႈ ၶုၼ်ၶမ်းပွင်ႇၾႃႉ ၸဝ်ႈမိူင်းၵႃလိုဝ်းဝဵင်းသိူဝ် ဢၼ်ပဵၼ် လုၵ်ႈၸၢႆးၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇၶၢၼ်ႇ လႆႈသုတ်းမုၼ်ၵႂႃႇသေ သမ်ႉဢမ်ႇမီးလုၵ်ႈၸၢႆးဢၢႆႈလႂ်သိုပ်ႇပုတ်ႈၼင်ႈမိူင်းၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။

ပေႃးတူၺ်းၸိူင်ႉၼႆၸိုင် ၶုၼ်တႃႇၵႃႇ လႄႈ ၶုၼ်တၢႆႇပူင်ႇၼႆႉ ၽႂ်ၽႂ်ၵေႃႈ ပဵၼ် ငိူၼ်ႈသၢႆၶိူဝ်းၶုၼ် ၸဝ်ႈလူင် တၢႆႇၶၢၼ်ႇၵမ်းသိုဝ်ႈ။ ယွၼ်ႉဝႃႈ ၸဝ်ႈဢူႈတင်းသွင်ၶႃၵေႃႈ ပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆး ၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇၶၢၼ် ဢၼ်ၵိူတ်ႇမႃးတီႈ ၼၢင်းၸုမ်ႈမိူင်းၼင်ႇၵၼ်။ ၵူၺ်း ၼႃႇ ပေႃးတေသွၼ်ႇတူၺ်း ပၢၼ်သွင်ၶႃတူၺ်းၸိုင် လႅပ်ႈတေပဵၼ်လႆႈဝႃႈ ၸဝ်ႈၶုၼ် တႃႇၵႃႇ သွၼ်ႇဝႃႈ တူဝ်ၵဝ်ႇပဵၼ်လၢၼ်ဢၼ်သိုပ်ႇမႃးတီႈၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇၶၢၼ်ႇ၊ မီးတၼ်း ႁဵင်းပဵင်းၵၼ်တင်း ၸဝ်ႈတၢႆႇပူင်ႇသေ သမ်ႉၸူဝ်ႊၶူပ်ႇယႂ်ႇသေ ၸဝ်ႈတၢႆႇပူင်ႇ။ သေဢမ်ႇ ၵႃး လႆႈငမ်းမိူင်းဢၼ်ထၢၼ်ႈမိူင်းပဵင်းၵၼ်။ ၽွင်းမိူဝ်ႈဢၼ်ၶုၼ်တႃႇၵႃႇ သမ်ႉပေႃးငမ်း မိူင်းမိတ်ႈဝႆႉယူႇယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၶုၼ်တၢႆႇပူင်ႇ ယင်းတိုၵ်ႉပဵၼ်ၵႅမ်မိူင်းတၢဝ်ႉ ၽႃပွင်ႇၵွၺ်း၊ ယင်ႊပႆႇလႆႈၶိုၼ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈမိူင်းသင်။ မိူဝ်ႈၶုၼ်တၢႆႇပူင်ႇ လႆႈၵႂႃႇၼင်ႈဝဵင်းသႅၼ်ၸေႊ ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၶုၼ်တႃႇၵႃႇ ဢမ်ႇပဵင်းပေႃးၸႂ်။ ၵွပ်ႈလွင်ႈၼႆႉလႄႈ ၸင်ႇႁဵတ်းႁႂ်ႈၶုၼ် တႃႇၵႃႇ ဢမ်ႇယွမ်းယူႇတႂ်ႈၽွင်းငမ်းမိူင်းသႅၼ် ၸေႊ ဢၼ်မီးၶုၼ်တၢႆႇပူင်ႇ ပဵၼ်ၸဝ်ႈ ၾႃႉယူႇ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၽွင်းၶုၼ်တႃႇၵႃႇၵေႃႈ သမ်ႉပေႃးလႆႈၽွင်းငမ်းမိူင်းၵဵင်း လဝ်းမိူင်း မိတ်ႈဝႆႉယူႇၼင်ႇၵဝ်ႇၼၼ်ႉ ၼွင်ႉလိုၼ်းမၼ်းၸဝ်ႈသမ်ႉ ၽၢႆႇမိူင်းၵႃလိုဝ်းဝဵင်းသိူဝ် မႃးႁွင်ႉၵႂႃႇၼင်ႈ မိူင်းလႄႈ ၸင်ႇဝႃႈ ဢမ်ႇလီဢၢမ်းသင် ဢၼ်မိူင်းမိတ်ႈ၊ ၵႃလိုဝ်း ဝဵင်း သိူဝ် လႄႈ လၢႆလၢႆမိူင်း ဢၼ်ယူႇၽၢႆႇတႂ်ႈ ၽွင်း ငမ်းၶွင်ပီႈၼွင်ႉတင်းသွင်တူၼ်ၼႆႉႁူမ်ႈ ၵၼ်သေ တင်ႈယူႇလွတ်ႈလႅဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ

လွင်ႈဢၼ်သူင်ႇလုၵ်ႈလုၵ်ႈလၢင်းလၢင်း ၵႂႃႇၽွင်းငမ်း မိူင်းတႂ်ႈမိူင်းၼိူဝ်ၼႆႉ ဝၢႆးမႃး ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်လွင်ႈၸႅၵ်ႇ ၸၼ်ႉၸႅၵ်ႇထၢၼ်ႈ ၸႅၵ်ႇၸူဝ်ႊၸႅၵ်ႇသႅၼ်းၵၼ်မႃး၊ မီးလွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄၵၼ်ဝႃႈ ၽႂ်တိူဝ်းၸမ်ၸႂ်ၽႂ် ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉမႃး။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ် လွင်ႈဢမ်ႇယွမ်းတေႃႇၵၼ်မႃး။ လွင်ႈၼႆႉ ၸၢင်ႊသွၼ်ႇလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈတၢင်းဢၼ် ၼိူင်ႈ ဢၼ်ၶႄႉၵၼ်တင်ႈပဵၼ်မိူင်းလွတ်ႈလႅဝ်းၽႂ်မၼ်း။ မိူင်းလႂ် တိူဝ်းၵႅၼ်ႇၶႅင်မႃး ၵေႃႈ သွၼ်ႇဝႃႈ တူဝ်ၵဝ်ႇမီးတၼ်းႁဵင်း၊ မီးထၢၼ်ႈ လႄႈ တိူဝ်းမီးလွင်ႈၼပ်ႉ သွၼ်ႇပဵၼ် ငိူၼ်ႈ ၸဝ်ႈၶိူဝ်းၶုၼ်၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ မီးလွင်ႈၸမ်ၸႂ်ၵၼ်တင်းၸဝ်ႈၾႃႉ တူၼ်ဢွၼ်တၢင်း ဢၼ်ၽွင်းငမ်းမိူင်းလူင် တိူဝ်းလိူဝ်ၼႆယဝ်ႉ။ မိူၼ်ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၵိူတ်ႇ ပဵၼ်တီႈ လွင်ႈမိူင်းၵႃလိုဝ်းဝဵင်းသိူဝ်၊ လႄႈ ဢၼ်တေၵိူတ်ႇပဵၼ်မႃးထႅင်ႈဝၢႆးလင် လၢႆ လၢႆပွၵ်ႈၼႂ်းသၢႆပိုၼ်းတႆး ၼင်ႇတေလႆႈႁၼ်ၵႂႃႇ ထႅင်ႈၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။

ၶုၼ်တႃႇၵႃႇမိူင်းမိတ်ႈၼႆႉ မိူဝ်ႈၶိုၼ်ႈၽွင်းငမ်းမိူင်းမိတ်ႈၵဵင်းတၢဝ်း ၼႂ်းပီႊ ပုတ်ႉ ထ ၁၆၆၁ (ပ.ၶ ၁၁၁၈) ၼၼ်ႉ မၼ်းၵေႃႈ လႆႈၶၢႆႉၵႂႃႇတင်ႈဝဵင်းမႂ်ႇတီႈ ဝဵင်းၸုၼ် ၵူဝ်း။ ၶုၼ်တႃႇၵႃႇ မီးလုၵ်ႈၸၢႆးၵေႃႉၼိူင်ႈသေ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၶုၼ်ၵုမ်း။ မိူဝ်ႈၸဝ်ႈၾႃႉ လူင်ၶုၼ်တႃႇၵႃႇသုတ်းမုၼ်းၵႂႃႇၼႂ်းပီႊပုတ်ႉထ ၁၇၂၈/ ပီႊၶရိတ်ႉ ၁၁၈၅ ၼၼ်ႉ ၶုၼ် ၵုမ်းၵေႃႈ လႆႈၶိုၼ်ႈၼင်ႈ မိူင်းမိတ်ႈ ဝဵင်းၸုၼ်ၵူဝ်းတႅၼ်းတၢင်။ ၶုၼ်ၵုမ်းသမ်ႉ မီးလုၵ်ႈ ၸၢႆးၵေႃႉၼိူင်ႈ ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၶုၼ်ယီႊၵႂၢႆးၶမ်း။

ၶုၼ်သၢမ်သိူဝ် ဢၼ်ပဵၼ်ၼွင်ႉၸၢႆးၶုၼ်တႃႇၵႃႇ ဢၼ်ၵႂႃႇၽွင်းငမ်းမိူင်းၵႃ လိုဝ်း ဝဵင်းသိူဝ်တႅၼ်းတၢင် ၶုၼ်ၶမ်းပူင်ႇၾႃႉၼၼ်ႉသမ်ႉ မီးလုၵ်ႈၸၢႆး ၸိုဝ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ ၶုၼ်တိင်ႇ။ ၶုၼ်တိင်ႇလႆႈသိုပ်ႇၽွင်းငမ်းမႃးသေ၊ မီးလုၵ်ႈယိင်း ၸိုဝ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ ၼၢင်းဢီႇ ပုမ်ႇ။ ၼၢင်းဢီႇပုမ်ႇၼႆႉ ဝၢႆးလင်မႃး လႆႈမီးလွင်ႈႁၵ်ႉၽႂ်ႇတင်းၶုၼ်ယီႊၵႂၢႆးၶမ်းသေ လႆႈ သွၼ်ႉ မိင်ႈၵူပ်ႉၵူႈၵၼ်ယူႇယဝ်ႉ။

မိူင်းႁွမ်းပွမ်းထႅင်ႈမိူင်းၼိူင်ႈၶွင် မိူင်းသႅၼ်ဝီဝဵင်းသႅၼ်ၸေႊ ဢၼ်ဝၢႆးလင် မႃး တိူဝ်းမီးထၢၼ်ႈငၢၼ်းဢၼ် လမ်ႇလွင်ႈၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်မိူင်းမၢဝ်းယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ တႄႉ မိူင်းမၢဝ်းပဵၼ်မိူင်းႁွမ်းပွမ်း ဢၼ်ပဵၼ်ထၢၼ်ႈထီႈသွင် ၵွၺ်း။ ၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇ ၶၢၼ်ႇ လႆႈသူင်ႇလုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်း ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ တၢဝ်ႉငႃးလူမ်း ၵေႃႉဢၼ်ၵိူတ်ႇတီႈ ၼၢင်း ဢွၼ်ႇၵႂႃႇၽွင်းငမ်းမိူင်းမၢဝ်း ၼႂ်းပီႊၶရိတ်ႉ ၉၅၆ ။ တၢဝ်ႉငႃးလူမ်း လႆႈၼင်ႈ မိူင်းမၢဝ်းတီႈဝဵင်းတိုင်း။ မၼ်းမီးလုၵ်ႈ ၸၢႆးၵေႃႉၼိူင်ႈ ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၶုၼ်တုမ်း။ ၶုၼ်တုမ်း လႆႈ သိုပ်ႇတၢဝ်ႉငႃးလူမ်းၼင်ႈမိူင်းသေ ၶိုၼ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၸဝ်ႈၾႃႉလူင်ႁူမ်ႇမိူင်း။ ၸဝ်ႈ ၾႃႉလူင် မီးလုၵ်ႈယိင်းၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၸဝ်ႈၼၢင်းမွၼ်းလႃႈ လႄႈ လုၵ်ႈၸၢႆးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၶုၼ် ၵေႃႇလၢၼ်း ။

ၼႂ်းပၢၼ်လဵဝ်ၵၼ်ၼႆႉယဝ်ႉ ဢၼ်ၸဝ်ႈဢၼေႃႇရထႃႇမိူင်းပူးၵမ်ႇ လႆႈဢွၵ်ႇ ၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇပၢင်း ၶဵဝ်ႈၵႅဝ်ႈငႃးသႅင် ဢၼ်ထႃႇပၼႃႇဝႆႉတီႈၵွင်းမူး တီႈမိူင်းတႃႇလီး မိူဝ်ႈ မွၵ်ႈပီႊၶရိတ်ႉ ၉၅၆ ၊ ၸဝ်ႈဢၼေႃႇရထႃႇ လႆႈမႃးဝႄႉမိူင်းမၢဝ်း။ ၸဝ်ႈၾႃႉလူင်ႁူမ်ႇ မိူင်း လႆႈဢဝ်လုၵ်ႈယိင်းမၼ်းၸဝ်ႈၼၢင်းမွၼ်းလႃႈ သွၼ်ႉမိင်ႈၵၼ်တင်းၸဝ်ႈဢၼေႃႇ ရထႃႇ ၸွမ်းၼင်ႇၼႂ်းပိုၼ်းမၢၼ်ႊၶဝ် တႅမ်ႈမၢႆဝႆႉၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။

ၶိူဝ်းသိုပ်ႇၶုၼ်တၢဝ်ႉငႃးလူမ်း လႆႈသုတ်းသဵင်ႈၵႂႃႇမိူဝ်ႈပီႊၶရိတ်ႉ ၁၀၉၅။ ၶုၼ် ၵႂၢၼ်းၽွင်းမိူင်း ၸင်ႇလႆႈဢုပ်ႇ ဢူဝ်းၵၼ်သေ ဢွၵ်ႇတၢင်းၵႂႃႇႁႃ ၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇပူင်ႇ ဝဵင်း သႅၼ်ၸေႊ တႃႇၵႂႃႇယွၼ်းၸဝ်ႈၶေႃၶုၼ်မႃးၽွင်းငမ်းမိူင်းမၢဝ်း။

ၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇပူင်ႇသမ်ႉ မိူဝ်ႈယၢမ်းၼင်ႇၼၼ် လိူဝ်မီးဝႆႉယူႇလုၵ်ႈၸၢႆး ၂ ၵေႃႉ ဢၼ်မႃးယူႇၸွမ်းမၼ်း ၸဝ်ႈတီႈဝဵင်းသႅၼ်ၸေႊ။ လုၵ်ႈၵေႃႉယႂ်ႇ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၶုၼ်ၽိူဝ် ၸင်ႇၶင်၊ လႄႈ လုၵ်ႈၵေႃႉလိုၼ်း ပဵၼ်ၶုၼ်ၽၢင်ၶမ်း။ လုၵ်ႈၵေႃႉၵၢင်တႄႉ လႆႈသူင်ႇၵႂႃႇ ၽွင်းငမ်းမိူင်းယဵၼ်ယဝ်ႉယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ႁူႉၵႃႊမၼ်းၸဝ်ႈတေလႆႈသူင်ႇၶုၼ် ၽၢင် ၶမ်းၵႂႃႇၽွင်းငမ်းမိူင်းမၢဝ်းၵွၺ်း။ ယွၼ်ႉဝႃႈ ၶုၼ်ၽိူဝ်ၸင်ႇၶင်ႇၼၼ်ႉ မၼ်းလူဝ်ႇဝႆႉ သိုပ်ႇၶိူဝ်းၶုၼ်မၼ်းတီႈဝဵင်း သႅၼ်ၸေႊ။

လွင်ႈဢၼ်ၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇပူင်ႇ သူင်လုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်းၶုၼ်ၽၢင်ၶမ်း ၵႂႃႇၽွင်း ငမ်းမိူင်းမၢဝ်းပွၵ်ႈၵမ်းၼၼ်ႉၼႆႉ မၼ်းပွင်ႇဝႃႈ မိူင်းမၢဝ်းမီးတၢင်းလမ်ႇလွင်ႈဝႆႉ၊ ဢမ်ႇ ၼၼ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမိူင်းမၢဝ်း တိူဝ်းမီးလွင်ႈတၢင်းလမ်ႇလွင်ႈမႃး ၽွင်းမိူဝ်ႈဢၼ်ၶုၼ်ၽၢင် ၶမ်း လႆႈၵႂႃႇၼင်ႈမိူင်း။ ၶုၼ်ၽၢင်ၶမ်း လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇထိုင် “ၶူဝ်လူင်” သေ ၶၢမ်ႈ ၶူဝ်လူင် ၶၢမ်ႈမႄႈၼမ်ႉသေ ၵႂႃႇထိုင်မိူင်းမၢဝ်းမိူဝ်ႈပီႊၶရိတ်ႉ ၁၀၉၆ ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ မၼ်း ၸဝ်ႈလႆႈသၢင်ႈဝဵင်းဝၢႆ ပဵၼ်ဝဵင်းငဝ်ႈ မိူင်းမၼ်း။ ယဝ်ႉၵေႃႈ တေလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ၵၢၼ်တႄႇ ႁႅၵ်ႈၶိူဝ်းၶုၼ်မၼ်းတီႈမိူင်းမၢဝ်းၼင်ႇၵဝ်ႇယဝ်ႉ။ သိုပ်ႇမႃး ၼႂ်းပီႊၶရိတ်ႉ ၁၁၈၈ ၼၼ်ႉ လႆႈၶၢႆႉဝဵင်းၵႂႃႇထႅင်ႈတီႈႁိမ်းၾင်ႇၼမ်ႉပေႃႈ ဢၼ်မီးၽၢႆႇၸၢၼ်းမၢၼ်ႈပၢင်ႇၶမ်းယူႇ ယဝ်ႉ။

မိူင်းမၢဝ်း ပၢၼ်ၶုၼ်ၽၢင်ၶမ်းၼၼ်ႉ မိူင်းႁွမ်းမိူင်းပွမ်းမၼ်းၸမ်း ပဵၼ်မိူင်း ဝၼ်း၊ မိူင်းလႃႈ၊ မိူင်းၸၢၼ်းတႃႊ၊ မိူင်းတီး၊ ၸေႊၾၢင်၊ မိူင်းၶွၼ်၊ မိူင်းၶိူဝ်း၊ လႄႈ မိူင်း ယၢင်း ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။

တီႈဝဵင်းသႅၼ်ၸေႊၸမ်း ငဝ်းလၢႆးၼႂ်းမိူင်းသႅၼ်ဝီ မိူၼ်ႁၢင်ႊၼိမ်ယဵၼ် လူင်း။ မိူင်းမိတ်ႈလႄႈ လၢႆလၢႆမိူင်း ဢၼ်တင်ႈတူဝ်ပဵၼ်မိူင်းလွတ်ႈလႅဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ မိူၼ်ႁၢင်ႊဝႃႈ ၶိုၼ်းမႃးယူႇတႂ်ႈၽွင်းငမ်း ၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇပူင်ႇမိူၼ် ၵဝ်ႇ။ ၽိူဝ်ႇထိုင်ယၢမ်း ထဝ်ႈၵႄႇမႃး ၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇပူင်ႇ လႆႈႁႂ်ႈၸဝ်ႈတၢႆႇလူင် ဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈယီႈမၼ်း ငမ်း မိူင်းယဵၼ်ၼၼ်ႉ မႃးပုတ်ႈတႅၼ်းတၢင်မၼ်းၽွင်းငမ်းမိူင်းဝဵင်းသႅၼ်ၸေႊ။ မၼ်း ၸဝ်ႈၵေႃႈ တိူဝ်းမီးၶၢဝ်းယၢမ်း ၵႂႃႇယဵမ်ႈၵႂႃႇၸႂ်း တူၺ်းမိူင်းၸိူဝ်းဢၼ်လုၵ်ႈလုၵ်ႈ လၢင်း လၢင်းၵႂႃႇဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းယူႇ။ မၢင်ႊပွၵ်ႈၵေႃႇ ၵႂႃႇယူႇၵႂႃႇသဝ်းတီႈမိူင်း မၢဝ်းၸွမ်း ၶုၼ်ၽၢင်ၶမ်း၊ မၢင်ႊပွၵ်ႈၵေႃႈ ၵႂႃႇယူႇတီႈမိူင်းမိတ်ႈၸုၼ်ၵူဝ်းၽွင်ႈ။ လိုၼ်းလင်မႃးၵေႃႈ သုတ်းမုၼ်မၼ်း ၸဝ်ႈၵႂႃႇတီႈမိူင်းမိတ်ႈၸုၼ်ၵူဝ်း မိူဝ်ႈပီႊၶရိတ်ႉ ၁၀၉၄/ ပီႊပုတ်ႉထ ၁၇၃၇ ၽွင်းဢၼ်ၸူဝ်ႊၶူပ်ႇၸဝ်ႈလႆႈ ၁၂၂ ပီႊ ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။

ၽႅၼ်ႇလိၼ်မိူင်းသႅၼ်ဝီ ၵၢပ်ႈဢၼ်ၸဝ်ႈတၢႆႇလူင် ၶိုၼ်ႈၽွင်းငမ်းမိူင်း မိူဝ်ႈ ပီႊၶရိတ်ႉ ၁၀၇၈ ၼၼ်ႉ မိူင်းႁွမ်းမိူင်းပွမ်းၸမ်း ပဵၼ် သႅၼ်ဝီ၊ သီႇပေႃႉ၊ မိူင်းၵိုင်၊ လၢႆး ၶႃႈ၊ ၵဵင်းတွင်း၊ ၵဵင်းၶမ်း၊ မိူင်းၼၢႆး၊ မွၵ်ႇမႂ်ႇ၊ ယွင်ႁူၺ်ႈ၊ သထုင်ႇ၊ မိူင်းပၢႆး၊ မိူင်းလိူၼ်း၊ မိူင်းလႅမ်း၊ မိူင်းတိင်၊ မိူင်းၶႅင်၊ ၵိုင်မႃႉ၊ ထုင်ႉလဝ်း၊ ဝင်းၵွၵ်ႇ၊ ၼွင်ဝွၼ်၊ သီႇၵိပ်ႇ၊ မေႃႇ လမႅင်ႇ၊ မိူင်းႁိမ်း၊ မိူင်းမိူင်း၊ ၽႃႉသတွင်ႇ၊ ၸၢမ်ၵႃး၊ ယၼ်ႇၵုင်ႇ လႄႈ ပူးၵမ်ႇ ၸိူဝ်း ၼႆႉယဝ်ႉ။

ၽွင်းမိူဝ်ႈဢၼ်ၸဝ်ႈတၢႆႇလူင် ၽွင်းငမ်းမိူင်းသႅၼ်ၸေႊယူႇၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈႁႂ်ႈလုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်း ၸဝ်ႈတၢႆႇပေႃႇ ၵႂႃႇၽွင်းငမ်းမိူင်းယဵၼ်။ ၸဝ်ႈတၢႆႇပေႃႇ မီးလုၵ်ႈသၢမ်ၸၢႆး - တၢဝ်ႉၼွၺ်ႉၶႄႇ၊ တၢဝ်ႉၼွၺ်ႉမႅၼ်း၊ လႄႈ ၸဝ်ႈပၢၼ်းၼွၺ်ႉ။ မိူဝ်ႈ ၸဝ်ႈတၢႆႇလူင် သုတ်းမုၼ်ၵႂႃႇၼႂ်းပီႊပုတ်ႉထ ၁၈၅၁ မိူဝ်ႈဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈၸူဝ်ႊၶူပ်ႇ ၁၂၃ ပီႊၼၼ်ႉ ၶုၼ်ၵႂၢၼ်းၽွင်းမိူင်းလႆႈႁႂ်ႈၸဝ်ႈတၢဝ်ႉၼွၺ်ႉၶႄႇ မႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈမိူင်း သႅၼ်ဝီ ဝဵင်းသႅၼ်ၸေႊ သိုပ်ႇတေႃႇ ထိုင်ပီႊၶရိတ်ႉ ၁၃၀၉ ၊ ၸဝ်ႈတၢဝ်ႉၼွၺ်ႉၶႄႇ ငမ်း မိူင်းလႆႈ ၄၂ ပီႊ၊ မၼ်းၸဝ်ႈဢမ်ႇမီးလုၵ်ႈၸၢႆး။ ၶုၼ်ၵႂၢၼ်းၽွင်း မိူင်း ၸင်ႇမွၵ်ႇႁွင်ႉၶုၼ် ၼွၺ်ႉသၼ်ၽႃ ၵေႃႉပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆးၸဝ်ႈပၢၼ်းၼွၺ်ႉ ၶိုၼ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈမိူင်းသႅၼ်ၸေႊ ၼႂ်းပီႊ ၶရိတ်ႉ ၁၃၉၁ ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။

မိူင်းသႅၼ်ဝီ ဝဵင်းသႅၼ်ၸေႊ တူၵ်းယူႇၽၢႆႇတႂ်ႈမိူင်းမၢဝ်းလူင် (ပီႊၶ ရိတ်ႉ ၁၃၁၄-၁၃၇၂)

မိူင်းမၢဝ်းလူင် ၶိုၼ်ႈမႃးမီးႁႅင်းပွင်ႊ ဝၢႆးသေၸဝ်ႈသိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ လႆႈၶိုၼ်ႈ ၽွင်းငမ်းမိူင်း တႄႇဢဝ်မိူဝ်ႈပီႊ ၶရိတ်ႉ ၁၃၁၁ ၼၼ်ႉမႃး။ ၸဝ်ႈသိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ ႁူမ်ႈပႃး တင်း ၼွင်ႉၸၢႆးမၼ်းၸဝ်ႈသၢမ်လူင်ၾႃႉ လႆႈႁူမ်ႈၵၼ်ၵေႃႇ တင်ႈမိူင်းမၢဝ်းလူင် လူၺ်ႈ ၵၢၼ်မႄႇၶႂၢၵ်ႈလႅၼ်ႊမိူင်းႁိမ်းႁွမ်းတင်းလၢႆ။ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းတႄႇ တႄႇတီႈမိူင်း ၸဝ်ႈ ၾႃႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈတင်းလၢႆ ၶဝ်ႈမႃးဢုပ်ႇၵုမ်တိူင်ႇပၢင်ႇၵၼ်။ သင်ဝႃႈ ၸဝ်ႈၾႃႉ တူၼ်လႂ်ၶတ်းသၢၼ် ဢမ်ႇမႃးၸူး မိူင်းမၢဝ်းၵေႃႈ ဢဝ်တပ်ႉသိုၵ်းၵႂႃႇတိုၵ်း။ ယဝ်ႉၵေႃႈ သိုၵ်းမိူင်းမၢဝ်းၵႆႉပေႉယူႇတႃႇသေႇ။ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းတႄႉ ႁႂ်ႈမိူင်းသႅၼ်ဝီ ဝဵင်း သႅၼ်ၸေႊ ဢၼ်ပဵၼ်ဝဵင်းငဝ်ႈငုၼ်းလူင် မိူင်းသႅၼ်ဝီ မႃးဝၢင်းၵွမ်း။ ဝၢႆးသေတိုၵ်း မိူင်းသႅၼ်ၸေႊ ပေႉယဝ်ႉၵေႃႈ သိုပ်ႇတိုၵ်းမိူင်းယဵၼ်ဝဵင်းၼၼ်ႈ၊ ၵဵင်းလဝ်း မိူင်းမိတ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ဝဵင်းၸုၼ်ၵူဝ်း ဢၼ်ပဵၼ်မိူင်းလမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၶိူဝ်းၶုၼ်ၸဝ်ႈတၢႆႇၶၢၼ်ႇ ၽွင်းငမ်း၊ တေလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈတွၼ်ႊတႃႇမိူင်းသႅၼ်ဝီမိူဝ်ႈ ၽွင်း ၼၼ်ႉတေႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉယဝ်ႉ သိုပ်ႇတိုၵ်းလၢႆလၢႆမိူင်း ၼႂ်းမိူင်းၶႄႇ ဢၼ်မီးပွတ်း ဝၼ်းတူၵ်းမိူင်းယူႇၼၢၼ်ႇ လႄႈ မိူင်းတႆးလၢႆလၢႆမိူင်း ဢၼ်မီးပွတ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ ၸိူဝ်ႉ ၼင်ႇ မိူင်းၵိုင်မႃႉ၊ မိူင်းတိင်၊ မိူင်းမိူင်း၊ မိူင်းၵဵင်းႁုင်ႈ၊ ၵဵင်းသႅၼ်။ လိုၼ်းသုတ်း တႄႉ ၵေႃႈ လႆႈႁၢင်ႈသိုၵ်း ၵႂႃႇယိုတ်းသိမ်းဢဝ်လိၼ်လႅၼ်ႊပွတ်းၼႃႈတၢင်းတူၵ်း ဢၼ်ပဵၼ် မိူင်းမၼီႉပူႇရ လႄႈ မိူင်းၸိူဝ်းဢၼ်မီးၸွမ်းသၢပ်ႇၼမ်ႉတီးလဝ်း(ပြမ်ႇမပုတ်ႉတြႃႉ) ဢၼ်မိူဝ်ႈၼၼ်ႉႁိၵ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ မိူင်း ဝေႇသႃႇလီႇလူင် ၼႆယူႇယဝ်ႉ။

မိူင်းသႅၼ်ဝီ ဝဵင်းသႅၼ်ၸေႊၵေႃႈ လႆႈတူၵ်းယူႇၽၢႆႇတႂ်ႈႁႅင်းပွင်ႊမိူင်းမၢဝ်း လူင် ၅၇ ပီႊ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ပႅၵ်ႉသမ်ႉ ဝႃႈ ထၢၼ်ႈတၼ်းႁဵင်း မိူင်းသႅၼ်ဝီ ဝဵင်းသႅၼ်ၸေႊ လႆႈလူတ်းယွမ်းလူင်းသေ ပဵၼ်မိူင်းႁွမ်းပွမ်းဢၼ်ၶိုၼ်ႈၸူးတေႃႇ မိူင်းမၢဝ်းလူင်သေ တႃႉ ၶိူဝ်းသိုပ်ႇၶုၼ်ၸဝ်ႈတၢႆႇၶၢၼ်ႇတႄႉ တိုၵ်ႉသိုပ်ႇမီးယူႇတီႈဝဵင်းသႅၼ်ၸေႊယူႇ။

မိူင်းသႅၼ်ဝီ ဝဵင်းတူႈ (ပီႊၶရိတ်ႉ ၁၃၇၂- ၁၄၁၆)

ဝၢႆးသေ ၸဝ်ႈလူင်သိူဝ်ႁူမ်ႇၾႃႉ လႆႈၶိုၼ်းမႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈလူင်မိူင်းမၢဝ်း လူင် ပွၵ်ႈၵမ်းသွင်ၼႂ်းပီႊၶရိတ်ႉ ၁၃၇၂ ယဝ်ႉၼၼ်ႉ သမ်ႉတိူဝ်းပဵၼ်လွင်ႈယုင်ႈယၢင်ႈႁၢဝ်ႈ ႁႅင်းတေႃႇ မိူင်းတူႈသႅၼ်ဝီ။ ၸဝ်ႈသိူဝ်ႁူမ်ႇၾႃႉ လႆႈၶႃႈတၢႆ ၸဝ်ႈလူင်သိူဝ်ယဵပ်ႇၾႃႉ ၵေႃႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢူႈၶွင် ၸဝ်ႈၶမ်းတႅတ်ႈၾႃႉ ဝဵင်းတူႈသႅၼ်ဝီ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်လွင်ႈ တိုၵ်းတေႃးၵၼ် ၼႂ်းၵႄႈတပ်ႉသိုၵ်းမိူင်းမၢဝ်းလူင် ႁူမ်ႈမိုဝ်းတင်းတပ်ႉသိုၵ်းၶႄႇသေ ယဝ်ႉ လမ်းတီႉၸဝ်ႈၶမ်းတႅတ်ႈၾႃႉ။ ထိုင်တီႈၸဝ်ႈၶမ်းတႅတ်ႈၾႃႉ ပေႃးလႆႈသူင်ႇမဵတ်ႉ လိၵ်ႈၽိုၼ်လၢႆးၸူးထိုင် ၸဝ်ႈဝွင်ႉမိူင်းၶႄႇႁႂ်ႈႁူႉ။ ၸဝ်ႈဝွင်ႉမိူင်းၶႄႇ ၸင်ႇပူင်ႊၵႂၢမ်းမႃး ႁႂ်ႈၸႅၵ်ႇတတ်းလိၼ်မိူင်းၵၼ်ဝႃႈ “ၼမ်ႉမၢဝ်းသိုဝ်ႈၵေႃႈ ႁႂ်ႈသိုဝ်ႈၸွမ်း၊ ၼမ်ႉမၢဝ်းၵူတ်ႉ ၵေႃႈ ႁႂ်ႈၵူတ်ႉၸွမ်း၊ လိၼ်မိူင်းပွတ်းတၢင်းၸၢၼ်းၼမ်ႉမၢဝ်း ႁႂ်ႈပဵၼ်တီႈၵိၼ်တီႈယူႇ ၸဝ်ႈၶမ်းတႅတ်ႈၾႃႉ၊ လိၼ်မိူင်းပွတ်းႁွင်ႇၼမ်ႉမၢဝ်း ႁႂ်ႈပဵၼ်တီႈယူႇတီႈၵိၼ်ၸဝ်ႈသိူဝ် ႁူမ်ႇၾႃႉ၊ တႄႇဢဝ်ၼႆႉၵႂႃႇ ယႃႇႁႂ်ႈတိုၵ်းတေႃးၵၼ်” တပ်ႉ သိုၵ်းၶႄႇၵေႃႈ ၸင်ႇလႆႈပွၵ်ႈ မိူဝ်းၵႂႃႇ။

လွင်ႈဢၼ်ၸဝ်ႈဝွင်ႉၶႄႇ ပူင်ၵႂၢမ်းႁႂ်ႈၸႅၵ်ႇမႅၵ်ႇလိၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမိူင်း သႅၼ်ဝီ ဝဵင်းတူႈ ဢမ်ႇၼၼ် ဝဵင်းႁူဝ်တူႈ ၶိုၼ်းမီးႁႅင်းပွင်ႊမႃးထႅင်ႈပွၵ်ႈၼိူင်ႈယူႇယဝ်ႉ။

မိူင်းသႅၼ်ဝီၼႆႉ လႆႈဝႃႈပဵၼ်မိူင်းတႆးတွၼ်ႊၵၢင် ဢၼ်မီးလွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇတင်း မိူင်းတႆးတွၼ်ႊၼိူဝ် ဢၼ်ပဵၼ် မိူင်းမၢဝ်းလူင်၊ လႄႈ မီးလွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇတင်းမိူင်းတႆး တွၼ်ႊတႂ်ႈ ဢၼ်မီးမိူင်းဢႃႇဝႃႉ ပဵၼ်ငဝ်ႈၵၢင်ႊၵၢင်ၽွင်းငမ်း။ ဝၢႆးသေ မိူင်းပူးၵမ်ႇလႆႈ လူမ်ႉၵႂႃႇယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၶိူဝ်းသိုပ်ႇၶုၼ်တႆး လႆႈၶိုၼ်းမႃးမီးႁႅင်းပွင်ႊၼိူဝ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းမိူင်း ပူးၵမ်ႇသေ ဝၢႆးမႃး ၶိူဝ်းသိုပ်ႇၶုၼ်တႆး လႆႈၶိုၼ်ႈၼင်ႈမိူင်းပၢင်ယႃႈ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ လႆႈတႄႇ တင်ႈဝဵင်းလူင်မႂ်ႇတီႈ ဝဵင်းဢႃႇဝႃႉ။ မိူင်းဢႃႇဝႃႉၵေႃႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၂၅၀ ပီႊၼၼ်ႉ လႆႈ ၽွင်းငမ်းၼိူဝ်ၸၢဝ်းမၢၼ်ႊလႄႈၸၢဝ်းတႆး ၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇပွတ်းတၢင်းတႂ်ႈသေ ဢမ်ႇၵႃး သမ်ႉမီးလွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇတင်း မိူင်းသႅၼ်ဝီ ဝဵင်းႁူဝ်တူႈ ၼင်ႇပဵၼ်မိူင်းပီႈမိူင်းၼွင်ႉၵၼ် ဝႆႉ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ တင်းသွင်မိူင်း ပဵၼ်မိူင်းဢၼ်ၾၢႆႇႁေႃၶမ်းၶႄႇၶဝ် တႅင်ႇတင်ႈႁႂ်ႈပဵၼ်ၶႃႈ လူင်ပိုၼ်ႉတီႈပႃး။

သၢႆပိုၼ်းမိူင်းသႅၼ်ဝီ ဝဵင်းတူႈၼႆႉ ၵမ်ႈၼမ်ၼမ် ပဵၼ်လွင်ႈၵၢၼ်တေႃႇသူႈ ၵၼ် လႄႈ လွင်ႈသိုၵ်းတိုၵ်းတေႃး ၵၼ် ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈလွင်ႈတၢင်းသွင်ပိူင်။ လွင်ႈတၢင်း ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းတႄႉ ပဵၼ်လွင်ႈတေႃႇသူႈၵၼ် ၼႂ်းၵႄႈမိူင်းတေႃႇ မိူင်း တႃႇမႄႈၶႂၢၵ်ႈ လႅၼ်ႊမိူင်း ဢမ်ႇၼၼ် တႃႇၵဵပ်းသူၺ်ႇၵဵပ်းၶွၼ်ႇတီႈမိူင်းႁိမ်းႁွမ်း။ သွင်မိူင်းလူင် ဢၼ်မိူင်းသႅၼ်ဝီ လႆႈတိုၵ်းတေႃး တွၼ်ႊတႃႇယူႇလွတ်ႈမႃးယူႇတႃႇသေႇၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်မိူင်းမၢဝ်းလူင် ဢၼ်မီးပွတ်းတၢင်းႁွင်ႇ လႄႈ မိူင်းဢႃႇဝႃႉ ဢၼ်မီးယူႇပွတ်းတၢင်း ၸၢၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉဝႃႈ မိူင်းသႅၼ်ဝီၼႆႉ ပဵၼ်မိူင်းၵဝ်ႇၵႄႇမႃးတင်းႁိုင်၊ သမ်ႉမီး မိူင်းႁွမ်းမိူင်းပွမ်းတင်းၼမ်တင်းလၢႆ လႄႈ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ်တဵမ်ထူၼ်ႈလီၵူႊယိူင်ႈလႄႈ ပဵၼ်တီႈဢၼ်လၢႆလၢႆ မိူင်းပၵ်းတႃၶႂ်ႈတိုၵ်းႁႂ်ႈပဵၼ်မိူင်းဝၢင်းၵွမ်းယူႇတႃႇသေႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆး သေ ပူၼ်ႉလွတ်ႈတႂ်ႈမိူင်းမၢဝ်းလူင်ဢမ်ႇပႆႇပေႃးႁိုင် သင်ၼၼ်ႉ ၼႂ်းပီႊၶရိတ်ႉ ၁၄၁၆ ၼၼ်ႉ ၼႂ်းသၢႆပိုၼ်းတႆး တႅမ်ႈမၢႆဝႆႉဝႃႈ မိၼ်းၵျီးၸႂႃႇၸေႃႇၵႄး မိူင်းဢႃႇဝႃႉ လႆႈႁွမ်းမိုဝ်း ၵၼ်တင်းၶုၼ်ႁေႃၶမ်းမိူင်းပူးၵမ်ႇသေ မႃးတိုၵ်းမိူင်းသႅၼ်ဝီ၊ တင်းသွင်ၾၢႆႇလႆႈတိုၵ်း တေႃးၵၼ်ႁိုင် ၉ လိူၼ်။ လိုၼ်းသုတ်း ၸဝ်ႈလူင်ၶမ်းၵၢႆႇၾႃႉ လႆႈယွမ်းသုမ်းသေ ပဵၼ် မိူင်းဝၢင်ႇၵွမ်းၵႂႃႇ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ လႆႈလူတ်းယွမ်း ပႅတ်ႈ မိူင်းႁွမ်းပွမ်းသေ ၵိုတ်းလိူဝ်ယူႇ ၆ မိူင်းၵွၺ်းယူႇယဝ်ႉ။ ပဵၼ်လွင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈႁႅင်းပွင်ႊ မိူင်းသႅၼ်ဝီလူတ်းယွမ်း လူင်း။ မိူင်းႁွမ်းပွမ်းတင်း ၆ မိူင်း ဢၼ်ၶိုၼ်ႈၸူးတေႃႇမိူင်းသႅၼ်ဝီ မိူဝ်ႈယၢမ်းၼၼ်ႉၸမ်း မိူင်းသူႈ၊ မိူင်းၸၢင်၊ ၵဵင်းလိူၼ်၊ မိူင်းပၢတ်ႇ၊ မိူင်းယဵၼ်၊ လႄႈ မိူင်းယူၵ်ႇ။ ယၢမ်းၼၼ်ႉ မိူင်းသႅၼ်ဝီ လႆႈသူင်ႇၶူဝ်းၶွၼ်ႇၸူး တေႃႇမိူင်း ဢႃႇဝႃႉ။

ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈယဝ်ႉ တႄႇဢဝ်ၼႂ်းပီႊၶရိတ်ႉ ၁၄၄၀ မႃးၼၼ်ႉ ၾၢႆႁေႃၶမ်း ၶႄႇ ၵေႃႈ လႆႈသူင်ႇတပ်ႉသိုၵ်းမႃး တိုၵ်းမိူင်းမၢဝ်းလူင် ၶိူဝ်းၶိူဝ်းယႂ်းယႂ်း။ မိူင်းတူႈသႅၼ်ဝီ လႆႈ သူင်ႇတပ်ႉသိုၵ်းၵႂႃႇၸွၺ်ႈၶႄႇတိုၵ်းသေ ဢဝ်ပေႉမိူင်းမၢဝ်းလူင်။ ၸဝ်ႈသိူဝ်ငမ်းၾႃႉ လႆႈ ပၢႆႊလူင်းၵႂႃႇမိူင်းယၢင်းသေ ၵႂႃႇပိုင်ႈမိူင်းဢႃႇဝႃႉ။ သိုပ်ႇမႃးၸဝ်ႈမင်းၶွင်ႇ မိူင်းဢႃႇဝႃႉ လႆႈယွမ်းသူင်ႇတူဝ်ၸဝ်ႈသိူဝ်ငမ်းၾႃႉ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ၸဝ်ႈသိူဝ်ငမ်းၾႃႉ ၵိၼ်ယႃႈၵွင်ႉသေ ၶႃႈတူဝ်တၢႆဢွၼ်တၢင်း။ လွင်ႈဢၼ်မိူင်းတူႈသႅၼ်ဝီ လႆႈၸွၺ်ႈၶႄႇတိုၵ်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၶႄႇၶဝ် တႅင်ႇတင်ႈသႅၼ်ဝီ ႁႂ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈသႅၼ်ဝီမူႇပၢင်။ မိူင်းသႅၼ်ဝီၵေႃႈ လႆႈ ပဵၼ်မိူင်းလွတ်ႈလႅဝ်း။ ၵူၺ်းၼႃႇ ဢမ်ႇတၼ်းႁိုင်သင် ၵွပ်ႈလွင်ႈၶွင်ႉၶမ်လွင်ႈ ၵၢၼ် မိူင်း သေ မိူင်းသႅၼ်ဝီၵေႃႈ လႆႈၶိုၼ်းယုင်ႈထႅင်ႈပွၵ်ႈၼိူင်ႈယူႇယဝ်ႉ။

လွင်ႈတၢင်းထီႈသွင် ပဵၼ်လွင်ႈၶမ်ၶတ်းၵၼ် ဢၼ်ၵိူတ်ႇမႃးယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၶိူဝ်း သိုပ်ႇၶုၼ်ၸိူဝ်းဢၼ်ၵႂႃႇၽွင်း ငမ်းတၢင်ႇမိူင်းၶဝ် ႁိမ်ႁႅင်းပွင်ႊၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈ တၢင်းမၼ်းတႄႉ ပဵၼ်ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၶိူဝ်းသိုပ်ႇၶုၼ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပဵၼ်လွင်ႈ ဢၼ်ဢမ်ႇယွမ်းႁပ်ႉတေႃႇၵၼ်။ မိူၼ်ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ၼၢင်းၾႃႉၶမ်းႁုင်ႈ လႄႈ လုၵ်ႈၸၢႆး ၸဝ်ႈသိူဝ်ၵေႃႇၾႃႉ မိူင်းသီႇပေႃႉ ဢမ်ႇယွမ်းမႃးထူပ်းၸဝ်ႈလူင်ၶမ်းႁွတ်ႈၾႃႉ မိူင်းသႅၼ် ဝီဝဵင်းတူႈ ၽွင်းၸဝ်ႈလူင်ၶမ်းႁွတ်ႈၾႃႉၶိုၼ်ႈၼင်ႈမိူင်း။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၸဝ်ႈ လူင်ၶမ်းႁွတ်ႈၾႃႉဢမ်ႇႁၢၼ်ႉၸႂ်သေ ၸင်ႇဢဝ်တပ်ႉသိုၵ်း ၵႂႃႇတိုၵ်းမိူင်းသီႇပေႃႉ။ ၵူၺ်း ၼႃႇ ဢမ်ႇတိုၵ်းပေႉလႆႈသေ လႆႈပွၵ်ႈမႃးၶိုၼ်း၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ သမ်ႉပၢႆၺႃးသိုၵ်းမိူင်းသီႇပေႃႉ တိုၵ်းပေႉသေ သိမ်းပႃးလႆႈဝဵင်းတူႈ။ ၸဝ်ႈလူင်ၶမ်းႁွတ်ႈၾႃႉ သမ်ႉပေႃးလႆႈၼီၵႂႃႇပိုင်ႈ ၶႄႇ။ လွင်ႈဢၼ်လႆႈတိုၵ်းၵၼ်တႄႉၵေႃႈ ၼၢင်းၾႃႉၶမ်းႁုင်ႈဝႃႈ တူဝ်ၵဝ်ႇၼႆႉပဵၼ်လုၵ်ႈ ယိင်းၼၢင်းၾႃႉႁူမ်ႇမိူင်း ဢၼ်ပဵၼ်ၼၢင်းၸုမ်ႈလူင် ၸဝ်ႈလူင်ၶမ်းတႅတ်ႈၾႃႉ၊ ပႅၵ်ႉ သမ်ႉဝႃႈ လႆႈၽွင်းငမ်းမိူင်းလဵၵ်ႉသေတႃႉ ပေႃးဢဝ်ထၢၼ်ႈၸၼ်ႉဝႃႈ တူဝ်ၵဝ်ႇၼႆႉ သုင် လိူဝ်သေ ၶုၼ်ၶမ်းႁွတ်ႈၾႃႉ။ ၶုၼ်ၶမ်းႁွတ်ႈၾႃႉၼႆႉ ၵွၺ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆးၶုၼ်ဢၢႆႈလူင် မိူင်းယေႃ ဢၼ်ပဵၼ် လုၵ်ႈၼၢင်းမိူင်းဢွၼ်ႇ။ ဢၼ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ(ၼၢင်းၶမ်းႁုင်ႈ) တေလႆႈ ၵႂႃႇၼွမ်းတေႃႇ ၽူႈဢၼ်ထၢၼ်ႈလဵၵ်ႉသေတူဝ်ၵဝ်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ၼၢင်းၶမ်း ႁုင်ႈ ယွမ်းႁပ်ႉလႆႈလႆႈလႄႈ ၸင်ႇဢမ်ႇသူင်ႇၶူဝ်းၶွၼ်ႇၵႂႃႇဝၢင်းၵွမ်းၼႆယဝ်ႉ။ ၽွင်းတၢင်ႇမိူင်း ၶႄႇ လႆႈထွမ်ႇငိၼ်းလွင်ႈၶွင်ႉၶမ်ၼႆႉသေယဝ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႊၵေႈလိတ်ႈဢီႈသင်ပၼ် လႆႈ၊ ၵွၺ်းလႆႈၶေႃယွၼ်းႁႂ်ႈလီၵၼ် လႄႈ ၸႅၵ်ႇလႅၼ်ႊလိၼ်ပၼ် မိူင်းသီႇပေႃႉ လႄႈ မိူင်း သႅၼ်ဝီသေ ပွၵ်ႈမိူဝ်းၵႂႃႇၶိုၼ်းယူႇယဝ်ႉ။

ပွၵ်ႈလိုၼ်းသုတ်း ဢၼ်မိူင်းသႅၼ်ဝီ ဢၢၼ်းမေႇၶႂၢၵ်ႈႁႅင်းပွင်ႊလူင်းၵႂႃႇပွတ်း တၢင်းၸၢၼ်းတႄႉ ပဵၼ်မိူဝ်ႈၵၢပ်ႈပၼ်ၸဝ်ႈလူင်ၶဝ်းပၢၵ်ႇၾႃႉ(၁၅၄၉-၁၅၆၁) ၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။ မၼ်းၸဝ်ႈႁႅၼ်းၼီႈႁႅၼ်းသိုၵ်းၵႂႃႇတိုၵ်းမိူင်းဢႃႇဝႃႉ။ ၵူၺ်းၵႃႊ ၸဝ်ႈၼရပတီႉ မိူင်းပၢႆး(မိုးဗြဲနရပတိ)သမ်ႉၸႂ်ႉလွၵ်းလိင်ႉသေ လွမ်မႃးတိုၵ်းမိူင်းသႅၼ်ဝီသေယဝ်ႉ ၺွပ်း လႆႈၸဝ်ႈၶမ်းပၢၵ်ႇၾႃႉသေ တႅပ်းၶေႃးမၼ်းတၢႆပႅတ်ႈ။ ပွၵ်ႈၵမ်းၼၼ်ႉ လႆႈဝႃႈပဵၼ် ဢၼ် သုတ်းသဵင်ႈ မိူင်းသႅၼ်ဝီယူႇယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈဝႃႈ ဝၢႆးသေၼၼ်ႉမႃး မိူင်းသႅၼ်ဝီ လႆႈ တူၵ်း ပဵၼ်တႂ်ႈမိုဝ်းမၢၼ်ႊ မိူဝ်ႈၶိူဝ်းၶုၼ်တွင်ႇငူႇ ဢၼ်ပဵၼ်ပယိၼ်ႉၼွင်ႇ လႆႈႁႅၼ်းသိုၵ်းမႃး တိုၵ်းသေ ယိုတ်းဢဝ်မိူင်းတႆးတင်းမူတ်းၵႂႃႇလႆႈ၊ ပႅင်ႇသေမိူင်းတႆး ဢၼ်မီးၼႂ်းလႅၼ်ႊ တွၼ်ႊ မိူင်းၶႄႇယၢမ်းလဵဝ်ၼၼ်ႉၵွၺ်း ယူႇယဝ်ႉ။

မိူင်းသႅၼ်ဝီ ၽၢႆႇတႂ်ႈၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းမၢၼ်ႊၵေႃႈ လႆႈထုၵ်ႇၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇပဵၼ်ၵႂႃႇ ၉ မိူင်း။ မိူင်းတင်းၵဝ်ႈမိူင်းၵေႃႈ လႆႈသူင်ႇၶူဝ်းၼီႈၶူဝ်းၶွၼ်ႇ လႄႈ ၵဵပ်းသိုၵ်းၵႂႃႇၸွၺ်ႈ မၢၼ်ႊတိုၵ်း မိူင်းႁိမ်းႁွမ်း။ ယၢမ်းၼင်ႇၼၼ် ၸဝ်ႈၾႃႉၵူႊမိူင်းမိူင်းၵေႃႈ လႆႈဢဝ်လုၵ်ႈ လၢင်းၶဝ်ၵႂႃႇပၼ်မၢၼ်ႊ ႁႂ်ႈဝႆႉပဵၼ်တူဝ်ထိုင်ႈသေလႄႈသင်၊ ဢဝ်ၵႂႃႇႁဵတ်းပဵၼ်လုၵ်ႈ လၢင်းၼၢင်းမေးလႄႈသင်၊ ႁႂ်ႈဢဝ်ၵႂႃႇသွၼ်ႁဵၼ်းၽိင်ႈမၢၼ်ႊထုင်းမၢၼ်ႊလႄႈသင်ၸိူဝ်း ၼႆႉလႂ်ထႅင်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ႁဵတ်းၼႆသေ ပဵၼ်လွင်ႈၵဵဝ်ႇလွင်ၵၼ်သေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈတိူဝ်းၸၢင်ႊ ၽွင်းငမ်းတႆး ၸမ်ၵႂ်ႈလိူဝ်ၵဝ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼင်ႇလႆႈႁၼ်ဝႃႈ ၸဝ်ႈၾႃႉတႆးလၢႆလၢႆမိူင်း ပိူင်လူင်မၼ်း ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းသႅၼ်ဝီဝၢႆးပၢၼ်လိုၼ်းလင်ၼႆႉ လႆႈၶၢမ်ႇတၢင်းမၢၼ်ႊၶဝ် တႅင်ႇတင်ႈမႃးၼင်ႈမိူင်းၵမ်းသိုဝ်ႈ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉ ဢၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉမၢၼ်ႊၶဝ် ႁၼ်ဝႃႈ မီးသတ်ႈၸႃႇတေႃႇၶဝ်။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ၸဝ်ႈၾႃႉသႅၼ်ဝီၼႆႉ ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈပဵၼ် ၶိူဝ်းၶုၼ်တႆးသေတႃႉ သမ်ႉလႆႈယႂ်ႇမႃးၼႂ်းႁေႃၶမ်းမၢၼ်ႊ လႄႈ မီးတၢင်းႁူႉတၢင်းမေႃ ၸွမ်း ၼင်ႇၽိင်ႈမၢၼ်ႊမႃးယူႇတႃႇသေႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပႅၵ်ႉသမ်ႉ ဝႃႈ မီးတၢင်းၽိတ်းလဵၵ်ႉ ၼွၺ်ႉဢွၼ်ႇၵွၺ်းၵေႃႈ ပေႃးမၢၼ်ႊဢမ်ႇႁၢၼ်ႉၸႂ်တေႃႇ ၸဝ်ႈၾႃႉတႆးၼႆ ပူတ်းပႅတ်ႈ သေ ဢဝ်တူဝ်ၸဝ်ႈၾႃႉၼၼ်ႉၵႂႃႇၶႃႈတၢႆပႅတ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ဝၢႆးလင်ၼႆႉမႃး ၵွပ်ႈမီးလွင်ႈၵႆႉၵႆႉလၢႆႊၸဝ်ႈၾႃႉလႄႈသင်၊ ၵွပ်ႈလွင်ႈၵဵပ်းသိုၵ်း လႄႈသင်၊ လႄႈ လွင်ႈၵွပ်ႈ ၵဵပ်းသူၺ်ႇၵဵပ်းၶွၼ်ႇသူင်ႇပၼ်တပ်ႉသိုၵ်း လႄႈႁေႃ ၶမ်း မၢၼ်ႊလႄႈသင်သေယဝ်ႉလႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်းတႆးလႆႈ လိူတ်ႈႁွၼ်ႉမႆႈၼမ်တေႉတေႉ။ လွင်ႈလိူတ်ႇႁွၼ်ႉပွၵ်ႈၼၼ်ႉၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလႄႈဝႃႈ ပဵၼ်တီႈၶႃႈၽႆႈတႆးမိူင်းၵွၺ်း၊ တေႃႇ ၼင်ႇၶုၼ်ၼၢင်းၸၼ်ႉၽူႈယႂ်ႇ လႄႈ ၾႃႉလူင်တင်းလၢႆ ၸိူဝ်းမီးပုၼ်ႈၽွၼ်းလႆႈႁႃ ၵဵပ်း သူၺ်ႇၵဵပ်းၶွၼ်ႇတီႈ ၵူၼ်းမိူင်းၵေႃႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႊၵဵပ်းလႆႈၸွမ်းၼင်ႇလူဝ်ႇသေလႄႈ လႆႈ ၺႃးတူတ်ႈတၢမ်ႇပႃးလူးၵွၼ်ႇ။ လိုၼ်းသုတ်း ၶုၼ်ၼၢင်းလႄႈၾႃႉလူင်ၸိူဝ်း ဢၼ်ဢမ်ႇ ၶၢမ်ႇလႆႈၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈဢွၼ်ၵၼ်ပၢႆႊၼီဢွၵ်ႇဝၢၼ်ႈဢွၵ်ႇမိူင်းၵႂႃႇ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ မီးလွင်ႈ လိူတ်ႇႁွၼ်ႉမႆႈၸႂ်ၵူႊတီႈၵူႊယွမ်ႇမႃးလႄႈ ၸင်ႇသမ်ႉပေႃးမီးမႃးလွင်ႈ “ၶႃႈၽိုၼ်ႉၸဝ်ႈ’’ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉမႃး။ ၵူၼ်းမိူင်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၶိုၼ်းသေ ၸဝ်ႈၾႃႉၸိူဝ်းဢၼ် ပဵၼ်တူဝ် တႅၼ်းႁေႃၶမ်းမၢၼ်ႊၵေႃႈ လႆႈၵႂႃႇတိုၵ်းတေႃး ၵူၼ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉ။ ဢမ်ႇၼၼ် မၢင်ႊပွၵ်ႈသင်ဝႃႈမိူင်းလႂ် ဢမ်ႇသူင်ႇၶူဝ်းၶွၼ်ႇသေ ၽိုၼ်ႉၶိုၼ်းၵေႃႈ ၾၢႆႇႁေႃၶမ်းမၢၼ်ႊ ၶဝ် တေၶၢၼ်းသိုၵ်းၸဝ်ႈၾႃႉတႆးလၢႆလၢႆမိူင်းႁူမ်ႇၵၼ်သေ ၵႂႃႇတိုၵ်းမိူင်းၼၼ်ႉၶိုၼ်းယူႇ ယဝ်ႉ။

လွင်ႈလိူတ်ႇႁွၼ်ႉမႆႈၸႂ်လူင်ၼႆႉ သုတ်းယွတ်ႈထိုင်ၶိတ်ႇမၼ်းမႃး မိူဝ်ႈပၢၼ် ၸဝ်ႈၾႃႉသိူဝ်ႁူင်ၾႃႉ(ၶုၼ်သႅင်ၶမ်းၶွတ်ႇ) (၁၈၂၁၀- ၁၈၂၃)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းပိုၼ်းတႆးတႅမ်ႈဝႆႉဝႃႈ မိူင်းသႅၼ်ဝီ မီးၼီႈမီးၶွတ်ႇၼမ်။ ပဵၼ်ၼီႈပဵၼ်ၶွတ်ႇ ဢၼ်လူဝ်ႇလႆႈသူင်ႇ သူၺ်ႇၶွၼ်ႇ ၸူးႁေႃၶမ်းမၢၼ်ႊ လႄႈ ၼီႈၶွၼ်ႇ ဢၼ်လူဝ်ႇသူင်ႇပၼ်တပ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႊ ဢၼ်မီးယူႇၼႂ်းမိူင်းတႆးၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႊၵဵပ်းလႆႈ။ တေႃႈၼင်ႇ တၢမ်တူဝ်ၶုၼ် ၵႂၢၼ်းၽွင်းမိူင်းၶဝ် လူင်းၵႂႃႇၵဵပ်းၵေႃႈ ၵူၼ်းမိူင်းဢမ်ႇမီးသင်တႃႇပၢၼ်။ ၶုၼ်ၵႂၢၼ်း ၽွင်းမိူင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈဢွၼ်ၵၼ်ပၢႆႊၼီပႅတ်ႈမူတ်း။ ၶုၼ်ၵႂၢၼ်းၽွင်းမိူင်း ၸိူဝ်း ဢၼ်ဢမ်ႇယိူၼ်ႉတေႃႇလႆႈ ၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းဢၼ်ၶီႇၼဵၵ်းတဵၵ်းတဵင်ၸိူဝ်း ၼၼ်ႉတႄႉ ဢွၼ် ၵၼ်လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၶိုၼ်း။ ၼႂ်းၼၼ်ႉ မီးဢႃႈမၢတ်ႈလူင် မိူင်းသႅၼ်ဝီ ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ‘ၶိင်း လူင်ႁူဝ်သိုင်ႇၶူဝ်ႈ’ ပဵၼ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်။ မၼ်းလႆႈဢွၼ်ဢဝ်ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈ ၵူၼ်းမိူင်းတင်း လၢႆသေ မႃးတိုၵ်းၶိုၼ်းမိူင်းသႅၼ်ဝီ၊ ဢဝ်ၾႆးၽဝ်မိူင်းသႅၼ်ဝီသေ ႁိုပ်ႈၸဝ်ႈသိူဝ်ၶမ်းႁူင် ဢွၵ်ႇမိူင်းၵႂႃႇၼႂ်းပီႊ ၁၈၂၃ ၊ လွင်ႈယုင်ႈယၢင်ႈဢၼ် ပဵၼ်ယူႇၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၢၼ်ႊၶဝ် သမ်ႉပေႃးလႆႈမႃးၸတ်းၵၢၼ်ၶုၼ်သိုၵ်း လႄႈ ၸဝ်ႈၾႃႉတႆး ႁႂ်ႈၽွင်းငမ်းလီလီငၢမ်းငၢမ်း ၼိူဝ်ၵူၼ်းမိူင်း တႃႇလူတ်းယွမ်းလွင်ႈလိူတ်ႇမႆႈၵူၼ်းမိူင်း ယူႇၼႆယဝ်ႉ။

လွင်ႈတၢင်းၸိူင်ႉၼႆ ၵိူတ်ႇပဵၼ်မီးမႃးယူႇတိၵ်းတိၵ်း။ ၾၢႆႇႁေႃၶမ်းမၢၼ်ႊၶဝ် သမ်ႉပေႃးၵမ်းၵမ်းလႆႈလၢႆႊ တူဝ်ၸဝ်ႈၾႃႉ ၽူႈငမ်းမိူင်းသႅၼ်ဝီ။ ပေႃးဝႃႈမိူဝ်ႈလႂ်မီးလွင်ႈ လႅၵ်ႈလၢႆႊတူဝ်ၸဝ်ႈၾႃႉၵေႃႈ မၼ်းပွင်ႇဝႃႈ လွင်ႈလိူတ်ႇမႆႈၵူၼ်းမိူင်းၵေႃႈ တိူဝ်းမီးလိူဝ် မႃး။ ၵွပ်ႈဝႃႈ ၶုၼ်ၵႂၢၼ်းၽွင်းမိူင်းၶဝ်ၵေႃႈ လႆႈဢွၵ်ႇႁႃၵဵပ်းသူၺ်ႇၵဵပ်းၶွၼ်ႇ သူင်ႇပၼ် ၸဝ်ႈၾႃႉ တႃႇဢဝ်ၵႂႃႇသၢၵ်ႈၸူးႁေႃၶမ်းမၢၼ်ႊ။ လွင်ႈၶုၼ်ၽိုၼ်ႉၸဝ်ႈၾႃႉၼၼ်ႉ ၶိုၼ်း မီးမႃးထႅင်ႈပွၵ်ႈၼိူင်ႈၼႂ်းပီႊ ၁၈၅၂ ။ ပူဝ်ႇသၢင်ႇႁၢႆႉ ၶိူဝ်းသႅင်ဢူမိူင်း လႆႈႁွမ်တွမ်ႊႁႅင်း သိုၵ်း လႄႈ ၵူၼ်းမိူင်းသေ ၶဝ်ႈယိုတ်းဢဝ်မိူင်းသႅၼ်ဝီ။ မၢၼ်ႊၵေႃႈ ၶိုၼ်းႁႂ်ႈၸဝ်ႈသိူဝ် ၸၢမ်ႇၾႃႉ ဢၼ်ၶဝ်ၺွပ်းဝႆႉၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းမႃးတႅင်ႇတင်ႈသေ ႁႂ်ႈမႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်း သႅၼ်ဝီ။ ႁႂ်ႈၸဝ်ႈသိူဝ်ၸၢမ်ၾႃႉ ႁွင်ႈဢဝ်ၸဝ်ႈၾႃႉ ၈ မိူင်း လႄႈ ၶုၼ်းသိုၵ်းၶုၼ်ႁၢၼ် မၢၼ်ႊ ဢၼ်မီးယူႇတီႈမိူင်းၼၢႆးၼၼ်ႉ ၵႂႃႇတိုၵ်းၶုၼ်သၢင်ႇႁၢႆႉၶိူဝ်းသႅင်ဢူမိူင်း။ ပႅၵ်ႉသမ်ႉ ဝႃႈ သိုၵ်းၾၢႆႇၶုၼ်သၢင်ႇႁၢႆႉၶဝ်လႆႈသုမ်းၵႂႃႇသေတႃႉၵေႃႈ ၶဝ်ၵွၺ်းထွၺ်ၵႂႃႇတႃႇ တေ ႁွမ်ႁႅင်းၵူၼ်းသေ တႃႇမႃးတိုၵ်းတေႃးၶိုၼ်း သိုၵ်းၸဝ်ႈၾႃႉ ဢၼ်ပဵၼ်တူဝ်တႅၼ်း မၢၼ်ႊ ၼၼ်ႉၵွၺ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။

လွင်ႈၶုၼ်ၵႂၢၼ်းၽွင်းမိူင်း လႄႈ ၵူၼ်းမိူင်းႁူမ်ႈၵၼ်သေ လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၶိုၼ်းၸဝ်ႈ ၾႃႉၼၼ်ႉ ႁိုင်ၼၢၼ်းယူႇ မွၵ်ႈ ၁၀ ပီႊ။ မၢၼ်ႊၶဝ်ၵေႃႈ ယင်းပႆႇၽဵဝ်ႈမူၺ်ႉပႅတ်ႈလႆႈ။ လွင်ႈတိုၵ်းတေႃးၵၼ်ၵေႃႈ မီးလူင်ၵႂႃႇၵူႊတီႈ။ ၵူၼ်းမိူင်း တင်းလၢႆၵေႃႈ ၶဝ်ၾၢႆႇၶုၼ် သၢင်ႇႁၢႆႉသေ တိုၵ်းတေႃးမႃးယူႇတိၵ်းတိၵ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ သိုပ်ႇမႃးၼႂ်းပီႊ ၁၈၇၃ ၼၼ်ႉ ၶုၼ်သၢင်ႇၸိၼ်ႇတႃႇ ဢမ်ႇၼၼ် ၶုၼ်သၢင်ႇတူၼ်ႈႁုင်း ဢၼ်ယၢမ်ႈ ႁၢပ်ႇ ၵၢၼ်ၼႂ်းႁေႃၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းလိူၼ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ မႃးႁူမ်ႇတင်းၶုၼ်သၢင်ႇႁၢႆႉ။ လွင်ႈတိုၵ်း တေႃးၵၼ်ၵေႃႈ တိူဝ်းႁၢဝ်ႈႁႅင်းမႃး။ မၢၼ်ႊၵေႃႈ သူင်ႇၸဝ်ႈ ၾႃႉ လႄႈ တပ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႊ မႃးၸွၺ်ႈတိုၵ်း။ ဝၢႆးသေ ၶုၼ်သၢင်ႇႁၢႆႉ လႆႈတၢႆၵႂႃႇယဝ်ႉၼၼ်ႉ တပ်ႉသိုၵ်းၶုၼ်သၢင်ႇ တူၼ်ႈႁုင်းၵေႃႈ လႆႈတိူဝ်းႁႅင်းထႃးမႃး။ ၵႂႃႇတိုၵ်းတီႈလႂ်ၵေႃႈ ပေႉတီႈၼၼ်ႉ။ သမ်ႉပေႃး လိုဝ်းႁူင်ဝႃႈ ‘တိုၵ်းၵၼ်ပွၵ်ႈလႂ် ၸဝ်ႈၾႃႉဢမ်ႇတွၼ်ႉပေႉ’ ၊ ‘ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ၺွပ်းလႆႈ ၵူၼ်းၸဝ်ႈၾႃႉသေတႃႉ ယင်းမီးတၢင်းဢီးလူးတေႃႇၵူၼ်းၸဝ်ႈၾႃႉ၊ သမ်ႉဝႃႈ ၵူၼ်း ၸဝ်ႈၾႃႉ လႆႈတၢင်းမၢတ်ႇၸဵပ်းၵေႃႈ ယင်းယူတ်းယႃပၼ်ႁႂ်ႈပေႃးႁၢႆ၊ ယင်းပၼ်ပႃး တၢင်းၵိၼ် လႄႈၶူဝ်းၼုင်ႈထႅင်ႈသေ ပွၺ်ႇပွၵ်ႈၶိုၼ်း ဢမ်ႇဢဝ်တူတ်ႈပၼ်တၢမ်ႇသင် လူးၵွၼ်ႇ” ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ “ၵူၼ်းၶုၼ်သၢင်ႇတူၼ်ႈႁုင်း ၵႂႃႇတီႈလႂ်ၵေႃႈ ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၶဝ်ႈႁပ်ႉ တွၼ်ႈ၊ မီးသင်ၵေႃႈ ယိုၼ်ႈယိုၼ်ႈမႅင်ႇမႅင်ႇ၊ ၵူၼ်းၵတ်ႉၵူၼ်းၵႃႊၶဝ်ၵေႃႈ မႃးႁဵတ်းလုၵ်ႈ ၼွင်ႈ ၶုၼ်သၢင်ႇၸိၼ်ႇတႃႇ” ၼႆယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၽွင်းဢၼ်ဢိင်းၵလဵတ်ႈမႄႇၶႂၢၵ်ႈမိူင်းၶဝ်ႈမႃးၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႊၼၼ်ႉ ၶုၼ်သၢင်ႇ တူၼ်ႈႁုင်းၵေႃႈ တႄႇလႆႈတၢင်းဢွင်ႇပေႉမႃး။ သမ်ႉဝႃႈ ၶုၼ်သၢင်ႇၸိၼ်ႇတႃႇ လႆႈႁပ်ႉ လွင်ႈတႅင်ႇတင်ႈတီႈမၢၼ်ႊ ႁႂ်ႈၵႂႃႇငမ်းမိူင်းသႅၼ်ဝီသေတႃႉၵေႃႈ ပေႃးဢဝ်ငဝ်းလၢႆး ၵၢၼ် မိူင်းမိူဝ်ႈၼၼ်ႉဝႃႈၸိုင် မၼ်းမိူၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမိူင်းသႅၼ်ဝီလွတ်ႈလႅဝ်းတႂ်ႈမၢၼ်ႊသေ သမ်ႉ လႆႈတူၵ်းယူႇတႂ်ႈဢိင်းၵလဵတ်ႈၵမ်းလဵဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

သဵၼ်ႈၸိုဝ်ႈၶိူဝ်းသိုပ်ႇၶုၼ် ၸဝ်ႈသိူဝ်ယဵပ်ႇၾႃႉ (တၢဝ်ႉၶၢင်မိူင်း ဝဵင်းတူႈ) လႄႈ ၸဝ်ႈၾႃႉ လႄႈ ၶုၼ်ၼၢင်း မၢၼ်ႊ ဢၼ်ၵႂႃႇငမ်းမိူင်းသႅၼ်ဝီၸမ်း…

  1. ၸဝ်ႈၶမ်းတႅတ်ႈၾႃႉ (၁၃၇၄-၁၃၈၉)
  2. ၸဝ်ႈၶမ်းပဵမ်ႇၾႃႉ (၁၃၈၉-၁၃၉၄)
  3. ၸဝ်ႈၶမ်းပိုတ်ႇၾႃႉ (၁၃၉၂-၁၃၉၄)
  4. ၸဝ်ႈၼၢင်းၾႃႉႁူမ်ႇမိူင်း (၁၃၉၅-၁၄၀၅)
  5. ၸဝ်ႈလူင်ၶမ်းၵၢႆႇၾႃႉ (၁၄၀၅-၁၄၂၈)
  6. ၸဝ်ႈလူင်ၶမ်းႁွတ်ႈၾႃႉ (၁၄၂၉-၁၄၄၀)
  7. ၸဝ်ႈၶမ်းဝၢတ်ႈၾႃႉ (၁၄၄၀-၁၄၆၀)
  8. ၸဝ်ႈၶမ်းႁိပ်ႇၾႃႉ (၁၄၆၀- ၁၅၂၃)
  9. ၸဝ်ႈၶမ်းသႅၼ်ႇၾႃႉ (၁၅၂၃-၁၅၄၂)
  10. ၸဝ်ႈၶမ်းႁၢၼ်ၾႃႉ (၁၅၄၂-၁၅၄၉)
  11. ၸဝ်ႈၶမ်းပၢၵ်ႇၾႃႉ (၁၅၄၉-၁၅၆၁)
  12. ၸဝ်ႈၶမ်းသႅၼ်ၸုင်ႊၾႃႉ (၁၅၆၅-၁၅၉၃)
  13. ၸဝ်ႈၶုၼ်ၶမ်းၶႅင်ႇၾႃႉ(၁၅၉၃-၁၆၀၄)
  14. ၸဝ်ႈၶမ်းသိုဝ်ႈ လႄႈ ၸဝ်ႈၶမ်းၼၼ်ႈ (၁၅၉၈-၁၅၉၉)
  15. ၸဝ်ႈၶမ်းၵႅဝ်ႈ (ၶမ်းၵၢႆႇၼွၺ်ႉ)(၁၆၀၀-၁၆၀၄)
  16. သိူဝ်ႁူင်ၾႃႉ (၁၆၀၅-၁၆၄၄)
  17. သိူဝ်ၵေႃႇၾႃႉ(၁၆၄၄-၁၆၅၀)(လၢၼ်)
  18. သိူဝ်ႁူမ်ႇၾႃႉ (၁၆၅၀-၁၆၈၃)
  19. ၸဝ်ႈၼၢင်းႁၢၼ်ၾႃႉ ၶူဝ်ႈၶမ်းႁိူင်း(၁၆၈၃-၁၆၉၂)
  20. ၸဝ်ႈၶမ်းသွင်ႇၾႃႉ (၁၆၉၂-၁၇၁၄)
  21. ၸဝ်ႈၶမ်းၼေႃႇၾႃႉ(၁၇၁၄-၁၇၂၃)
  22. ၸဝ်ႈၼၢင်းႁၢၼ်ၾႃႉၼေႃႇသႅင်ပၼ်း (၁၇၂၃-၁၇၃၇)
  23. ၸဝ်ႈၶမ်းႁိူင်းၾႃႉ (၁၇၃၇-၁၇၅၄)
  24. သိူဝ်ဢုမ်ႈၾႃႉမင်းၵႄး (၁၇၅၄-၁၇၆၂)
  25. ၶုၼ်သႅင်ၶမ်းႁိူဝ်ႈ (၁၇၆၁-၁၇၆၄)
  26. ၸဝ်ႈလူင်ၶမ်းသွင်ႇၾႃႉ (၁၇၆၄-၁၇၆၆)
  27. ဝုၼ်ႇလူင်ဢူးတိၼ်ႇပုင်ႇၺႃႉ (၁၇၆၈-၁၇၇၄)
  28. ၵျွၵ်ႉသႄႇဝုၼ်ႇ (၁၇၇၄-၁၇၇၇)
  29. ၸဝ်ႈလူင်ၶမ်းတိုၼ်း သိူဝ်ဝၢႆႇၾႃႉ (၁၇၇၇-၁၈၀၁)
  30. သိူဝ်ႇၵေႃႇၾႃႉ (၁၈၀၁-၁၈၁၅)
  31. ဢူႉပရႃႇၸႃႇ သတူဝ်းမင်းငႄႇ (၁၈၁၅-၁၈၁၉)
  32. ၶုၼ်သႅင်ၼေႃႇမိူင်း (၁၈၂၀ ငမ်းမိူင်း ၇ လိူၼ်)
  33. သိူဝ်ႁူင်ၾႃႉ (ၶုၼ်သႅင်ၶမ်းၶွတ်ႇ)(၁၉၂၁-၁၈၂၃)
  34. ၶုၼ်သႅင်ၶမ်းပၢၵ်ႇ (၁၈၂၄-၁၈၂၅)
  35. ၶုၼ်သႅင်ၶမ်းၼၼ်ႈ (၁၈၂၇-၁၈၃၀) (သီဝီႉရတ်ႉထႃႉမႁႃႇဢိၼ်းရႃႇၸႃႇ တိုၼ်းသႅင်တိုၼ်းၶမ်း ၸဝ်ႈလူင် သိူဝ်ယဵပ်ႇၾႃႉ)
  36. ၶုၼ်သႅင်သူၺ်ႇမွင်ႇ (၁၈၃၀-၁၈၃၈)
  37. ၶုၼ်သႅင်ၶမ်းလႅင်ဢွၼ်ႇ (၁၈၃၈-၁၈၄၆) သီႇဝီရတ်ႉထႃႉ မႁႃႇၸေယရႃႇၸႃႇ သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ
  38. ၶုၼ်သႅင်ၼေႃႇၾႃႉဢွၼ်ႇ (၁၈၄၆-၁၈၄၉) သီႇဝီႉရတ်ႉထႃႉ မႁႃႇဝင်သရႃႇ ၸႃႇ သိူဝ်ၸၢမ်ႇၾႃႉ(၁)
  39. ဝုၼ်ႇမွင်ႇပူဝ်ႇလႃႇ (၁၈၅၀-၁၈၅၂)
  40. ဝုၼ်ႇမွၵ်ႇၵျွၵ်ႉ (၁၈၅၂)
  41. သိူဝ်ၸၢမ်ႇၾႃႉ (၂)
  42. ၶုၼ်သႅင်းၽူဝ်းမွင်ႇ (ၸဝ်ႈလူင်သိူဝ်ၵေႃႇၾႃႉ) (၁၈၅၆-၁၈၆၆) သီႇဝီႉရတ်ႉ ထႃႉမႁႃႇဝင်ႇသသူႉထမ်ႇမႃႉရႃႇၸႃႇ တိုၼ်းသႅင်တိုၼ်းၶမ်း ၸဝ်ႈလူင်သိူဝ် ၵေႃႇၾႃႉ
  43. ၶုၼ်သႅင်ၼေႃႇၾႃႉဢွၼ်ႇ သိူဝ်ၸၢမ်ႇၾႃႉ - ၃ (၁၈၆၇-၁၈၈၅)
  44. ၶုၼ်သၢင်ႇတူၼ်ႈႁုင်း (၁၈၈၇-၁၉၁၆) သတ်ႉထမ်ႇမႃႉရႃႇၸႃႇ ၼီႉယူဝ်းထႃႉ မႁႃႇမင်းၶွင်ႇ။ မီးမိူင်းႁွမ်းမိူင်းပွမ်း ၄၉ မိူင်း။ တႆးလႆႈလွတ်ႈလႅဝ်းသေ ဢိင်း ၵလဵတ်ႈၶဝ်ႈမႃး။ ႁပ်ႉဢဝ်တၼ်းႁဵင်းၶုၼ်တီႈဢိင်းၵလဵတ်ႈသေ ထုၵ်ႇၸႅၵ်ႇ ပဵၼ်သႅၼ်ဝီႁွင်ႇ လႄႈ သႅၼ်ဝီၸၢၼ်း။


ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းသႅၼ်ဝီ ဝဵင်းတိုင်းၶေႃ မိူင်းမၢဝ်း

  1. ၶုၼ်တိုင်း (၇၆၃)
  2. ၶုၼ်လူး (၈၃၅)
  3. ၶုၼ်လႆး (၉၁၅)
  4. ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းသႅၼ်ဝီ သႅၼ်ၸေႊ
  5. ၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇၶၢၼ်ႇ (၉၅၇)
  6. ၸဝ်ႈလူင်တၢႆႇပူင်ႇ (၁၀၆၇)
  7. ၸဝ်ႈတၢႆႇလူင် (၁၁၇၉)
  8. ၸဝ်ႈတၢဝ်ႉၼွၺ်ႉၶႄႇ (၁၃၀၉)
  9. ၸဝ်ႈတၢဝ်ႉၼွၺ်ႉမႅၼ်း (၁၃၅၁)
  10. ၸဝ်ႈၶုၼ်ၼွၺ်ႉသၼ်ၽႃ (၁၃၉၁)
  11. ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းမိတ်ႈ -ၵဵင်းတၢဝ်း-ၸုၼ်ၵူဝ်း
  12. ၶမ်းၶႅၼ်ႇၾႃႉ (၉၅၆)
  13. ၶုၼ်တႃႇၵႃႇ (၁၀၆၇)
  14. ၶုၼ်ယီႈၵႂၢႆးၶမ်း (၁၂၇၄)
  15. ၸဝ်ႈတၢႆႇၶိုၼ်ႇ (၁၃၀၈)
  16. ၶုၼ်တၢႆႇၵၢႆႇ (၁၃၁၃)

ၸဝ်ႈၾႃႉ သႅၼ်ဝီ မူႇပၢင်

  1. ၸဝ်ႈၶမ်းတႅတ်ႈ (၁၃၇၃)
  2. ၸဝ်ႈၶမ်းပဵမ်ႇ (၁၃၈၉)
  3. ၸဝ်ႈၶမ်းပိုတ်ႇ (၁၃၉၂)
  4. ၸဝ်ႈၼၢင်းၾႃႉႁူမ်ႇမိူင်း (၁၃၉၄)
  5. ၸဝ်ႈၶမ်းၵၢႆႇ (၁၄၀၅)
  6. ၸဝ်ႈၶမ်းႁွတ်ႈ (၁၄၂၈)
  7. ၸဝ်ႈၶမ်းဝၢတ်ႈ (၁၄၃၉)
  8. ၸဝ်ႈၶမ်းႁိပ်ႇ (၁၄၄၀)
  9. ၸဝ်ႈၶမ်းသႅၼ် (၁၄၄၀)
  10. ၸဝ်ႈၶမ်းပၢၵ်ႇ (၁၅၄၁)
  11. ၶုၼ်သႅၼ်ၾႃႉ (၁၅၄၉)
  12. ၶမ်းၶဵင်ႇ (၁၅၈၀)
  13. ၶမ်းသိူဝ် ၶမ်းၼၼ်ႉ (၁၅၉၁)
  14. ၶမ်းၵၢႆႇၼွၺ်ႉ (၁၅၉၂)
  15. သိူဝ်ႁူင် (၁၅၉၇)
  16. သိူဝ်ၵေႃႇ (၁၆၅၀)
  17. သိူဝ်ႁူင် (၁၆၅၀)
  18. မဵဝ်ႉႁွင်း (၁၆၆၂)
  19. ႁၢၼ်ၾႃႉၶူဝ်ႈၶမ်း (၁၆၈၃)
  20. ၶမ်းသွင်ႇၾႃႉ (၁၆၉၂)
  21. ၶမ်းၼေႃႇၾႃႉ (၁၇၁၄)
  22. ၼေႃႇသႅင်ပၼ်း (၁၇၂၃)
  23. ၶမ်းႁူင်ၾႃႉ (၁၇၃၃)
  24. ၸဝ်ႈမင်းၵႄး (၁၇၅၁)
  25. ၸဝ်ႈၶမ်းႁိူဝ်ႈ (၁၇၆၁)
  26. ၸဝ်ႈၶမ်းလႅင် (၁၇၆၄)
  27. ဢူးတိင်ႇပုင်ႇၺႃႉ (၁၇၆၇)

ၽိုၼ်ဢၢင်ႈဢိင်

  1. สมพงศ์ วิทยศักดิ์พันธุ์. (2544). ประวัติศาสตร์ไทใหญ่. โครงการประวัติศาสตร์สังคมและวัฒนธรรมชนชาติไท.
Retrieved from "https://taipedia.com/index.php?title=မိူင်းတႆး၊_ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈ&oldid=212"