ပေႃးမေႃလိၵ်ႈၸင်ႇ - ၵိုင်ႇတၢၼ်ႇလႆႈပဵၼ်ၸူဝ်ႊပၢၼ်ၵူၼ်း

ပေႃးမေႃလိၵ်ႈၸင်ႇ - ၵိုင်ႇတၢၼ်ႇလႆႈပဵၼ်ၸူဝ်ႊပၢၼ်ၵူၼ်း

ပေႃးမေႃလိၵ်ႈၸင်ႇ ၵိုင်ႇတၢၼ်ႇလႆႈပဵၼ်ၸူဝ်ႊပၢၼ်ၵူၼ်းယဝ်ႉဢိူဝ်ႈ။ ၼႆလႄႈ ၊ ပေႃးဝႃႈသမ်ႉပဵၼ် ဝႆႉ လိၵ်ႈဢမ်ႇမေႃ လၢႆးဢမ်ႇမေႃသေ ဢိုပ်းဝႆႉတၢင်းႁူႉမေႃပေႃးၼႆတႄႉ တေမိူၼ်ၵၼ်တင်းၼင်ႇတူၼ်ႈမႆႉ ႁႅင်ႈလူင် ဢၼ်တင်ႈတုၵ်းၸုၵ်းဝႆႉၼၼ်ႉၵွၺ်းယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ၵူၼ်းမီးၸႂ်သၢႆၸႂ်ဝႆႉယူႇသေတႃႉၵေႃႈ ၵွပ်ႈဢွၼ် ၵၼ်ပဵၼ်ဝႆႉယူႇၸိူဝ်းၽူႈၵေႃႉ ဢၼ်ဢမ်ႇမီးသၢႆတႃပၺ်ႇၺႃႇလႅင်းၼၼ်ႉလႄႈ ဢမ်ႇပႅၵ်ႇပိူင်ႈသင်ၵၼ်တင်း တၢင်းၸူဝ်ႊပၢၼ်ၵူၼ်းဢၼ်တၢႆဝႆႉၼၼ်ႉသေယဝ်ႉ လႆႈဢွၼ်ၵၼ်ဝႆႉပဵၼ် ဢၼ်ႁူပ်ႉတေႃႇတင်းတၢင်းပိူင် ပဵၼ်ႁၢႆႉၸႃႉလူင်ဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉဢိူဝ်ႈ။ ပေႃးၸွမ်းၼင်ႇ သဵၼ်ႈသၢႆမၢႆ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈမုၵ်ႉၸုမ်းလူင် ၸိုင်ႈမိူင်း ၽွမ်ႉႁူမ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ ပိုၼ်ႊဢွၵ်ႇၼႄမႃးၼၼ်ႉတႄႉ တႃႇတၢင်းၼမ်တေႃႇတင်းပတ်းပိုၼ်ႉလုမ်ႈၾႃႉၼၼ်ႉ ဝႃႈၼႆ - ၸိူဝ်းၵူၼ်းၸူဝ်ႊပၢၼ် (ဢသၢၵ်ႈ) ယႂ်ႇၶဝ်တႃႇ ႗႘ - လၢၼ်ႉၵေႃႉၶဝ်ၼႆႉ ဢမ်ႇလႆႈမီးဝႆႉ လွင်ႈငဝ်ႈ ပိုၼ်ႉတၢင်းႁူႉမေႃလိၵ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်လွင်ႈမေႃလူ ၊ မေႃတႅမ်ႈ ၊ မေႃၼပ်ႉၼၼ်ႉသႄႈ။ တႃႇလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ ႁူဝ် ၼပ်ႉမွၵ်ႈ ႕႘ - လၢၼ်ႉၶဝ်သမ်ႉ ဢမ်ႇၸၢင်ႊၵႂႃႇႁဵၼ်းသွၼ်လႆႈ တၢင်းႁူႉမေႃပၺ်ႇၺႃႇၸၼ်ႉထၢၼ်ႈငဝ်ႈသေ ယဝ်ႉ ၊ တႃႇထႅင်ႈ - ႖႓-လၢၼ်ႉၶဝ်သမ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ်လႆႈမီးဝႆႉ တီႈၽၢႆႇၼွၵ်ႈႁူင်းႁဵၼ်းယူႇယဝ်ႉ။ တႃႇလုၵ်ႈ ဢွၼ်ႇၸိူဝ်းၸူဝ်ႊပၢၼ်ၼုမ်ႇမွၵ်ႈ - လၢၼ်ႉ ႒႕႐- ၼႆႉသမ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ်ပဵၼ်ဝႆႉထၢၼ်ႈဢၼ်ယင်းပႆႇႁူႉပႆႇမေႃ ၊ ဢမ်ႇလူင်ႉလႅၼ်ႇတေႃႇၸၼ်ႉထၢၼ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇထၢၼ်ႈငဝ်ႈ ၸၼ်ႉငဝ်ႈၵွၼ်ႇၼႆ လႆႈႁူႉဝႆႉၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ။

         လုၵ်ႉတီႈ ပၢင်တုမ်ႊလူင်ၵူႊလွင်ႈလွင်ႈ မုၵ်ႉၸုမ်းၸိုင်ႈမိူင်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ ဢၼ်ႁဵတ်းသၢင်ႈမႃး မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႈ - ( ႒႓ ) လိူၼ်ထူၼ်ႈ ( ႑႑ ) (ဢွၵ်ႇတူဝ်ႇၿႂ်ႇ) ၊ မိူဝ်ႈပီႊပူၼ်ႉမႃး -႒႐႑႔ -ၼီႈၼၼ်ႉသေ ၸင်ႇ မၵ်းမၢႆမႃးတႃႇလွင်ႈႁႂ်ႈတင်းလူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉလူင် လႆႈမေႃလိၵ်ႈၼႆႉႁႂ်ႈလႆႈပဵၼ်မႃးသုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ် ငဝ်ႈ ပိုၼ်ႉၵူၼ်းႁဝ်းသေယဝ်ႉ တမ်းမၢႆမႃးၶေႃႈတႅပ်းတတ်းဢၼ်ၼိူင်ႈ တႃႇႁႂ်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈၵၼ်ၵႂႃႇပုၼ်ႈတႃႇ ၵူၼ်းႁဝ်းၵူႊၵေႃႉၵူႊၵေႃႉ လႆႈသုၼ်ႇၸၢင်ႊႁဵၼ်းသွၼ်ဢဝ် (လဵပ်ႈႁဵၼ်းဢဝ်ၵႂႃႇလႆႈ) တေႃႇတင်းၸူဝ်ႊ ၸၢတ်ႈပၢၼ်ၵူၼ်း တင်းဢၼ်ၼၼ်ႉမႃးယူႇယဝ်ႉ။ တေႃႈတီႈၸိူဝ်းၸိုင်ႈမိူင်းတင်းသဵင်ႈ ဢၼ်မီးယူႇတီႈ လႅၼ်ႊတွၼ်ႊမွင်ႇၵူလ်းလီးယႂ်း ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၼႆၵေႃႈ မၵ်းမၢႆမႃးၶၢဝ်းယၢမ်းတႃႇႁူႉမေႃလိၵ်ႈထၢၼ်ႈငဝ်ႈ ပိုၼ်ႉၼၼ်ႉ ၼႂ်းၸိူဝ်းပီႊပူၼ်ႉမႃး ႒႐႐႓ -ၼီႈၼၼ်ႉ တေႃႇထိုင် ႒႐႑႒ - ၼီႈသေယဝ်ႉ ၊ ပေႃးဝႃႈထိုင်မႃး မွၵ်ႈပီႊ -႒႐႑႕ -ၼီႈ လႄႈ ၽၢႆႇလင်ၼႆ တင်းသဵင်ႈတေလႆႈပဵၼ်ဝႆႉ ဢၼ်ႁူႉမေႃလိၵ်ႈယဝ်ႉၼႆၵေႃႈ တႅပ်း တတ်းမႃးတီႈမုၵ်ႉၸုမ်းလူင်မိူင်းလုမ်ႈၾႃႉယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃးပီႊ -႒႐႑႔ -ၼီႈ လိူၼ်ထူၼ်ႈၵဝ်ႈ (သႅပ်ႈ တႅမ်းၿႂ်း) လႆႈ ( ႘ ) ဝၼ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈႁဵတ်းသၢင်ႈမႃး ပၢင်တုမ်ႊလူင်ၵူႊမိူင်းမိူင်း ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇၾၢႆႇပူင် သွၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ တင်း တႃႇၸိူဝ်းလုၵ်ႈဢွၼ်ႇယိင်းၶဝ်လႄႈ ၼၢင်းယိင်းလူင်ၶဝ် ၸိူဝ်းတီႈ ၵူႊမိူင်းမိူင်း ႁႂ်ႈပေႃးၸၢင်ႊမေႃလိၵ်ႈလၢႆးမႃးလႆႈၼၼ်ႉသေယဝ်ႉ တႅပ်းတတ်းမႃး တႃႇႁဵတ်းသၢင်ႈၵႂႃႇၸိူဝ်း ၵၢၼ်ငၢၼ်း ၾၢႆႇမုၼ်းလႅင်း ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ ၶပ်ႉၶပ်ႉတၢမ်းတၢမ်းတေႃႇဢမ်ႇႁႂ်ႈၶၢတ်ႇပုတ်းလႂ်ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။

         မုၵ်ႉၸုမ်းလူင် ယူႇၼႅသ်ႉၵူဝ်ႇ ( UNESCO ) ၸိုင်ႈမိူင်းလုမ်ႈၾႃႉတင်းလၢႆၼၼ်ႉၼႆၵေႃႈ သူၼ်း တုမ်ႊႁူၺ်းတွမ်ႊပၼ်ဝႆႉ တႃႇႁႂ်ႈၸိူဝ်းဢၼ်ပဵၼ်ၵေႃႉမႄႈလႄႈ ၸိူဝ်းၼၢင်းယိင်းဢွၼ်ႇၶဝ် ပေႃးတေ ၸၢင်ႊမေႃလိၵ်ႈမႃးလႆႈၼၼ်ႉဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်းၸမ်း- မိူၼ်ၼင်ႇ- တီႈၸိုင်ႈမိူင်းမႃႇလီ ဢၼ် ပဵၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းမိူင်းၼိူင်ႈ တီႈလိုမ်ဢၾ်ႈၾရီးၵႂ်းၼၼ်ႉၼႆ ပေႃးတီႈၸိူဝ်းမၢၼ်ႈသူၼ် (ဝၢၼ်ႈၼွၵ်ႈ) ၼႆ ၶဝ်ဢွၼ်ၵၼ်ယူင်းသူၼ်း ၊ ႁူၺ်းတွမ်ႊတေႃႇ ၸိူဝ်းၵူၼ်းယိင်းၶဝ် တႃႇႁႂ်ႈဢွၼ်ၵၼ် ႁဵၼ်းသွၼ်ဢဝ် ပၢႆး ပၺ်ႇၺႃႇထၢၼ်ႈငဝ်ႈဝႆႉယူႇ တင်းဝွၵ်းၵႂၢမ်းၶဝ်လႂ်၊ ဢႃႈပုမ်ႇလႂ် ၊ၽဵင်းၵႂၢမ်းလႂ် တင်းတီႈပွၺ်ႇပိုၼ်ႊသဵင် ရေႇတီႇယူဝ်ႇ ၶဝ်လႂ်ဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇယိင်း တင်းၼမ်လၢႆၶဝ်ၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ်ၵႂႃႇၶိုၼ်ႈႁဵၼ်းသွၼ် ဢဝ်ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇထၢၼ်ႈငဝ်ႈဝႆႉယူႇသေယဝ်ႉ ၊ ပေႃးဝႃႈ သိုပ်ႇၶိူဝ်းႁုၼ်ႈမႂ်ႇ ဢၼ်တေမႃးမႂ်ႇထႅင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၶဝ်ၼႆ ၵႃႊပဵၼ်ၵူၼ်းယိင်းၵူႊၵေႃႉ ႁူႉတၵ်းတေဢွၼ်ၵၼ် သွၼ်ႁဵၼ်းဢဝ်လိၵ်ႈဝႆႉယူႇယဝ်ႉၼႆ လႆႈႁၼ်ဝႆႉ သၢႆငၢႆငဝ်းလၢႆးလီ ၸိူဝ်းၸိူဝ်ႉၼင်ႇၼႆဝႆႉယူႇယဝ်ႉဢိူဝ်ႈ။

         မိူဝ်ႈပီႊ ႒႐႐႐ - ၼီႈတဵမ် ဢၼ်ပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉၼႆၵေႃႈ ၊ လုမ်းလူင်လုမ်ႈၾႃႉ လႆႈတမ်းမၢႆပၼ်မႃး ၶေႃႈၵႅမ်းၶိုၵ်ႉၶၢႆးလူင် ဢၼ်ဝႃႈ “ပၢႆးႁူႉမေႃတႃႇၵူၼ်းၵူႊၵေႃႉ” (တႃႇတင်းသဵင်ႈတင်းလၢႆ)(Education for all ) ၼၼ်ႉသေ  တႄႇႁဵတ်းသၢင်ႈၵၢၼ်မၼ်းမႃးလႄႈ လႆႈႁၼ်မီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်မႃးၼၼ်ႉယူႇဝႆႉဢိူဝ်ႈ။ ပၢႆးႁူႉမေႃတႃႇၵူၼ်းၵူႊၵေႃႉ (ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ တႃႇၵူၼ်းတင်းလၢႆ) ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉၸမ်း- ပဵၼ်ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ ဢၼ်လူဝ်ႇဝႆႉ၊ ဢၼ်ထုၵ်ႇဢၢပ်ႈ (ၵိုင်ႇလႅပ်ႈ) တႃႇတင်းသဵင်ႈ တႄႇဢဝ်လုၵ်ႈဢွၼ်ႇ ၊ ၵူၼ်းၼုမ်ႇ တေႃႇထိုင် ၵူၼ်းလူင်ၶဝ်တင်းသဵင်ႈသဵင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တႃႇလုၵ်ႈဢွၼ်ႇၵူႊၵေႃႉၵေႃႉ ၼင်ႇဢၼ်ငဝ်ႈပိုၼ်ႉတၢင်းလူဝ်ႇ ၶဝ်မီးၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်တႃႇၸၢင်ႊသွၼ်ႁဵၼ်းဢဝ်လႆႈ ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇၼၼ်ႉလႂ်၊ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ ထၢၼ်ႈငဝ်ႈၼႆႉ ႁႂ်ႈလႆႈႁဵၼ်းသွၼ်ဢဝ်ၵႂႃႇ (ဢမ်ႇႁဵၼ်းဢဝ်ယႃႇႁႂ်ႈလႆႈပဵၼ်)ၼၼ်ႉလႂ် ၊ တင်းတႃႇယွၼ်ႇ ယွမ်း ႁႂ်ႈႁၢႆလႆႈလွင်ႈၸိူဝ်းၸူဝ်ႊသၢၵ်ႈယႂ်ႇၶဝ် ဢမ်ႇႁူႉမေႃလိၵ်ႈၼၼ်ႉလႂ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီႊ႑႙႙႒- ၼီႈ ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၼင်ႇႁိုဝ်ၸိူဝ်း ၼၢင်းယိင်းဢွၼ်ႇၶဝ် ဢၼ်တႄႇႁႃႁူႉမေႃလိၵ်ႈမႃးယဝ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပေႃးတေ ၸၢင်ႊသိုပ်ႇသေ လူလိၵ်ႈၵႂႃႇတင်းဢမ်ႇၶၢတ်ႇဢမ်ႇၽၢတ်ႇၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇၸိူဝ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၽိုၼ် လၢႆးသေ ပိုၼ်ႊၽေပၼ်မႃး တႃႇယႃႇႁႂ်ႈလႆႈလွင်ႈႁႅင်းလူလိၵ်ႈလႆႈၶၢတ်ႇၵႂႃႇၼၼ်ႉလႂ်ယူႇယဝ်ႉ။

         တီႈဝၢၼ်ႈၼွၵ်ႈမိူင်းလိုမ်ဢၾ်ႈၾရီးၵႂ်းၶဝ်ၼႆ ယွၼ်ႉၵွပ်ႈၸိူဝ်းၼၢင်းယိင်းဢွၼ်ႇၶဝ် ဢၼ်ၽႅဝ် မႃး ၸူဝ်ႊပၢၼ်သိပ်းပၢႆပီႊမႃး ဢၼ်ၸိူဝ်းသမ်ႉဢွၼ်ၵၼ်ႁူႉမေႃလိၵ်ႈမႃးၵၼ်ၼၼ်ႉၶဝ်ၼႆႉ ၶဝ်ဢမ်ႇတႄႇ ၼႃႈႁိူၼ်းၸဝ်ႉၸဝ်ႉသေယဝ်ႉ ၊ ပေႃးတႄႇၼႃႈႁိူၼ်းမႃးၼႆၵေႃႈ ၶဝ်မေႃမီး “ပိူင်တမ်း  (ၽႅၼ်ၵၢၼ်) မုင်ႉႁေႃ ႁိူၼ်း” (Family Planning) သေ မေႃဢွၼ်ၵၼ် ဢဝ်လုၵ်ႈလၢင်းမႃး တင်းႁူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်မီးတၢင်းမၵ်းမၢႆ ၶၼ်ႈၶႅၼ်ႈၼ်ႉယူႇယဝ်ႉဢိူဝ်ႈ တေႃႇလုၵ်ႈဢွၼ်ႇလဵၵ်ႉ ဢၼ်ၸိူဝ်းၵိူတ်ႇလဵင်ႉမႃးတီႈၶဝ်ၼၼ်ႉၼႆၵေႃႈ ၶဝ် ဢွၼ်ၵၼ်မေႃလုမ်းလႃးပူၵ်းပွင်တူၺ်းထိုင်ပၼ်မႃး တင်းတၢင်းႁူႉၾၢႆႇပၢႆးယူႇလီလႂ်ယူႇယဝ်ႉဢိူဝ်ႈ။ ပေႃး တီႈၸိူဝ်းႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉဢွၼ်ၶဝ်လႂ် ၊ၸိူဝ်းႁူင်းႁဵၼ်းထၢၼ်ႈငဝ်ႈ (ၸၼ်ႉဢွၼ်ႇ) ၶဝ်လႂ်ၼႆၵေႃႈ ၸၢင်ႊ မေႃဢဝ်တင်းႁႅင်းငိုၼ်းၵွင်ၵၢင် ၾၢႆႇမုၼ်းႁိူင်းမၢၼ်ႈသူၼ်သေယဝ်ႉ ႁဵတ်းသၢင်ႈပၼ်မႃးထၢင်ၽၢႆႈ ဢၼ် ၸႅၵ်ႇၽႄဝႆႉ တႃႇဢွၼ်ႇၸၢႆးလႂ် ၊ ဢွၼ်ႇယိင်းၶဝ်ၼၼ်ႉၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ လႆႈႁၼ်မႃး တင်းပဵၼ်ဢၼ်လီၸူမ်း ယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

         မိူဝ်ႈၼၼ်ႉတႄႉ  ၵွပ်ႈဢမ်ႇမေႃလိၵ်ႈမေႃလၢႆး ၊ ၵူၺ်းလႆႈၸႂ်ႉလၢႆးႁူဝ်မႄႈမိုဝ်းၼဵၵ်းလႄႈ မၢႆၶၢၼ်ႇ သႃႊ (ၶႂၢၺ်ႇၶႃပႄ) မႃးၵွၺ်းလႄႈ ၸူဝ်ႊပၢၼ်ဢၼ်ၼၼ်ႉၼၼ်ႉ ႁူမ်ႊဝႃႈလႆႈမီးၸႂ်ဝႆႉယူႇသေတႃႉၵေႃႈ ၵွပ်ႈ သမ်ႉလႆႈပဵၼ်ဝႆႉၵေႃႉဢၼ်ဢမ်ႇမီးမၢၵ်ႇတႃ ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇလႄႈ ၸူဝ်ႊပၢၼ်ၼၼ်ႉလႆႈမိူၼ်ဝႆႉတင်းၸူဝ်ႊ ၸၢတ်ႈတၢႆၼၼ်ႉၼင်ႇၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈလႆႈပဵၼ်ၸူဝ်ႊပၢၼ်ၶီႈၶႃႈ ယူႇတႂ်ႈမိူင်းၸိူဝ်းၶႂၢၵ်ႈမိူင်းၶဝ် ၼၼ်ႉၼႆၵေႃႈ ၶုၼ်ၶႂၢၵ်ႈမိူင်းၶဝ်ၼႆႉ ဢမ်ႇမီးတၢင်းယိူင်းဢၢၼ်းသင် တႃႇႁႂ်ႈၸိူဝ်းၵူၼ်းမိူင်းႁဝ်းၶဝ်တင်း လၢႆႁႂ်ႈပေႃးလႆႈႁူႉမေႃပၺ်ႇၺႃႇမႃးတေႉတေႉၼၼ်ႉသႄႈ။ ၶဝ်ၵူၺ်းလဵင်ႉဢွၵ်ႇပၼ် ၸိူဝ်းထၢၼ်ႈၵူၼ်းဢွၼ်ႇ ဢၼ်တေၸၢင်ႊႁဵတ်းလႆႈၸရေးလႂ် ၊ ၽူႈမၢႆဢွၼ်ႇလႂ် ၊ ၽူႈမီးၸၼ်ႉၾၢႆႇၽွင်းငမ်း ဢၼ်တေၸွၺ်ႈထႅမ် ပၼ် တႃႇႁႂ်ႈယူင်ႉလူင်ပၢႆးဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းပွင်ႊၶဝ် ပဵၼ်လီပၼ်ႇၵၢၼ်လႆႈလီၼၼ်ႉၵွၺ်းယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼႆသေ ဢၼ်ဢမ်ႇမေႃလိၵ်ႈမေႃလၢႆး  ၊ ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းလၢႆးၶၢၼ်ႇသႃႊ (ၶႂၺ်ႇၶႃပႄ) ၼဵၵ်းႁူဝ်မႄႈမိုဝ်းဢဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၼႆႉ မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵၢပ်ႈၽူႈၶႂၢၵ်ႈမိူင်းၶဝ်ၼၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈတိူဝ်းသေ မီးၼမ်မႃးဝႆႉယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပိူင်ၼၵ်းမၼ်း ပေႃးတီႈဝၢၼ်ႈၼွၵ်ႈၼႃးပၢင်ႇၼႆ ၼႂ်းၵႃႊၵူၼ်းမိူင်းတင်းလၢႆၼၼ်ႉ ၵူၼ်းယိင်းၶဝ်ၵမ်ႈၼမ်ၼမ်ၼႆႉ ဢွၼ် ၵၼ်ဢမ်ႇလႆႈမေႃလိၵ်ႈမႃးၵၼ်သႄႈ။ ပေႃးပဵၼ်ၸိူဝ်းၵူၼ်းၸၢႆးယူႇမၢၼ်ႈၼွၵ်ႈၶဝ်ၼႆႉတႄႉ ၵွပ်ႈမီးၵျွင်း ၸဝ်ႈမုၼ်လႄႈ လႆႈယၢမ်ႈဢွၼ်ၵၼ်သွၼ်လိၵ်ႈမႃးသေယဝ်ႉ ပေႃးမႃးတႅၵ်ႈၵၼ်တင်း ၵူၼ်းယိင်းၶဝ်ၼႆ ႁၢမ်ႉၶႂ်ႈဢွၼ်ၵၼ်မေႃလိၵ်ႈယူႇတၢၼ်ႇတၢၼ်ႇယူႇဢိူဝ်ႈ။

         မိူဝ်ႈၼၼ်ႉတႄႉ ပေႃးတၵ်းဝႃႈ ဢမ်ႇမေႃလိၵ်ႈၼႆႉ  ပဵၼ်ဢၼ်တႃမွတ်ႇၼႆယဝ်ႉ။ ၼင်ႇၼႆ ပေႃးၵူၼ်း ယိင်းၵေႃႈ သင်ဢမ်ႇမေႃတေႃးၵီႇတေႃးလၢႆးၼႆ သမ်ႉဝႃႈပဵၼ် ဢၼ်ႁၵ်းဢၼ်ၵႅင်ႉၼႆယဝ်ႉ။ ၼႆႉပဵၼ်ထုင်း ၽိင်ႈမႃးၸဵမ်ၵွၼ်ႇၼၼ်ႉဢိူဝ်ႈ။ ၵူၼ်းယိင်းၸိူဝ်းယူႇဝၢၼ်ႈၼွၵ်ႈၼႃးပၢင်ႇၶဝ်ၼႆႉ ၵၢၼ်တေႃးၵီႇတေႃး မၼ်ႈ တႄႉ လႆႈမေႃၵၼ်ယူႇတေႉယဝ်ႉဢိူဝ်ႈ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ဢမ်ႇလႆႈမေႃလိၵ်ႈမႃးလႄႈ ၵူၺ်းလႆႈသုတ်းၸၢတ်ႈ ပၢၼ် ၵႂႃႇတင်းလၢႆးၶႂၺ်ႇၶႃပႄမႃးၵွၺ်းယဝ်ႉဢိူဝ်ႈ။ မီးသၢႆၸႂ်တင်ႈတူဝ်ဝႆႉယူႇသေတႃႉၵေႃႈ ၵွပ်ႈဢမ်ႇ လႆႈမေႃလိၵ်ႈ ၊ ပဵၼ်ၸူဝ်ႊပၢၼ်ဢမ်ႇႁူႉမေႃလိၵ်ႈမႃးလႄႈ မိူဝ်ႈပၢၼ်ၽူႈၶႂၢၵ်ႈမိူင်းၶဝ်ၼၼ်ႉၼႆ ၵူၼ်းၸိူဝ်း မၢၼ်ႈၼွၵ်ႈ ၶဝ် ၼႆႉ၊ လိူဝ်သေဝႃႈ ဢမ်ႇမီးသင်သေပဵၼ်ဝႆႉ ၵူၼ်းၽၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈႁႆႊၸဝ်ႈၼႃးၶဝ်ၼႆႉ လႆႈငၢမ်ႇဝႆႉပၼ် လိၼ်သူၼ်ႁႆႊၼႃး ၊ ဝူဝ်း ၊ ၵႂၢၺ်း ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ တီႈၵလႃးၶျိတ်ႉတီးၶဝ်သေ ၸေႇဢဝ်ၵူႈ ဢဝ်ငိုၼ်းမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈဢမ်ႇမေႃလိၵ်ႈလႄႈ လိင်ႉလႅၼ်ဢဝ်တင်းငိုၼ်းၶီႈငိုၼ်းႁၢင်ႁႅင်းၼႃႇၼႃႇ သေ ႁဵတ်းသၢင်ႈမႃး လႄႈ လႆႈတူၵ်းၵိၼ်းမႃးတေႉတေႉယူႇယဝ်ႉ။ ၵမ်းလိုၼ်းမႃးတႄႉ ၵွပ်ႈဢမ်ႇသၢႆႈတႅၼ်း လႆႈ  ငိုၼ်းၼီႈၶွတ်ႇ လႄႈ လိၼ်သူၼ်ၼႃးၵေႃႈလႆႈပွၺ်ႇသုမ်း ၊ ဝူဝ်းၵႂၢၺ်းၵေႃႈ လႆႈသုမ်း ၊  ၼႆႉသေၵွၺ်း ဢမ်ႇၵႃး ၊ လုၵ်ႈယိင်း ၼၢင်းသၢဝ်ၵေႃႈ ယင်းလႆႈပႃးပၼ်ဢၼ်သဵတ်ႈမၼ်းၸွမ်းၵွၼ်ႇၵေႃႈမီးမႃးယဝ်ႉ။ ပိူဝ်ႈ ၼၼ်သေ လႆႈပဵၼ် မႃး လွင်ႈၵႅၼ်ႇလီလႆႈတိူဝ်ႉၸႂ်ၼမ်ၶေႃး၊ ၵႅၼ်ႇလီၸူၵ်ႉၸႂ်တပ်းပွတ်ႇယူႇတေႉ တင်းပိုၵ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မီးၸႂ်တင်ႈတူဝ်ဝႆႉယူႇသေတႃႉၵေႃႈ ၸူဝ်ႊပၢၼ်ဢၼ်ဢမ်ႇလႆႈမေႃလိၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ၸူဝ်ႊပၢၼ် ဢၼ်တင်းလႅင်းသၢႆ ႁိူဝ်ႈလူႉလႅဝ်ႁၢႆဝွၺ်းဝႆႉၼၼ်ႉဢိူဝ်ႈ။ ႁူမ်ႊဝႃႈ မီးၸႂ်ဝႆႉယူႇသေတႃႉ မိူၼ်ၵၼ်တင်း ၸူဝ်ႊပၢၼ် ဢၼ်တၢႆဝႆႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉဢိူဝ်ႈ။ မၼ်းဢမ်ႇပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်သင်လႃးလႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

         မိူဝ်ႈမိူင်းႁဝ်း မီးၸဝ်ႈမီးၶုၼ်မိူင်းႁင်းၵွၺ်းႁဝ်းၼၼ်ႉလႂ် ၊ မိူဝ်ႈႁဝ်းမီးႁႅင်းပွင်ႊပိူင်ႇငမ်းႁင်းၶိူဝ်း မိူင်းတူဝ်ၵဝ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉလႂ်၊ ႁူမ်ႊဝႃႈပဵၼ်ဝႆႉ ပၵ်းပိူင်ၽိင်ႈၸဝ်ႈၶႆႇၾႃႉပိူင်ႇမိူင်းသေတႃႉၵေႃႈ တီႈတႂ်ႈတူင်ႇဝူင်း ၵူၼ်းၸဝ်ႈၶႆႇၾႃႉ ယင်းမီးပၵ်းပိူင်ပၢႆးႁူႉမေႃပၺ်ႇၺႃႇ လၢႆးဝတ်ႉဝႃးၵျွင်းၸဝ်ႈမုၼ်ယူႇဢိူဝ်ႈ။ ၵွပ်ႈၼႆ လႆႈမီး ထၢၼ်ႈၵူၼ်းမေႃလိၵ်ႈမႃးယူႇသေ၊ ထၢၼ်ႈၵူၼ်းမေႃလိၵ်ႈၼႆၵေႃႈ ဢမ်ႇလႆႈႁႃယၢပ်ႇၼင်ႇၵဝ်ႇသႄႈ။ ၵူၺ်း ၵႃႊ ဝၢႆးလင်တွၼ်ႊႁၢင်ပိုၼ်းမႃးၼႆႉတႄႉ မီးတၢင်းလၢၵ်ႇလၢႆး ၊လၢၵ်ႇလၢႆမႃးတေႉတေႉ။ ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈလွင်ႈ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းမေႃလိၵ်ႈမီးၼမ်ယူႇၼၼ်ႉသေ ၶုၼ်လူင်ၾၢႆႇၽွင်းပွင်ႊမိူင်းမၢၼ်ႊပွတ်းတႂ်ႈ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၵၢၼ်ႇၼလ်ႇၾၢႆႉၶျ် ၼၼ်ႉ ယင်းယၢမ်ႈတၢင်ႇမၢႆမႃးၼင်ႇၼႆၵွၼ်ႇဢိူဝ်ႈ။ မၼ်းၸဝ်ႈမၢႆတွင်းဝႆႉဝႃႈ- “ပၵ်းပိူင် ပၢႆးႁူႉမေႃပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇၵျွင်းၸဝ်ႈမုၼ် ဢၼ်တီႈၸိုင်ႈမိူင်းမၢၼ်ႊၼႆႉၸမ်း မၼ်းမီးတၢင်းၵွင်ႉၵၢႆႇ ၵပ်းသိုပ်ႇ တိတ်းၸပ်းဝႆႉတင်း ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ (ၶိူဝ်းၵူၼ်းၼႂ်းမိူင်း) ဝႆႉလႄႈ  ပဵၼ်ပၵ်းပိူင်ဢၼ်မီးၽွၼ်းလီ တီႈတူဝ်ထူပ်း (ၸူဝ်ႊပၢၼ် ) ဢိူဝ်ႈ။ တီႈၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်းၼႆႉ ၽူႈၵေႃႉဢၼ်ဝႃႈ ဢမ်ႇမေႃတႅမ်ႈလိၵ်ႈ ၊ ဢၼ် ဢမ်ႇမေႃလူလိၵ်ႈ၊ ဢၼ်ဢမ်ႇမေႃႁဵတ်းၶေႃႈသိူင်ႇၶေႃႈဢမ်တင်းၵႂၢမ်းတႃႉၵၼ် ၊ ၵေႃႉဢၼ်ဢမ်ႇမေႃၵေႈ လိတ်ႈၽိုၼ်ႉထွၺ်ႇၶိုၼ်းတၢင်းၶွင်ႈၶတ်း ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈဝႃႈႁၼ်ယၢပ်ႇမီးဢေႇတေႉတေႉယဝ်ႉ။ တေႃႈတီႈၼႂ်းၶွၵ်ႈထွင်ႇႁဝ်းၶဝ်ၼၼ်ႉၼႆၵေႃႈ ၼႂ်းၵႃႊၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ်လႆႈတူၵ်းၶွၵ်ႈဝႆႉယူႇၼၼ်ႉ သင်ပဵၼ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းတီႈမိူင်းမၢၼ်ႊၼႆ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းဢၼ်ဝႃႈဢမ်ႇမေႃဝႆႉပိုၼ်ႉငဝ်ႈ ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇၼႆႉ တေဢေႇတေႉ တေႉယူႇယဝ်ႉ။ ၼႆႉၵေႃႈ မိူဝ်ႈယွၼ်းတူၺ်းသဵၼ်ႈၸလၢင်းၼၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈႁူႉမႃးၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ။ တီႈႁူင်း ႁဵၼ်းၵူၼ်းႁိူၼ်းလႂ် ၊ ႁူမ်ႈပႃးတင်းႁူင်းႁဵၼ်းၵျွင်းၸဝ်ႈမုၼ်လႂ် တီႈတင်းသွင်ဢၼ်ၼၼ်ႉ ၶၢဝ်းယၢမ်း ႁဵၼ်းၶဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်တေႃႇသုတ်းဝၼ်းယဝ်ႉ။ မၢႆမီႈၼႆၵေႃႈ ၵပ်ႉဢိပ်ႇတေႉတေႉယဝ်ႉ။ လူဝ်ႇမႃးမိူဝ်ႈလႂ်ၵေႃႈ ၸႂ်ႉ တိုဝ်းၶွၼ်ႉဝၢႆလႆႈလီလီတေႉယူႇယဝ်ႉ ” ၼႆသေ မၢႆတွင်းဝႆႉၼင်ႇၼႆဢိူဝ်ႈ။ တူၺ်းဢဝ်တေႃႇမၢႆတမ်းတွင်း ဢၼ်ၼႆႉသေၵေႃႈ ၸၢင်ႊလဵပ်ႈႁဵၼ်းၶၢတ်ႈလၢမ်းႁူႉႁၼ်လႆႈဝႃႈ - တီႈၼႂ်းမိူဝ်ႈလွင်ႈပိူင်သၢင်ႇၵၼ်ႊၵူၼ်း ၽိင်ႈၸဝ်ႈၶႆႇၾႃႉပိူင်ႇမိူင်းၶဝ်ၼၼ်ႉ ပၵ်းပိူင်ပၢႆးႁူႉမေႃပၺ်ႇၺႃႇၵျွင်းၸဝ်ႈမုၼ်ၶဝ်ၼႆႉ မီးဝႆႉလွင်ႈထိုင်တီႈ ဢွင်ႇမၢၼ်ဝႆႉယူႇၼႆလႆႈၽွင်ႈယူႇယဝ်ႉ။

         တီႈၼႂ်းပၢၼ် ဢၼ်ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်းတႃႁၼ်ယူႇဝၼ်းၸင်ႇၼႆႉၼႆႈတႄႉ တီႈဢၼ်ၸႅင်ႈလႅင်းၼႄ ပၼ် (ထၢၼ်ႈ) ၶၼ်တၢင်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမုၼ်းလႅင်းငိူၼ်ႈငဝ်ႈတိုၼ်းလၢင်း တၢင်းၵတ်ႉလႅၼ်ႇၵူၼ်းၸိုင်ႈမိူင်း ၼိူင်ႈမိူင်း (H-D.I = Human Development Index) ၼၼ်ႉတႄႉ လႆႈဢဝ်ၼပ်ႉပႃးသၢႆငၢႆငဝ်းလၢႆး လွင်ႈ ႁဵၼ်းသွၼ်ဢဝ်ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ တင်း လွင်ႈႁူႉမေႃလိၵ်ႈတီႈၸိူဝ်းၵူၼ်းၸိုင်ႈမိူင်းၶဝ် တင်းသဵင်ႈသဵင်ႈၼၼ်ႉ ဢိူဝ်ႈ။ တီႈဢၼ်တေၼပ်ႉသွၼ်ႇတူဝ်ထူပ်းတေႃႇ တူဝ်ၼပ်ႉၶၵ်ႉပုၼ်ႈ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမုၼ်းလႅင်းငိူၼ်ႈငဝ်ႈ တိုၼ်းလၢင်း ၵူၼ်းၶဝ်ၼၼ်ႉၼႆ လႆႈဢဝ်တူဝ်ၼပ်ႉၸႅင်ႈငဝ်ႈပိုၼ်ႉဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇဝႆႉတင်း ၸိူဝ်းၵူၼ်းမိူင်း တင်းလၢႆၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ သႂ်ႇၼပ်ႉပႃးယဝ်ႉ။

ၶေႃႈမၢႆၸိူဝ်းၼၼ်ႉၸမ်း-

( ႑ ) ၸူဝ်ႊသၢၵ်ႈၶၢတ်ႈလၢမ်း။(Expectancy of life of birth)

( ႒) သုတ်ႈပုၼ်ႈထၢၼ်ႈၵူၼ်းၸိူဝ်းယႂ်ႇ ဢၼ်ႁူႉမေႃလိၵ်ႈ။(Adult literacy ratio)

( ႓) သုတ်ႈပုၼ်ႈထၢၼ်ႈၵူၼ်း ဢၼ်ႁဵၼ်းႁူႉမေႃၸၼ်ႉလိၵ်ႈတေႃႇထၢၼ်ႈၸၼ်ႉငဝ်ႈ ၊ ၸၼ်ႉၵၢင် ၊ၸၼ်ႉ

      သုင် ႁူမ်ႈႁွမ်းတင်းသဵင်ႈ။ (Combined first, second and high school enrollment ratio)

( ႔ ) ငိုၼ်းၶဝ်ႈ(Income) ၸိူဝ်းၼႆႉၼႆႈ ပဵၼ်လွင်ႈလႆႈဢဝ်ၼပ်ႉပႃးယဝ်ႉ။

         တီႈၼႂ်းၽိုၼ်လိၵ်ႈလၢႆးငၢၼ်း ၶပ်းမၢႆၾၢႆႇမုၼ်းႁိူင်း မုၵ်ႉၸုမ်းလူင်လုမ်ႈၾႃႉ (U N D P) ၼၼ်ႉ တႄႉ ၸၢင်ႊလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းႁူႉႁၼ်မႃးဝႆႉၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ။  ၸိူဝ်းၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ်ပဵၼ်မိူင်းၼႂ်းလိုမ်ဢေးသီး ယႂ်း ဢၼ်ၼင်ႇမိူင်း - ( ႑ )ၸိုင်ႈမိူင်းမၢၼ်ႊ။ ( ႒) ၿဵင်းၵလႃးၻႅသ်ႉ။ (႓) ပၢၵ်ႈၵိသ်ႉသတၢၼ်း။(႔) ဢိၼ်း ၻီးယႂ်း။ (႕) သီရီလင်းၵႃ ။ (႖) ၼိပ်ႇၿလ်း။ ( ႗) ၵမ်ႇၿေႃးတီးယႂ်း။ (႘) လၢဝ်း။ ( ႙ )မိူင်းၶႄႇလႅင်။ (႑႐ ) ဝႅတ်ႉၼမ်း။ ( ႑႑ ) သိင်းၵပူႇ။ ( ႑႒) ထႆး။ ( ႑႓ ) မလေးသီးယႂ်း။( ႑႔ ) ၾီလ်ႇလပိၼ်း။ (႑႕)ဢိၼ်ႇတူဝ်ႇၼီး သီးယႂ်း။ (႑႖) ၿရူႇၼၢႆး ၊ ႁူမ်ႈပႃးတင်းသဵင်ႈ၊ ဢၼ်ၼႂ်းၵႃႊၸိုင်ႈမိူင်း (႑႖) ၸိုင်ႈမိူင်းဢေးသီးယႂ်းၼႆႉ ၸိုင်ႈ မိူင်းမၢၼ်ႊၼႆႉ လႆႈမီးဝႆႉ- သၢႆၸႂ်ၸူဝ်ႊသၢၵ်ႈၶၢတ်ႈလၢမ်းတီႈထၢၼ်ႈၶၵ်ႉ ( ႑႒ )။ တီႈၸိူဝ်းယႂ်ႇဢၼ်ႁူႉမေႃ လိၵ်ႈသမ်ႉပဵၼ်ထၢၼ်ႈၶၵ်ႉ ( ႘ ) တီႈလွင်ႈဝႆႉလႆႈႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉငဝ်ႈ ၊ ၸၼ်ႉၵၢင် ၊ၸၼ်ႉသုင် ႁူမ်ႈလုမ်း ၼၼ်ႉသမ်ႉ ပဵၼ်ဝႆႉၶၵ်ႉ ( ႙ ) လႄႈ၊ တီႈငိုၼ်းၶဝ်ႈတႃႇယေႈၵေႃႉ ႁူဝ်ၼပ်ႉသမ်ႉပဵၼ်ၶၵ်ႉ (႑႕) ၼႆ လႆႈလဵပ်ႈ ႁဵၼ်းႁူႉဝႆႉၼင်ႇၼႆယူႇယဝ်ႉ။ တူၺ်းဢဝ်တေႃႇလွင်ႈ သၢႆငၢႆငဝ်းလၢႆးၼႆႉသေၵေႃႈ လႆႈႁူႉမႃးဝႃႈ- ၸိုင်ႈမိူင်း မၢၼ်ႊၼႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉမီးဝႆႉယူႇ တီႈဢၼ်သုင်လိူဝ်ဝႆႉသေ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၽတ်ႉၽဵင်ႇၸိူဝ်းၸိုင်ႈမိူင်း ၼႂ်းလုမ်ႈ ၾႃႉဝႆႉယူႇ။ တေႃႇၸိူဝ်းၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ်တိုၵ်ႉႁႃမုၼ်းႁိူင်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးဝႆႉယူႇၼၼ်ႉၼႆၵေႃႈ သုင်ဝႆႉ၊ လီဢဝ် ၵုင်ႇမုၼ်ဝႆႉယူႇၼႆ လႆႈယူႇယဝ်ႉ။

         မိူဝ်ႈပီႊ ႑႙႗႐- ၼီႈ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၼႆ ၵွပ်ႈၵေႃႉတႅမ်ႈလိၵ်ႈၵေႃႈလႆႈပဵၼ်ဝႆႉ လုၵ်ႈႁဵၼ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၵေႃႉ ၼိူင်ႈယဝ်ႉလႄႈ၊ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႊလႆႈမီးဝႆႉ ပိူင်တမ်း “ဢ”-သၢမ်တူဝ် တႃႇၵူၼ်းမိူင်းမၢၼ်ႊတင်း လၢႆ ႁႂ်ႈပေႃးလႆႈမေႃလိၵ်ႈဝႆႉယူႇဢိူဝ်ႈ။ လွင်ႈၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်မႃးတၢင်းမုင်ႈႁၼ် လၢႆးဝူၼ်ႉလႄႈ တၢင်းသၢင်ႈ တႃႇၸူဝ်ႊပၢၼ်လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႊၵႂႃႇတင်းယႂ်ႇလူင်တေႉတေႉယဝ်ႉ။ ထၢတ်ႈၸႂ်ဢၼ်ဝႃႈ- တီႈဢၼ်ၵႆ ၊ ဢၼ် ယၢပ်ႇသေပိူၼ်ႈၼၼ်ႉ ဝႆႉၵဝ်ၶႃႈၵႂႃႇၸွၺ်ႈလႄႈၼႆၵေႃႈ လႆႈတႄႇၵိူတ်ႇမႃးမိူဝ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လႆႈတႄႇ ႁူပ်ႉ ႁၼ်တေႃႇၸူဝ်ႊပၢၼ်ၵွတ်းၽၢၼ် ၵူၼ်းမိူင်းႁဝ်းသေ လႆႈႁူႉတေႃႇၸူဝ်ႊပၢၼ်ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၼွၵ်ႈဢၼ်တေႉ တေႉၼၼ်ႉမႃးယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းမိူင်းႁဝ်း ဢမ်ႇလႆႈၼွၼ်းတင်းသုတ်းၽႃႈၵင်ႈၼႆၵေႃႈၼမ်တေႉတေႉ ငိုၼ်းၸၢႆႇ ၸွမ်ႇထွင်းဢွၼ်ႇယေႈပျႃးၵွၺ်းၵေႃႈဢမ်ႇမီးၵၼ်ၼႆႉ ၵမ်ႈၼမ်ယဝ်ႉ။ တႃႇၶိူဝ်းတႃႇမိူင်း ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ၼႂ်း ၸႂ်ပၢႆးဝူၼ်ႉႁၼ်ၶဝ် တေႁဵတ်းႁိုဝ်ၵိူတ်ႇမီးဢွင်းၽႅင်ဝႆႉလႆႈ တၢင်းၼႂ်းႁူဝ်ၸႂ်လႆႈတေႉတေႉလႃႇ။ ဢူဝ်း! တၢင်း ယၢၵ်ႈၵူၼ်းမိူင်းၼႆႉ မၼ်းၵႅၼ်ႇၼမ်လၢႆတေႉၼႃႇယဝ်ႉ။ ၽႂ်ၵေႃႉလႂ်သမ်ႉ တေမႃးၽူတ်ႇပၼ်ထၢၼ်ႈၸူဝ်ႊ ၸၢတ်ႈပၢၼ်ၶဝ် ႁႂ်ႈလႆႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇတိူဝ်းသုင်မႃးလႆႈလႃႇ- ၼႆသေ ၊ ၼႆသေ လႆႈပဵၼ်မႃးတၢင်းဝူၼ်ႉႁၼ်ၶုၺ်ႉ ထူပ်းယူႇ ၼႂ်းၸူဝ်ႊပၢၼ်ဢၼ်တေႉယဝ်ႉ။ မိူင်းလႅင်းမႃး ဢၼ်ဢမ်ႇမီးထၢင်ၽၢႆႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸင်ႇလႆႈပိုတ်ႇ တႅတ်ႈပၼ်ၶေႃႈၵႂၢမ်းတႆး ဢၼ်ဝႃႈဢွၵ်ႇၼွၵ်ႈလႄႇပၢင်ႇၼၼ်ႉမႃး တင်းထူပ်းလီငၢမ်းတေႉယဝ်ႉ။ လုၵ်ႈ ႁဵၼ်းၸၼ်ႉၸွမ် ဢၢႆႈၶီႈယၢၼ်ႈ မေႃၵူဝ် ၊ ဢၼ်သမ်ႉမေႃလုၵ်ႉယဵဝ်ႈၵၢင်ၶိုၼ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ပၢႆလႆႈၶၢၼ်တႃ ၼွၼ်းသေ ႁဵတ်းၵေႃႉပၼ်ၶဝ်ထႅင်ႈသေၵွၼ်ႇဢိူဝ်ႈ။ ၾႆးသၢႆဢမ်ႇမီး ၾႆးၾႃႉဢမ်ႇမီးသႄႈ။ ပေႃးပဵၼ် ၺႃး မိူဝ်ႈၶမ်ႈလိူၼ်လႅင်းၼႆတႄႉ ၶႅၼ်းဢိတ်းၼိူင်ႈယဝ်ႉလေႃႇ။ ၵူၺ်းဝႃႈႁိုဝ်ၵေႃႈ -ၼႂ်းၵႃႊတင်းၼမ်လၢႆလူင် ၼၼ်ႉ ႁၢမ်ႉၼမ်တႄႉ ႁူႉမေႃလိၵ်ႈမႃးၵၼ်ယူႇယဝ်ႉလေႃႇ။ ၼင်ႇမၢၼ်ႊၶဝ် မၵ်းမၢႆဝၼ်းထီႈ ( ႘ ) လိူၼ် ထူၼ်ႈ ( ႙ ) (သႅပ်ႇတႅမ်းၿႂ်ႇ) ႁႂ်ႈပဵၼ်မႃး “ဝၼ်းႁူႉမေႃလိၵ်ႈၵူႊမိူင်းမိူင်း(International Literacy Day) ၼၼ်ႉ ၊ ႁဝ်းၵေႃႈ တင်းၶုၵ်းၸႂ်လႆႈထိုင်ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းႁဝ်းသေ ၊ တမ်းမၢႆလႆႈမႃး ၽႅၼ်ၵၢၼ်တႃႇႁူႉမေႃလိၵ်ႈတႆး - ဢၼ်ႁူႉၵၼ်ဝႃႈ “မ” ႁႃႈတူဝ်ၼၼ်ႉယူႇဢိူဝ်ႈ ။ လႆႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇပဵၼ်မႃး ၽွင်းမိူဝ်ႈမီးလွင်ႈတဵၵ်းတဵင်ၼမ် လၢႆ။ သမ်ႉပဵၼ်ၽွင်းမိူဝ်ႈၶၢဝ်းဢၼ်တႆးသိုပ်ႇၼွၼ်းၼူၵ်ႇၼၼ်ႉလႄႈ ၊ ၵၢၼ်သႅင်ဢေလူင်ၼႆႉ တေႁဵတ်း ႁိုဝ်ၸၢင်ႊတႅပ်းတတ်းၵႃႊၶၼ်မၼ်းလႆႈယဝ်ႉလႃႇ။

         ၵၢၼ်တူင်ႉၼိုင် တႃႇႁႂ်ႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၵူၼ်းလုမ်ႈၾႃႉ လႆႈႁူႉမေႃလိၵ်ႈလၢႆးမႃးၼႆႉ ပေႃးဝႃႈပဵၼ်ပုၼ်ႈ ၽွၼ်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၶိူဝ်းၵူၼ်းလုမ်ႈၾႃႉသေ သမ်ႉပဵၼ်ၵၢၼ်ငၢၼ်း ဢၼ်ၶိုၵ်ႉမႅတ်ႈလီငၢမ်းတေႉယူႇပေႃးၼႆ ၊ တႃႇၸိူဝ်းဢၼ်ဢွၼ်ၵၼ် ၶၢမ်ႇပဵၼ်မႆႉယေႈဝႃး ၊ ၶႃးယေႈတႅပ်း၊ မၢၵ်ႇဢုတ်ႇယေႈလုၵ်ႈ ၊သၢႆးဢွၼ်ႇယေႈ ၵမ်သေ လႆႈပၼ်ၶၢဝ်းယၢမ်းၸူဝ်ႊသၢၵ်ႈၶဝ်သေ ၸွၺ်ႈထႅမ်မႃးတႃႇၸိူဝ်ႉတႃႇၶိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ႁူႉၵႃႊတၵ်းလီ လႆႈမၵ်းမၢႆဝႃႈပဵၼ်ၵၢၼ်လီၵၢၼ်မႅတ်ႈတႃႇၶိူဝ်းမၼ်းလႄႈ ၵူၼ်းလူၵ်ႈၵမ်ႇၾႃႇယူႇယဝ်ႉလေႃႇ။ ၸိူဝ်းၼႆႉ ဝူၼ်ႉၶႆႈၶိုၼ်းမိူဝ်ႈလႂ်ၵေႃႈ မၼ်းပဵၼ်လွင်ႈလီလူင် ဢၼ်လႆႈၶုၺ်ႉသိူဝ်းၸူမ်းၸွမ်းဝႆႉယူႇတႃႇသေႇ တေႃႇ ဢမ်ႇၸၢင်ႊလိုမ်းလႆႈၼၼ်ႉၵွၼ်ႇယဝ်ႉဢိူဝ်ႈ။ ၽိူဝ်ႇၽႅဝ်မႃးပီႊ ႑႙႗႑-ၼီႈၼႆ  လုၵ်ႉတီႈၸုမ်းယူႇၼႅသ်ႉၵူဝ်ႇ လုမ်ႈၾႃႉသေ ယွင်ႈယေႃးပၼ်သူးႁႂ်ႈ တၢင်းတူင်ႉသၢင်ႈလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ် တႃႇႁႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်းမၢၼ်ႊမေႃလိၵ်ႈ ၼၼ်ႉမႃးယဝ်ႉ။ ႁွင်ႉဝႃႈသူးတွၼ်ႈ မူဝ်ႇႁမ်းမႅၻ်ႉရီႇသႃႇ ပႃႇလႃႇဝီႇလိတ်ႉတႂ်းရႂ်းရီး ပရၢႆသ်ႉ -(Mohammad

Reza Pahlavi Literacy Prize) ၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီႊ ႑႙႘႓- ၼီႈမႃးသမ်ႉ ၸူပ်းလႆႈထႅင်ႈသူး ဢၼ်ၸိုဝ်ႈ ဝႃႈ- သူးတွၼ်ႈၼူဝ်ႇ ပရၢႆသ်ႉ (Noma Prize) ၼႆထႅင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈတူင်ႉသၢင်ႈ တႃႇႁူႉမေႃလိၵ်ႈလၢႆး ၊ ဢၼ်ၸိူဝ်းႁူႉမေႃလိၵ်ႈယဝ်ႉၶဝ် ႁဵတ်းၸွၺ်ႈ ပၼ်တႃႇ ၸိူဝ်းဢမ်ႇပႆႇႁူႉမေႃလိၵ်ႈၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈလႆႈႁူႉမေႃမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼင်ႇႁိုဝ် ၸိူဝ်းမေႃလိၵ်ႈမႃးယဝ်ႉ ၶဝ် ပေႃးတေလႆႈသိုပ်ႇလူဢၢၼ်ႇလိၵ်ႈၵႂႃႇထႅင်ႈတေႃႇဢမ်ႇၶၢတ်ႇပုတ်းပႅတ်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ တေလႆႈၶတ်းၸႂ်ၵႂႃႇ ထႅင်ႈတင်းၼမ်ၵွၼ်ႇယူႇဢိူဝ်ႈ။

တေႃႇၸိူဝ်းလႆႈသုမ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်မႃးၼၼ်ႉ ႁဝ်းၸၢင်ႊဢွၼ်ၵၼ် တႆႈပၼ်သၢႆလႅင်းမႃး တႃႇသိုပ်ႇ ၼိူင်ႈၵၢပ်ႈပၢၼ်ၼိူင်ႈယဝ်ႉ။ ႁႂ်ႈၸၢင်ႊဢွၼ်ၵၼ် သိုပ်ႇသိုပ်ႇသိုပ်ႈသိုပ်ႈသေ တႆႈလႅင်းပၼ်ၵႂႃႇထႅင်ႈတင်း ယႂ်ႇတင်းၼမ် ၊ တင်းၵႂၢင်ႈတင်းၶႂၢင်ႇ တေႃႇၸွတ်ႇတူဝ်ႈၶိူဝ်းတူဝ်ႈမိူင်းၵၼ်သေၵမ်း။ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊထူၼ်ႈ    ( ႒႑ )- ၼီႈလူင်) ဢၼ်လႆႈႁွတ်ႈၽႅဝ်ဝႆႉယူႇၼႆႉၸမ်း - ဢမ်ႇၸႂ်ႈၵၢပ်ႈပၢၼ် ဢၼ်တေလႆႈတွင်ႈထၢမ်ဝႆႉယူႇ ဝႃႈ ၸွင်ႇမႂ်းႁူႉမေႃလိၵ်ႈဢမ်ႇႁူႉလိၵ်ႈၼၼ်ႉသင်ယဝ်ႉသႄႈ။ မၼ်းပဵၼ်ယူႇဝႆႉ ၵၢပ်ႈပၢၼ်ဢၼ်ႁဵၼ်းႁူႉၵၼ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉလႄႈ ၊ ၸွင်ႇမႂ်းလႆႈတိုဝ်ႉတၢင်းတႃႇသိုပ်ႇႁဵၼ်းယူႇႁိုဝ် ဢမ်ႇလႆႈ ၼၼ်ႉၵွၺ်းယဝ်ႉ တေပဵၼ်မႃး ၶေႃႈထၢမ်တႃႇတၢင်းၶွင်ႈၶမ်မႂ်းဢိူဝ်ႈ။ ၵွပ်ႈၼႆ လုၵ်ႉတီႈပၢင်သွၼ်ဢွၼ်ႇၸူဝ်ႊၶၢဝ်း ဢၼ်ၸၢင်ႊႁႂ်ႈလူင် တူဝ်လိုမ်းၶိင်းၵႂႃႇၼၼ်ႉသေ ၊ လီလႆႈဢွၼ်ၵၼ်ၶတ်းၸႂ်သႂ်ႇႁႅင်း ၊ ႁူမ်ႈသၢင်ႈ ႁွမ်းၵၼ်တင်းဢွမ်ႈဢွမ်ႈ ပႅင်းပႅင်းၵႂႃႇ တင်းလၢႆးတႄႇတင်ႈသၢင်ႈပဵၼ် ႁူင်းႁဵၼ်းၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းတူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ဢၼ်ၸွမ်းလၢႆးတၢင်းၶိုတ်း ၵၢပ်ႈၶိုၼ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉဢိူဝ်ႈ။

ၵူၼ်းၵူႊၵေႃႉ ၊ ၶိူဝ်းၵူႊၶိူဝ်းၼႆႉ တိုၼ်းမီးဝႆႉပုၼ်ႈၽွၼ်းတႃႇႁၵ်ႉသႃတေႃႇ လွင်ႈႁဵၼ်းႁူႉ (love for learning) သေဢမ်ႇၵႃး မီးပုၼ်ႈၽွၼ်းပႃးတႃႇဢွၼ်ၵၼ်ႁူမ်ႈႁွမ်းႁဵတ်းသၢင်ႈ တႃႇၵေႃႇတင်ႈႁႂ်ႈပဵၼ်လႆႈ

မူႇမုၵ်ႉၸုမ်းၵူၼ်း ဢၼ်ႁဵၼ်းႁူႉယူႇတႃႇသေႇ(learning society )ဢိူဝ်ႈ။ ပေႃးၼႆၸင်ႇ တေၸၢင်ႊသိုပ်ႇ ယူႇသဝ်းပဵၼ်ၵူၼ်းပဵၼ်ၶိူဝ်းလၵ်းလႅမ် ဢၼ်ငၢမ်ႇထုၵ်ႇၵၼ်တင်းၵၢပ်ႈပၢၼ်လႆႈၼႆယဝ်ႉ။

ႁႂ်ႈဢွၼ်ၵၼ် ပဵၼ်လႆႈၵူၼ်းဢၼ်မီးၵႃႊၶၼ် ၵိုင်ႇတၢၼ်ႇတင်းၸူဝ်ႊပၢၼ်ၵူၼ်းသေ ၊ ႁူႉမေႃ လိၵ်ႈလၢႆးၶိုတ်းပၢၼ်သေယဝ်ႉ ဢမ်ႇလိုမ်းပႅတ်ႈ လိၵ်ႈၶိူဝ်းတူဝ်ၵဝ်ႇၼၼ်ႉလႆႈသေၵမ်း - ႁႂ်ႈၵိုင်ႇတၢၼ်ႇပဵၼ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းတႆးႁူႉတူဝ် ၊ ပေႉတူဝ် ႁူႉတႃႇမေႃၽွမ်ႉၸွၺ်ႈၵၼ်ပႃးၼၼ်ႉလႆႈၵၼ်သေၵမ်းလူၺ်ႈ။

လုင်းၸၢႆးၾႃႈ (ၵဵပ်းႁွမ်တွမ်ႊတႅမ်ႈဝႆႉပၼ်)။

* (႑႔: ႒႐) ဢႃးတိတ်ႉ။ (႓႑ .႐႓.႒႐႒႔) လ.တ.လ - တ.လ.ၽ ။