ပၢႆးဝူၼ်ႉၵၢၼ်မိူင်း

ၶေႃႈၼမ်း လႄႈ တီႈပွင်ႇပၢႆးဝူၼ်ႉ

ပေႃးၼႆ “ပၢႆးဝူၼ်ႉ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢီႈသင်လႃႇ?”။ ၵႂၢမ်းဢိင်းၵလဵတ်ႈ ဢၼ်ဝႃႈ “ဢၢႆႇတီႇဢူဝ်ႇလူဝ်ႇၵျီႇ” ဢၼ်ပိၼ်ႇဝႆႉၵႂၢမ်းတႆးဝႃႈ “ပၢႆးဝူၼ်ႉ” ၼႆၼၼ်ႉတႄႉၵေႃႈ တႄႇၸႂ်ႉတိုဝ်းမႃးမိူဝ်ႈ ၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၁၈ ပုၼ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မီးတီႈပွင်ႇဝႃႈ “ပၢႆးသၢႆႊလွင်ႈတၢင်းဝူၼ်ႉၶႆႈ”(science of ideas) ၼႆယဝ်ႉ။

ပေႃးပဵၼ်ၼႂ်းပၢႆးၵၢၼ်မိူင်းသမ်ႉ ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ယိူင်းၸူးထိုင် ပၵ်းပိူင်တၢင်းယုမ်ႇယမ် လၢႆလၢႆမဵဝ်း ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈလွင်ႈပၢႆးမိူင်း ဢၼ်ၼၢမ်းတၢင်း လႄႈ ဢၼ်ဢီးသူၼ်း တၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈလွင်ႈၵၢၼ် မိူင်း ၼႆယဝ်ႉ။

ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပေႃးမႃးတူၺ်းၼႆႉ တေလႆႈႁၼ်မီးပိူင်ၾၢင်ႁၢင်ႊယူႇ ၃ လွင်ႈ။ ၼၼ်ႉၸမ်း -

1. လွင်ႈၵၢၼ်ထတ်းသၢင်ၸၵ်းယွၺ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈသပ်းလႅင်းပၼ် ငဝ်းလၢႆးပိူင်ပဵၼ်ၵၢၼ် မိူင်းဢၼ်ပဵၼ်ယူႇမီးယူႇၸင်ႇၼႆႉ၊
2. လွင်ႈဝႃႈ ငဝ်းလၢႆးၵၢၼ်မိူင်း ၵိုင်ႇလီပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်၊ လႄႈ
3. လွင်ႈၽႅၼ် ၵၢၼ် တႃႇတေႁဵတ်းႁိုဝ်ႁႂ်ႈတၢင်းယုမ်ႇယမ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်မႃးၼႂ်းၵၢၼ်ထူပ်းမိုဝ်း ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈတၢင်းႁပ်ႉႁၼ်လွင်ႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉၼႆႉသေတႄႉၵေႃႈ ၸဵင်ႇႁၼ်လၢႆလၢႆၾၢႆႇၵေႃႈ မီးလွင်ႈ ပိုတ်ႇၽုၺ်ႇတီႈပွင်ႇဝႆႉလၢႆလၢႆမဵဝ်းယူႇ။

Marxတႄႉယုမ်ႇႁပ်ႉဝႃႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်တႃႇႁၢပ်ႇ သၢင်ႈၵႅတ်ႇၶႄပၼ် ပိူင်ၵၼ်ႊၵူၼ်း(social order)သေမဵဝ်းမဵဝ်း ၼႆယဝ်ႉ။ ပိူင်ၵၼ်ႊၵူၼ်း ဢၼ်မၼ်း ယိူင်းၸူးထိုင်ၼၼ်ႉတႄႉၵေႃႈ ပဵၼ်ပၵ်းပိူင်ထၢၼ်ႈၵူၼ်းၸဝ်ႈတိုၼ်းလၢင်း (capitalist class system) ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

Hannah Arendt လႄႈ Karl Popper ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ မိူဝ်ႈပၢၼ်ၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၂၀ ၶဝ်တႄႉၵေႃႈ ပႃးတၢင်းငဝ်းငမ်းသေယဝ်ႉ တူၺ်းတေႃႇပၢႆးဝူၼ်ႉဝႆႉ၊ ၶႃႁၼ်ဝႃႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉ ၼႆႉ ပဵၼ် “ပၵ်းပိူင်တၢင်းဝူၼ်ႉ ဢၼ်ဢိုတ်းႁပ်းဝႆႉ”(closed system of though) ဝႃႈၼႆသေ၊ ပဵၼ်မဵဝ်း ဢၼ်ဢမ်ႇမီးလွင်ႈယိူၼ်ႉႁပ်ႉလႆႈ တၢင်းႁၼ်ထိုင်ပိူၼ်ႈ ဝႃႈၼႆယူႇယဝ်ႉ။

ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉတႄႉၵေႃႈ ၸၢင်ႊၸႅၵ်ႇၸၵ်းပဵၼ်လႆႈ ၵိူင်းတၢင်းဝူၼ်ႉသၢမ်ၾၢႆႇ ၼႆယူႇ။ ၼၼ်ႉၸမ်း - ပၢႆးဝူၼ်ႉၾၢႆႇလွတ်ႈလႅဝ်း၊ ပၢႆးဝူၼ်ႉသူဝ်ႇသျလ်ႇလိသ်ႉ၊ လႄႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉပႂ်ႉပႃးထုင်းၵဝ်ႇ (ၶွၼ်ႇသႂ်းဝေးတိပ်ႉ) ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ပၢႆးဝူၼ်ႉၾၢႆႇလွတ်ႈလႅဝ်း (Liberalism)

ပေႃးၼႆ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၸမ်း “ဢီႈသင်လႃႇ ပဵၼ်ပိူင်ၾၢင်လမ်ႇလွင်ႈ တီႈၼႂ်းပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်ႈ လွတ်ႈလႅဝ်း?” ၼႂ်းၵၼ်ႊပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉ ႁဝ်းလႆႈႁဵၼ်းႁူႉမႃး ငိူၼ်ႈငဝ်ႈ လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉ ၶပ်ႉၾၢႆႇလွတ်ႈ လႅဝ်း လႄႈ တၢင်းဝူၼ်ႉၵၢၼ်မိူင်း ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉမႃးယဝ်ႉ။

ပၢႆးဝူၼ်ႉၾၢႆႇလွတ်ႈလႅဝ်းၼႆႉ ၵမ်ႈၼမ် တႄႉၵေႃႈ ၵႆႉပႃးလွင်ႈတၢင်းၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉယူႇ။

• လွင်ႈပၵ်းၸႂ်ၼိူဝ် တၢင်းထၢင်ႇႁၢင်ႊသူၼ်ႇၵေႃႉၵူၼ်း လႄႈ တၢင်းထၢင်ႇႁၢင်ႊၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်း။
• တၢင်းယုမ်ႇႁပ်ႉတီႈၼႂ်းတၢင်းၶႆႈၸႂ် “ၶေႃႈၵိၼ်ၵႅၼ်ႇၵၼ်ႊၵူၼ်း”(social contract) ဢၼ် လၢတ်ႈလူၺ်ႈလွင်ႈဝႃႈ လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ ၵိုင်ႇလီဢဝ်တင်းသဵင်ႈၵၢင်ၸႂ်ၵူၼ်းမိူင်းသေ ဢုပ်ႉပွင်ႊ ၽွင်းငမ်း။
• တၢင်းယုမ်ႇႁပ်ႉ တီႈလွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်တီႈတိုဝ်ႉတၢင်း တႃႇႁႂ်ႈၵူၼ်းႁဝ်းမီးတၢင်းဢွင်ႇမၢင်ႇ ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ် လွင်ႈၵၢၼ်ၶႄႉသဵင်ႇၵၼ် လႄႈ လွင်ႈသၢင်ႈတၢင်းလီ။
• ၵႆႉပဵၼ်တၢင်းယုမ်ႇႁပ်ႉတီႈၼႂ်း လွင်ႈလူတ်းယွမ်းထၢၼ်ႈငၢၼ်းၸိုင်ႈမိူင်း- ဢၼ် လၢတ်ႈလူၺ်ႈလွင်ႈ ႁႂ်ႈလူတ်းယွမ်းလွင်ႈဢၼ်လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၶဝ် တေၶဝ်မႃးၵႅဝ်ႊၵဝ်းၸွမ်း ၸူဝ်ႊ ပၢၼ်ၵူၼ်းမိူင်း လႄႈ ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်း ၼႆယဝ်ႉ။

ၵွပ်ႈပဵၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉ ဢၼ်ၵမ်ႉထႅမ်ပၼ် လွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊသူၼ်ႇၵေႃႉၵူၼ်း လႄႈ လွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊ ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းသေယဝ်ႉလႄႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉၾၢႆႇလွတ်ႈလႅဝ်းဢၼ်ဝႃႈၼႆႉၵေႃႈ ႁုၼ်ႈမုၼ်းႁွမ်းၵၼ်မႃး တင်းလွင်ႈလိူၺ်ႈႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈ(industrialization) လႄႈ လွင်ႈမူႈယႂ်ႇၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်းၸဝ်ႈတိုၼ်းလၢင်း မိူဝ်ႈၼႂ်းၽွင်းၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၁၉ လႄႈ ၂၀ ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ပၢႆးဝူၼ်ႉၾၢႆႇလွတ်ႈလႅဝ်းၼႆႉ ယင်းပၢႆဢီးသူၼ်း ႁႂ်ႈမီးမႃးလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉယူႇ။ ယွၼ်ႉဝႃႈ မၼ်းပဵၼ်တၢင်းၶႆႈၸႂ် ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇတင်း လွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊ(freedom)၊ လွင်ႈၵၢင်ၸႂ်ၵူၼ်းမိူင်း လႄႈ လွင်ႈၶေႃႈၵိၼ်ၵႅၼ်ႇၵၼ်ႊ ၵူၼ်း ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ဝၼ်းၸင်ႇၼႆႉၵေႃႈ လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈလၢႆလၢႆၸုမ်း ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉလူင်ၼႆႉ ၼမ်ၼမ်ဢေႇဢေႇတႄႉၵေႃႈ လႆႈပိုတ်ႇလၢတ်ႈလွင်ႈဝႃႈ ၶဝ်ၵမ်ႉထႅမ် တၢင်းၶႆႈၸႂ်လွင်ႈလႅဝ်း(liberal)ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ လွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊ လႄႈ လွင်ႇတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇၸိူဝ်းၼႆႉမႃး လူၺ်ႈလၢႆးဢၼ်မီးပၼ် ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈယူႇၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ၶၢဝ်းႁိုင်မႃးၵေႃႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉၾၢႆႇလွတ်ႈလႅဝ်းၼႆႉ လႆႈပၢႆႊပိူင်ႈမႃးဝႆႉယူႇ။ တင်ႈတႄႇၸူဝ်ႊ ပၢၵ်ႇပီႊ ၂၀ ၼၼ်ႉမႃး ပၢႆးဝူၼ်ႉၾၢႆႇလွတ်ႈလႅဝ်း ဢၼ်မီးပိူင်ၾၢင်မႂ်ႇမႂ်ႇ- ၼႂ်းလၢႆလၢႆမိူင်း ဢၼ်ႁပ်ႉမႃး လွင်ႈထၢၼ်ႈငၢၼ်းၾၢႆႇၸိုင်ႈမိူင်း တႃႇၶဝ်ႈၵႅဝ်ႊၸွမ်းၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၼၼ်ႉၼမ်မႃးတိၵ်းတိၵ်း၊ ယဝ်ႉ ၵေႃႈ ႁႂ်ႈၾၢႆႇၸိုင်ႈမိူင်းၶဝ်ႈၵႅဝ်ႊၸွမ်းပႃး ၼႂ်းၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်း ၼင်ႇႁိုဝ်ပေႃးတေလူတ်းယွမ်းပႅတ်ႈလႆႈ ၽွၼ်းၸႃႉ ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈတိုၼ်းလၢင်း(capitalism) ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ လွတ်ႈၵွတ်းၽၢၼ် လႄႈ လွင်ႈႁၢမ်း ၵၢၼ်ငၢၼ်း ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။

ၵူၺ်းၼႃႇ ၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ်ၵမ်ႉထႅမ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၾၢႆႇလွတ်ႈလႅဝ်းလၢႆးၵဝ်ႇၵဝ်ႇတႄႉၵေႃႈ တိုၵ်ႉသိုပ်ႇ ၵမ်မၼ်ႈတၢင်းယုမ်ႇယမ်ဢၼ်ဝႃႈ ႁႂ်ႈလူတ်းယွမ်း လွင်ႈလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ ၶဝ်ၵႅဝ်ႊၸွမ်း ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း လႄႈ ၼႂ်းၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်း ၼႆၼၼ်ႉဝႆႉယူႇ။ လွင်ႈၼႆႉ သိုပ်ႇမီးတၢင်းႁူမ်ႇငမ်းမႃးၼိူဝ် ပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်ႈလႅဝ်း ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်းပၢၼ်မႂ်ႇ(economic neoliberalism) ၸူဝ်ႊလၢႆသိပ်းပီႊမိူင်းပူၼ်ႉၼႃးၼၼ်ႉဝႆႉသေ၊ ပဵၼ်လွင်ႈသူၼ်းတုမ်ႊ တႃႇႁႂ်ႈမီးမႃး လွင်ႈပၢင်ၵၢတ်ႇလွတ်ႈလႅဝ်း(free market)၊ လွင်ႈသူၼ်ႇလဵဝ်ပိူင်ႇ ငမ်းၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်း လႄႈ လွင်ႈလူတ်းယွမ်းထၢၼ်ႈငၢၼ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ ၼႂ်းၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်း ၼႆမႃးယူႇၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။

တူဝ်ယၢင်ႇမီး လၵ်းၼမ်း(policy) ၶွင် ပႃႇတီႇၵၢၼ်မိူင်းလူင် သွင်ပႃႇတီႈတီႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ႊဢ မႄးရီးၵႂ်းၼၼ်ႉ ပေႃးတူၺ်းၵေႃႈ တေလႆႈႁၼ်လွင်ႈတႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ် တီႈပၢႆးဝူၼ်ႉၾၢႆႇလွတ်ႈလႅဝ်းၼႆႉဝႆႉ ယူႇ။ ၸဵမ်ဢဝ်ပႃႇတီႇရီႇၽပ်ႇပရီႇၵၼ်ႇ လႄႈ ၸဵမ်ပႃႇတီႇတီႇမူဝ်ႇၶရႅတ်ႉၼႆၵေႃႈ ပဵၼ်ပႃႇတီႇ ဢၼ်ၵမ်ႉ ထႅမ် တၢင်းၶႆႈၸႂ်လွင်ႈလွတ်ႈလႅဝႅး ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ လွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊသူၼ်ႇၵေႃႉၵူၼ်း (individual freedom) ၼႆသေတႃႉၵေႃႈ၊ တၢင်းယုမ်ႇႁပ်ႉတီႈလွင်ႈဢၼ်ဝႃႈ ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ ၵိုင်ႇလီမီးထၢၼ်ႈငၢၼ်း ၼမ် ဢေႇတၢၼ်ႇလႂ် တီးၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း လႄႈ တီႈၼႂ်းၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်းၼႆၼၼ်ႉ သွင်ပႃႇတီႇၼႆႉသမ်ႉ ပိူင်ႈ ၵၼ်ဝႆႉ ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ပၢႆးဝူၼ်ႉသူဝ်ႇသျလ်ႇလိသ်ႉ (Socialism)

ပေႃးၼႆ ထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈၸမ်း “ပၢႆးဝူၼ်ႉသူဝ်ႇသျလ်ႇလိသ်ႉ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢီႈသင်လႃႇ?”

ၽွင်းမိူဝ်ႈၵၢပ်ႈပၢၼ်ၵၢၼ်လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈ လႄႈ ၽွင်းမိူဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈတိုၼ်းလၢင်း ႁိူင်းမႃး တီႈမိူင်းယူးရူပ်ႉ ၼႂ်းၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၁၈ လႄႈ ၁၉ ၼၼ်ႉ- တႄႇမီးမႃး တၢင်းမႆႈၸႂ်ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ ၽွၼ်းၸႃႉလၢႆလၢႆမဵဝ်း ၸိူဝ်ႉၼင်ႇဝႃႈ လွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ် လႄႈ လွင်ႈၵူၼ်းထၢၼ်ႈႁႅင်းၵၢၼ်ၶဝ် ၵွတ်းၽၢၼ် ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ Marx ၽူႈဢၼ်ႁဝ်းတူၵ်ႇထိုင်ၸိုဝ်ႈမၼ်းမိူဝ်ႈတီႈပႃႈၼိူဝ်ၼႆၼၼ်ႉ မၼ်းႁၼ် ဝႃႈ ပိူင်ပဵၼ်ၼင်ႇၼၼ် ပဵၼ်လွင်ႈၸဝ်ႈၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီး ၸိူဝ်းပဵၼ်ၸဝ်ႈတိုၼ်းလၢင်းၶဝ်ၼၼ်ႉ ၵိၼ်ၸိၵ်းၵိၼ် ႁွၼ်ၼိူဝ်ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ် ၸိူဝ်းဢၼ်ၵွတ်းၽၢၼ် ၼႆမႃးယူႇယဝ်ႉ။ မၼ်းႁၼ်ဝႃႈ လွင်ႈပိူင်ပဵၼ်ၼင်ႇ ၼၼ် ပဵၼ်လွင်ႈၶွင်ႉၶမ်ထၢၼ်ႈၵူၼ်း ၼႂ်းၵႄႈၸုမ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ တၢင်းမႆႈၸႂ်ၸုမ်းသႃႇသၼႃႇ လႄႈ ၸုမ်းၾၢႆႇလူႇတၢၼ်း ဢၼ်ၶဝ်မီးတေႃႇငဝ်းလၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း လႄႈဢိၵ်ႇပႃးတင်း လွင်ႈ ႁူမ်ႇငမ်းၾိင်ႈတႅတ်ႈ Marx သေယဝ်ႉ ၸင်ႇႁဵတ်းႁႂ်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်းမီးမႃး ပၢႆးဝူၼ်ႉသူဝ်ႇသျလ်ႇလိသ်ႉ (socialism) ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။

လွင်ႈတၢင်းလမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းပၢႆးဝူၼ်ႉသူဝ်ႇသျလ်ႇလိသ်ႉၸမ်း ပႃးၸိူဝ်းၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။

• လွင်ႈၶေႃႈမႆႈၸႂ် ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇတင်း လွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ် လႄႈ လွင်ႈတဵၵ်းတဵင်ၼိူဝ် ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်။
• ပၵ်းၸႂ်ၼိူဝ်လွင်ႈၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၶဝ်ၽွမ်ႉႁူမ်ႈၵၼ်သေယဝ်ႉ တိုၵ်းတေႃးတေႃႇ ၸဝ်ႈတိုၼ်းလၢင်းၶဝ်။
• လွင်ႈၶတ်းၸႂ်တႃႇတေသၢင်ႈ ၽွၼ်းလႆႈႁႂ်ႈမီးတၢင်းၽဵင်ႇပဵင်းမႃးတီႈ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ လွင်ႈပၢႆးယူႇလီ ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ လူၺ်ႈလၢႆတၢင်းၵၢၼ်မႄးၸတ်းၸႅၵ်ႇၶိုၼ်း တၢင်းမၢၵ်ႈမုၼ်း လႄႈ ၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်းတင်းလၢႆ။
• လွင်ႈတူင်ႇဝူင်း ႁူမ်ႈၵၼ်သေပိူင်ႇငမ်း။ ၵမ်ႈၼမ်တႄႉၵေႃႈ လုၵ်ႉတီႈၸိုင်ႈမိူင်းသေ ယဝ်ႉ ႁႂ်ႈၵုမ်းၵႂၢၼ်းၸတ်းၵၢၼ်ပၼ် လၢႆးတၢင်းၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင် (means of production) ၸိူဝ်းဢၼ်ပဵၼ် ႁူင်းငၢၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် ယူင်ႉသၢင်ႈပိုၼ်ႉထၢၼ်(infrastructure) ၸိူဝ်းၼႆႉ။

သူဝ်ႇသျလ်ႇတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ (Social Democracy)

ထိုင်မႃးပၢႆၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၁၉ လႄႈ ယၢမ်းၸဝ်ႉၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၂၀ ၼၼ်ႉ ပၢႆးဝူၼ်ႉၾၢႆႇသူဝ်ႇသျလ်ႇ လိသ်ႉၼႆႉ လႆႈႁုၼ်ႈမုၼ်းပဵၼ်ၵႂႃႇသွင်ၽၢႆႇ။

ၵူၼ်းသူဝ်ႇသျလ်ႇလိသ်ႉမၢင်ႊၵေႃႉၼႆႉ ယုမ်ႇႁၼ်ဝႃႈ ၽွၼ်း ၸႃႉလူင် ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈတိုၼ်းလၢင်းၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊယူႇတီႈၼႂ်း ပၵ်းပိူင်(ယူင်ႉ)ၵၢၼ်မိူင်း လႄႈ ယူင်ႉသၢင်ႈ ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်မီးဝႆႉယူႇၼၼ်ႉသေယဝ်ႉ လူတ်းယွမ်းပႅတ်ႈၽွၼ်းၸႃႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉလႆႈ။ မိူၼ်ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ဝႃႈ လၢႆးယုၵ်ႉပၼ်ၵႃႊၸၢင်ႈ၊ လၢႆးယုၵ်ႉမုၼ်းပၼ် ငဝ်းလၢႆးႁဵတ်းၵၢၼ်၊ လႄႈ ၸွင်းၸေးပၼ် ႁႂ်ႈၶဝ်ႈထိုင် လႆႈလွင်ႈတူၺ်းလူၵူၸွၺ်ႈ၊ လွင်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ လႄႈ လွင်ႈပၢႆးယူႇလီ ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ။ တႃႇတေႁဵတ်းၼၼ် ၼႆႉသမ်ႉ လူဝ်ႇယုၵ်ႉၶွၼ်တီႈၵူၼ်းမၢၵ်ႈမီးၶဝ်သေ ဢဝ်ငိုၼ်းၶွၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မႃးၸွင်းၸေးပၼ် ၼႆ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းသူဝ်ႇသျလ်ႇလိသ်ႉၽၢႆႇၼႆႉၼႆႉ ၶဝ်ယင်းသူၼ်းတုမ်ႊပႃး ႁႂ်ႈၸိုင်ႈမိူင်း မီးထၢၼ်ႈငၢၼ်း ႁူမ်ႈပႃးပိူင်ႇငမ်း လႄႈ ႁူမ်ႈပႃးၸတ်းၵၢၼ်ၸွမ်း ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်း လႄႈ ႁူင်းငၢၼ်း ၸိူဝ်းၼႆႉလူးၵွၼ်ႇ။ ၵူၺ်း ၼႃႇ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလႄႈဝႃႈ တႃႇပူတ်းပႅတ်ႈ ပၵ်းပိူင်ၸဝ်ႈတိုၼ်းလၢင်း တင်းမူတ်းတင်းပိတ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။ မိူဝ်ႈ ၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၂၀ ၼၼ်ႉ လွၵ်းလၢႆးဢၼ်ၼႆႉ ႁိၵ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ သူဝ်ႇသျလ်ႇတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ (social democracy) ၼႆယဝ်ႉ။ ၸွမ်းၼင်ႇသဵၼ်ႈတၢင်းလွၵ်းလၢႆးၼႆႉသေယဝ်ႉ လၢႆလၢႆမိူင်း ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ မိူင်း သႂိတ်ႇတိၼ်ႇ၊ မိူင်းၶျီးလီႇ ဢမ်ႇၼၼ် ၸမ်ႇပီႇယႂ်ႇ ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆၵေႃႈ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ လႆႈမီးမႃးၸုမ်းလူင်ပွင်ႊ ၸိုင်ႈသူဝ်ႇသျလ်ႇတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉမႃးယူႇယဝ်ႉ။

ထႅင်ႈၸုမ်းၼိူင်ႈ ဢၼ်ၵေႃႈသမ်ႉဢိင်ၼိူဝ်ႈတၢင်းဝူၼ်ႉၶႆႈ Marx ၼၼ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇၵေႃႈ သမ်ႉ ပၢၵ်ႇ လၢတ်ႈသူၼ်းတုမ်ႊ တႃႇဢဝ်လွၵ်းလၢႆးၵၢၼ်လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉလူင်သေဝ်ႉ ၵေႃႇသၢင်ႈမႃး ပၵ်းပိူင်ၶွမ်ႇမိဝ်ႇ ၼိသ်ႉဢၼ်တဵမ်တူဝ်၊ ဢၼ်ဢဝ်လၢႆးပူတ်းပႅတ်ႈ ပၵ်းပိူင်ၵၢၼ်မိူင်းၸဝ်ႈတိုၼ်းလၢင်း လႄႈ ပၵ်းပိူင်ၵၢၼ် မၢၵ်ႈမုၼ်းၸဝ်ႈတိုၼ်းလၢင်းၶဝ် တင်းမူတ်းတင်းပိတ်း ၼႆယဝ်ႉ။ တႃႇႁႂ်ႈမီးမႃးလႆႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶွမ်ႇမိဝ်ႇ ၼိသ်ႉၼၼ်ႉ ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၶဝ် လူဝ်ႇပဵၼ်ၾၢႆႇဢၼ်ၵုမ်းၵမ် လၢႆးတၢင်းၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝႅးၶွင် လႄႈ ၶိူင်ႈပိူင်ၸိုင်ႈမိူင်း၊ ဢၼ် Marx ႁိၵ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ “ပိူင်ၸဝ်ႈဢႃႇၼႃႇ ထၢၼ်ႈၽႆႈ” (the dictatorship of proletariat) ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးၾၢႆႇၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၶဝ် ၵုမ်းၵမ်လႆႈၸိုင်ႈမိူင်း လႄႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ပိူင်ႇ ငမ်းလႆႈ လၢႆးတၢင်းၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင်ၵွၺ်းၵွၼ်ႇ ၸင်ႇၵွၺ်ႈသူႇထိုင်လႆႈ တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၶွမ်ႇမိဝ်ႇ ၼိသ်ႉ ဢၼ်ဢမ်ႇလူဝ်ႇမီးၸိုင်ႈမိူင်း ၼႆယဝ်ႉ။

ပၢႆးဝူၼ်ႉၶွမ်ႇမိဝ်ႇၼိသ်ႉၼႆႉ လႆႈထုၵ်ႇဢဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းမႃးတီႈ ၵၢၼ်လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၶွမ်ႇမိဝ်ႇၼိသ်ႉၶဝ် တီႈမိူင်းရႃႉသျႃး၊ မိူင်းၶႄႇ၊ မိူင်းၶိဝ်းပႃး၊ မိူင်းဝႅတ်ႉၼမ်း လႄႈ လၢႆလၢႆၸိုင်ႈမိူင်းမႃး မိူဝ်ႈယၢမ်းၸဝ်ႉၸူဝ်ႊ ပၢၵ်ႇပီႊ ၂၀ ၼၼ်ႉယူႇ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ပၵ်းပိူင်ၵၢၼ်မိူင်းၶွမ်ႇမိဝ်ႇၼိသ်ႉၼႆႉ ၼႂ်းၵၢၼ်ထူပ်းမိုဝ်းတေႉတေႉ ၼၼ်ႉ တႅၼ်းတီႈတေလူတ်းယွမ်းထၢၼ်ႈငၢၼ်းၾၢႆႇၸိုင်ႈမိူင်းၼၼ်ႉၼႆ သမ်ႉတိူဝ်းပဵၼ်လွင်ႈၵႂႃႇထႅမ် ႁႅင်းပၼ်ထၢၼ်ႈငၢၼ်းၾၢႆႇၸိုင်ႈမိူင်းၵႂႃႇ။ လွင်ႈထႅမ်ႁႅင်းသူၼ်ႇႁူမ်ႈႁွမ်းၵၼ် (collectivization) လႄႈ လွင်ႈၵုမ်းၵႂၢၼ်းၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်းၼႆႉ မၢင်ႊပွၵ်ႈသမ်ႉၵႆႉႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်မႃးလႆႈ ၸိုင်ႈမိူင်းၸဝ်ႈဢႃႇၼႃႇတဵမ်ထီႈ (totalitarian states)သေယဝ်ႉ ၸၢင်ႊပေႃႉယွၼ်ႈတေႃႇ ၸူဝ်ႊပၢၼ်လွင်ႈယူႇသဝ်းၵူၼ်းမိူင်းမႃးလႆႈ။

ပၢႆးဝူၼ်ႉၾၢႆႇၽိင်ႈထုင်းၵဝ်ႇ (Conservatism)

ၸဵမ်ပၢႆးဝူၼ်ႉၾၢႆႇလွတ်ႈလႅဝ်း လႄႈ ပၢႆးသူဝ်ႇသျလ်ႇလိသ်ႉၼႆႉ တိုၼ်းဝႃႈသူၼ်းတုမ်ႊပၢၵ်ႇ လၢတ်ႈ တႃႇႁႂ်ႈမီးမႃး လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊၵၢၼ်မိူင်း လႄႈ ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်း တီႈၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းယူႇ။ ၵူၺ်း ၼႃႇ ၶဝ်မီးလွင်ႈပိူင်ႈပႅၵ်ႇၵၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉၵွၺ်း။

ပၢႆးဝူၼ်ႉၾၢႆႇၽိင်ႈထုင်းၵဝ်ႇ (Conservatism) တႄႉၵေႃႈ လႆႈ ၵိူတ်ႇမီးမႃး လူၺ်ႈပဵၼ်ၵၢၼ်တုမ်ႉတွပ်ႇတေႃႇ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊၾၢႆႇၵၢၼ်မိူင်း ဢၼ်ပဵၼ်မႃးယွၼ်ႉ ပၢႆးဝူၼ်ႉ ၾၢႆႇလွတ်ႈလႅဝ်း လႄႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉသူဝ်ႇသျလ်ႇလိသ်ႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၢင်ႊၵေႃႉတႄႉၵေႃႈ လၢတ်ႈဝႃႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉ ၽိင်ႈထုင်းၵဝ်ႇ(conservatism)ၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉ ဢၼ်မီးယွၼ်ႈတွၼ်းလွင်ႈတၢင်းတေႉတေႉ။ မၼ်းၵူၺ်းပဵၼ် လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇတေႃႇၶိုၼ်း တၢင်းဝူၼ်ႉၶႆႈ လႄႈ လွင်ႈႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈၶွင် ပၢႆးဝူၼ်ႉ တၢင်ႇဢၼ်ၵွၺ်း ၼႆယဝ်ႉ။

ပိူင်ၾၢင်လမ်ႇလွင်ႈ တီႈၼႂ်းပၢႆးဝူၼ်ႉၾၢႆႇၽိင်ႈထုင်းၵဝ်ႇၼႆႉၸမ်း ပႃးမီးၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။

• လွင်ႈသၢၼ်ၶတ်းတေႃႇ တၢင်းလႅၵ်ႈလၢႆႊ တီႈၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း။
• တၢင်းယုမ်ႇႁပ်ႉ တႃႇပႂ်ႉပႃးဝႆႉ ႁိတ်ႈထုင်းၵဝ်ႇ လႄႈ တၢင်းႁူႉမေႃဢၼ်ႁပ်ႉပူၺ်ႈမႃးတီႈ မိူဝ်ႈ ၵွၼ်ႇ။
• တၢင်းႁပ်ႉႁၼ်ဢၼ်ဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းၼႆႉ တိုၼ်းပဵၼ်မဵဝ်းမီးတီႈၽိတ်းတီႈပိူင်(flaw) လႄႈ ပဵၼ်မဵဝ်းဢၼ်ဢဝ်ၽွၼ်းလီသူၼ်ႇတူဝ်ႇပဵၼ်ယႂ်ႇ (selfinterested) ။
• တၢင်းယုမ်ႇႁပ်ႉၼႂ်းလွင်ႈပဵၼ်ၸၼ်ႉပဵၼ်ထၢၼ်ႈသေ တူၺ်းႁၼ်ဝႃႈ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၼႂ်းၵႄႈ ၵူၼ်းႁဝ်းၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ပိူင်ၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်မဵဝ်းၼိူင်ႈ။
• ပၵ်းၸႂ်ၼိူဝ်လွင်ႈသုၼ်ႇႁဵတ်းသၢင်ႈ(ႁႅင်းပွင်ႊသၢင်ႈ) တႃႇပႂ်ႉပႃးၵႂၢၼ်းထိင်းဝႆႉ လွင်ႈၼိမ်သဝ်း ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း။

ပၢႆးဝူၼ်ႉၾႅတ်ႉသိသ်ႉ (Fascism) လႄႈ ႀီႇဢူဝ်ႇၶရေႇသီႇ (Theocracy)

ပေႃးတေတူၺ်းပိူင်ၾၢင်ဢၼ်ႁၢဝ်ႈႁႅင်းႁႅင်းမၼ်းၼႆ ၸဵမ်ပၢႆးဝူၼ်ႉၶွမ်ႇမိဝ်ႇၼိသ်ႉ လႄႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉ ၾၢႆႇၽိင်ႈထုင်းၵဝ်ႇၼႆႉ ဢဝ်လၢႆးပၵ်းပိူင်လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၸဝ်ႈဢႃႇၼႃႇၵုမ်းၵမ် (authoritarian system of government)သေယဝ်ႉ ၽေႃႇၼမ်ႉၼႄတူဝ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶဝ်ယူႇယဝ်ႉ။

ၾႅတ်ႉသိသ်ႉ (Fascism)

ပဵၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈဢႃႇၼႃႇၵုမ်းၵမ်ၾၢႆႇၽိင်ႈထုင်းၵဝ်ႇ ၶဝ်မဵဝ်းၼိူင်ႈၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ပဵၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ပၵ်းၸႂ်ႁႅင်းႁႅင်းၼိူဝ်လွင်ႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ (national-ism)။ ပၢႆးဝူၼ်ႉၾႅတ်ႉသိသ်ႉတႄႉၵေႃႈ ဢမ်ႇႁပ်ႉတၢင်းၶႆႈၸႂ် ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ လွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊသူၼ်ႇၵေႃႉ ၵူၼ်း ဢၼ်ပဵၼ်ၾၢႆႇပၢႆးဝူၼ်ႉလွတ်ႈလႅဝ်း လႄႈ ဢမ်ႇႁပ်ႉတၢင်းၶႆႈၸႂ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်း ဢၼ် ပဵၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉသူဝ်ႇသျလ်ႇလိသ်ႉ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ၶဝ်မႃးႁပ်ႉတၢင်းၶႆႈၸႂ်ပၢႆးဝူၼ်ႉၾၢႆႇၽိင်ႈထုင်းၵဝ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈ လွင်ႈပဵၼ်ၸၼ်ႉပဵၼ်ထၢၼ်ႈၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်ၼႆၼၼ်ႉသေဢမ်ႇၵႃး၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ႁပ်ႉတၢင်းၶႆႈၸႂ်ၸဝ်ႈၼႃႇၼႃႇၵုမ်းၵမ်(authoritarian)ဢၼ်ဝႃႈ ၽူႈၼၢမ်းၵႅၼ်ႇၶႅင်ၶဝ်ၵွၺ်း ၵိုင်ႇလီဢွၼ်ၼၢမ်းသေယဝ်ႉ တၢင်ႇၵေႃႉလူဝ်ႇလႆႈၸွမ်းလင်ၵွၺ်းၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ႀီႇဢူဝ်ႇၶရေႇသီႇ (Theocracy)

လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၾၢႆႇၽိင်ႈထုင်းၵဝ်ႇ ထႅင်ႈမဵဝ်းၼိူင်ႈတႄႉၵေႃႈ ပဵၼ်ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ႀီႇဢူဝ်ႇၶရေႇသီႇ (theocracy) ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈတွၼ်ႊၼႆႉသမ်ႉ ပဵၼ်တွၼ်ႊဢၼ်သႃႇသၼႃႇ လႄႈ ၵၢၼ်ၼၢမ်း ၾၢႆႇသႃႇသၼႃႇၶဝ် မႃးပဵၼ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈလူင် ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈသေယဝ်ႉ၊ မီးတၢင်းႁူမ်ႇငမ်းၼိူဝ် တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း လႄႈ ၼိူဝ်ၽိင်ႈမိူင်း။ တီႈမိူင်းဝႃႇတီႇၵႅၼ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် မိူင်းသၢဝ်ႇတီႇဢႃႇရပ်ႉၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ် တူဝ်ယၢင်ႇ ၸိုင်ႈမိူင်းၾၢႆႇပၢႆးၵိူဝ်းယမ် ယူႇယဝ်ႉ။

ပၢႆးဝူၼ်ႉလိူၺ်ႈၼၢင်းယိင်း (Feminism)

ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ၾၢႆႇလွတ်ႈလႅဝ်းၶဝ် ပၢၵ်ႇလၢတ်ႈထိုင် လွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊ ဢမ်ႇၼၼ် ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ၾၢႆႇသူဝ်ႇသျလ်ႇလိသ်ႉၶဝ် ပၢၵ်ႇလၢတ်ႈလွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ် ဝႃႈၼႆသေတႃႉၵေႃႈ ၼၢင်းယိင်းၶဝ်ၼႆႉ ယင်း ဢမ်ႇယၢမ်ႈလႆႈမီးသုၼ်ႇတွတ်ႈၶႅပ်းၵၢင်ၼႂ် ဢမ်ႇၼၼ် ဢမ်ႇယၢမ်ႈလႆႈၶဝ်ႈပႃးႁူမ်ႈသၢင်ႈၸွမ်း ၼႂ်းၵၢၼ် မိူင်းမႃး တီႈၼႂ်းလၢႆလၢႆမိူင်း တေႃႇပေႃးထိုင် ၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၁၉ သုတ်းသဵင်ႈၵႂႃႇ။

ပၢႆးဝူၼ်ႉလိူၺ်ႈၼၢင်းယိင်း (feminist ideology) ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉသမ်ႉ ပဵၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉ ဢၼ်ႁပ်ႉ ႁၼ်ဝႃႈ ၼၢင်းယိင်းၼႆႉ လႆႈၺႃးလွင်ႈတဵၵ်းတဵင်ပေႉပုၼ်ႈမႃးယူႇတႃႇသေႇလႄႈ၊ လွင်ႈပိူင်ပဵၼ်ၼင်ႇၼႆႉ ၵေႃႈ ၸၢင်ႊပူတ်းယႃႉပႅတ်ႈလႆႈ လႄႈ ၵိုင်ႇလီပူတ်ႉယႃႉပႅတ်ႈယဝ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။

လွင်ႈလၢတ်ႈထိုင် လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉလိူၺ်ႈၼၢင်းယိင်း ၵမ်ႈၼမ်တႄႉၵေႃႈ ၵႆႉၸႅၵ်ႇပဵၼ် “ၾူင်း”(waves) ၼႆယူႇယဝ်ႉ။

ၾူင်းထီႈၼိူင်ႈ

လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉလိူၺ်ႈၼၢင်းယိင်း ၾူင်းထီႈၼိူင်ႈ ၽွင်းမိူဝ်ႈယၢမ်းၸဝ်ႉ ၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၂၀ ၼၼ်ႉတႄႉၵေႃႈ ပၵ်းၸႂ်မႃး ႁႂ်ႈလႆႈမီးသုၼ်ႇ ၵူၼ်းမိူင်း(civil right) လႄႈ သုၼ်ႇၵၢၼ် မိူင်း (political right)တွၼ်ႊတႃႇၼၢင်းယိင်းၶဝ် ၸိူဝ်ႉၼင်ႇဝႃႈ သုၼ်ႇလႆႈတွတ်ႈၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ် လႄႈ သုၼ်ႇ လႆႈၶဝ်ႈလိူၵ်ႈတင်ႈ ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၾူင်းထီႈသွင်

ပၢႆးဝူၼ်ႉလိူၺ်ႈၼၢင်းယိင်း ၾူင်းထီႈသွင်ၸမ်း ပေႃႇမီး မႃးမိူဝ်ႈ ပၢႆၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၂၀ သေ၊ ပၢၵ်ႇလၢတ်ႈဝႃႈ ၼၢင်းယိင်းၶဝ် တိုၵ်ႉလႆႈၶၢမ်ႇၵူၼ်းၸၢႆးတဵၵ်းတဵင်ဝႆႉ ယူႇလၢႆလၢႆၾၢႆႇ ၼႂ်းၸူဝ်ႊပၢၼ်ၶဝ် ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ လွင်ႈၵၢၼ်ငၢၼ်း၊ လွင်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ လႄႈ လွင်ႈၼွင်ႇၵၢႆႇ သူၼ်ႇတူဝ်(personal relationship)ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၾူင်းထီႈသၢမ်

ပၢႆးဝူၼ်ႉလိူၺ်ႈၼၢင်းယိင်းၸမ်း လႆႈထတ်းသၢင်တေႃႇ လွင်ႈပၵ်းၸႂ်ၼိူဝ် တၢင်းႁပ်ႉႁၼ်ၵူၼ်းၽိဝ်ၶၢဝ် လႄႈ ၼၢင်းယိင်းၵူၼ်း ထၢၼ်ႈၵၢင်(middle-class) ၶဝ်ၵွၺ်းၼၼ်ႉမႃး တီႈၼႂ်းၵၢၼ်တူင်ႉၼိုင်လိူၺ်ႈၼၢင်းယိင်း ၵႃႊပူၼ်ႉမႃး ၸိူဝ်းၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။ တီႈၾူင်းထီႈသၢမ်ၼႆႉတႄႉၵေႃႈ တိူဝ်းပၵ်းၸႂ်ၼိူဝ် လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ပေႃႉယွၼ်ႈ တေႃႇ ၼၢင်းယိင်းၶဝ် ၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇသဝ်းတီႈတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၵွတ်းၽၢၼ် လႄႈ ဝၢၼ်ႈမိူင်းဢၼ်ၵွတ်း ၽၢၼ် လႄႈဢိၵ်ႇတင်း ၼၢင်းယိင်းၽိဝ်သီၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉမႃး။ ပၢႆးဝူၼ်ႉလိူၺ်ႈၼၢင်းယိင်းၼႆႉ ယင်းပၢႆ ၸွၺ်ႈထႅမ်သၢင်ႈမႃးပၼ် တၢင်းၶႆႈၸႂ်လွင်ႈလိူၺ်ႈတၢင်းၵၢႆႇၶၢမ်ႈ(intersectionality) ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ပၢႆးဝူၼ်ႉသီၶဵဝ် (Green Ideology)

လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈၾၢႆႇၵၢၼ်မိူင်းထႅင်ႈလွင်ႈၼိူင်ႈ ဢၼ်ပေႃႇမႃးမိူဝ်ႈၽွင်းယၢမ်းပၢႆၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၂၀ ၼၼ်ႉတႄႉၵေႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်လၢတ်ႈထိုင် ၽွၼ်းယွၼ်ႈတၢင်းႁဵတ်းသၢင်ႈၵူၼ်းႁဝ်း ဢၼ်တေတုမ်ႉ တိူဝ်ႉတေႃႇ သိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉတိုၼ်းပဵၼ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ပၢႆးဝူၼ်ႉသီၶဵဝ် (Green ideology) ၼႆႉၵေႃႈ ပဵၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ပၵ်းၸႂ်ၼိူဝ် ၽွၼ်းယွၼ်ႈၵူၼ်းႁဝ်း ဢၼ်တေမီး တေႃႇသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇဝႃႈ ၵွပ်ႈၾိင်ႈၾႃႉလႅၵ်ႈလၢႆႊသေ ၼႃႈၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇသုင် ၶိုၼ်ႈမႃး ဢမ်ႇၼၼ် ၾႃႉလႅင်ႉၵႂႃႇၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ တူၵ်ႇလၢတ်ႈပႃးထိုင် လွင်ႈလိူၺ်ႈႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈ လႄႈ လွင်ႈဢဝ်ႉတိုဝ်းၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်း ဢၼ်ၵႂႃႇၼွင်ႇၵၢႆႇတင်းလွင်ႈၵၢၼ်ႁုၼ်ႈမုၼ်း ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း ၸဝ်ႈတိုၼ်းလၢင်း လႄႈ ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းသူဝ်ႇသျလ်ႇလိသ်ႉဢၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းဢွၼ်ၼၢမ်း ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။

ၶေႃႈႁုပ်ႈ

ၼႂ်းလိၵ်ႈႁူဝ်ၼႆႉ လႆလၢတ်ႈၼေဝႆႉ ပၢႆးဝူၼ်ႉၵၢၼ်မိူင်း ဢၼ်ပဵၼ်ပိူင်လူင်မၼ်းသၢမ်လွင်ႈ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ပၢႆးဝူၼ်ႉၾၢႆႇလွတ်ႈလႅဝ်း၊ ပၢႆးဝူၼ်ႉသူဝ်ႇသျလ်ႇလိသ်ႉ၊ လႄႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉၽိင်ႈထုင်းၵဝ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉ သေယဝ်ႉ ဢိၵ်ႇသမ်ႉလွင်ႈတႅၵ်ႇပိူင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉဢိတ်းဢီႈ လႄႈတင်း ပၵ်းပိူင်ၵၢၼ်မိူင်း ဢၼ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈႁူမ်ႇငမ်းဝႆႉ ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

လိူဝ်ၼၼ်ႉ လႆႈလၢတ်ႈပႃး ပၢႆးဝူၼ်ႉလိူၺ်ႈၼၢင်းယိင်း ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ လွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၼၢင်းယိင်း ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၵူၼ်းၸၢႆးတဵၵ်းတဵင် တီႈၼႂ်းတူင်ႇဝူင်း ၵူၼ်း၊ လႄႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉသီၶဵဝ် ဢၼ်လၢတ်ႈလူၺ်ႈလွင်ႈၽွၼ်းယွၼ်ႈၵူၼ်းႁဝ်း ဢၼ်မီးၼိူဝ်သိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၸိူဝ်းၼႆႉ။

ၽိုၼ်ဢိင်

1. Buckingham, W. (2020). Philosopher file: Gargi Vacaknavi. https://www.lookingforwisdom.com/philosopher-file/gargi/
2. Buckingham, W. (2021). Philosopher file: Jing
3. Jiang.https://www.lookingforwisdom.com/philosopher-file/jing-jiang/#:~:text=Farranging%20wisdom,fifth%20and%20fourth%20centuries%20BCE.
4. Goodwin, B. (2014). Using political ideas. Wiley.
5. Heywood, A. (2013). Politics (4th ed).Palgrave-Macmillan.
6. Heywood, A. (2017). Political Ideologies: An Introduction(6^th ed). Palgrave-Macmillan.
7. Jackson, N, A. & Tansey, S. D. (2015). Politics: The basics (5th ed). Routledge.
8. Ludu Daw Ahmar. (1987). An unlisted occupation. Translation by Stephen Campbell (2021). https://teacircleoxford.com/2021/08/11/ludu-daw-ahmar-on-womens-unpaid-domesticlabour/?fbclid=IwAR1cNaPcgG2AbFYD2yPlKI9mX1cBXZK1oLeiHwNl43gJ0VDyb3gB8XWUXWk
9. McLaughlin, R. (2014). Politics: Ideas, actors and institutions. Mote Oo Education.
10. Metro, R. (2014). Histories of Burma Sourcebook. Mote Oo Education.
11. Nyein Nyein. (December 1, 2020). ‘Our struggle is far from over’ says Karen recipient of environmental hero prize.The Irrawaddy. https://www.irrawaddy.com/in-person/interview/struggle-far-says-karen-recipientenvironmental-hero-prize.html
12. O’Neil, P. (2010). Essentials of comparative politics (3rd ed). W.W. Norton.