ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း

တွၼ်ႊၼမ်း

ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း(Economics) ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢီႈသင်? ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈသင်လႄႈႁဝ်းၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈယိပ်းတိုဝ်းငိုၼ်း (သူဝ်)? ၵႃႊၶၼ်ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ႁဝ်းလႆႈ သိုဝ်ႉယူႇၼၼ်ႉ ဢီႈသင်သမ်ႉတႅပ်းတတ်း? ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ်ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း ပၵ်း ပိူင်ၵၢၼ် ၵၢတ်ႇႁဝ်း။ ပဵၼ်ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းႁူႉ လွင်ႈၵူၼ်း ႁဝ်းတႅပ်းတတ်းလိူၵ်ႈ ဢၼ်ၶဝ်သိုဝ်ႉ၊ ဢၼ်ၶဝ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈဝႃႈ ပၵ်းပိူင် ၵၢၼ်ၵၢတ်ႇႁဝ်းႁဵတ်းႁိုဝ်ႁဵတ်းၵၢၼ်ၼႆႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်ၼၼ်ႉ ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵၢၼ် လဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းႁဝ်း ႁဵတ်းၸိူင်ႉႁိုဝ်သေ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ၊ ပိုၼ်ႊၽႄ၊ လႄႈ ၸႂ်ႉတိုဝ်း ၵုၼ်ႇသိၼ် လႄႈ လွင်ႈၸွင်းၸေး ၼႂ်း ၵႄႈၽွင်းငဝ်းလၢႆးဢၼ်ၶူဝ်းၶွင်လဵၵ်ႉၵေႇဢေႇမၢင်ႁႃယၢပ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် ၶႅပ်ႉဝႆႉယူႇၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးတူၺ်းၸၼ်ႉၸိုင်ႈမိူင်းဝႃႈၸိုင် ပၢႆးမၢၵ်ႈ မုၼ်းၼႆႉ ၸွၺ်ႈႁႂ်ႈႁဝ်း ပွင်ႇၸႂ်ဝႃႈ ၵွပ်ႈသင်လႄႈ မၢင်ႊၸိုင်ႈမိူင်းၼႆႉ သိုပ်ႇၵွတ်းၽၢၼ်သေ မၢင်ႊၸိုင်ႈမိူင်းသမ်ႉ မၢၵ်ႈမီးမႃး၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ပႃး ၸဵမ်လွင်ႈဝႃႈ ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင် လႄႈ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေးၼႆႉ ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ၸွၺ်ႈၵၢၼ်ႁုၼ်ႈမုၼ်း၊ လႄႈ ယဝ်ႉၵေႃႈ လွင်ႈဝႃႈ သၢႆပိုၼ်း၊ ပၢႆးလႅင်ႊမိူင်း၊ လႄႈ လၵ်းၼမ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ႁူမ်ႇငမ်းၼိူဝ်ၽွၼ်းလႆႈပၢႆး မၢၵ်ႈမုၼ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၵၼ်ႊၼႆႉတႄႉၵေႃႈ ထတ်းထွင် ၼေဝႆႉပၼ်ဝႃႈ ယူင်ႉသၢင်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း ၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်ပႆႇမုၼ်းလႅင်း၊ ဢၼ်တိုၵ်ႉမုၼ်းလႅင်း၊ လႄႈ ဢၼ်မုၼ်းလႅင်းယဝ်ႉၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆသေ ပၵ်းၸႂ်ပႃးဝႃႈ လွင်ႈၼွင်ႇၵၢႆႇၼႂ်းၵႄႈ ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ လႄႈ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေးၼၼ်ႉ ပဵၼ်ႁိုဝ်မီးႁိုဝ်။

ၼႂ်းၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၼႆႉ ၵႆႉၸႅၵ်ႇၽႄဝႆႉ ထၢၼ်ႈမၼ်းသွင် မဵဝ်းယူႇ။

• ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းထၢၼ်ႈလဵၵ်ႉ - ပဵၼ်ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈတၢင်းႁဵတ်း သၢင်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း ဢၼ်သူၼ်ႇ ၵေႃႉၵူၼ်း ႁဵတ်းသၢင်ႈ၊ ဢၼ်မုင်ႉႁေႃ ႁိူၼ်းလႂ်ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းသၢင်ႈ လႄႈ ဢၼ်ၸုမ်း ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီး ဢၼ်လႂ် ဢၼ်ၼၼ်ႉ ႁဵတ်း သၢင်ႈၼႆယဝ်ႉ။ ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းထၢၼ်ႈလဵၵ်ႉၼႆႉ တူၺ်း ပႃးဝႃႈ တၢင်းႁဵတ်း သၢင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းၼိူဝ် ထၢၼ်ႈလီၶူဝ်းၵုၼ်ႇသိၼ် လႄႈ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေး ဢၼ်မီး လွင်ႈသိုဝ်ႉ ၶၢႆဝႆႉယူႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
• ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းထၢၼ်ႈယႂ်ႇ- ပဵၼ်ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈတၢင်းႁဵတ်းသၢင်ႈ ဢၼ်ၵိူတ်ႇပဵၼ် ယူႇၼႂ်းၸိုင်ႈ မိူင်း လူင်တင်းလူမ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉလူင်ၼႆႉတင်းဢၼ် ၼႆယဝ်ႉ။ ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းထၢၼ်ႈ ၼႆႉ ၵႆႉလဵပ်ႈ ႁဵၼ်းဢၼ် ပဵၼ်လွင်ႈၼွင်ႇၵၢႆႇ ၼႂ်းၵႄႈ ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ လႄႈ ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းယဝ်ႉ။ ၼႂ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း ထၢၼ်ႈယႂ်ႇၼႆႉ ပႃးဝႆႉၵၢၼ်လဵပ်ႈ ႁဵၼ်းလွင်ႈ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ (growth) လႄႈ လွင်ႈႁဵတ်း ဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင် (production) ၼႂ်းမိူင်းၼိူင်ႈမိူင်း၊ လွင်ႈၵၢၼ် ၶွၼ်ႇ(taxes)၊ လႄႈ လွင်ႈငိုၼ်းၸႂ်ႉၸၢႆႇ ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ (government spending)၊ လွင်ႈငိုၼ်းမူင်ႊ(inflation)၊ လႄႈ လွင်ႈတၢင်ႉ ၵူၼ်းႁၢမ်းၵၢၼ်ငၢၼ်း (unemployment rate) ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ ၸၢင်ႊတုမ်ႉ ယွၼ်ႈ ထိုင် တၢင်ႇၸိုင်ႈတၢင်ႇမိူင်းပႃးလႆႈ ယွၼ်ႉၵွပ်ႈ လွင်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈ မုၼ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ မၼ်းမီးလွင်ႈလိူၺ်ႈ တူဝ်ႈလုမ်ႈၾႃႉဝႆႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

လွင်ႈၶႅပ်ႉ(ဢမ်ႇလႃႈလီႈမီးၵုမ်ႇ)

ၵူၼ်းႁဝ်းၼႆႉၶႂ်ႈလႆႈၶူဝ်းၶွင်တင်းၼမ်တင်းလၢႆတေႉယဝ်ႉ။ ၼိုင်ႊႁဝ်းမီးၼမ် ၼိုင်ႊႁဝ်းတိူဝ်းၶႂ်ႈလႆႈထႅင်ႈယဝ်ႉ။ ပေႃး တၢင်း ၽႂ်ႇၶႂ်ႈႁဝ်းဢၼ် ၼိူင်ႈတဵမ်ထူၼ်ႈယဝ်ႉၸိုင် သမ်ႉမီးတၢင်းၽႂ်ႇၶႂ်ႈတၢင်ႇဢၼ်မႃးထႅင်ႈ။ ၵၢင်ၸႂ်လွင်ႈတၢင်းၽႂ်ႇၶႂ်ႈႁဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇမီးဝၼ်းဢိမ်ႇတိူၵ်ႈသုတ်းသဵင်ႈလႆႈသေပွၵ်ႈ။ ၵူၺ်းၵႃႊ ၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်း တႃႇတေၽိူမ်ႉထႅမ်ပၼ်ၵၢင်ၸႂ်ႁဝ်း၊ တၢင်းၽႂ်ႇၶႂ်ႈ ႁဝ်းၼၼ်ႉသမ်ႉမီးတၢင်းမၵ်းၶၢၼ်း။ ၶႂ်ႈဝႃႈၼႆႉ မၼ်းဢမ်ႇမီးၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်းၵုမ်ႇထူၼ်ႈပဵင်းပေႃး တႃႇတေပၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းၵူႊ ၵေႃႉ ၸွမ်းၼင်ႇၶဝ်ၶႂ်ႈလႆႈၼႆယဝ်ႉ။

လွင်းတၢင်းဢၼ်ဝႃႈ "ၶႅပ်ႉ" ၼႆႉပဵၼ်လွင်ႈတၢင်းဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈဢၼ်ႈၼိူင်ႈ ၼႂ်းပၢႆးၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း။ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ ႁဝ်းမီးၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်းတႃႇတေၽိူမ်ႉထႅမ်ပၼ် တၢင်းၽႂ်ႇၶႂ်ႈႁဝ်းၸိုင် ၵူၼ်းၵူႊၵေႃႉ တေလႆႈၵူႊၸိူဝ်ႉၵူႊလွင်ႈ ၼင်ႇဢၼ်ၶဝ်ၶႂ်ႈလႆႈယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႊ ၸူဝ်ႊပၢၼ်ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ သမ်ႉဢမ်ႇပဵၼ်ၸိူင်ႉၼၼ်။ ၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်းဢၼ် ႁဝ်းမီးၼၼ်ႉသမ်ႉမီးတၢင်းမၵ်းၶၢၼ်း။ ယဝ်ႉၵေႃႈ တေႁဵတ်းႁိုဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ႁဝ်းသမ်ႉတေလႆႈႁဵတ်း ၵၢၼ်တႅပ်းတတ်းယူႇယဝ်ႉ။ ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵတ်း ၵၢၼ်တႅပ်းတတ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၵႃႊၶၼ်တိုဝ်ႉတၢင်း

ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈႁဝ်းမီးၵၢင်ၸႂ်တၢင်းၽႂ်ႇၶႂ်ႈၼမ်လူၼ်ႉလိူဝ်သေ ၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်းတႃႇတေၽိူမ်ႉထႅမ်ပၼ်တၢင်းၽႂ်ႇၶႂ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လႄႈ ၼင်ႇႁိုဝ်တၢင်းၽႂ်ႇၶႂ်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈတတေဵမ်ထူၼ်ႈၼၼ်ႉ  ႁဝ်းၵႃႊတေလႆႈလိူၵ်ႈထႅမ်တၢင်းၽႂ်ႇၶႂ်ႈႁဝ်းယူႇယဝ်ႉ။ ပေႃး တၢင်းၽႂ်ႇၶႂ်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈတဵမ်ၵေႃႈ ဢၼ်ၼိူင်ႈတႄႉၵႃႊတေလႆႈလုတ်ႈႁၢမ်းယူႇယဝ်ႉ။ ၵႃႊၶၼ်တိုဝ်ႉတၢင်းဢၼ်လႆႈပၼ်ၵႂႃႇ တွၼ်ႈတႃႇၵၢၼ်တႅပ်ႈတတ်းလိူၵ်ႈထႅမ်တၢင်းၽႂ်ႇၶႂ်ႈႁဝ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢၼ်ႁဝ်းလႆႈပွၺ်ႈလုတ်ႈႁၢမ်းၵႂႃႇ ပုၼ်ႈတႃႇတေလႆႈမႃး ဢၼ်ႁဝ်းၶႂ်ႈလႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶိူင်ႊသဵင်ၵေႃႈ ႁဝ်းၶႂ်ႈလႆႈ၊ ၶိူင်ႊငဝ်းႁၢင်ႊသဵင်ၵေႃႈႁဝ်းသမ်ႉလႆႈယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႊ ႁဝ်းတေ ဢမ်ႇမီးငိုၼ်းတႃႇတေသိုဝ်ႉလႆႈတင်းသွင်ဢၼ်။ ပေႃးၸဝ်ႈၵဝ်ႇသိုဝ်ႉၶိူင်ႊသဵင်ၸိုင် ၶိူင်ႊငဝ်းႁၢင်ႊသဵင်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵႃႊ ၶၼ်တိုဝ်ႉတၢင်းဢၼ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇတႅပ်းတတ်းသိုဝ်ႉၶိူင်ႊသဵင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တႅၼ်းတီႈတေၵႂႃႇတူၺ်းငဝ်းတူင်ႉၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈ ၵဝ်ႇတေဢွၵ်ႇၵႂႃႇၵိၼ်ၶဝ်ၶမ်ႈၸွမ်းဢူၺ်းၵေႃႉ၊ တႅၼ်းတီႈတေဢၢၼ်လိၵ်ႈတူၺ်းလိၵ်ႈလိုၵ်းလိုၵ်းသေ ၶၢမ်ႇသုမ်းတႃႇ ၼွၼ်း ပုၼ်ႈတႃႇတတေွပ်ႇပၢင်ထၢမ်လိၵ်ႈ။ ၼႂ်းၵႃႊတူဝ်ယၢင်ႇဢၼ်ၼေမႃးၼႆႉ မီးၵၢၼ်တႅပ်းတတ်းၵူႊဢၼ်။ လႆႈမီး လွင်ႈၸုၼ်ႉပွၺ်ႇ။ လႆႈပၼ်ၵႃႊၶၼ်သေၸိူဝ်ႉသေပိူင်ၵႂႃႇယူႇ၊ ၵူၺ်းၼႃႇ ၵႃႊၶၼ်ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇတၢပ်ႈဝႃႈတေလႆႈပဵၼ်ၵႃႊ ၶၼ်ဢၼ်ပဵၼ် ငိုၼ်းပဵၼ်တွင်းၵေႃႈ ၸၢင်ႊပဵၼ်ၵႃႊၶၼ်ယူႇ။ ၵူႊၸိူဝ်းၵူႊလွင်ႈၼႆႉ မီးၵႃႊၶၼ်တိုဝ်ႉတၢင်းမၼ်းဝႆႉယူႇ၊

ၵႂၢမ်းထၢမ်သီႇၶေႃႈ

ပေႃးၵဵဝ်ႇၵပ်းလူၺ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းမႃးၸိုင် ၵႂၢမ်းထၢမ်ဢၼ်တိုၼ်းတေလႆႈတွပ်ႇၵေႈပၼ်ၼၼ်ႉ မီးယူႇသီႇၶေႃႈ။ ထုၵ်ႇလီႁဵတ်း ဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင်သင်? ထုၵ်ႇလီႁဵတ်းဢွၵ်ႇၼမ်ၵႃႊႁိုဝ်? ၶူဝ်းၶွင်လႄႈ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေး ဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃးယဝ်ႉၼၼ်ႉ တေ ႁဵတ်းၸိူင်ႉႁိုဝ်ပိုၼ်ႊၽႄ?

ပိူင်ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း(economy)ၼၼ်ႉ မီးယူႇသွင်ၸၢဝ်း။ ပိူင်ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း ဢၼ်ၸွမ်းၶေႃႈပူင်သင်ႇ(command economy) လႄႈ ပိူင်ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၵၢၼ်ၵၢတ်ႇ(market economy)။ ၼႂ်းပိူင်ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းဢၼ်ၸွမ်းၶေႃပူင်သင်ႇ ၼၼ်ႉ ၵႂၢမ်းထၢမ်တင်းသီႇၶေႃႈၼႆႉ မၼ်းဢိင်တီႈလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ။ လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈပဵၼ်ၽူႈတေလႆႈတွပ်ႇၵေႈၶေႃႈထၢမ် ၸိူဝ်းၼၼ်ႉတင်းမူတ်း။ ၼႂ်းပိူင်ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၵၢၼ်ၵၢတ်ႇၸမ်း ၵၢၼ်ၵၢတ်ႇသမ်ႉ ပဵၼ်ဢၼ်တႅပ်းတတ်းဝႃႈ တေႁဵတ်း ႁိုဝ်တွပ်ႇၵေႈၵႂၢမ်းထၢမ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။ ပိူင်ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၵၢၼ်ၵၢတ်ႇသမ်ႉ တေလၢတ်ႈဝႃႈ ၽူႈႁဵတ်း ဢွၵ်ႇၶူဝ်း ၶွင်ၵူႊၵေႃႉ ၸၢင်ႊတွပ်ႇၵေႈၵႂၢမ်းထၢမ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ႁၢင်းၶဝ်လႆႈယူႇၼႆယဝ်ႉ။ ၽူႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇၵေႃႉၼိူင်ႈၼႆႉ ၸၢင်ႊႁဵတ်းၶေႃႈ တႅပ်းတတ်း ႁၢင်းၶေႃမၼ်းလႆႈယူႇ၊ ၵူၺ်းၵႃႊ ၶေႃႈတႅပ်းတတ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉသမ်ႉ ၸုၼ်းတီႈၵၢၼ်ၵၢတ်ႇဝႃႈ။ ၶႂ်ႈဝႃႈၼႆႉ ၽူႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇၼိူင်ႈၵေႃႉၼႆႉ မၼ်းၸၢင်ႊ ႁဵတ်းၶေႃႈတႅပ်းတတ်းႁၢင်းမၼ်းလႆႈဝႃႈ ပေႃးႁဵတ်းဢွၵ်ႇၸိူင်ႉႁိုဝ်လႄႈ ၶူဝ်းၶွင် မၼ်းၸင်ႇၶၢႆလႆႈသေ ငိုၼ်းၶဝ်ႈမၼ်းၵေႃႈလႆႈၸွမ်း။ ၵူၺ်းၵႃႊ တေသိုဝ်ႉႁိုဝ် ဢမ်ႇသိုဝ်ႉၼၼ်ႉၸမ်း ၵႃႊတေလႆႈ ၸုၼ်းတီႈၵူၼ်းမိူင်း ၸိူဝ်းတေသိုဝ်ႉၼၼ်ႉၵွၺ်း။

ပိူင်ၾၢင် ပိူင်ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၵၢၼ်ၵၢတ်ႇ

ပိူင်ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၵၢၼ်ၵၢတ်ႇဢၼ်သႅၼ်သႂ်ဢၼ်ၼိူင်ႈၼႆႉ မီးယူႇပိူင်ၾၢင်ႁႃႈယၢင်ႇ။ (1) လွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း၊ (2) လွင်ႈၸုင်ၸႂ် ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း၊ (3) လွင်ႈၶႄႉသဵင်ႇၵၼ်၊ (4) လွင်ႈသုၼ်ႇလဵဝ်ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်၊ (5) လွင်ႈမၢၵ်းၶၢၼ်း ၵၼ်လူင်ပွင်ႊ ၸိုင်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။

လွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း

ၼႂ်းပိူင်ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၵၢၼ်ၵၢတ်ႇၼၼ်ႉ ၵူၼ်းၵူႊၵေႃႉမီးတၢင်းလွတ်ႈလႅဝ်း တႃႇတေႁဵတ်းၵၢၼ်တႅပ်းတတ်းၵဵဝ်ႇ လူၺ်ႈပၢႆး မၢၵ်ႈမီးယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၵူႊၵေႃႉမီးသုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်တႃႇတတေႅပ်းတတ်းဝႃႈ ၶဝ်တေႁဵတ်းၵၢၼ်ဢီႈ သင်လႄႈ ငိုၼ်းၵႃႊႁႅင်း ၶဝ်တေလႆႈၵႃႊႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။ ၽူႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇၵေႃႈ ၸွမ်းၼင်ႇၶူဝ်းၶွင်ဢၼ် ၶဝ်ၶႂ်ႈ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၼၼ်ႉ ၶဝ်မီးလွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်း တႃႇတေႁဵတ်းဢွၵ်ႇလႆႈ။ သမ်ႉထႅင်ႈ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃး ယဝ်ႉၼၼ်ႉ တေၶၢႆၵႂႃႇၶၼ်မၼ်းၵႃႊႁိုဝ်ၼႆႉၵေႃႈ ၽူႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶဝ်မီးသုၼ်ႇလွတ်ႈလႅဝ်းတမ်းဝၢင်းလႆႈ။ ၸူဝ်ႊၵႃႊပႆႇ တုမ်ႉ တိူဝ်ႉတေႃႇသုၼ်ႇပိူၼ်ႈတၢင်ႇၵေႃႉၼၼ်ႉၸိုင် ၽႂ်သေဢမ်ႇဝႃႈ မီးလွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းတႃႇတေလိူၵ်ႈလႆႈဢၼ်လႂ်ပဵၼ် ၽွၼ်းလီ တေႃႇၶဝ် တီႈသုတ်းၼႆယူႇယဝ်ႉ။

လွင်ႈၸုင်ၸႂ် ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပၢႆးမီး

ႁူမ်ႊဝႃႈ ၵူႊၵေႃႉမီးလွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်း ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၼႆသတေႃႉၵေႃႈ ၼႂ်းၵၢၼ်ထူပ်းမိုဝ်းတေႉတေႉၼၼ်ႉၸမ်း ၵူၼ်းၵူႊၵေႃႉဢမ်ႇ ၸႂ်ႈလႄႈဝႃႈၸၢင်ႊႁဵတ်းလႆႈၵူႊၸိူဝ်း ၸွမ်းၼင်ႇၶဝ်ၶႂ်ႈႁဵတ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၽူႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇၵေႃႉၼိူင်ႈၼႆႉ မၼ်းၸၢင်ႊတၢင်ႇၶၼ်ၶူဝ်းၶွင်မၼ်း သုင်လူၼ်ႉသုင်လိူဝ်လႆႈယူႇ၊ ၵူၺ်းၵႃႊ ပိူၼ်ႈတေဢမ်ႇသိုဝ်ႉၼၼ်ႉယိုင်။ ၼႆႉပဵၼ် တူဝ်ယၢင်ႇ လွင်ႈႁႅင်းၸုင်ၸႂ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းယဝ်ႉ။ ႁႅင်းၸုင်ၸႂ် ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ်ၽွၼ်းသိုပ်ႇ ၶွင်ၵၢၼ်ႁဵတ်းၶေႃႈတႅပ်းတတ်းၸိူဝ်းၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း။ ၽွၼ်းသိုပ်ႇၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊပဵၼ်လႆႈ ဢၼ်လီတင်းၸႃႉယူႇယဝ်ႉ။ ႁႅင်းၸုင်ၸႂ်ဢၼ်လီၸမ်း ပဵၼ်ဢၼ်ႁႅင်းဢီးသူၼ်းႁႂ်ႈ ၽူႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶဝ် ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ၵူၼ်းသိုဝ်ႉမၼ်းၶႂ်ႈလႆႈ။ ႁႅင်းၸုင်ၸႂ်ဢၼ်ဢမ်ႇလီ(ႁႅင်းဢမ်ႇၸုင်ၸႂ်)ၸမ်း ၸၢင်ႊပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ၽူႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶဝ် ႁဵတ်းသၢၼ်ၶတ်းတင်း တၢင်း လူဝ်ႇၵူၼ်းမိူင်း။

ၵၢၼ်ၶႄႉသဵင်ႇၵၼ်

တီႈပိူင်ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၵၢၼ်ၵၢတ်ႇဢၼ်သႅၼ်ႈသႂ်ၼၼ်ႉ ႁူႉတိုၼ်းမီးၵၢၼ်ၶႄႉသဵင်ႇၵၼ်ယဝ်ႉ။ ၼႆႉပွင်ႇဝႃႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလႄႈ ဝႃႈ မီးၽူႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇၵေႃႉလဵဝ် ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင်မဵဝ်းလူၺ်ႈ ပုၼ်ႈတႃႇၵူၼ်းမိူင်းၼႆယဝ်ႉ။ ၵမ်ႈၼမ်ၼမ်ၼႆႉ ၶူဝ်းၶွင်းမဵဝ်း လဵဝ်ၵွၺ်းၵေႃႈ ၽူႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇမၼ်းမီးတင်းၼမ်လၢႆ။ ပေႃးပဵၼ်ၼႆၸိုင် ၵူၼ်းသိုဝ်ႉမၼ်းၸၢင်ႊမီးတၢင်းလိူၵ်ႈ ၼႂ်းၵၢၼ်လိူၵ်ႈ သိုဝ်ႉၶူဝ်းၶွင်။ ပေႃးၵူၼ်းသိုဝ်ႉမၼ်းဢမ်ႇလႆႈၸႂ် ၵႃႊၶၼ်လႄႈၼမ်ႉလီၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ၶွမ်ႇပၼီႇဢၼ်ၼိူင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇၸိုင် ၶဝ် ၸၢင်ႊသိုဝ်ႉၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်တၢင်ႇၶွမ်ပၼီႇႁဵတ်းဢွၵ်ႇၼၼ်ႉလႆႈ။ လွင်ႈၸိူင်ႉၼႆၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ႁႅင်းဢီးသူၼ်းႁႂ်ႈၽူႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၶဝ် ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်မီးၼမ်ႉလီသေ တမ်းဝၢင်းၵႃႊၶၼ်ဢၼ်ၵိုင်ႇမႅၼ်ႈ။ ပေႃးၽူႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶဝ်ဢမ်ႇႁဵတ်းၼၼ် ၸိုင် ၶဝ်တေသုမ်းၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးၶဝ်ပၼ် ၽူႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇတၢင်ႇၸိူဝ်းယူႇယဝ်ႉ။

လွင်ႈသုၼ်ႇလဵဝ်ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်

ၼႂ်းပိူင်ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၵၢၼ်ၵၢတ်ႇၼႆႉ ၽူႈၵူၼ်းသုၼ်ႇလဵဝ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် ၶွမ်ႇပၼီႇသုၼ်ႇလဵဝ်ၶဝ် မီးသုၼ်ႇတႃႇတေပဵၼ် ၸဝ်ႈၶွင် ၶၵ်ႈတွၼ်ႊ ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၸိူင်ႉၼင်ႇလူင်ပွင်ႊၸိုင်ၶဝ်မီးၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။

လွင်ႈမၵ်းၶၼ်ႈ ၵၼ်လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ

ပေႃးပဵၼ်ပိူင်ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၵၢၼ်ၵၢတ်ႇဢၼ်သႅၼ်ႈသႂ်ၸိုင် တေလႆႈမီး လွင်ႈမီးၶၢၼ်း ၵၼ်တွၼ်ႊလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈယဝ်ႉ။ ပွင်ႇဝႃႈၼႆႉ လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈဢမ်ႇမီးဢႃႇၼႃႇတင်းပုတ်းတင်းတႅင်ႈၼိူဝ်ၵူၼ်းမိူင်းမၼ်း။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇမီးဢႃႇၼႃႇ တႃႇတေ လဵၼ်ႈၸွမ်း ၼႂ်းတွၼ်ႊၵၼ်ၵၢၼ်တႅပ်းတတ်းၶွင်ၵူၼ်းမိူင်းၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း။ သင်ဝႃႈ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈမၵ်းၶၢၼ်း တွၼ်ႊ ၵၼ်လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၸိုင် ၶဝ်တေၵုမ်းၵမ်ၼိူဝ်ပိူင်ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း။ ၸိူင်ႉၼၼ်မႃးၸိုင် လွင်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၵေႃႈ တေဢမ်ႇမီး တၢင်းလွတ်ႈလႅဝ်း။ ပိူင်ၵၢၼ်ပၢႆး မၢၵ်ႈမီးၼၼ်ႉၵေႃႈ ပေႃးၸွမ်းၼင်ႇၵၢၼ်ပိုတ်ႇတီႇပွင်ႇၸိုင် တေပဵၼ်ၵႂႃႇ  ပိူင်ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီး ဢၼ်ၸွမ်းၶေႃႈပူင်သင်ႇသေ တေဢမ်ႇၸႂ်ႈပိူင် ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၵၢၼ်ၵၢတ်ႇ။

ၶိူင်ႈပိူင် ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင်

တႃႇတေႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင်လႄႈ ပၼ်ၵၢၼ်ၸွင်းၸေးၼၼ်ႉ တိုၼ်းတေလႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်းၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်း။ ၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်း ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်"ၶိူင်ႈပိူင်ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ" ယဝ်ႉ။ ၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉၸမ်း ပဵၼ်တီႈလိၼ်၊ ႁႅင်းၵၢၼ်၊ လႄႈတိုၼ်း လၢင်းယဝ်ႉ။

တီႈလိၼ်

တီႈလိၼ်ၵေႃႈ ပဵၼ်ၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်း ၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်ဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းယိပ်းတိုဝ်း၊ ၸိူင်ႉၼင်ႇ ပႃႇမႆႉ၊ ပၢင်ယိူဝ်ႈယႃႈ၊ ၶူဝ်းႁႄႊ၊ ၼမ်ႉ ၸိူဝ်းၼႆႉ။

ႁႅင်းၵၢၼ်

ႁႅင်းၵၢၼ်ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉၸမ်း ပဵၼ်လမ်ႉၵတ်ႉတၢင်းမေႃၵူၼ်း ပုၼ်ႈတႃႇတေႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင်လႄႈ ပၼ်ၵၢၼ်ၸွင်းၸေး။ ၸိူင်ႉၼင်ႇ လမ်ႉၵတ်ႉတၢင်းမေႃ၊ ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။

တိုၼ်းလၢင်း

တိုၼ်းလၢင်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊပဵၼ်လႆႈ ၶူဝ်းၶွင်ၵုၼ်ႇဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းႁဵတ်းမႃးသေ သမ်ႉပဵၼ်ပုၼ်ႈတႃႇၸႂ်ႉတိုဝ်း ၼႂ်းၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင်လႄႈ ၵၢၼ်ပၼ်လွင်ႈၸွင်းၸေး၊ ၸိူင်ႉၼင်ႇ ၶိူင်ႈမိုဝ်ႉတႃႇၸႂ်ႉတိုဝ်း၊ ၶိူင်ႈၸႂ်ႉသွႆၼႂ်းလုမ်း၊ သဵၼ်ႈတႃႈသၢႆတၢင်း၊ ႁူင်းၵၢၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။

ၶိူင်ႈပိူင်ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈၸမ်း ပဵၼ်ၸဝ်ႈတိုၼ်းလၢင်းၶဝ်ယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈတိုၼ်းလၢင်းၼိူင်ႈၵေႃႉဢၼ် ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ်ၽူႈဢၼ် ၸႂ်ႉတိုဝ်းၶိူင်ႈပိူင်ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇတင်းသဵင်ႈႁူမ်ႈႁွမ်းၵၼ်သေ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင်လႄႈ ပၼ် ၵၢၼ်ၸွင်းၸေး။ ပေႃးဢမ်ႇမီး ၸဝ်ႈတိုၼ်း လၢင်း ဢမ်ႇၼၼ် ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးၸိုင် ၶူဝ်းၶွင်သင် ၵေႃႈတေဢမ်ႇမီးၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ၊ လွင်ႈပၼ်ၵၢၼ်ၸွင်းၸေးသင်ၵေႃႈ တေဢမ်ႇမီး။

ၽိင်ႈလႆပၼ်ႇတူင်ႇ(Circular Flow)

ၼႂ်းပိူင်ၵၢၼ်ၵၢတ်ႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၼၼ်ႉ တေမီးယူႇၵၢတ်ႇသွင်ဢၼ်။ ၵၢတ်ႇၾၢႆႇႁဵတ်းဢွၵ်ႇ(Factor market)လႄႈ ၵၢၼ်ၾၢႆႇၶၢႆၶူဝ်းၶွင်(product market)။ တီႈၵၢတ်ႇၾၢႆႇႁဵတ်းဢွၵ်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်တွၼ်ႊၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင်၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၶၢႆၶူဝ်းၶွင်ၸိူဝ်ဝ်းၼၼ်ႉ ၵႂႃႇၸူးၵၢတ်ႇၾၢႆႇၶၢႆၶူဝ်းၶွင်။ ၶွမ်ႇပၼီႇသမ်ႉ ၶိုၼ်းပၼ်ငိုၼ်းၵႃႊၸၢင်ႈၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်။ ၼႂ်းၵၢတ်ႇၾၢႆႁဵတ်းဢွၵ်ႇၼၼ်ႉ ၵူၼ်းၸိူဝ်းယူႇၼႂ်းၵၢတ်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းၶၢႆသေ၊ ၶွမ်ႇပၼီႇသမ်ႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းသိုဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၼႂ်းၵၢတ်ႇၼႆႉ ၶၢႆၵၢၼ်ၸွင်းၸေးၶဝ်ၸူး ၶွမ်ႇပၼီႇ။ ၼႂ်းၵၢတ်ႇၾၢႆႇၶၢႆၶူဝ်းၶွင်ၼၼ်ႉ ၶွမ်ႇပၼီႇၶၢႆၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ၶဝ်လႆႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃးၼၼ်ႉ ပၼ်ၵူၼ်းၸူိဝ်းဢၼ်ပၼ်ငိုၼ်းၶဝ်။ ငိုၼ်းၼႆႉ လႆႈပိၼ်ႈၽူၼ်ယဝ်ႉၵမ်းၼႆႉ။ ၵူၼ်းၶိုၼ်းသိုဝ်ႉၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ၵၢၼ်

မိုဝ်းတိပ်ႉ

မိုဝ်းတိပ်ႉ(invisible hand) ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ်ပၢႆးႁပ်ႉႁၼ် ဢၼ်တေၸီႉၼၢမ်းၵူၼ်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶဝ် ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ၵူၼ်းမူိင်းၶႂ်ႈ လႆႈ။ ၵွပ်ႈသင်လႄႈ ၵူၼ်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇ သမ်ႉတေႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ၵူၼ်းမူိင်းၶႂ်ႈလႆႈလႃႇပေႃးၼႆၸိုင် ၽဵင်ႈၽဵင်ႈဢွၼ်ႇ ၵွၺ်း၊ ယွၼ်ႉပူိဝ်ႈဝႃႈ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ၶဝ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၼၼ်ႉ တေသၢင်ႈၼမ်ႉတွၼ်းတႃႇၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼင်ႇၼၼ်ယဝ်ႉ ၶူဝ်း ၶွင်ဢၼ်ၵူၼ်းမူိင်းဢမ်ႇၶႂ်ႈလႆႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ၽူႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶဝ်တေဢမ်ႇႁဵတ်း၊ ယွၼ်ႉပူိဝ်ႈဝႃႈမၼ်းတေဢမ်ႇလႆႈၼမ်ႉတွၼ်း သင်လူး။

ၽိင်ႈပိူင်ၵၢၼ်ႁႅင်းသိုဝ်ႉ

ပိူင်ၵၢၼ်ႁႅင်းသိုဝ်ႉလၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈတႄႉ ပေႃးၶၼ်ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ၼိူင်ႈ လူင်းၵႂႃႇၸိုင် ႁႅင်းသိုဝ်ႉၶူဝ်းၶွင်ၼၼ်ႉၵေႃႈတေၶိုၼ်ႈမႃး။ ပေႃးၶၼ်ၶူဝ်း ၶွင်တူၵ်းၸိုင် ၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ်ဢမ်ႇသိုဝ်ႉလႆႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸင်ႇၼႆႉတေၸၢင်ႊသိုဝ်ႉလႆႈမႃး။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ်ဢမ်ႇၶႂ်ႈသိုဝ်ႉမႃး မိူဝ်ႈဢွၼ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ယၢမ်းလဵဝ်တေၸၢင်ႊသိုဝ်ႉလႆႈ ၶၼ်ဢၼ်တႅမ်ႇတႅမ်ႇ။ သမ်ႉထႅင်ႈ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ ၶၼ်ၶူဝ်းၶွင်သိုပ်ႇတူၵ်းယူႇၸိုင်ၵူၼ်းႁဝ်းၵေႃႈတေသိုပ်ႇသိုဝ်ႉၶူဝ်းၶွင်ၼၼ်ႉထႅင်ႈတင်းၼမ်။ ယဝ်ႉၵေႃႈ တေႁႃလၢႆးၸႂ်ႉတိုဝ်းၶူဝ်းၶွင်ၼၼ်ႉထႅင်ႈတၢင်ႇလၢႆး။ ၸိူင်ႉၼင်ႇဝႃႈ သင်ၶၼ်သိူဝ်ႈထူဝ်းတူၵ်းႁႅင်းၸိုင် ၵူၼ်းႁဝ်းတေႁႃသိုဝ်ႉ သေ ၼုင်ႈပၼ်သတ်းလဵင်ႉႁိူၼ်းၶဝ် ၸိူဝ်းၼႆလႂ်ယဝ်ႉ။

ၽိင်ႈပိူင်ႁႅင်းၶၢႆ

ပိူင်ၵၢၼ်ႁႅင်းၶၢႆလၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈတႄႉ ပေႃးၶၼ်ၶၢႆၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ၼိူင်ႈၶိုၼ်ၸိုင် ၵူၼ်းႁဝ်းတတေိူဝ်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင်ဢၼ် ၼၼ်ႉၶၢႆ။ ပေႃးၶၼ် ၶူဝ်းၶွင်ၶိုၼ်ႈၸိုင် လွင်ႈၶၼ်မၼ်းၶိုၼ်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၼမ်ႉတွၼ်းပုၼ်ႈတႃႇၽူႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶဝ်လႄႈ ၽႂ်ၽႂ်ၵေႃႈတေၶႂ်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင်ၸိူဝ်း ၼၼ်ႉၼမ်ၼမ်သေၶၢႆယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ မၼ်းတေလႆႈငိုၼ်းလူး။

ၶၼ်လိၼ်ႉယႃႇၸူႇ(ၶၼ်ၽဵင်ႇၶိုင်ႈ)

​ပေႃးၸၼ် "ၵရပ်ႉႁႅင်းသိုဝ်ႉ"သေ၊ ဢဝ်ၵႃႊၶၼ်ဝႆႉၼိူဝ် လၵ်းတင်ႈ X သေ တၢင်းၼမ်ၶူဝ်းၶွင်ဝႆႉၼိူဝ် လၵ်းၼွၼ်း Y သေယဝ်ႉ တူၺ်းၵရပ်ႉၸိုင် တေႁၼ်ပဵၼ်ၾၢင်ႁၢင်ႊ သဵၼ်ႈၸၼ်းလူင်းတၢင်းတႂ်ႈ၊ ပေႃးဝႃႈ ၵႃႊၶၼ်ၶိုၼ်ႈၸိုင် ႁႅင်းသိုဝ်ႉမၼ်းတေလူင်း။ ပေႃးၸၼ် "ၵရပ်ႉႁႅင်းၶၢႆ" ၸိုင် တေလႆႈႁၼ် ပဵၼ်သဵၼ်ႈႁႅၼ်ၶိုၼ်ႈတၢင်းၼိူဝ်သေယဝ်ႉ ပေႃးၵႃႊၶၼ်ၶူဝ်းၶွင်ၶိုၼ်ႈၸိုင် ႁႅင်းၶၢႆၵေႃႈ တေၶိုၼ်ႈၸွမ်း။ သင်ၸိူဝ်ႉသဵၼ်ႈတင်းသွင်ဢၼ်ၼၼ်ႉ ၸၼ်ၼိူဝ်ၵရပ်ႉ ဢၼ်လဵဝ်ၵၼ်ၸိုင် ၸုတ်းဢၼ် သဵၼ်ႈသွင်ဢၼ်ၺႃးၵၼ်ၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ "ၶၼ်ၸုတ်းၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်" ၼႆယဝ်ႉ။ ၵႃႊၶၼ်တီႈၸုတ်းၼၼ်ႉၼႆႉ ပဵၼ်တီႈဢၼ်တၢင်းၼမ်ႁႅင်းသိုဝ်ႉလႄႈ တၢင်းၼမ်ႁႅင်းၶၢႆၶူဝ်းၶွင်မိူၼ်ၵၼ်။ ၶႂ်ႈဝႃႈၼႆႉ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ ၵႃႊၶၼ်ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ၼိူင်ႈ တမ်းဝၢင်းတီး "ၶၼ်ၸုတ်းၽဵင်ႇ ပဵင်းၵၼ်ၼႆၸိုင် ၶူဝ်းၶွင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တေမီးၵူၼ်းသိုဝ်ႉမၼ်းၼႆယဝ်ႉ။ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ ၵႃႊၶၼ်ၶူဝ်းၶွင်သုင်ပူၼ်ႉတီႈၸိုင် ၶူဝ်းၶွင်သမ်ႉတေထုၵ်ႇႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၼမ်လိူဝ်သေ ၵူၼ်းတေသိုဝ်ႉလႆႈ။ ပေႃးပဵၼ်ၸိူင်ႉၼႆၸိုင် တေမီးၵုၼ်ႇလိူဝ်လူၼ်ႉ။ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ ၵႃႊၶၼ်ၶူဝ်းၶွင် တႅမ်ႇၼႃႇပူၼ်ႉတီႈၸိုင် ႁႅင်းသိုဝ်ႉၶူဝ်းၶွင်တေၼမ်လိူဝ်သေ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်တေၸၢင်ႊႁဵတ်း ဢွၵ်ႇလႆႈလႄႈ ၸၢင်ႊၵိူတ်ႇ ပဵၼ်လွင်ႈၶူဝ်းၶွင်ၶၢတ်ႇယူႇယဝ်ႉ။

သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းၵိုင်ႉၵၢင်ႉလႆႈၸႂ်သူင်သိုဝ်ႉၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ၼိူင်ႈမႃးၸိုင် ႁႅင်းသိုဝ်ႉ တေၵိုင်ႉၵၢင်ႉၶိုၼ်ႈမႃး(ပွင်ႇဝႃႈၼႆႉ ၸွမ်းၼင်ႇၵႃႊ ၶၼ်ဢၼ်မီးယူႇၼၼ်ႉသေ ၵူၼ်းတိူဝ်းသိုဝ်ႉၶူဝ်းၶွင်)သေ သဵၼ်ႈႁႅင်းသိုဝ်ႉၼၼ်ႉ တေၶၢႆႉၶိုၼ်ႈၸူးတၢင်းၶႂႃ၊ ၶၼ်ၸုတ်းၽဵင်ႇပဵင်း ၵၼ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ တေၶိုၼ်ႈ။ ၸိူင်ႉၼၼ်ၵွၺ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ သင်ၸိူဝ်ႉႁႅင်းသိုဝ်ႉယွမ်းၸိုင် သဵၼ်ႈႁႅင်း သိုဝ်ႉၼၼ်ႉ တေၶၢႆႉလူင်းၸူးတၢင်းသၢႆႉသေ ၶၼ်ၸုတ်းၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်ၵေႃႈ တေယွမ်းလူင်းၸွမ်း။

သင်ၸိူဝ်ႉႁႅင်းၶၢႆတင်းမူတ်းတႃႇၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ၼိူင်ႈ ၶိုၼ်ႈမႃးၸိုင် သဵၼ်ႈႁႅင်းၶၢႆၵေႃႈ တေၶၢႆႉၶိုၼ်ႈၸူးတၢင်းသၢႆႉသေ ၶၼ် ၸုတ်းၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်ၵေႃႈတေယွမ်းလူင်း။ သင်ဝႃႈ ႁႅင်းသိုဝ်ႉယွမ်းလူင်းၸိုင် သဵၼ်ႈႁႅင်းသိုဝ်ႉၵေႃႈ တေၶၢႆႉလူင်းၸူးတၢင်း ၶႂႃသေ ၶၼ်ၸုတ်းၽဵင်ႇပဵင်းၵေႃႈ တေၶိုၼ်ႈ။

လွင်ႈသပ်းလႅင်းၸႅင်ႈ

တီႈၼႆႉၼႆႉ ၼင်ႇႁိုဝ်ႁႂ်ႈပေႃးတိူဝ်းၸႅင်ႈလႅင်းၼၼ်ႉ ပေႃးလၢတ်ႈဝႃႈ "ႁႅင်းသိုဝ်ႉၶိုၼ်ႈ" ၼႆႉမၢႆထိုင်လွင်ႈၶၢႆႉပႆ ၸွမ်းၼိူဝ်သဵၼ်ႈ ႁႅင်းသိုဝ်ႉ။ ၸိူင်ႉၼင်ႇဝႃႈ ပေႃးၶၼ်ၶူဝ်းၶွင်တႅမ်ႇၸိုင် ၵူၼ်းတင်းၼမ်ၵေႃႈ ၶႂ်ႈသိုဝ်ႉၶူဝ်းၶွင်ၼၼ်ႉသေဢမ်ႇၵႃး သိုဝ်ႉၵေႃႈ မီးႁႅင်းပွင်ပဵၼ်သိုဝ်ႉလႆႈ။ မိူဝ်ႈလၢတ်ႈဝႃႈ "ႁႅင်းသိုဝ်ႉတင်းမူတ်းၶိုၼ်ႈ" ၼႆၸိုင် မၢႆထိုင်ႁူဝ်ၼပ်ႉၶွင်ႁႅင်းသိုဝ်ႉတင်းမူတ်း ၶွင်ၶူဝ်းၵုၼ်ႇ ဢၼ်ၶၼ်မၼ်းထိုင်ယူႇၼၼ်ႉၶိုၼ်ႈၵႂႃႇၼႆယဝ်ႉ။  ၸိူင်ႉၼင်ႇဝႃႈ သဵၼ်ႈႁႅင်းသိုဝ်ႉတင်းသဵၼ်ႈ ၶၢႆႉၶိုၼ်ႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ ၶၼ်ၶူဝ်းၵုၼ်ႇဢၼ်ၼိူင်ႈလူင်းသေ မီးၵူၼ်းတင်းၼမ်ဢွၼ်ၵၼ်သိုဝ်ႉၸိုင် ႁႅင်းသိုဝ်ႉၶူဝ်း ၵုၼ်ႇၼၼ်ႉ တေၶိုၼ်ႈ။ သင်ဝႃႈ မီးသေၸိူဝ်ႉသေပိူင်လႆႈႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းတိူဝ်းသူင်ၶူဝ်းၵုၼ်ႇၼၼ်ႉသေ တိူဝ်းမီးၵူၼ်း တင်းလၢႆ ၶႂ်ႈသိုဝ်ႉ ၸွမ်းၼင်ႇဢၼ်ၶၼ်မၼ်းမီးဝႆႉၼၼ်ႉၸိုင် ႁႅင်းသိုဝ်ႉတင်းမူတ်းၶွင် ၶူဝ်းၵုၼ်ႇၼၼ်ႉၶိုၼ်ႈၼႆႉ ယဝ်ႉ။

သဵၼ်ႈႁႅင်းသိုဝ်ႉ၊ သဵၼ်ႈႁႅင်းၶၢႆ ဢၼ်ယၢၼ်းလႄႈဢၼ်ၶဵင်ႈ

သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈႁႅင်းသိုဝ်ႉၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢမ်ႇသၢင်ႊယွၼ်ႉလွင်ႈၶၼ်မၼ်းလႅၵ်ႈလၢႆႊၸိုင် ၶူဝ်းၶွင် ဢမ်ႇၼၼ် ၵုၼ်ႇဢၼ်ၼၼ်ႉလၢတ်ႈလႆႈဝႃႈ ႁႅင်းသိုဝ်ႉမၼ်းၶဵင်ႈ။ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ် ၵူၼ်းႁဝ်းလူဝ်ႇၸႂ်ႉတိုဝ်း ပုၼ်ႈတႃႇယူႇလွတ်ႈလႆႈ ၸိူင်ႉၼင်ႇ တၢင်းၵိၼ်ယႅမ်ႉၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ႁႅင်းသိုဝ်ႉမၼ်းၶဵင်ႈယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇဝႃႈ ၶၼ်မၼ်းထိုင်ၵႃႊႁိုဝ်ၵေႃႈယဝ်ႉ ၵူၼ်းႁဝ်းႁူႉတၵ်းၵႃႊတေသိုဝ်ႉမၼ်းယူႇၵွၺ်း၊ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းလူဝ်ႇၶူဝ်းၶွင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ ႁႅင်းၶၢႆၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ၼိူင်ႈဢမ်ႇသၢင်ႊယွၼ်ႉလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊတီႈၵႃႊၶၼ်မၼ်းၸိုင် ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ၼၼ်ႉလၢတ်ႈ လႆႈဝႃႈမီး"ႁႅင်းၶၢႆဢၼ်ၶဵင်ႈ" ၼႆယဝ်ႉ။ သင်ၸိူဝ်ႉၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ၼိူင်ႈၼၼ်ႉ မၼ်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇယၢပ်ႇ(ဢမ်ႇၼၼ် ဢမ်ႇၸၢင်ႊ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ)၊ ဢမ်ႇၼၼ် တႃႇတေႁဵတ်းဢွၵ်ႇလႆႈႁူဝ်ၼပ်ႉၼမ်ၼမ်ၼၼ်ႉယၢပ်ႇၼႆၸိုင် ႁႅင်းၶၢႆမၼ်းတေၶဵင်ႈ။ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ ၶၼ်မၼ်းၶိုၼ်ႈၸိုင် ၽူႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶဝ်ဢမ်ႇၸၢင်ႊၶိုၼ်ႈႁူဝ်ၼမ်ႁႅင်းၶၢႆၶူဝ်းၶွင်ၼၼ်ႉလႆႈ။ တူဝ်ယၢင်ႇၶူဝ်းၵုၼ်ႇ ဢၼ်ႁႅင်း ၶၢႆမၼ်းၶဵင်ႈၼၼ်ႉၸမ်း ဢၼ်ပဵၼ်ၶူဝ်းၶွင်ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇၶဝ်းၸိူဝ်းၼႆႉလႂ်ယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇဝႃႈၶၼ်မၼ်းတေၶိုၼ်ႈၵႃႊႁိုဝ်ၵေႃႈယဝ်ႉ ဢမ်ႇၸၢင်ႊႁဵတ်းဢွၵ်ႇလႆႈၶူဝ်းဢၼ်မီးၵႃႊၶၼ်လီၼင်ႇၼၼ်လႆႈထႅင်ႈ။

သင်ဝႃႈၸၼ်ၵရပ်ႉ ႁႅင်းသိုဝ်ႉဢၼ်ၶႅင် ဢမ်ႇၼၼ် ႁႅင်းၶၢႆဢၼ်ၶႅင် တႃႇၶူဝ်းၶွင်ဢၼ် ၼိူင်ႈၼႆၸိုင် ၵရပ်ႉၼၼ်ႉ တေတေႃႉတႄႉၸိူၼ်းၸၼ်းၵွၺ်း။ သဵၼ်ႈမၼ်းတေတိူဝ်းၼွၼ်းလိူဝ်သေတင်ႈ။ ၼိုင်ႊႁႅင်းသိုဝ်ႉမၼ်းၶႅင်ၵေႃႈ ၼိုင်ႊၵရပ်ႉမၼ်းတေပဵၼ်သဵၼ်ႈ ၼွၼ်း။ ၵရပ်ႉၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်မီးႁႅင်းသိုဝ်ႉလႄႈႁႅင်း ၶၢႆၶႅင်"တင်းပုတ်းတင်းတႅင်ႈ"ၼၼ်ႉ တေမီးသဵၼ်ႈဢၼ်ၼွၼ်းသိုဝ်ႈသိုဝ်ႈ။ ဢမ်ႇဝႃႈၶၼ်ၶူဝ်းၶွင်တေ ထိုင်ၵႃႊႁိုဝ်ၵေႃႈယဝ်ႉ တၢင်းၼမ်ၶွင်ႁႅင်းသိုဝ်ႉလႄႈ ႁႅင်းၶၢႆလႆႈၶူဝ်းၼၼ်ႉတႄႉ တေမိူၼ်ၵၼ်ၵွၺ်း။

ၽွၼ်းလီလႄႈၼမ်ႉတွၼ်း တႃႇၾၢႆႇထီႈသၢမ်(Third party costs and benefits)

ပေႃးမီးၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆတေႃႇၵၼ်၊ ႁဵတ်းၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးတေႃႇၵၼ်ၸိုင် တေမီးဝႆႉယူႇသွင်ၾၢႆႇသွင်ပႃႈ။ တေမီး ၵူၼ်းၶၢႆဢၼ်ၶၢႆၶူဝ်းၶွင်ပၼ်ၵူၼ်းသိုဝ်ႉ၊ လႄႈ တေမီးၵူၼ်းသိုဝ်ႉဢၼ်သိုဝ်ႉၶူဝ်းၶွင်ၵႃႊတီႈၵူၼ်းၶၢႆ။ ၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆၼၼ်ႉ ၵိူတ်ႇပဵၼ်ၼႂ်းၵႄႈသွင်ၾၢႆႇၼႆႉ၊ ၼွၵ်ႈသေသွင်ၾၢႆႇၼႆႉ ဢမ်ႇၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆဢမ်ႇ ၵိူတ်ႇပဵၼ်ၼႂ်းၵႄႈၽႂ်လႂ်ထႅင်ႈ။ ၵူၺ်းၼႃႇ မၢင်ႊပွၵ်ႈမႃး ၾၢႆႇထီႈသၢမ်ဢၼ်ပဵၼ်မၢင်ႊၵေႃႉ ၸိူဝ်းဢမ်ႇႁူမ်ႈပႃးၸွမ်းၼႂ်းၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆ တေႃႇၵၼ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ သမ်ႉၸၢင်ႊသၢင်ႊ ဢမ်ႇၼၼ် လႆႈၽွၼ်းလီယွၼ်ႉၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆၼၼ်ႉယူႇ။ ဢၼ်ၼႆတေႁွင်ႉဝႃႈ "ၽွၼ်းၸႃႉတႃႇၾၢႆႇထီႈသၢမ်"၊ ဢမ်ႇၼၼ် "ၼမ်ႉတွၼ်းတႃႇၾၢႆႇထီႈသၢမ်" ၼႆယဝ်ႉ။

တူဝ်ယၢင်ႇဢၼ်ပဵၼ် ၽွၼ်းၸႃႉတႃႇၾၢႆႇထီႈသၢမ်ၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊပဵၼ်လႆႈၵေႃႈ ၸိူင်ႉၼင်ႇ ဢႅပ်ႇလႅၼ်းယႃႈ။ ၸိူင်ႉၼင်ႇဝႃႈ ၵူၼ်းၶၢႆမၼ်းမီး သိုင်ႇလႅၼ်းယႃႈသေ၊ ၵူၼ်းသိုဝ်ႉမၼ်းသမ်ႉပဵၼ်ၵူၼ်းလုတ်ႇ။ ၵူၼ်းၸိူဝ်းလႆႈသၢင်ႊယွၼ်ႉၵၢၼ်လုတ်ႇလႅၼ်းယႃႈၸွမ်းၼၼ်ႉသမ်ႉ ပဵၼ်ၾၢႆႇ ထီႈသၢမ်။ ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ၶဝ်ႈဢမ်ႇၵဵဝ်ႇၶွင်ႈသင်ၸွမ်းတေ ယင်းတိုၵ်ႉသၢင်ႊယူႇ။

တူဝ်ယၢင်ႇလွင်ႈဢၼ်ပဵၼ် ၼမ်ႉတွၼ်းတႃႇၾၢႆႇထီႈသၢမ်ၸမ်း တေပဵၼ်ထူင်သႂ်ႇၶိၵ်ႉၶူဝ်ႇထိၼ်း(nicotine = ၵွင်ႉဢၼ်ပႃးၸွမ်းမႂ်ႊယႃႈ)။ ၼၼ်ႉတေမီးၵူၼ်းၶၢႆထူင်လႄႈ ၵူၼ်းလုတ်ႈလႅၼ်းယႃႈ ဢၼ်တေသိုဝ်ႉထူင်။ ၾၢႆႇထီႈသၢမ်ဢၼ်လႆႈၼမ်ႉတွၼ်းၸမ်း ပဵၼ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းတေ ဢမ်ႇလႆႈသုတ်ႇမႅၼ်ႈၺႃးလူမ်းဝူၺ်ႇႁင်ႈဢၼ်တေဢွၵ်ႇမႃးတီႈလႅၼ်းယႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

လွင်ႈႁူမ်ႈတုမ်ႊၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၼႂ်းမိူင်း

"လွင်ႈႁူမ်ႈတုမ်ႊၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၼႂ်းမိူင်း"(ၵျီႇတီႇၽီႇ) ၼႆႉပဵၼ်ၶၼ်တင်းသဵင်ႈတင်းမူတ်းၶွင် ၵုၼ်ႈသိၼ်လႄႈၵၢၼ်ၸွင်းၸေးဢၼ် ႁဵတ်း ဢွၵ်ႇလႄႈ ပၼ်ယူႇၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်း။ တီႈၵၢၼ်ၼပ်ႉသွၼ်ႇ "ၵျီႇတီႇၽီႇ" ၼၼ်ႉၸမ်း တေၼပ်ႉသွၼ်ႇ ၶၼ်ၵမ်းလိုၼ်းသုတ်းၶွင်ၵုၼ်ႇသိၼ် လႄႈၵၢၼ်ၸွင်းၸေးၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵွၺ်း။ ပွင်ႇဝႃႈၼႆႉ တေသွၼ်ႇၶၼ်ၵမ်းလိုၼ်းသုတ်းၶူဝ်းၶွင်ၼၼ်ႉၵွၺ်း၊ တေဢမ်ႇၼပ်ႉသွၼ်ႇပႃး ၵၢၼ်ၸႂ်ႉ ၸၢႆႇဢၼ်လႆႈသဵင်ႈၼႂ်းၵႄႈၼႂ်းၵၢင်း ပုၼ်ႈတႃႇႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင်ၼၼ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။ တူဝ်ယၢင်ႇၸိုင် ႁိူၼ်းၼိူင်ႈလင်ၼႆႉ တေမီးၶၼ်မၼ်းႁၢင်း ၶေႃၶဝ်ပႃးဝႆႉယူႇၼႂ်း ၵျီႇတီႇၽီႇ၊ တေဢမ်ႇပႃးၶၼ်မႆႉပႅၼ်ႈ၊ မၢၵ်ႈဢုတ်ႇ၊ သၢႆၾႆးၾႃႉ၊ မၢၼ်ႇ၊ လိၼ်ယၢင် ဢိၵ်ႇတၢင်ႇၸိူဝ်း ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၵၢၼ်သၢင်ႈႁိူၼ်း။

ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ လႄႈ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေး ၼႂ်းမိူင်းဢၼ်ပႆႇႁုၼ်ႈမုၼ်း

မိူင်းဢၼ်တိုၵ်ႉပႆႇမုၼ်းလႅင်း(ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇႁုၼ်ႈမုၼ်း) ၼၼ်ႉ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ်မီး ၸၼ်ႉငိုၼ်းၶဝ်ႈတမ်ႇ၊ မီးႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈ ဢမ်ႇပေႃး ၼမ်၊ မီးယူင်ႉသၢင်ႈပိုၼ်ႉထၢၼ် ဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇ၊ လႄႈ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ် ပိုင်ႈဢိင်ၼိူဝ် ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင်မဵဝ်းလဵဝ်ႁႅင်းႁႅင်း။ ၼႂ်းမိူင်းၸိူဝ်း ၼၼ်ႉၼႆႉ ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်းၶဝ် ဢိင်ၼိူဝ် ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇပိုၼ်ႉငဝ်ႈ ၸိူဝ်ႉ ၼင်ႇ ၵၢၼ်ပၢႆးၽုၵ်ႈသွမ်ႈ၊ ၵၢၼ်လႃႊၼမ်ႉ လဵၵ်ႉလဵၵ်ႉဢွၼ်ႇ၊ လႄႈ ႁႅင်း ၵၢၼ်ဢၼ်ဢမ်ႇၶဝ်ႈတၢင်းၵၢၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉလႂ်ယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်ႁဵတ်း ဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင်ၵေႃႈ ပဵၼ်ထၢၼ်ႈလဵၵ်ႉလဵၵ်ႉဢွၼ်ႇသေ၊ တွၼ်ႊၵၼ်ႊ ၾၢႆႇ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေးၵေႃႈ ဢမ်ႇၶိုၼ်းၸၼ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် ဢမ်ႇၶဝ်ႈပိူင် တၢင်းၵၢၼ်သင် ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင် တီႈၼႂ်းမိူင်းဢၼ်တိုၵ်ႉပႆႇမုၼ်းလႅင်း ၼႆႉ ၵမ်ႈၼမ်ၼမ် လႆႈပိုင်ႈဢိင်ပၢႆၸၢင်ႊဢၼ်ၸၼ်ႉတႅမ်ႇ လႄႈ ႁႅင်း ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ဢဝ်။ ၸဝ်ႈႁႆႊၸဝ်ႈၼႃးၵေႃႈ ၸႂ်ႉတိုဝ်းၶိူင်ႈမိုဝ်းၸိူင်ႉ ၼင်ႇမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇမိူဝ်ႈၵႃႉ၊ ၶူဝ်းသူၼ်ၶူဝ်းႁိူၵ်ႈၵေႃႈ ဢမ်ႇပေႃးဢွၵ်ႇၼမ်၊ လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး သမ်ႉဢိင်ၼိူဝ်ငဝ်းလၢႆးၾိင်ႈၾႃႉပႃးထႅင်ႈလူး ၵွၼ်ႇ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈၽွၼ်းလႆႈပၢႆးၽုၵ်ႈသွမ်ႈ ဢမ်ႇၼိမ်လႄႈ ၸၼ်ႉငိုၼ်း ၶဝ်ႈၵေႃႈ ဢမ်ႇၸေႇမၼ်ႈၸွမ်း၊ ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႇတတေမ်းၽႅၼ်ၵၢၼ်ပၢႆး မၢၵ်ႈမုၼ်းၶၢဝ်းယၢဝ်း ပဵၼ်လွင်ႈယၢပ်ႇၽိုတ်ႇ။ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေး ၸိူဝ်ႉ ၼင်ႇ လွင်ႈလုမ်းလႃးပၢႆးယူႇလီ၊ လွင်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ၊ လွင်ႈၵၢၼ်တေႃႉ သူင်ႇ လႄႈ လွင်ႈၵၢၼ်ယေးငိုၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ မီးလွင်ႈမၵ်းၶၢၼ်း၊ ဢမ်ႇ ပေႃးမီးငိုၼ်းၵမ်ႉထႅမ်ၵုမ်ႇထူၼ်ႈ၊ ဢမ်ႇၼၼ် ၵူၼ်းမိူင်းတင်းၼမ် ဢမ်ႇၶဝ်ႈထိုင်လႆႈ ၸိူဝ်းၼႆႉယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈတၢင်းၼွင်ႇၵၢႆႇၼႂ်းၵႄႈ ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင် လႄႈ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေး ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးမၼ်ႈၵိုမ်းၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈၵိတ်ႇၶွင်ႈယႂ်ႇ လူင် ဢၼ်ၼိူင်ႈဝႆႉယူႇ။ ပေႃးၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင်ဢေႇၵေႃႈ ပွင်ႇဝႃႈ ငိုၼ်းၶဝ်ႈတေဢေႇၸွမ်း၊ ပေႃးငိုၼ်းၶဝ်ႈဢေႇၵေႃႈ ႁႅင်းသိုဝ်ႉၵၢၼ် ၸွင်းၸေးၵေႃႈ တေဢေႇၸွမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၽွင်းမိူဝ်ႈလဵဝ်ၵၼ် ၼၼ်ႉ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေး ဢၼ်ဢမ်ႇၶိုတ်းၸၼ်ႉထၢၼ်ႈ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇဝႃႈ လွင်ႈဢမ်ႇမီးပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ ဢမ်ႇၼၼ် ၵၢၼ်တေႃႉသူင်ႇၼႆႉ သမ်ႉမႃး ပဵၼ်လွင်ႈႁႄႉႁၢမ်ႈတေႃႇ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၾၢႆႇၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင် ပႃးထႅင်ႈဝႆႉ။ လွင်ႈၼႆႉ သမ်ႉၶႅၼ်းမႃးႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်ၽိင်ႈပၼ်တူင်ႇလွင်ႈ ၵွတ်းၽၢၼ်ႇ ဢၼ်မႃးၶင်ႁႂ်ႈမိူင်းဢၼ်ပႆႇႁုၼ်ႈမုၼ်းၶဝ်ၼၼ်ႉၶမ်ဝႆႉ ယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင် လႄႈ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေး ၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ် တိုၵ်ႉမုၼ်းလႅင်း(ႁုၼ်ႈမုၼ်း) မိူင်းဢၼ်တိုၵ်ႉႁုၼ်ႈမုၼ်းၼႆ့ ပဵၼ်မိူင်းၸိူဝ်းဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ လွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ်ႇသေ တႄႇယၢင်ႈၶဝ်ႈသူႇၸူး လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇႁိူဝ်ႈႁိူင်း ဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းမိူင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉၼႆႉ မႅၼ်ႈၽွင်းတိုၵ်ႉယူႇၼႂ်း ဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊယူင်ႉသၢင်ႈ၊ တႄႇလုၵ်ႉတီႈၵၢၼ်ပၢႆးၽုၵ်ႇသွမ်ႈ လၢႆႊသူႇ ၸူးထိုင် ၵၢၼ်ႁဵတ်းၶူဝ်းၶွင် လႄႈ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေး။ ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း မိူင်း ဢၼ်တိုၵ်ႉမုၼ်းလႅင်းၼႆႉ တေလႆႈႁၼ်ဝႃႈ မီးလွင်ႈလိူၺ်ႈႁူင်းၵၢၼ် ၸၢၵ်ႈ၊ လွင်ႈလိူၺ်ႈၶဝ်ႈၸူးၸေႊၸူးဝဵင်း၊ လႄႈ လွင်ႈလိူၺ်ႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈ တင်းပၢင်ၵၢတ်ႇလုမ်ႈၾႃႉ ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင် ၼႂ်းမိူင်းဢၼ်တိုၵ်ႉႁုၼ်ႈမုၼ်းၸိူဝ်း ၼၼ်ႉ တႄႇမီးၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင် လၢႆလၢႆမဵဝ်းမႃး။ ၼွၵ်ႈသေ မီး ၵၢၼ်ပၢႆးၽုၵ်ႇသွမ်ႈ လႄႈ ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင် ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ၽႃႈ ၽႅၼ်ႇ၊ ၶိူင်ႈၾႆးၾႃႉ၊ လႄႈ တၢင်းၵိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၵၢၼ်ၵေႃႇ သၢင်ႈၵေႃႈ တႄႇမီးၼမ်မႃး။ ႁူင်းၵၢၼ်ၾၢႆႇၵၢၼ်သူင်ႇဢွၵ်ႇၵေႃႈ တႄႇ ယႂ်ႇမႃး၊ ပိူင်လူင်မၼ်း မိူဝ်ႈဢၼ်မီးလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ ယုၵ်ႉမုၼ်းပၼ် လႅၼ်ႊႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈ၊ လွင်ႈၼွၵ်ႈမိူင်းလူင်တိုၼ်းလၢင်း၊ လႄႈ လွင်ႈ ၵၢၼ်ႁုၼ်ႈမုၼ်းယူင်ႉသၢင်ႈပိုၼ်ႉထၢၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

တွၼ်ႊၵၼ်ႊၾၢႆႇၵၢၼ်ၸွင်းၸေးၵေႃႈ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးတင်း ၶၼ်တင်းၽႂ်းယူႇယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ ငိုၼ်းၶဝ်ႈသုင်ၶိုၼ်ႈမႃးၵေႃႈ ၵၢၼ် ယေးငိုၼ်း၊ ၵၢၼ်ၵပ်းသိုပ်ႇၵပ်းသၢၼ်တၢင်းၵၼ်(ထႄႇလီႇၶွမ်ႇမိဝ်ႇ ၼီႇၶေးသျိၼ်း)၊ ၵၢၼ်ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ၊ ၵၢၼ်ထွင်ႈတဵဝ်း၊ ၵၢၼ်တေႃႉ သူင်ႇ၊ လႄႈ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေးယွၺ်ႈယွၺ်ႈယႅမ်းယႅမ်းတင်းလၢႆၵေႃႈ ၼမ်မႃးၸွမ်း။ ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်တင်း ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်ပႆႇမုၼ်းလႅင်း တႄႉၵေႃႈ မိူင်းဢၼ်တိုၵ်ႉမုၼ်းလႅင်းၼႆႉ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေးၶဝ် တႄႇပဵၼ် ၵၢၼ်ၸွင်းၸေး မဵဝ်းဢၼ်ၵမ်ႉထႅမ်လွင်ႈၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင် ၸိူဝ်ႉ ၼင်ႇ ၵၢၼ်ၾၢႆႇၸတ်းၶိုင်ၸွင်းၸေးတေႃႉသူင်ႇ(logistics)၊ ၾၢႆႇၵၢၼ်ငိုၼ်း၊ ၵၢၼ်ၵၢတ်ႇ၊ လႄႈ ႁႅင်းၵၢၼ်ဢၼ်မီးၼမ်ႉၵတ်ႉ ၸဵမ်ၸိူဝ်း ၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၵူၺ်းၼႃႇ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊၼၼ်ႉ ၵႆႉဢမ်ႇမီးလွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းဝႆႉ ယူႇၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၼႂ်းၶူးၼႂ်းဝဵင်းၼႆႉ ၵႆႉၶိုၼ်ႈယႂ်ႇဝႆးလိူဝ်သေ ၸွမ်းမၢၼ်ႈ ၼွၵ်ႈၼႃးပၢင်ႇလႄႈ ၸင်ႇႁဵတ်းႁႂ်ႈ ပဵၼ်လွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်။ ၵၢၼ်ငၢၼ်းမဵဝ်းဢၼ်ဢမ်ႇၶဝ်ႈတၢင်းၵၢၼ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ယင်းတိုၵ်ႉၵႂၢင်ႈ ၶႂၢင်ႈယူႇ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၼႂ်းၵႄႈႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈၵၢပ်ႈပၢၼ်မႂ်ႇ လႄႈ တွၼ်ႊ ၵၼ်ႊလၢႆးၵဝ်ႇလၢႆးမွၼ်ၵေႃႈ ယင်းတိုၵ်ႉပိူင်ႈၵၼ်ႁႅင်းဝႆႉယူႇ။ သမ်ႉဝႃႈ မီး လွင်ႈသဵင်ႇတႃႉၸိူဝ်းၼႆႉသတေႃႉၵေႃႈ ဢဵၼ်ႁႅင်းလွင်ႈၵႅၼ်ႇၶႅင် ၾၢႆႇ ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင် လႄႈ ၾၢႆႇလွင်ႈၸွင်းၸေးၸိူဝ်းၼႆႉသမ်ႉ ပဵၼ် ယၢင်ႈတိၼ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တႃႇႁႂ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၵႅၼ်ႇၶႅင်မႃးယူႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင် လႄႈ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေး ၼႂ်းမိူင်းဢၼ်ႁုၼ်ႈ မုၼ်းယဝ်ႉ

ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇႁုၼ်ႈမုၼ်းယဝ်ႉၼၼ်ႉ ပဵၼ်မိူင်း ဢၼ်မီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈသုင်သေပိူၼ်ႈ ၼႆ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၶဝ်ၼၼ်ႉ ၵမ်ႈၼမ်ၼမ် ပဵၼ်ၵၢၼ်ႁဵတ်း ဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင် ၵႃႊၶၼ်သုင် လႄႈ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေး ဢၼ်ထၢၼ်ႈသုင်။ ၵၢၼ်ႁဵၼ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင်ၵေႃႈ ပၵ်းၸႂ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၼိူဝ် ၵုၼ်ႇသိၼ် ထၢၼ်ႈသုင် ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ၶိူင်ႊၸၢၵ်ႈ၊ ယႃႈယႃ၊ ၶိူင်ႈဝိၼ်၊ လႄႈ ပၢႆးၸၢင်ႊ ၸိူဝ်းၼႆႉသေ ပေႃးပဵၼ်ၾၢႆႇၵၢၼ်ၸွင်းၸေးၵေႃႈ ပဵၼ်မဵဝ်းဢၼ်သၢင်ႈ ပၼ် ၵျီႇတီႇၽီႇသုင်သုင် လႄႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးၵၢၼ်မီးငၢၼ်းလၢႆလၢႆ ယူႇယဝ်ႉ။

ၼႂ်းဝၢၼ်ႈမိူင်းဢၼ်ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇယဝ်ႉၼၼ်ႉၼႆႉ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေး ၶဝ် ပဵၼ်ၾၢႆႇၵၢၼ်ငိုၼ်း၊ ၾၢႆႇပၢႆးယူႇလီ၊ ၾၢႆႇပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ၊ ၾၢႆႇၵၢၼ် လမ်းတိုၼ်း၊ ၾၢႆႇပၢႆးၸၢင်ႊပၢႆးယွတ်ႇမၢႆ၊ လႄႈ ၾၢႆႇၸွင်းၸေးၵၢၼ် ငၢၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းႁွမ်းၸွမ်း ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင်ပႃး။ ၶူဝ်း ၶွင်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇယေႈဢၼ်ၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊဢိင်ၼိူဝ် ဝႅပ်ႇယၢင်ႇ၊​ ၵၢၼ်လမ်းတိုၼ်း၊ ၵၢၼ်ၾၢႆႇၸတ်းၶိုင်ၸွင်းၸေးတေႃႉသူင်ႇ၊ ၵၢၼ်သၢင်ႈလွၵ်း ၵၢတ်ႇ၊ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေးလွင်ႈၽိင်ႈမိူင်း(မၢႆမီႈ)၊ လႄႈ ပလႅတ်ႉၾွမ်းတီႇၵျိတ်ႇတႂ်ႇ ၸိူဝ်းလႆႈလႂ်ယူႇယဝ်ႉ။ ပေႃးၸိူဝ်းၼႆႉႁွမ်းၵၼ်မႃးၸိုင် ၸၢင်ႊယုၵ်ႉမုၼ်းပၼ်လႆႈ လွင်ႈႁႅင်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင်၊ လွင်ႈထိုင်ၽွၼ်း(efficiency)၊ လႄႈ လွင်ႈၶူင်ႊသၢင်ႈမႂ်ႇ(innovation) ၸိူဝ်းၼႆႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၵွပ်ႈၸိုင်ႈမိူင်းၸိူဝ်းမုၼ်းလႅင်းယဝ်ႉၼၼ်ႉ လူင်းတိုၼ်းလၢင်းယႂ်ႇၼမ် တီႈၼႂ်းပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ လႄႈ ပၢႆးၸၢင်ႊလႄႈ ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၶဝ် ၶဝ် မီးၼမ်ႉၵတ်ႉ လႄႈ မီးႁႅင်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇသုင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸုမ်းၾၢႆႇဢၼ်ၵႅၼ်ႇၶႅင်၊ ယူင်ႉသၢင်ႈပိုၼ်ႉထၢၼ်ဢၼ်တမ်းၸႂ်လႆႈ၊ လႄႈ ၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းဢၼ်ထိုင်တီႈၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင် လႄႈ လွင်ႈၸွင်းၸေး တိူဝ်းထိုင်တီႈ၊ ထိုင်ၽွၼ်းမႃး။ ၵွပ်ႈလွင်ႈ ႁွမ်းပဝ်းၸိူဝ်းၼႆႉသေယဝ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်မုၼ်းလႅင်းယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊမီးၶိုၼ်ႈၶဝ်ႈသုင် လႄႈ ၸၢင်ႊတိူဝ်းမီး လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇဢၼ်ၼိမ်မၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

လွင်ႈၼွင်ႇၵၢႆႇၼႂ်းၵႄႈ ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင် လႄႈ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေး

ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင် လႄႈ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေးၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈမဵဝ်းဢၼ်ၽၢတ်ႇၵၼ်ဝႆႉ။ တင်းသွင်တိုၼ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်လိုၵ်ႉလိုၵ်ႉဝႆႉယူႇ။ ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇသမ်ႉ ၶူင်ႊသၢင်ႈမႃး ၵုၼ်ႇသိၼ်၊ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေးသမ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵုၼ်ႇသိၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ထိုင်ၵႂႃႇၼႂ်းပၢင်ၵၢတ်ႇ၊ သၢင်ႈပၼ် ၵႃႊၶၼ်၊ လႄႈ သၢင်ႈလွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇဢၼ်ၼိမ်မၼ်ႈပၼ်။ ၵၢၼ်တေႃႉသူင်ႇသမ်ႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်ပိုၼ်ႊၽႄႈၶူဝ်းၶွင်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ၊ ၵၢၼ်ငိုၼ်းသမ်ႉ ၵမ်ႉပၼ်လွင်ႈၵၢၼ်လူင်းတိုၼ်းလၢင်း၊ ၵၢၼ်ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇသမ်ႉ ၽိုၵ်းပၼ်ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်၊ ၵၢၼ်လုမ်းလႃးပၢႆးယူႇလီသမ်ႉ ပႂ်ႉပႃးဝႆႉ လွင်ႈႁႅင်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇလႆႈ၊ လႄႈ ၵၢၼ်ပၢႆးၸၢင်ႊသမ်ႉ ယုၵ်ႉလဝ်ပၼ် လွင်ႈထိုင်တီႈ။

ၼႂ်းၶၵ်ႉမိူဝ်ႈၸဝ်ႉၸဝ်ႉၵၢၼ်မုၼ်းလႅင်းၼၼ်ႉ ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင်ၼမ်လၢႆသေ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေးသမ်ႉ ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ ၸွမ်းၼင်ႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးသေ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေးၵေႃႈ မႄႇၵႂၢင်ႈမႃးသေယဝ်ႉ တႄႇၵမ်ႉယၼ်ပၼ် ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင်မႃး။ တီႈၼႂ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၸၼ်ႉသုင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေးၼႆႉ ၵႆႉပဵၼ်ႁႅင်းဢီးပိူင်လူင်လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၵႄႈဢၼ်လွင်ႈၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင်ၵေႃႈ တိုၵ်ႉသိုပ်ႇလမ်ႇလွင်ႈဝႆႉယူႇၼႆယဝ်ႉ။

လွင်ႈမုၼ်းလႅင်း ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၼႆႉ ဢိင်ၼိူဝ်လွင်ႈၵႅၼ်ႇၶႅင်တၢင်းၼွင်ႇၵၢႆႇၼႂ်းၵႄႈၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင် လႄႈ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေးဝႆႉယူႇ။ ၸိုင်ႈမိူင်းၸိူဝႅးဢၼ်ဢမ်ႇႁုၼ်ႈမုၼ်းမႃးလႆႈ ႁႂ်ႈၵၢၼ်ၸွင်းၸေး ၾႃႁွမ်းတင်းၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင်ၼၼ်ႉ ၶဝ်မီးတၢင်းယၢပ်ႇတႃႇၶၢမ်ႈပူၼ်ႉလွင်ႈထၢၼ်ႈတၼ်းႁဵၼ်းဢၼ်ငိုၼ်းၶဝ်တႅမ်ႇၼၼ်ႉဝႆႉယူႇ။ ၸိုင်ႈမိူင်းၸိူဝ်းဢၼ်ဢဝ်ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင် လႄႈ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေးႁွမ်းၵၼ်လႆႈလီငၢမ်းၼၼ်ႉ ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်းၶဝ် မီးႁႅင်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇသုင် လႄႈ မီးႁႅင်းၸိုၼ်ႇၸင်ႈသုင်ဝႆႉယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

လွင်ႈမုၼ်းလႅင်း ၾၢႆႇပၢႆးၽုၵ်ႇသွမ်ႈ လႄႈ ၾၢႆႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း

ပၢႆးၽုၵ်ႇသွမ်ႈ မီးထၢၼ်ႈငၢၼ်းလမ်ႇလွင်ႈ တီႈၼႂ်းၶၵ်ႉတွၼ်ႊယၢမ်းၸဝ်ႉၶွင် ၵၢၼ်မုၼ်းလႅင်းၾၢႆႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းဝႆႉယူႇ။ ပၢႆးၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈႁူမ်ႇလူမ်ႈတၢင်းၵိၼ်၊ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်းမီးၵၢၼ်ငၢၼ်း၊ လႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးၶူဝ်းၶွင်ၵုၼ်ႇလိပ်း ပုၼ်ႈတႃႇႁူင်းၵၢၼ်။ တီႈၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ်တိုၵ်ႉမုၼ်းလႅင်းတင်းၼမ်တင်းလၢႆဝႆႉၼၼ်ႉ ပၢႆးၽုၵ်ႇသွမ်ႈ တိုၵ်ႉပဵၼ်ၾၢႆႇဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်းမီးၵၢၼ်ငၢၼ်းသေပိူၼ်ႈ လႄႈ တိုၵ်ႉပဵၼ်ငိူၼ်ငဝ်ႈငိုၼ်းၶဝ်ႈလမ်ႇလွင်ႈၾၢႆႇၼိူင်ႈဝႆႉယူႇ။

ၵူၺ်းၼႃႇ ႁႅင်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇပၢႆးၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ၵႆႉတႅမ်ႇ ယွၼ်ႉၵွပ်ႈပၢႆးၸၢင်ႊမီးတၢင်းမၵ်းၶၼ်ႈ၊ ယွၼ်ႉယူင်ႉသၢင်ႈပိုၼ်ႉထၢၼ်ဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇ၊ လႄႈ ယွၼ်ႉလွင်ႈဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇတေႃႇၾိင်ႈၾႃႉ။ ပေႃးပၢႆးၽုၵ်ႇသွမ်ႈ တိုၵ်ႉပဵၼ်ပုၼ်ႈတႃႇပဵင်းပေႃးယူႇလွတ်ႈၵွၺ်းတႄႉ တေဢမ်ႇၸၢင်ႊႁဵတ်းဢွၵ်ႇပၼ်ၶူဝ်းလိူဝ်လူၼ်ႉ ႁႂ်ႈပေႃးၵမ်ႉထႅမ်တေႃႇ ၵၢၼ်လိူၺ်ႈႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ၵၢၼ်မႄႇၶႂၢၵ်ႈ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေးလႆႈ။

ၸင်ႇဝႃႈ လွင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈပၢႆးၽုၵ်ႇသွမ်ႈၼႆႉ လမ်ႇလွင်ႈတေႉတေႉ။ ၵၢၼ်လူင်းတိုၼ်းလၢင်းသႂ်ႇၼႂ်း ၵၢၼ်သႂၢင်းၼမ်ႉ၊ ၵၢၼ်ပၢႆးၸၢင်ႊ၊ ၵၢၼ်ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ၊ လႄႈ လွၵ်းၵၢတ်ႇၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈ ႁႅင်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇသုင် လႄႈ ငိုၼ်းၶဝ်ႈသုင်မႃးလႆႈ။ ပေႃးလွင်ႈမုၼ်းလႅင်းပၢႆးၽုၵ်ႇသွမ်ႈဢွၵ်ႇမၢင်ႇမႃးၸိုင် တေႁဵတ်းႁႂ်ႈမီး ႁႅင်းၵၢၼ်(ၵူၼ်း) လႄႈ ငိုၼ်းတိုၼ်းလိူဝ်ၼမ်မႃးသေယဝ်ႉ ၸၢင်ႊၶၢႆႉသူႇၸူး ၶၵ်ႉၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင် လႄႈ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေးမႃး၊ တေဢီးႁႂ်ႈၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်းလူင်တင်းလူမ်ႈ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃး။

တွၼ်ႊလူပ်းလိုၼ်း

ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၼႆႉ လူဝ်ႇလႆႈပွင်ႇၸႂ်ဝႃႈ ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင် လႄႈ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေး ႁဵတ်းႁိုဝ်ႁုၼ်ႈမုၼ်းမႃးၸွမ်း ၸိုင်ႈမိူင်းၸိူဝ်းဢၼ်မုၼ်းလႅင်းမႃးၼႆယဝ်ႉ။ ၵၼ်ပွင်ႇၸႂ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၼႆႉ ဢိင်ၼိူဝ် ပိုၼ်ႉထၢၼ်ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်မီးၵၢၼ်ၸွင်း ၸေး မီးလွင်ႈမီးၶၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်မုၼ်းလႅင်းယူႇတင်းလၢႆၶဝ်ၼႆႉ မီးၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင် လၢႆလၢႆမဵဝ်း လႄႈ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေးလၢႆလၢႆမဵဝ်း။ ၸိုင်ႈမိူင်းၸိူဝ်းဢၼ်မုၼ်းလႅင်းယဝ်ႉသမ်ႉ ဢဝ်ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင် ၸၼ်ႉသုင်ၼၼ်ႉ ႁွမ်းတင်းၵၢၼ်ၸွင်း ၸေးထၢၼ်ႈသုင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်ပၢႆးၽုၵ်ႇသွမ်ႈၵေႃႈ တိုၵ်ႉပဵၼ်ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈလမ်ႇလွင်ႈယူႇ၊ ၵူၺ်းၼႃႇ တႃႇၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၶၢဝ်းယၢဝ်းၼၼ်ႉ လူဝ်ႇဢိင်ၼိူဝ်လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊၸူးၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင်၊ လူဝ်ႇထႅမ်ႁႅင်း ၵၢၼ်ၸွင်းၸေး၊ လႄႈ လူဝ်ႇသၢင်ႈၸုမ်းၾၢႆႇဢၼ်ၵႅၼ်ႇၶႅင်ယူႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။