ၸိုဝ်ႈတႆး ဢၼ်ၶႄႇႁွင်ႉ

ၶေႃႈၼမ်း

ပေႃးလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၺ်း ၽိုၼ်လိၵ်ႈၽိုၼ်လၢႆးၵဝ်ႇၵႄႇၶႄႇၶဝ် ဢၼ်မွၵ်ႈတၢင်းႁိုင်သွင်ႁဵင်ပီႊ ပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉၼႆၸိုင် ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ႁိၵ်ႈႁွင်ႉတေႃႇၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းတႆးၼႆႉ မီးလၢႆလၢႆၶေႃႈတေႉတေႉ၊ မီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊၵႂႃႇ ၸွမ်းၼင်ႇ ၵၢပ်ႈလႂ်ပၢၼ်ၼၼ်ႉမႃးယူႇ။

ယႂေႉ- ပၢႆယႂေႉ

ၸွမ်းၼင်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၺ်း ၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၽိုၼ်လၢႆးၶႄႇတႄႉ လႆႈထူပ်းႁၼ် ဝႃႈ လၢႆးၶႄႇၶဝ်ႁွင်ႉ တေႃႇ ၵူၼ်းၶိူဝ်းတႆးၼႆႉ ပၢၼ်ၼိူင်ႈလႄႈပၢၼ်ၼိူင်ႈ ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။ မိူဝ်ႈပၢၼ်ႁႅၵ်ႈသုတ်း ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ် ၶႄႇၶဝ် ႁိၵ်ႈႁွင်ႉတႆးတႄႉၵေႃႈ ပဵၼ်ၶေႃႈ ၵႂၢမ်း ဢၼ်ဝႃႈ “ပၢႆယႂေႉ” ၼႆ ၸွမ်းၼင်ႇလႆႈႁၼ်ၼႂ်းပပ်ႉသၢႆပိုၼ်း ၶိူဝ်းၶုၼ်ႁၢၼ်ႉ ဢၼ်တူၵ်ႇ လၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈ “လုၵ်ႉၸဵဝ်းၸိုဝ်ႇ ထိုင် ၵႂၺ်ႉၸီႇၼႆႉ ပဵၼ်လိၼ်လႅၼ်ႊဢၼ်မီး မွၵ်ႇ ၇-၈ ႁဵင်လီႉ(လၵ်းၶႄႇ) ၼၼ်ႉ ၸၢဝ်းပၢႆယႂေႉၶဝ်ၶူၼ်းၶဝ်းယူႇသဝ်းၸွမ်းၵၼ်ဝႆႉ၊ ပၢင် ၸုမ်းၵေႃႉ မီးၸိုဝ်ႈၸၢဝ်း…”။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ပေႃး တူၺ်း ၼင်ႇတူဝ်လိၵ်ႈၶႄႇ ဢၼ်တႅမ်ႈ ၶေႃႈၵႂၢမ်းဝႃႈ “ယႂေႉ” ၼႆႉ မၼ်းမီးတီႈပွင်ႇဝႃႈ “သၵ်းလၢႆးၸွမ်းတူဝ် လႄႈ ဝႆႉၶူၼ်ႁူဝ် ပွတ်း”၊ ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈလွင်ႈၼႆႉ ဝၢင်ႁုၺ်ႉၶုၼ်းမီးၶေႃႈ လူပ်းလိုၼ်းႁုပ်ႈလၢတ်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၽိင်ႈ ႁိတ်ႈထုင်းတၢမ်း ၶွင်ၸၢဝ်းၵူၼ်းတႆးမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈၶၢဝ်းယၢမ်းၼပ်ႉႁဵင်ပီႊ။ ၼႂ်းပိုၼ်း “ၶိူဝ်းမိူင်း မိူင်းသူႇ” ၼၼ်ႉၵေႃႈ မီးလွင်ႈတႅမ်ႈမၢႆ ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈလွင်ႈၶႂႅၼ်း မိူင်းသူႇဝႆႉဝႃႈၼၼ်ႉ တူၵ်ႇလၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ် “တိတ်းတေႃႇတင်းပႃး (ၸေႊ မိူင်းသီႇၶျွၼ်ႇ ဝၼ်းၸင်ႇၼႆႉ) ၽၢႆႇတၢင်းတူၵ်း၊ လႄႈ တိတ်းၸပ်းတင်း ယႂေႉၽၢႆႇ တၢင်း ၸၢၼ်း”၊ ပေႃးၸွမ်းၼင်ႇ ၶေႃႈၵႂၢမ်းၼႆႉတႄႉၸိုင် ႁဵတ်းႁႂ်ႈႁူႉဝႃႈ မီးယႂေႉယူႇ တင်းၼမ် တင်းလၢႆ ၸိူဝ်းႁိမ်းႁွမ်းပွတ်းတၢင်း ၸၢၼ်း မိူင်းသူႇ လႄႈ ဢိၵ်ႇပႃးတၢင်း ယူင်သၢင်း လႄႈ ပဝ်းသၢၼ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸဵမ်လႂ်ၸဵမ်ၵွၼ်ႇ မီးၸုမ်းယႂေႉၶဝ်ယူႇသဝ်း ဝႆႉယဝ်ႉၼင်ႇ ၵဝ်ႇၼႆယဝ်ႉ။

သျၢမ် ဢမ်ႇၼၼ် သယၢမ်

ၸွမ်းၼင်ႇလႆႈႁၼ်ၼႂ်းသၢႆပိုၼ်းၶိူဝ်းၶုၼ်ႁၢၼ်ႉပၢၼ်လင် (ပ.ၶ ၂၅-၂၂၀) ၸိုင်ႈ မီးလွင်ႈတႅမ်ႈမၢႆဝႆႉဝႃႈ “ၼႂ်း လိူၼ်ထူၼ်ႈၼိူင်ႈ ပီႊထီႈ ၉ ပၢၼ်ၶုၼ်ယူင်ႇယူၼ် (ပ.ၶ ၉၇) ၼၼ်ႉ ၸုမ်းမၢၼ် လႄႈ ဢီ လႄႈ ဢႃႇၼႃႇ ၸၢၵ်ႈသယၢမ် ဢၼ်တင်ႈယူႇ ၽၢႆႇၼွၵ်ႈ လႅၼ်ႊမိူင်းယူင်းသၢင်ႈၼၼ်ႉ ဢဝ်တင်းၶွင်ႇၾၢၵ်ႇၶူဝ်းတွၼ်ႈသေ မႃးၸူး တီႈႁေႃၶမ်း ၶႄႇ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ လႆႈၸႂ်ႈလၢမ်ႈ(ၵူၼ်းပိၼ်ႇၽႃႇသႃႇ)သေ ပိၼ်ႇၵႂၢမ်းပၼ်။ ၵႂၢမ်းၶေႃႈၼႆႉ ၵွၺ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ ၶိုၼ်းဢဝ် ၸႂ်ႉႁိၵ်ႈႁွင်ႉတေႃႇ ပူႇမွၼ်ႇၼၢႆးယႃႈၸၢဝ်းတႆး ဢၼ်ယူႇတၢင်း ပွတ်းႁွင်ႇမိူင်းဝႅတ်ႉၼမ်းထႅင်ႈ ၼင်ႇလႆႈႁၼ်ၼႂ်း ႁူဝ်ၶေႃႈလွင်ႈ “ၸဝ်ႈဝွင်ႉၶျုၼ်ႉ” ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈတႅမ်ႈ မၢႆဝႆႉဝႃႈ “ၼႂ်းလိူၼ်ထူၼ်ႈ ၁၂ ပီႊထီႈ ၆ ပၢၼ် ၶုၼ်ၸဝ်ႈဝွင်ႉယူင်ႇၸဵၼ်ႉ (ပ.ၶ ၁၃၁) ၼၼ်ႉ ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈ ဢိူဝ်ႉတဵဝ်ႊ လႄႈ သယၢမ် ဢၼ်တင်ႈမီးယူႇၽၢႆႇ ၼွၵ်ႈလႅၼ်ႊ ရိုဝ်ႉၼၢၼ် သူင်ႇၽွင်းတၢင်မိူင်း လႄႈ ၶူဝ်းၾၢၵ်ႇ ၶွင်တွၼ်ႈမႃး”။

မၢၼ်

ၼႂ်းပပ်ႉမၢၼ်သူး ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈမႃးမိူဝ်ႈပၢၼ်ၶုၼ်ဝွင်ႉထၢင်ႈ(ပ.ၶ ၆၁၈-၉၀၇) ၼၼ်ႉ ႁိၵ်ႈႁွင်ႉတေႃႇၵူၼ်း ပႃႇထိူၼ်ႇၼႂ်းၶဵတ်ႇလႅၼ်ႊၼၼ်ႉဝႃႈ ၸုမ်းမၢၼ်၊ သမ်ႉၶိုၼ်းၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇပဵၼ်ထႅင်ႈလၢႆလၢႆၶိူဝ်း။ ၶိူဝ်းၼိူင်ႈ ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ “မၢၼ်ဢီ” ၼႆၼၼ်ႉ မီးၽိင်ႈ ငႄႈၽိင်ႈထုင်းငၢႆးမိူၼ်တင်းၵူၼ်းၸၢဝ်းတႆးတေႉတေႉ။ ၼွၵ်ႈသေၼႆႉ ယင်းၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇပဵၼ် ၸုမ်းယွၺ်ႈဢွၼ်ႇ ၸွမ်းၼင်ႇပိူင်ၾၢင်လၢၵ်ႇၶေႃၶွင်ၸုမ်းလႂ်ၸုမ်းၼၼ်ႉ ထႅင်ႈၸိူဝ်ႉ ၼင်ႇ ၸုမ်းၶဵဝ်ႈလမ် (ပၢၵ်ႇလမ်)၊ ၸုမ်းၶဵဝ်ႈငိုၼ်း၊ ၸုမ်းၶဵဝ်ႈၶမ်း၊ ၸုမ်းသၵ်း လၢႆး ၸွမ်းတူဝ်၊ ၸုမ်းသၵ်းလၢႆးၸွမ်းၶႃ၊ ၸုမ်းသၵ်းလၢႆးၸွမ်းၼႃႈ ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉသေ ၸိုဝ်ႈတဵမ်ဢၼ်ႁွင်ႉ တေႃႇၶဝ်တႄႉၵေႃႈႁွင်ႉဝႃႈ မၢၼ်ၶဝ်ႈလမ်၊ မၢၼ်ၶဵဝ်ႈၶမ်း၊ မၢၼ်ၶဵဝ်ႈငိုၼ်း၊ မၢၼ်သၵ်းလၢႆးၶႃ၊ လႄႈ မၢၼ်သၵ်းလၢႆးၼႃႈ။ ၸိုဝ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၸိုဝ်ႈဢၼ် ႁိၵ်ႈႁွင်ႉတေႃႇၶိူဝ်းတႆး ၼႂ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်ၶိူဝ်းၶုၼ်ထၢင်ႈ။

ပၢႆႇဢီႊ၊ ပၢႆဢီ လႄႈ ပၢႆဢီႊ

ၼႂ်းပၢၼ်ၶိူဝ်းၶုၼ်ထၢင်ႈ လႄႈ ၶိူဝ်းၶုၼ်သွင်ႉ (၆၈၁-၁၂၇၉) ၼၼ်ႉ ၼွၵ်ႈသေ ႁွင်ႉႁိၵ်ႈဝႃႈ ၸုမ်းၶဵဝ်ႈလမ်၊ ၸုမ်းၶဵဝ်ႈၶမ်း၊ ၸုမ်းယွမ်ႉၶဵဝ်ႈၼႆယဝ်ႉၼၼ်ႉ ယင်း ႁိၵ်ႈႁွင်ႉ ၸၢဝ်းတႆးဝႃႈ ပဵၼ်ၸုမ်းပၢႆဢီၶဵဝ်ႈၶမ်းၼႆ ၸွမ်းၼင်ႇလႆႈ ႁၼ်ၼႂ်းပပ်ႉဢၼ်မီး ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ယုၼ်ၼၢၼ်ၸိုဝ်ႉလေႉ ဢၼ်တႅမ်ႈမၢႆဝႆႉလွင်ႈမိူင်းယူႇၼၢၼ်၊ ၽူႈတႅမ်ႈမၼ်းပဵၼ်လီႇ ၸိင်ႊ ၼႂ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်ယႅၼ်ႉ(ယႂႅၼ်ႈ)။ ၼႂ်းႁူဝ်ၶေႃႈ ပၢႆဢီၶဵဝ်ႈၶမ်းၼၼ်ႉ တႅမ်ႈဝႆႉဝႃႈ “ၸုမ်းမၢၼ်ပွတ်းၸဵင်ႇ ၸၢၼ်းဝၼ်းတူၵ်းၼၼ်ႉ မီးၵူၼ်းၶိူဝ်းပၢႆဢီဢၼ် ဝႃႈၼၼ်ႉ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇထီႈသုတ်း၊ မီးလႅၼ်ႊမိူင်းပွတ်းတၢင်းႁွင်ႇ တိူၵ်ႈထိုင်ထူႇပေႃ (တိပ်ႉပႅတ်ႉ)။ ပၢႆဢီႊ ဢမ်ႇၼၼ် မၢၼ်သိူဝ်ႈၶၢဝ် ဢၼ်ၶႂ်ႈဝႃႈၼုင်ႈၶူဝ်းၶၢဝ် မၢႆထိုင်လွင်ႈပဵၼ် ၵူၼ်းပႃႇထိူၼ်ႇၼၼ်ႉၵေႃႈ ၵႂၢမ်းၶေႃႈၼႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉၸႂ်ႉတိုဝ်းမႃးတေႃႇပေႃးထိုင်ပၢၼ် ၶိူဝ်းၶုၼ်ယႂႅၼ်ႈ၊ မိင်၊ လႄႈ ၶျိၼ်ႊယူႇ။ ၼွၵ်ႈသေၼႆႉ ယင်းၸႂ်ႉထႅင်ႈၵႂၢမ်း ဢၼ်ဝႃႈ “ပိူဝ်ဢီ”၊ ၸၢင်ႊပဵၼ်လႆႈသဵင်ၸွမ်းၼႂ်းတူင်ႇလႂ်တူင်ႇၼၼ်ႉယူႇ။ ပၢႆဢီ ၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇထႅင်ႈသွင်ၸုမ်း၊ ၼၼ်ႉ ၸမ်း တႃႉပၢႆဢီ ဢၼ်မၢႆထိုင်ၸၢဝ်းတႆး ၼႂ်းၶဵတ်ႇလႅၼ်ႊတႂ်ႈၶူင်း၊ လႄႈ သႅဝ်ႇပၢႆဢီဢၼ် မၢႆထိုင်ၸၢဝ်းတႆးလိုဝ်ႉ တီႈသိပ်းသွင်ပၼ်းၼႃး။

ၽိုၼ်ဢၢင်ႈဢိင်

1. สมพงศ์ วิทยศักดิ์พันธุ์. (2544). ประวัติศาสตร์ไทใหญ่. โครงการประวัติศาสตร์สังคมและวัฒนธรรมชนชาติไท.