ၵၢၼ်မုၼ်းလႅင်း

တွၼ်ႊၼမ်း

လွင်ႈမုၼ်းလႅင်း ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၶၵ်ႉတွၼ်ႊလွင်ႈမူႈယႂ်ႇလႄႈ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင်ယဝ်ႉ။ ပေႃးႁဝ်းလၢတ်ႈထိုင် လွင်ႈမုၼ်းလႅင်းတီႈတူင်ႇၵူၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် တီႈၸိုင်ႈမိူင်းၼႆၸိုင် ႁဝ်းၵႆႉလၢတ်ႈထိုင် လွင်ႈမုၼ်းလႅင်းၾၢႆႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈမုၼ်းလႅင်းၾၢႆႇၵၼ်ႊၵူၼ်း လႄႈ လွင်ႈမုၼ်းလႅင်းတူင်ႇၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆယဝ်ႉ။

• လွင်ႈမုၼ်းလႅင်းၾၢႆႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း(economic development) ဢၼ်ဝႃႈ ၼၼ်ႉသမ်ႉ ယိူင်းၸူး တႃႇတေယုၵ်ႉမုၼ်းပၼ် ၸူဝ်ႊပၢၼ်ၵၢၼ်ယူႇသဝ်းၵူၼ်းႁဝ်း လူၺ်ႈလၢႆးႁုၼ်ႈမုၼ်းပၼ် ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၼႂ်း ၸိုင်ႈမိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈမူႈယႂ်ႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၼႆႉ ပေႃးၵူၼ်းႁဝ်းမီး ငိုၼ်းၶဝ်ႈၼမ်မႃး၊ မီးၵၢၼ်မီးငၢၼ်းမႃးၵေႃႈ ၸၢင်ႊပဵၼ်မႃးလႆႈယူႇ။ ပေႃးၼႆ ၶဝ်ၸင်ႇတေမီးငိုၼ်းတႃႇတေသိုဝ်ႉၸၢႆႇ တႃႇတၢင်းလူဝ်ႇၶဝ် ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ တၢင်းၵိၼ်လႄႈႁိူၼ်းယေး။ပေႃးတိူဝ်းမီးငိုၼ်းမႃးၼမ်ၸိုင် ၵူၼ်းႁဝ်းသမ်ႉတေၸၢင်ႊသိုပ်ႇသိုဝ်ႉ ၸၢႆႇလႆႈ ၵုၼ်ႇသိၼ် မဵဝ်းဢၼ် ၶဝ်ၶႂ်ႈလႆႈၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ၶိူင်ႊၶွမ်းလႄႈ လူတ်ႉၵႃး ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
• လွင်ႈမုၼ်းလႅင်းၵၼ်ႊၵူၼ်း လႄႈ တူင်ႇၵူၼ်း (social and communitydevelopment) ဢၼ်ဝႃႈ ၼၼ်ႉၸမ်း ပၵ်းၸႂ်တေႃႇ လွင်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ၊ ပၢႆယူႇလီ လႄႈ လွင်ႈၶႅၵ်ႇလီပၢင်ၸႃႉၵူၼ်းမိူင်းယဝ်ႉ။ လွင်ႈ မုၼ်းလႅင်း ၵၼ်ႊ ၵူၼ်းၼႆႉ ၵႆႉပၼ်ႁႅင်း ႁႂ်ႈၵူၼ်းႁဝ်း ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၵၢၼ် တႅပ်းတတ်း လွင်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း လႄႈ ၵၢၼ်မိူင်း ၸိူဝ်း ဢၼ် တေၸၢင်ႊတုမ်ႉယွၼ်ႈတေႃႇႁဝ်းလႄႈ တူင်ႇၵူၼ်းႁဝ်း ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။

ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈမုၼ်းလႅင်း(development studies)ၵမ်ႈၼမ်ၼမ်တႄႉ ပဵၼ်လွင်ႈပၵ်းၸႂ် လဵပ်ႈႁဵၼ်းတေႃႇ ၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်း ဢမ်ႇၼၼ် သေတီႈတီႈၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်း ၸိူဝ်းဢၼ်မီးလွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ်ယႂ်ႇ ၼမ်ဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶေႃႈထၢမ်ပိူင်ငဝ်ႈတီႈၼႂ်းပၢႆးလဵပ်ႈ ႁဵၼ်းလွင်ႈမုၼ်းလႅင်းၸမ်း ပဵၼ်လွင်ႈဝႃႈ တေႁဵတ်းႁိုဝ်လူတ်းယွမ်းလႆႈလွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ်(poverty) လႄႈ ယုၵ်ႉမုၼ်းၸူဝ်ႊ ပၢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းမိူၼ်ၸိူဝ်ႉၼင်ႇဝႃႈ တေႁဵတ်းႁိုဝ်ယုၵ်ႉမုၼ်းပၼ်ပၢႆးယူႇလီၵူၼ်းမိူင်း၊ ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇၵူၼ်းမိူင်းလႄႈ ၸၼ်ႉတၢၼ်းၵၢၼ်ယူႇသဝ်း(standards of living) ၵူၼ်းမိူင်းၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ပိူင်ယၢင်ႇ(model)လမ်ႇလွင်ႈလူင်သွင်ဢၼ် ၼႂ်းလွင်ႈၵၢၼ်မုၼ်းလႅင်းတႄႉၵေႃႈ ဢၼ်ၼိူင်ႈတႄႉ ပဵၼ်လွင်ႈထၢၼ်ႈငၢၼ်း ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈလႄႈ ၸုမ်းၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးၼႆသေ၊ ထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈတႄႉ ထၢၼ်ႈငၢၼ်းၵူၼ်းမိူင်း ၼႂ်းတူင်ႇၵူၼ်းၶဝ်ၼႆယဝ်ႉ။ လွင်ႈမုၼ်းလႅင်းၾၢႆႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၼႆႉ ၵႆႉတိူဝ်းပၵ်းၸႂ်ၼိူဝ် ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈလႄႈၸုမ်းၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးၶဝ် ႁႂ်ႈပဵၼ်ၾၢႆႇသၢင်ႈလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ။ ပေႃးပဵၼ်လွင်ႈမုၼ်းလႅင်းၵၼ်ႊၵူၼ်း လႄႈ တူင်ႇၵူၼ်းၸမ်း ပၵ်းၸႂ်ၼိူဝ်လွင်ႈတူင်ႇၵူၼ်းတင်းလၢႆ ႁဵတ်းၵၢၼ်ႁူမ်ႈႁွမ်းသၢၼ်မိုဝ်းၵၼ်သေ သၢင်ႈလွင်ႈလႅၵ်ႈ လၢႆႊ ႁၢင်းၵွၺ်းၶဝ် ၼႆယဝ်ႉ။

လွင်ႈမုၼ်းလႅင်းမဵဝ်းလႂ်သေဢမ်ႇဝႃႈ တိုၼ်းၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ၶၵ်ႉတွၼ်ႊဢၼ်တေလႆႈႁဵတ်းၵၢၼ်ႁႂ်ႈသူႇၸူး လွင်ႈလီဝၼ်းမိူဝ်းၼႃႈတွၼ်ႊတႃႇၵူၼ်းတင်းလၢႆယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႊ သမ်ႉမီးတၢင်းႁၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်တီႈဝႃႈ လွင်ႈမုၼ်းလႅင်းၼႆႉ ၵိုင်ႇလီပၵ်းၸႂ်တီႈလွင်ႈမူႈယႂ်ႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းႁိုဝ် ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊၵၼ်ႊၵူၼ်း ၼႂ်းတူင်ႇၵူၼ်းႁႃႉ၊ ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႉ တင်းသွင်လွင်ႈၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယင်းမီးပႃး လွင်ႈဢၼ်ဝႃႈ လွင်ႈမုၼ်းလႅင်းၼႆႉ ၵိုင်ႇလီပဵၼ်ဢၼ်မၼ်ႈၵိုမ်းယိုၼ်းယၢဝ်း(sustainable) ၼင်ႇႁိုဝ်သမ်ႉပေႃးတေပဵၼ် လွင်ႈၵႅတ်ႇၵင်ႈပၼ် ၵၢၼ်ႁႃ ၵိၼ်လဵင်ႉတွင်ႉၵူၼ်းႁဝ်း လႄႈၵႅတ်ႇၵင်ႈပႃး သိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉႁႂ်ႈယိုၼ်းယၢဝ်းၵႂႃႇလႆႈ ၼႂ်းဝၼ်းမိူဝ်းၼႃႈ ၼႆယဝ်ႉ။

တႄႇဢဝ်သိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉပွၵ်ႈသွင်မႃးၼၼ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵၢၼ်မုၼ်းလႅင်းၼႆႉ တီႈပွင်ႇမၼ်းမီးမႃးယူႇ တင်းၼမ်တင်းလၢႆ။ တႃႇမုၼ်းလႅင်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ လူဝ်ႇလႆႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ။ ပေႃးဢဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း လႄႈ ၵူၼ်းႁဵတ်းပေႃႇလသီႇ(လၵ်းၼမ်း)ၶဝ်ဝႃႈၸိုင် လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ၶဝ်ယိူင်းထိုင် လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၾၢႆႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း။ ၵူၺ်းၼႃႇ လွင်ႈမုၼ်းလႅင်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလႄႈဝႃႈ လူဝ်ႇပဵၼ်လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၵွၺ်းသႄႈ။ လွင်ႈမုၼ်းလႅင်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ မၼ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈလွင်ႈဢၼ်ၵဵဝ်ႇတင်း ၸဝ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၶဝ်ၵွၺ်းယဝ်ႉ၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး လွင်ႈပၢႆးၾၢႆႇမုၼ်းလႅင်းၼႆႉၵေႃႈ လႆႈဝႃႈမီးတၢင်းလႅၵ်ႈလၢႆႊမႃးတင်းၼမ်တင်းလၢႆသေ ပဵၼ်ပၢႆးၾၢႆႇ ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇတင်းလၢႆလၢႆပၢႆးၾၢႆႇ တႄႇဢဝ်ၸဵမ်ပၢႆးမိူင်း၊ ပၢႆးလႅင်ႊၵၼ်ႊၵူၼ်း၊ ပၢႆးလႅင်ႊၸႂ်၊ ပၢႆးသၢႆပိုၼ်း၊ ပၢႆးလႅင်ႊမိူင်း၊ ပၢႆးသၢႆၶိူဝ်းၵူၼ်း(ပၢႆးလႅင်ႊတိုၼ်းၵူၼ်း)၊ ပၢႆးယႃႈယႃ၊ လႄႈ တၢင်ႇပၢႆးဢၼ်ဢိုၼ်ႇတင်း လၢႆယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈမုၼ်းလႅင်းၼႆႉ ပဵၼ်လၵ်းပိူင်ပၢႆးႁူႉမေႃ ဢၼ်မႂ်ႇမႂ်ႇဢၼ်ၼိူင်ႈဝႃႈၼႆသေတႃႉၵေႃႈ ၶေႃႈထၢမ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵၢၼ်မုၼ်းလႅင်းၼႆႉတႄႉၵေႃႈ ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၶဝ် ဢဝ်ဝူၼ်ႉၶႆႈမႃးလၢႆလၢႆႁဵင်ပီႊမိူင်းဝႆႉယူႇ။ ၶေႃႈထၢမ်ႁဝ်းတႄႉၵေႃႈ ဢိင်ၼိူဝ် ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၵၢၼ်မိူင်း လႄႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉဝႆႉယူႇ။ လၵ်းပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇၵေႃႈ လႆႈဝႃႈၵပ်းၵၢႆႇတင်း လွင်ႈၼွင်ႇၵၢႆႇၼႂ်းၵႄႈ ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း လႄႈ တၢင်း ဝူၼ်ႉၼႂ်းပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉယူႇၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ Aristotle သမ်ႉ တႅမ်ႈမႃး လွင်ႈသုၵ်းသိူဝ်း ၵူၼ်း လႄႈ လွင်ႈၸူဝ်ႊပၢၼ်လီၵူၼ်း။ ၸဝ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၸိူဝ်ႉၼင်ႇ Adam Smith သမ်ႉ ၶဝ်ႈၸႂ်လွင်ႈမၢၵ်ႈမီး လီပဵၼ်ၵွၺ်းဢမ်ႇၵႃး မၼ်းဝူၼ်ႉႁၼ်ပႃးဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းၼႆႉ လူဝ်ႇမီးပႃးလွင်ႈၼပ်ႉထိုဝ်တူဝ်ၵဝ်ႇ လႄႈ ၵိုင်ႇလႆႈ ၸၢင်ႊၶဝ်ႈႁူမ်ႈပႃးၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း လူၺ်ႈဢမ်ႇလူဝ်ႇလႆႈဢူၵ်းလႆႈဢၢႆသင်ၼႆၼၼ်ႉလူးၵွၼ်ႇ။ မၼ်းလၢတ်ႈဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းၵူႊၵေႃႉၼႆႉ ဢမ်ႇဝႃႈ တေယူႇသဝ်းၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းမဵဝ်းလႂ်၊ ပဵၼ်ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းသင်ၵေႃႈယဝ်ႉ လူဝ်ႇမီးတၢင်းလူဝ်ႇပိုၼ်ႉငဝ်ႈသေမဵဝ်းမဵဝ်းၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ၶူဝ်းၼုင်ႈတၢင်းမႆႊ၊ ၵုင်ႇသၢင်ႈသဝ်းၵူၼ်းယူႇၼႆယဝ်ႉ။

သၢႆပိုၼ်း လွင်ႈၵၢၼ်မုၼ်းလႅင်း

ၵၢပ်ႈပၢၼ်ႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈ၊ ၵၢပ်ႈပၢၼ်ၶႂၢၵ်ႈမိူင်း လႄႈ ၵၢပ်ႈမိူင်းႁၢႆး

တၢင်းၶႆႈၸႂ်ဢၼ်ဝႃႈ လွင်ႈမုၼ်းလႅင်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢီႈသင်၊ တေႁဵတ်းႁိုဝ် ႁႂ်ႈမီးမႃးလႆႈၸိူဝ်းၼႆႉၼႆႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႊၵႂႃႇၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဝႆႉယူႇ။ ၵမ်ႈၼမ်တႄႉ ၵႆႉဝူၼ်ႉဝႃႈ မိူင်း‘ႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈ’ ၼၼ်ႉ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ် ‘ႁုၼ်ႈမုၼ်းယဝ်ႉ’ ၼႆယဝ်ႉ။ လွင်ႈလိူၺ်ႈ ႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈ(industrialisation) ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈႁူင်းၵၢၼ်(factory)ၶဝ်သေယဝ်ႉ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃးလႆႈ ၶူဝ်းၼုင်ႈ၊ ၶိူင်ႈၸႂ်ႉၶူဝ်းသွၺ်၊ ၶိူင်ႈလၢၵ်ႈၼၢၵ်ႈ လႄႈ ၵုၼ်ႇသိၼ် တၢင်ႇမဵဝ်းၶဝ် လႆႈၼမ်ၼမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

မိူဝ်ႈၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ 15 ၼၼ်ႉ မိူင်းတုမ်ႊၵႅၼ်ႇ ၸၢဝ်းပေႃႇတူႇၵီႇ လႄႈ မိူင်းတုမ်ႊၵႅၼ်ႇၸၢဝ်းသပဵၼ်ႇၶဝ် တႄႇဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၾၢႆႈႁႃသေယဝ်ႉ သၢင်ႈမိူင်းႁၢႆးၶဝ်တီႈၼႂ်းလၢႆလၢႆတီႈ ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉမႃး။လွင်ႈၼႆႉ ပဵၼ်တီႈတႄႇငဝ်ႈ လွင်ႈဢၼ်မိူင်းတုမ်ႊၵႅၼ်ႇၸၢဝ်းယူးရူပ်ႉၶဝ် တႄႇၶႂၢၵ်ႈမိူင်း လႄႈ တႄႇသၢင်ႈမိူင်းႁၢႆးၶဝ်ၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။ ထိုင်မႃးမိူဝ်ႈၵၢင် ၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ 18 ၼၼ်ႉသမ်ႉ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ‘ၵၢၼ်လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ ႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈ’သေ မိူင်းယူးရူပ်ႉပွတ်းတူၵ်းၵေႃႈ တႄႇမီးလွင်ႈလိူၺ်ႈႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈမႃးယူႇယဝ်ႉ။

လွင်ႈၸၢဝ်းယူးရူပ်ႉၶဝ် မႄႇၶႂၢၵ်ႈမိူင်းၼႆႉ တႄႇမီးမႃးယႂ်ႇယႂ်ႇၼမ်ၼမ် ဝၢႆးသေမီးလွင်ႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ ႁူင်း ၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ပဵၼ်လွင်ႈၸွၺ်ႈထႅမ်ပၼ်မိူင်းတုမ်ႊၵႅၼ်ႇ ၸၢဝ်းယူးရူပ်ႉၶဝ် ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ဢိင်းၵလဵတ်ႈ လႄႈ ၾရင်ႇသဵတ်ႈၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၶဝ်မီးလွင်ႈပေႉပုၼ်ႈၼိူဝ်ပိူၼ်ႈ တီႈလွင်ႈၶိူင်ႊၸၢၵ်ႈလႄႈ ၶိူင်ႈလၢၵ်ႈၼၢၵ်ႈဝႆႉယဝ်ႉလႄႈ မိူဝ်ႈၶဝ်သိမ်းလႆႈ လၢႆလၢႆတီႈၼႂ်းလိုမ်ဢၾ်ႈၾရီးၵႂ်း လႄႈ လိုမ်ဢေးသီးယႂ်း ယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၶဝ်ၸင်ႇတႄႇသၢင်ႈမိူင်းႁၢႆး(မိူင်းၶူဝ်ႇလူဝ်ႇၼီႇ)ၶဝ် တီႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉမႃးယူႇယဝ်ႉ။

မိူဝ်ႈယၢမ်းၸဝ်ႉ မိူဝ်ႈၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ 20

ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈတႄႇမႃး သိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉပွၵ်ႈၼိူင်ႈ (1914-1818)သေယဝ်ႉလႄႈမိူင်းတုမ်ႊၵႅၼ်ႇ ၸၢဝ်းယူး ရူပ်ႉၶဝ်ၵေႃႈ တႄႇၵုမ်းၵႂၢၼ်းဢဝ်လႆႈ လိၼ်မိူင်းတႃႇ80% ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉမႃးသေ ၵုမ်းၵႂၢၼ်းပႃးလႆႈ ၶူဝ်းငဝ်ႈ တိုၼ်းၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉမႃး။ လွင်ႈမၢၵ်ႈမီးလီပဵၼ် လႄႈ ၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်းဢၼ်မီးယူႇတီႈမိူင်းႁၢႆးၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၶဝ်တေႃႉဢဝ်မိူင်းၵႂႃႇတီႈမိူင်းယူးရူပ်ႉ။ ၵူၺ်းၼႃႇ တီႈလိၼ်မိူင်းႁၢႆး ၶဝ်ၸိူဝ်း ၼၼ်ႉ ၶဝ်သမ်ႉသၢင်ႈဝႆႉပၼ် သဵၼ်ႈတႃႈ သၢႆတၢင်း၊ ႁူင်းယႃ၊ တၢင်းလူတ်ႉလဵၼ်း၊       လႄႈ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶဝ်ၸိူဝ်းဝႆႉပၼ်ယူႇ။ ဝႃႈၼၼ်သေတႃႉၵေႃႈ ယူင်ႉသၢင်ႈပိုၼ်ႉထၢၼ်ဢၼ်ၶဝ် သၢင်ႈဝႆႉလႄႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ ဢၼ်ၶဝ်ပူင်သွၼ်ပၼ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်တွၼ်ႊတႃႇၸွၺ်ႈ ႁႂ်ႈၶဝ် တိူဝ်းဝၵ်ႉတၢဝ်းဢဝ် ၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်းလႄႈပဵၼ်တႃႇႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၵူၼ်းၼႂ်းမိူင်းႁၢႆး ၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ႁဵတ်းၵၢၼ် ပၼ်ၶုၼ်ၸဝ်ႈမိူင်းႁၢႆး ၶဝ်ၵွၺ်းယဝ်ႉ။ၽိူဝ်ႇထိုင်မိူဝ်ႈ သိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉပွၵ်ႈသွင်(1939-1945)ယဝ်ႉတူဝ်ႈၵႂႃႇၼၼ်ႉ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈပၢင်သိုၵ်းလူင်သေ မိူင်တုမ်ႊၵႅၼ်ႇၸၢဝ်းယူးရူပ်ႉၶဝ်ၵေႃႈ သမ်ႉပေႃးႁႅင်းဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ မိူင်းႁၢႆး (မိူင်းၶူဝ်ႇလူဝ်ႇၼီႇ) ၵမ်ႈၼမ်ၼမ်ၵေႃႈ လႆႈလွတ်ႈလႅဝ်းၵွၼ်းၶေႃမႃး။ မိူင်းဢၼ်လႆႈလွတ်ႈလႅဝ်းၵွၼ်းၶေႃမႂ်ႇမႂ်ႇ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၶဝ်ၵေႃႈ လႆႈပဵၼ်မႃး မိူင်း‘ဢၼ်တိုၵ်ႉ ႁုၼ်ႈမုၼ်း’ ၾၢႆႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း လႄႈ ၾၢႆႇပၢႆးမိူင်းဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။

သိုၵ်းယဵၼ် (1945-1991)

ဝၢႆးသေသိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉပွၵ်ႈသွင် ယဝ်ႉတူဝ်ႈၵႂႃႇယဝ်ႉၼၼ်ႉ မိူင်းဢၼ်ဢဵၼ်ႁႅင်းယႂ်ႇထီႈသုတ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ် မိူင်းၶွမ်ႇမိဝ်ႇၼိသ်ႉ ရႃးသီးယႂ်း(မိူင်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈ သူဝ်းသီးယႅတ်ႉ/USSR) လႄႈ တင်းမိူင်းၸဝ်ႈတိုၼ်းလၢင်း ဢၼ်ပဵၼ် မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ႊဢမႄးရီးၵႂ်း(USA) ၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။တင်သွင်မိူင်းၼႆႉ လႆႈၸိုဝ်ႈႁိၵ်ႈသဵင်ဝႃႈ ပဵၼ်မိူင်း ‘ႁႅင်းပွင်ႊယႂ်ႇ’(superpowers)ၼႆယဝ်ႉ။ ၶဝ်ၶႄႉသဵင်ႇၵၼ်သေ ဢဝ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း ဢိၵ်ႇပၢႆးမိူင်းၶဝ် ဢၢၼ်းႁူမ်ႇငမ်းလုမ်ႈၾႃႉၵူႊတီႈတီႈ။ၼႂ်းၵၢပ်ႈယၢမ်းပၢၼ်ၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်ၼႂ်းၵႄႈပီႊ 1945 တေႃႇထိုင် ပီႊ 1991 ၼၼ်ႉ ႁိၵ်ႈ ႁွင်ႉဝႃႈ ‘ၵၢပ်ႈသိုၵ်းယဵၼ်’ ၼႆယဝ်ႉ။

ပၵ်းပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း ၸိုင်ႈမိူင်းႁႅင်းပွင်ႊယႂ်ႇသွင်မိူင်းၼၼ်ႉ ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်တေႉတေႉ။ ပၢႆးဝူၼ်ႉၶွမ်ႇမိဝ်ႇၼိသ်ႉသမ်ႉ ပဵၼ်ပၵ်းပိူင်ၵၢၼ်မိူင်း(political system) ဢၼ်ႁႂ်ႈ ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၶဝ် ပိူင်ႇငမ်းၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီး၊ ပိူင်ႇငမ်းႁူင်းၵၢၼ်၊ ပိူင်ႇငမ်းတီႈလိၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ လႄႈ ၶူဝ်းၶွင်တင်းသဵင်ႈ တင်းလူင်။ ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၶဝ် မီး ႁႅင်းၵုမ်းၵမ်ၼိူဝ် လွင်ႈဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းႁဵတ်းႁိုဝ်ယူႇသဝ်း လႄႈ ႁဵတ်းသၢင်ႈႁႃၵိၼ်၊ လႄႈ မီးႁႅင်းၵုမ်းၵမ်ပႃးၼိူဝ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၸိုင်ႈမိူင်း။ ပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၸဝ်ႈတိုၼ်းလၢင်း(capitalist economic model)သမ်ႉ ပိၼ်ႈၽူၼ်ၵၼ်ဝႆႉ။ ပိူင်ၸဝ်ႈတိုၼ်းလၢင်းၼႆႉသမ်ႉ ႁပ်ႉႁၼ်ဝႃႈ ၾၢႆႇသူၼ်ႇလဵဝ်ၼႆႉ တေလႆႈပိူင်ႇငမ်းၼိူဝ် ၶူဝ်းၶွင် လႄႈ ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးသေ တေလႆႈမီးပႃးပၢင်ၵၢတ်ႇဢၼ်လွတ်ႈလႅဝ်း(free market)။ပွင်ႇဝႃႈၼႆႉ လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၶဝ် ၵုမ်းၵမ်ႇၼိူဝ် ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီး (business)၊ ၼိူဝ်ပၢႆး မၢၵ်ႈမုၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၼိူဝ်ၸူဝ်ႊပၢၼ်သူၼ်ႇၵေႃႉၵူၼ်း ဢေႇတေႉတေႉၼႆ ယဝ်ႉ။

ပၵ်းပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း တင်းသွင်ၸိုင်ႈမိူင်းၼႆႉသမ်ႉ မီးၽွၼ်းတုမ်ႉယွၼ်ႈတေႃႇ မိူင်းၸိူဝ်းဢၼ်ပဵၼ် မိူင်းတိုၵ်ႉႁုၼ်ႈမုၼ်း ၽွင်းၼႂ်းယၢမ်းသိုၵ်းယဵၼ်ၼၼ်ႉဝႆႉယဝ်ႉ။ တင်းသွင်ၸိုင်ႈမိူင်းၼႆႉ ဢဝ်တၢင်းၸွၺ်ႈထႅမ် လွင်ႈမုၼ်းလႅင်းလႄႈ တၢင်းၸွၺ်ႈထႅမ်ႁႅင်းသိုၵ်းသေ တိုၵ်းသူၼ်း ႁႂ်ႈၸိုင်ႈမိူင်းတင်းလၢႆ ႁပ်ႉတိုဝ်းပၵ်းပိူင်ၶဝ်မႃး။ ၾၢႆႇမိူင်းၽွမ်ႉႁူမ်ႉသူဝ်းဝီးယႅတ်ႉ(ရႃႉသီးယႂ်း)သမ်ႉ ၵမ်ႉထႅမ်ပၼ်သေဢမ်ႇၵႃး၊ ပၢႆၵႃႉၶၢႆတေႃႇ လႄႈ ၵူႈယိမ်ပၼ် ငိုၼ်း တီႈမိူင်းၸိူဝ်းဢၼ်ပဵၼ်မိူင်းသူဝ်ႇသျလ်ႇလိသ်ႉ လႄႈ မိူင်းၶွမ်ႇမိဝ်ႇၼိသ်ႉ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။မိူင်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈဢ မႄးရီးၵႂ်း(USA)သမ်ႉ ဢီးသူၼ်း ႁႂ်ႈမိူင်းတိုၵ်ႉႁုၼ်ႈမုၼ်းတင်းလၢႆၶဝ် ႁဵတ်းၸွမ်းလၢႆးပိူင် ၸဝ်ႈတိုၼ်းလၢင်း သေ ဢမ်ႇၵႃး လုၵ်ႉတီႈ ၸုမ်းၾၢႆႇၵၢၼ်ငိုၼ်းမိူင်းဢမႄးရီးၵႂ်းသေယဝ်ႉ ၵူႈယိမ်ပၼ်ငိုၼ်းၵႂႃႇထႅင်ႈလူးၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။

မိူဝ်ႈၵၢပ်ႈသိုၵ်းယဵၼ်ၼၼ်ႉ မၢင်ႊမိူင်းၵေႃႉ လိူၵ်ႈယူႇသေၽၢႆႇၽၢႆႇမႃး။ တၢင်ႇၸိုင်ႈမိူင်း ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ မိူင်းမၢၼ်ႊတႄႉၵေႃႈ ဢမ်ႇယူႇၽၢႆႇလႂ်မႃး။ မိူင်းၸိူဝ်းဢၼ်ဢမ်ႇယူႇၽၢႆႇလႂ်မႃးၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ မိူင်း‘ဢမ်ႇၸႂ်ႈၽၢႆႇၽႂ်’(nonaligned) ၼႆယဝ်ႉ။ လွင်ႈၶပ်းတူင်ႉတႃႇပဵၼ် မိူင်း ‘ဢမ်ႇၸႂ်ႈၽၢႆႇၽႂ်’ (Non-Aligned Movement) ၼၼ်ႉတႄႉ မီးမႃးပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ် မိူဝ်ႈပီႊ 1956 ၼၼ်ႉသေ မိူင်းမၢၼ်ႊၵေႃႈ လႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈပႃးမႃးၸွမ်း မိူဝ်ႈပီႊ 1961 ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။

ၵၢပ်ႈသိုၵ်းယဵၼ်ၼႆႉ သုတ်းယဝ်ႉၵႂႃႇမိူဝ်ႈပီႊ 1991 မိူဝ်ႈဢၼ်မိူင်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈသူဝ်းဝီးယႅတ်ႉ လႆႈလူမ်ႉလႅဝ်ၵႂႃႇ။ လွင်ႈဢၼ် မိူင်းသူဝ်းဝီးယႅတ်ႉ လႆႈလူမ်ႉလႅဝ်ၵႂႃႇၼၼ်ႉတႄႉၵေႃႈ လွင်ႈတၢင်းမၼ်း မီးလၢႆလၢႆလွင်ႈဝႆႉယူႇ။ ၼႂ်းၼၼ်ႉပဵၼ်ယွၼ်ႉၵွပ်ႈပိူဝ် ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း တူၵ်းတႅမ်ႇ လႄႈ ပဵၼ်လွင်ႈၵၢၼ်မူၼ်ႉမႄးပူၵ်းတင်ႈၶိုၼ်း ပၵ်းပိူင်ပၢႆးမိူင်းတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ တီႈၼႂ်းမိူင်းရႃႉသီးယႂ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေၼၼ်ႉၵေႃႈ ပၵ်းပိူင်ပၢႆးဝူၼ်ႉ ၸဝ်ႈတိုၼ်းလၢင်းၼႆႉ လႆႈပဵၼ်မႃးပိူင်ငဝ်ႈပၵ်းပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း တီႈၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်းၵမ်ႈၼမ်မႃးယူႇယဝ်ႉ။

လွင်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းလိူၺ်ႈတူဝ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ (1980 ပၢႆတေႃႇထိုင် ယၢမ်းၸင်ႇၼႆႉ)

ၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆၶူဝ်းၵုၼ်ႇသိၼ်ၸူးၵၼ် ၼႂ်းၵႄႈၸိုင်ႈမိူင်းတင်းလၢႆၼၼ်ႉ တႄႇမီးမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈ ယၢမ်းၵွၼ်ႇ ပုၼ်ႉသေ၊ လႆႈသိုပ်ႇတိူဝ်း ၼမ်လိူဝ်မႃး ဝၢႆးသေ လွင်ႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈ(Industrial Revolution) မိူဝ်ႈၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ 19 လႄႈ 20 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၼႃႇ တႄႇဢဝ်မိူဝ်ႈ 1980 ပၢႆၼၼ်ႉမႃး ပိူင်လွင်ႈမုၼ်းလႅင်း လၢႆး ၸဝ်ႈတိုၼ်းလၢင်းၶဝ်ၸိူဝ်းဢၼ်ပဵၼ် လၢႆးပၢင်ၵၢတ်ႇလွတ်ႈလႅဝ်း၊ လွင်ႈလူတ်းယွမ်းပိူင်လၢႆး(deregualtion) လႄႈ လွင်ႈသူၼ်ႇလဵဝ်ပိူင်ႇငမ်းၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီး(privatisation of business) ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉ ၶႂ်ႈဝႃႈ ၸိုင်ႈမိူင်းၵမ်ႈၼမ်ၼမ်ၵေႃႈ တႄႇယိပ်းတိုဝ်းမႃးယူႇယဝ်ႉ။ ပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းမဵဝ်းဢၼ်ယုၵ်ႉမုၼ်းပၼ်လွင်ႈၵႃႉၶၢႆလွတ်ႈလႅဝ်း ၼႂ်းၵႄႈၸိုင်ႈ မိူင်းတင်းလၢႆ လႄႈ လွင်ႈလူတ်းယွၼ်ႇပႅတ်ႈ ထၢၼ်ႈငၢၼ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ ၼႂ်းပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၼႆႉ ႁိၵ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ ‘ပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်ႈပူတ်းပွၺ်ႇ ၵၢပ်ႈပၢၼ်မႂ်ႇ’ (neoliberalism)ၼႆယဝ်ႉ။

ဝၼ်းၸင်ႇၼႆႉတႄႉ တႅၼ်းတီႈဝႃႈ တေႁုၼ်ႈမုၼ်း ႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈႁၢင်းၽႂ်ႁၢင်းမၼ်းၼၼ်ႉ ၸိုင်ႈမိူင်းတိုၵ်ႉႁုၼ်ႈမုၼ်း တင်းလၢႆၶဝ်ၼႆႉ ၵမ်ႈၼမ်ၼမ်ၵေႃႈ လႆႈပဵၼ်မႃးပွတ်းတွၼ်ႊ ၼႂ်းပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းလုမ်ႈၾႃႉ ဢၼ်မီးလွင်ႈၵွင်ႇၵၢႆႇၵၼ်မူတ်းယဝ်ႉ။ လိူဝ်ၼၼ်ႉ ၸိုင်ႈမိူင်းတိုၵ်ႉႁုၼ်ႈမုၼ်းၶဝ်ၵေႃႈ လႆႈပဵၼ်မႃးပႃး ငိူၼ်ႈငဝ်ႈ ဢၼ်ဢွၵ်ႇပၼ်ၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်း လႄႈ ဢၼ်မီးႁႅင်းၵၢၼ်ၵႃႊၸၢင်ႈထုၵ်ႇထုၵ်ႇ တွၼ်ႊတႃႇၸုမ်းႁူမ်ႈသၢင်ႈၵၢၼ် ၶၢမ်ႈ လႅၼ်ႊမိူင်း (transnational corporations) မႃး ယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

လွင်ႈမုၼ်းလႅင်း ၾၢႆႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း (Economic Development)

လွင်ႈမုၼ်းလႅင်းၾၢႆႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၼႆႉ ၵႆႉပဵၼ်ဢၼ်ႁပ်ႉႁၼ်ဝႃႈ ပဵၼ်လၢႆးတၢင်းလီထီႈသုတ်း တႃႇတေ ယုၵ်ႉမုၼ်းပၼ် ၸၼ်ႉတၢၼ်းလွင်ႈယူႇသဝ်းၵူၼ်းႁဝ်း ၊ၵၢၼ်ငၢၼ်းၵူၼ်းႁဝ်း၊ တီႈယူႇႁိူၼ်းသဝ်း၊ ပၢႆးယူႇလီ လႄႈ ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉၼႆယဝ်ႉ။ ၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ်တိုၵ်ႉႁုၼ်ႈမုၼ်းၶဝ်ၵမ်ႈၼမ်ၼမ်ၼႆႉ ဢဝ်လၢႆးဢီးသူၼ်း ႁႂ်ႈ ၼွၵ်ႈမိူင်းမႃးလူင်းတိုၼ်းလၢင်းသေ ဢီးႁႂ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၶဝ် မူႈယႂ်ႇၶိုၼ်ႈသုင်ယဝ်ႉ။ ၶွမ်ႇပၼီႇပူၼ်ႉမိူင်း ဢမ်ႇၼၼ် ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ Transnational Coporations ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၸွၺ်ႈသၢင်ႈပၼ်ႁူင်းၵၢၼ်မႂ်ႇမႂ်ႇ လႄႈ ယူင်ႉသၢင်ႈပိုၼ်ႉငဝ်ႈ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ၾၢႆၼမ်ႉ လႄႈ သဵၼ်ႈတၢင်း၊ ဢမ်ႇၼၼ် ၶူင်းၵၢၼ်လူင်ပၢႆးၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၶွမ်ႇပၼီႇပူၼ်ႉမိူင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉသမ်ႉ လုၵ်ႉတီႈၵၢၼ်လူင်းတိုၼ်းလၢင်းၶဝ်သေ လႆႈၼမ်ႉတွၼ်းၶိုၼ်း၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၵၢၼ်လူင်းတိုၼ်းလၢင်းၶဝ် တီႈၼႂ်းမိူင်းတိုၵ်ႉႁုၼ်ႈမုၼ်းၼၼ်ႉ သမ်ႉပဵၼ်လွင်ႈသၢင်ႈပၼ် ၵၢၼ်ငၢၼ်းမႂ်ႇမႂ်ႇ တီႈၼႂ်းၸိုင်ႈ မိူင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ပေႃးပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၸိုင်ႈမိူင်းႁုၼ်ႈမုၼ်းမႃးၸိုင် ၵႃႊၸၢင်ႈ လႄႈ ငဝ်းလၢႆးၵၢၼ်ယူႇသဝ်းၵူၼ်းၵေႃႈ တေၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးၸွမ်းလွၺ်းလွၺ်းၼႆယူႇယဝ်ႉ။

ထႅင်ႈလၢႆးၼိူင်ႈ ဢၼ်ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ မိူင်းတိုၵ်ႉႁုၼ်ႈမုၼ်းၶဝ် ဢၢၼ်းယုၵ်ႉမုၼ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၶဝ်တႄႉၵေႃႈ ပဵၼ်လၢႆးဢၼ်ၵူႈဢဝ်ငိုၼ်းတီႈတၢင်ႇၸိုင်ႈမိူင်း ဢမ်ႇၼၼ် တီႈၸုမ်းၾၢႆႇၵၢၼ် ငိုၼ်းလိူၺ်ႈၵူႊမိူင်းမိူင်း ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ တီႈယေးငိုၼ်းလုမ်ႈၾႃႉ(World Bank) ဢမ်ႇၼၼ် တီႈ International Monetary Fund-IMF ၸိူဝ်း ၼႆႉယဝ်ႉ။ ငိုၼ်းၵူႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ယိူင်းတႃႇဢဝ်မႃး ႁုၼ်ႈမုၼ်း ယူင်ႉသၢင်ႈပိုၼ်ႉငဝ်ႈ(infrastructure) ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ သဵၼ်ႈတၢင်း၊ ၾႆးၾႃႉ၊ ႁူင်းယႃဢမ်ႇၼၼ် ႁူင်းႁဵၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႊ မိူင်းၸိူဝ်းဢၼ်ၵူႈငိုၼ်း ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ သမ်ႉထုၵ်ႇၼီႈသေ လႆႈပၼ်ပႃးငိုၼ်းၶီႈမၼ်းပႃးထႅင်ႈ။ ပေႃးဢမ်ႇသၢႆႈလႆႈၼႂ်းဝႆးဝႆးၸိုင် ၼီႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ၵွၺ်ႈယူႇၵွၺ်ႈၼမ်မႃးတိၵ်းတိၵ်းယူႇယဝ်ႉ။

ယေးငိုၼ်းလုမ်ႈၾႃႉ လႄႈ IMF (The World Bank and the IMF)

ယေးငိုၼ်းလုမ်ႈၾႃႉ လႄႈ IMF ၼႆႉ ပဵၼ်ၸုမ်းၾၢႆႇၵၢၼ်ငိုၼ်းလိူၺ်ႈၵူႊမိူင်းမိူင်း ဢၼ်ၵေႃႇတင်ႈမႃး မိူဝ်ႈပီႊ 1944 သေ ပိူင်လူင်မၼ်း ပဵၼ်မိူင်း US လႄႈမိူင်းဢိင်းၵလဵတ်ႈ(Britain)ယဝ်ႉ။ ယေးငိုၼ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ ၶဝ်ပၼ်ငိုၼ်းၵူႈ လႄႈၸွၺ်ႈထႅမ်ပႃး တႃႇၵၢၼ်မုၼ်းလႅင်း ၸိုင်ႈမိူင်းတင်းလၢႆ။ ငိုၼ်းၵူႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ယိူင်းတႃႇတေ ၸွၺ်ႈယုၵ်ႉမုၼ်းပၼ် ပၢႆးယူႇလီ လႄႈ ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ၊ တႃႇလူတ်းယွမ်း လွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ် ဢမ်ၼၼ် တႃႇသၢင်ႈပၼ်ယူင်ႉသၢင်ႈပိုၼ်ႉငဝ်ႈ (Infrastructure)ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ မိူင်းလႂ် တူၵ်းၵိၼ်းလွင်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် တူၵ်း ၵိၼ်းလွင်ႈၵၢၼ်ငိုၼ်းၵေႃႈ ၸုမ်း IMFတေၵူႈပၼ်ငိုၼ်းယဝ်ႉ။ငိုၼ်းဢၼ်ၵူႈပၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ယိူင်းတႃႇတေၸွၺ်ႈထႅမ်ယႃႇႁႂ်ႈမိူင်းလႂ် လႆႈထူပ်းတေႃႇလွင်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမီးလူမ်ႉလႅဝ် ဢၼ်တေၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈၵိူတ်ႇပဵၼ် လွင်ႈယုင်ႈယၢင်ႈ ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းလုမ်ႈၾႃႉ ဢမ်ႇၼၼ်လွင်ႈယုင်ႈ ယၢင်ႈၵၢၼ်ငိုၼ်း မိူၼ်ၼင်ႇ မိူဝ်ႈၵၢပ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းတူၵ်းလူင်းၽွင်း ပီႊ 1930 ပၢႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ငိုၼ်းၵူႈဢၼ်ယေးငိုၼ်းလုမ်ႈၾႃႉ လႄႈ ၸုမ်း IMF ၶဝ်ၵူႈပၼ်ၼၼ်ႉ တေလႆႈသၢႆႈ တႅၼ်းၶိုၼ်းသေဢမ်ႇၵႃး၊ သမ်ႉတေလႆႈပၼ်ပႃးငိုၼ်းၶီႈငိုၼ်းႁၢင်ၸွမ်းထႅင်ႈ။ တႃႇတေၵူႈလႆႈငိုၼ်းၼၼ်ႉ ၸိုင်ႈ မိူင်းၸိူဝ်းတေၵူႈၼၼ်ႉ သမ်ႉလူဝ်ႇလႆႈၶိုၼ်းမႄးၶိုၼ်းယူင်ႉပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၶဝ်၊ လူဝ်ႇပၼ်သုၼ်ႇ ႁႂ်ႈၾၢႆႇသူၼ်ႇလဵဝ် ၶဝ် ပိူင်ႇငမ်းလႆႈၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီး၊ လႄႈ လူဝ်ႇလႆႈလူတ်းယွမ်းလွင်ႈၵၢၼ်ၸႂ်ႉၸၢႆႇ ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။

ၶေႃႈထတ်းသၢင်ႈတေႃႈ ပိူင်ယၢင်ႇ လွင်ႈမုၼ်းလႅင်း ၾၢႆႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း (Criticisms of ‘Economic Development’ Models)

ၽိူဝ်ႇဝႃႈၵၢပ်ႈပၢၼ်မိူင်းႁၢႆး သုတ်းယဝ်ႉၵႂႃႇၼၼ်ႉ ထၢၼ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းမိူင်းဢၼ်ႁုၼ်ႈမုၼ်းယဝ်ႉ လႄႈ မိူင်းဢၼ်တိုၵ်ႉႁုၼ်ႈမုၼ်းၶဝ်ၼၼ်ႉ ၵိုတ်းဝႆႉပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်ယူႇ။ ၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်း ဢၼ်ပဵၼ် မိူင်းႁၢႆးၵဝ်ႇၵဝ်ႇၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇလႆသူႇၸူးမိူင်းဢၼ်ပဵၼ် ၸဝ်ႈမိူင်းႁၢႆးၵဝ်ႇၵဝ်ႇၶဝ်ယူႇ။ ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ လွင်ႈမုၼ်းလႅင်းၾၢႆႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈယူင်ႉသၢင်ႈပိုၼ်ႉငဝ်ႈ လႄႈ ပၢႆးၸၢင်ႊတီႈၼႂ်းမိူင်း ဢၼ် တိုၵ်ႉႁုၼ်ႈမုၼ်းၶဝ် ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမုၼ်းလႅင်းမႃးသေတႃႉၵေႃႈ ၶဝ်ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇသူင်ႇဢွၵ်ႇၶၢႆၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်း လႄႈ မၢၵ်ႇၶဝ်ႈတဝ်ႈၼမ်ႉမဵဝ်းဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးပဵၼ်လွင်ႈမၢၵ်ႈမီးသင်တေႉတေႉၼၼ်ႉယူႇ။မိူင်းဢၼ်တိုၵ်ႉႁုၼ်ႈမုၼ်းၶဝ်ၼႆႉ ၶဝ်တိူဝ်းလႆႈၼမ်ႉတွၼ်း တီႈၵၢၼ်ၶၢႆၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်းၵမ်းသိုဝ်ႈ၊ လိူဝ်သေ ဢဝ်ၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇပဵၼ်ၶူဝ်းၶွင်သေ ၶၢႆၼၼ်ႉယူႇ။ၶေႃႈထတ်းသၢင်တေႃႇ လွင်ႈမုၼ်းလႅင်းတႄႉ ၸင်ႇမီးၸိုဝ်ႈႁိၵ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ ‘ၾိင်းတႅတ်ႈလွင်ႈပိုင်ႈဢိင်’ (dependency theory)ၼႆယူႇယဝ်ႉ။

ဝၼ်းၸင်ႇၼႆႉၼႆႉ လွင်ႈထတ်းသၢင်ၵမ်ႈၼမ် ၵႆႉၵႂႃႇပၵ်းၸႂ်တီႈ ထၢၼ်ငၢၼ်းၶွင် ၸုမ်းၶွမ်ႇပၼီႇပူၼ်ႉမိူင်းဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ Transn ational Coporation- TNCs ၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸုမ်း TNC (ၸုမ်းၶွမ်ႇပၼီႇပူၼ်ႉမိူင်း)ၼႆႉ ၵႆႉတင်ႈၵိင်ႇၽႄၸုမ်းၶဝ် တီႈမိူင်းဢၼ်ၵႃႊၸၢင်ႈႁႅင်းၵၢၼ်တႅမ်ႇ၊ ပေႃးၼၼ်ၵွၼ်ႇ ၵႃႊၸႂ်ႉၸၢႆႇ တႃႇတေႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင်ၶဝ် ၸင်ႇတေဢေႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၢင်ႊမိူင်းသမ်ႉ သၢင်ႈမႃးဢွင်ႈတီႈဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ဢွင်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၶိုၵ်ႉတွၼ်း (Speical EconomicZones- SEZs)ၼၼ်ႉသေ ႁႂ်ႈၸုမ်း TNCs ၶဝ်ပၵ်းႁူင်းၵၢၼ်ၶဝ်တီႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ပေႃးပဵၼ်တီႈ SEZs ၶဝ်ၼႆႉၼႆ ယူင်ႉသၢင်ႈပိုၼ်ႉငဝ်ႈ ၸိူဝ်းပဵၼ် ၾႆးၾႃႉ၊ သဵၼ်ႈတၢင်း ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈမီးသေ၊ ၶွၼ်ႇၵေႃႈ ယင်းလႆႈသႂ်ႇဢေႇလူးၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၸိူဝ်းၵမ်ႉထႅမ်တႃႇမီး SEZs ၶဝ်တႄႉ လၢတ်ႈဝႃႈ SEZs ၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးမႃးၵၢၼ်ငၢၼ်းမႂ်ႇမႂ်ႇ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၵူၼ်းဢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ်တီႈၼၼ်ႉၼႆႉ ၶဝ်တိူဝ်းလႆႈငိုၼ်းၼမ်လိူဝ်သေ ၵၢၼ်ငၢၼ်းဢၼ်ၵႃႊၸၢင်ႈတႅမ်ႇတႅမ်ႇ ဢၼ်မီးတၢင်ႇတီႈ ၼႆယဝ်ႉ။

ၶၵ်ႉတွၼ်ႊ လွင်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းလိူၺ်ႈႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈ (economic industrialisation)ၼႆႉ ၸၢင်ႊပဵၼ်ၽွၼ်းၸႃႉတေႃႇ တူင်ႇၵူၼ်းယူႇယဝ်ႉ။ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ပၢႆးၸၢင်ႊမႂ်ႇမႂ်ႇမႃးပုတ်ႈတႅၼ်းတၢင်လႄႈ ၵၢၼ်ငၢၼ်းဢၼ် ၵူၼ်းယၢမ်ႈႁဵတ်းယူႇၼၼ်ႉၵေႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းလႆႈလူႉသုမ်းၵၢၼ်ၶဝ်ၵႂႃႇ၊ ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ လႆႈႁၢမ်းၵၢၼ်ၵႂႃႇ ယွၼ်ႉဢမ်ႇမီးပၢႆးႁူႉမေႃ ဢမ်ႇၼၼ် ၼမ်ႉၵတ်ႉ တႃႇတေသိုပ်ႇႁဵတ်းၵၢၼ် တီႈၼႂ်းႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈမႂ်ႇမႂ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇတီႈၸွမ်းၸိူဝ်းဝၢၼ်ႈၵေႃႈ လႆႈၽုၵ်ႇ ‘တူၼ်ႈဢၼ်တေၶၢႆလႆႈငိုၼ်း’သေ သူင်ႇဢွၵ်ႇၶၢႆတႃႇလႆႈငိုၼ်း မႃးသိုဝ်ႉတၢင်းၵိၼ်ဢဝ်ယူႇ၊ ၶဝ်ဢမ်ႇၸၢင်ႊသိုပ်ႇၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ႁႂ်ႈၸၢင်ႊၵိၼ်လႆႈၵမ်းသိုဝ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၶွမ်ႇပၼီႇၶုတ်းႁႄႊၶဝ် မႃးၶုတ်းႁႄႊ ဢမ်ႇၼၼ် ၵွပ်ႈၶွမ်ႇၼီႇလူင် ၸိူဝ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈယႂ်ႇလူင်ၶဝ် မႃးႁဵတ်းၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈၶဝ်လႄႈ ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၸၢင်ႊလႆႈၺႃးတဵၵ်းတဵင်ႁႂ်ႈၶၢႆႉဢွၵ်ႇတီႈလိၼ်ၶဝ်ၵႂႃႇ။ မၢင်ႊပွၵ်ႈ လႆႈၶၢႆႉၵႂႃႇႁႃၵၢၼ်ငၢၼ်းမႂ်ႇ တီႈၼႂ်းၶူးၼႂ်းဝဵင်းၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၵၢၼ်ႁုၼ်ႈမုၼ်း(မုၼ်းလႅင်း) ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢီႈသင်?

ၵူၼ်းၼႂ်းလူၵ်ႈၼႆႉတင်းၼမ်တင်းလၢႆ ယင်းတိုၵ်ႉၵွတ်းၽၢၼ်ႁဵၼ်ႈႁႅင်းဝႆႉယူႇတေႉတေႉ။ ႁူဝ်ၵူၼ်းမွၵ်ႈ 770 ႁဵင်လၢၼ်ႉၵေႃႈၼႆႉ ငိုၼ်းၶဝ်ႈၼႂ်းၼိူင်ႈဝၼ်းၶဝ် ယင်းတိုၵ်ႉတႅမ်ႇသေ 1.90 တေႃႇလႃႇဝႆႉယူႇ။ ပေႃးဢဝ် ယေးငိုၼ်းလုမ်ႈၾႃႉဝႃႈၸိုင် ငိုၼ်းၶဝ်ႈမွၵ်ႈၵႃႊၼၼ်ႉၼႆႉ ပွင်ႇဝႃႈပဵၼ်ၵူၼ်းဢၼ်ၵွတ်းၽၢၼ်ႁႅင်းႁႅင်းၼႆႉယဝ်ႉ။ မီး ၵူၼ်းယူႇသွင်ႁဵင်လၢၼ်ႉၵေႃႈ ဢၼ်ၼိူင်ႈဝၼ်းၼႆႉ ၵွၺ်းမီးငိုၼ်းတႃႇ 3.10 တေႃႇလႃႇ တႃႇၸႂ်ႉသွၺ်သေယဝ်ႉ တိုၵ်ႉလူဝ်ႇလၢႆးတၢင်း တႃႇယူႇသၢင်ႈၵိၼ်သဝ်း ႁႂ်ႈၽဵင်ႈၽဵင်ႈၼၼ်ႉယူႇ။ ၵွပ်ႈသင်သမ်ႉလႆႈပဵၼ်ၼႆလႃႇ? တေႁဵတ်း ႁိုဝ်ၵေႈလိတ်ႈလႆႈ? ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၵႂၢမ်းထၢမ်လမ်ႇလွင်ႈထီႈသုတ်ႈ ၼႂ်းၵႃႊၵႂၢမ်းထၢမ်တင်းလၢႆ ဢၼ်ၸၢဝ်းၵူၼ်း ႁဝ်းလႆႈထူပ်းႁူပ်ႉၺႃးယူႇ ၼႂ်းၸူဝ်ႊႁဵင်ပီႊမိူင်းမႂ်ႇၼႆႉယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

လွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈ ၼႂ်းၵၢၼ်ၵေႈလိတ်ႈလွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ် ၸူဝ်ႊၶၢဝ်းယၢမ်း သၢဝ်းႁႃႈပီႊပူၼ်ႉမႃးၼႆႉၵေႃႈ လႆႈဝႃႈမီးတၢင်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးယူႇ။ ယိူင်းဢၢၼ်းပိူင် ၵၢၼ်ႁုၼ်ႈမုၼ်းၸူဝ်ႊႁဵင်ပီႊ (MDGs) တႄႉၵေႃႈ တႃႇတေလူတ်း ယွမ်းလွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ် ပီႊ 1990 ႁႂ်ႈလႆႈၼိူင်ႈၶိုင်ႈၼၼ်ႉ လႆႈဝႃႈ ဢွင်ႇမၢင်ႇမႃးယူႇၼႂ်းပီႊ 2010။ တေလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ပွၵ်ႈဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼႂ်းပိုၼ်းၵူၼ်းႁဝ်း ဢၼ်ပဵၼ်တေႉမႃးလႆႈတေႉတေႉ ၼႂ်းၵၢၼ်ၽဵဝ်ႈမူၺ်ႉပႅတ်ႈ လွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ် ၼႂ်းၸူဝ်ႊႁဝ်းၸၢတ်ႈႁဝ်းၼႆယူႇ။ တႃႇတေဢွင်ႇမၢင်ႇလႆႈၼင်ႇၼႆၼႆႉ ႁဝ်းသမ်ႉလူဝ်ႇပွင်ႇၸႂ်ဝႃႈ လွင်ႈ ႁုၼ်ႈမုၼ်း(ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမုၼ်းလႅင်း) ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပဵၼ်မႃးၼႆဢွၼ်တၢင်းၵွၼ်ႇ။

မိူဝ်ႈပၢၵ်ႇပီႊပၢႆပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉ မိူင်းဢႃႇၵျိၼ်ႇတီးၼႃးၼႆႉ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီးသေပိူၼ်ႈမိူင်းၼိူင်ႈ ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉယူႇ၊ ၵူၺ်းၼႃႇ ယၢမ်းမိူဝ်ႈလဵဝ်သမ်ႉ ပေႃးဢဝ်ငိုၼ်းၶဝ်ႈ တေႃႇႁူဝ်ၵူၼ်းယေႈၵေႃႉၶဝ်ဝႃႈ ၶဝ်မီးယူႇတီႈၸၼ်ႉ 52။ မိူဝ်ႈပီႊ 1950 ၼၼ်ႉ ငိုၼ်းၶဝ်တေႃႇႁူဝ်ၵူၼ်းယေႈၵေႃႉ တီႈမိူင်းၵႃႇၼႃႇၼၼ်ႉ ယင်းသုင်လိူဝ် သေ မိူင်းၵူဝ်းရီးယႂ်းၸၢၼ်းယူႇ၊ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉၵေႃႈ ၵူၼ်းမိူင်းၵူဝ်းရီးယႂ်းၸၢၼ်းၶဝ် မၢၵ်ႈမီးသေၵူၼ်းမိူင်းၵႃႇၼႃႇၶဝ် ပဵၼ်သိပ်းပုၼ်ႈယဝ်ႉသႄႈ။ ၽွင်းၼင်ႇၼၼ် ၵူၼ်းသၢမ်ႁဵင်လၢၼ်ႉပၢႆၼႆႉ လႆႈႁပ်ႉလွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၶိုပ်ႈၼႃႈ ၾၢႆႇပၢႆးယူႇလီ၊ ၾၢႆႇပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ၊ လႄႈ ၾၢႆႇငိုၼ်းၶဝ်ႈဝႆႉယူႇၼၼ်ႉ ၸူဝ်ႊပၢၼ်ၵူၼ်းၼိူင်ႈႁဵင်လၢၼ်ႉၵေႃႉပၢႆၼၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလႆႈယူႇသၢင်ႈၵိၼ်သဝ်းဝႆႉယူႇ တီႈၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ်ၸုမ်းၾၢႆႇဝၢၼ်ႈမိူင်းဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇ လႄႈ ၸိုင်ႈမိူင်း လႆႈတႅၵ်ႈယၢႆႈဝႆႉယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈၼႆႉၵေႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်မႃးမၵ်းၶၢၼ်းႁေႉႁမ်ႈတေႃႇ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမုၼ်း လႅင်းလုမ်ႈၾႃႉဝႆႉယူႇ။ တေႃႈၼင်ႈတီႈၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်ဝႃႈမီးလွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမၢၵ်ႈမီးမႃးတၢၼ်ႇတၢၼ်ႇၼၼ်ႉၵေႃႈ လွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၼႂ်းၵႄႈၵူၼ်းမိူင်း လႄႈ ၼႂ်းၵႄႈလၢႆလၢႆၸုမ်းလၢႆလၢႆၸိူဝ်းၵေႃႈ ယင်းတိုၵ်ႉမီးဝႆႉယူႇတင်းၼမ်။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ႁဝ်းလူဝ်ႇတူၺ်းၶၢမ်ႈပူၼ်ႉ လွင်ႈၽတ်ႉၽဵင်ႇႁူမ်ႈၵၼ်ၼႆသေယဝ်ႉ ထတ်းထွင်တူၺ်းလီလီဝႃႈ ၵူၼ်းဢၼ်တိုၵ်ႉၵွတ်းၽၢၼ်ဝႆႉယူႇၼၼ်ႉ မီးလၢႆၵေႃႉ လႄႈ ၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ်တိုၵ်ႉလႆႈတူၵ်းတုၵ်ႉတူၵ်းယၢၵ်ႇဝႆႉယူႇ ၼၼ်ႉ မီးတၢၼ်ႇလႂ်ၼႆယဝ်ႉ။

ပေႃးတူၺ်းငဝ်းလၢႆးမိူင်းၽႂ်မိူင်းမၼ်းဝႃႈၸိုင် လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈမၼ်း ယိုင်ႊၶႅၼ်းယႂ်ႇလူင်လိူဝ်သေ မိူင်းတေႃႇမိူင်းတႅၵ်ႈၼိူင်းၵၼ်လူးၵွၼ်ႇ။ ၵူၼ်းၵမ်ႈၽွင်ႈၼႆ့ လႆႈၸၢမ်ႇပူၺ်ႈလွင်ႈဢွင်ႇမၢင်ႇ လႄႈ လွင်ႈမၢၵ်ႈလွင်ႈမီးဝႆႉယူႇသေ၊ မၢင်ႊၸိူဝ်းသမ်ႉ လႆႈယူႇၵွတ်းယူႇၽၢၼ်ဝႆႉ။ လွင်ႈၼႆႉ လႆႈႁၼ်တီႈမိူင်းမၢၵ်ႈမီးၸိူဝ်ႉၼင်ႇမိူင်းဢိင်းၵလဵတ်ႈ လႄႈ မိူင်းဢမႄႇရီႇၵၢၼ်ႇၶဝ်ဝႆႉယူႇ။ လိူဝ်ၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး ၼႂ်းမိူင်းဢၼ်တိုၵ်ႉတႄႇႁုၼ်ႈမုၼ်းမႃးၼၼ်ႉ ၵေႃႈ လႆႈႁၼ်တႄႇမီးမႃးယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

မၢင်ႊမိူင်းသမ်ႉ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးဝႆးဝႆး၊ ၵူၺ်းၼႃႇ မၢင်ႊမိူင်းသမ်ႉ တူၵ်းလႃႈလိုၼ်းလင်ပိူၼ်ႈဝႆႉယူႇတေႉတေႉ။ တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း မိူင်း Equatorial Guinea ၼႆႉ ဝၢႆးသေႁူပ်ႉႁၼ်မေႃႇၼမ်ႉမၼ်း မိူဝ်ႈပီႊ 1996 ၼၼ်ႉ လႆႈမၢၵ်ႈမီးမႃး။ ငိုၼ်းၶဝ်ႈၵူၼ်းၵေႃႉလႂ်ၵေႃႉၼၼ်ႉၵေႃႈ သုင်ၶိုၼ်ႈမႃးႁႅင်းႁႅင်း။ ၵူၺ်းၼႃႇ တိုၵ်ႉမီးၵူၼ်းမၼိူင်းတင်းၼမ် တင်းလၢႆ ဢၼ်ပႆႇလႆႈၸၢမ်ႇၸွမ်းလွင်ႈမၢၵ်ႈမီးၼၼ်ႉယူႇ။ သမ်ႉဝႃႈ မိူင်းၼၼ်ႉ တၢင်ႉငိုၼ်းၶဝ်ႈၶဝ် မွၵ်ႈပဵင်းတင်း မိူင်းမႅၵ်ႇသီႇၵူဝ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် မိူင်းရူဝ်ႇမေးၼျီးယူႇသေတႃႉၵေႃႈ ၸူဝ်ႊၶူပ်ႇၵူၼ်းမိူင်းၶဝ် ယင်းတိုၵ်ႉလႆႈဝႃႈ ပွတ်းတေႉတေႉ၊ ၵူၼ်းယေႈၵေႃႉၼႆႉ ၽတ်ႉၽဵင်ႇမၼ်း မီးၸူဝ်ႊၶူပ်ႇ တႅမ်ႇသေ 60 ပီႊဝႆႉယူႇ။ ၵူၺ်းၼႃႇ မိူင်းဢီႇတီႇယူဝ်းပီးယႂ်းသမ်ႉ တိူဝ်းၽၢၼ်သေတႃႉ တွၼ်ႊပၢႆးယူႇလီၶဝ်တႄႉၵေႃႈ သမ်ႉမီးလွင်ႈတိူဝ်းၶိုပ်ႈၼႃႈဝႆႉယူႇ။ တႄႇဢဝ် ပီႊ 1990 မႃးၼၼ်ႉ ၸူဝ်ႊၶူပ်ႇၵူၼ်းမိူင်းဢီႇတီႇယူဝ်းပီးယႂ်းၶဝ် လႆႈၶိုၼ်ႈသုင်မႃးမွၵ်ႈ 18 ပီႊ၊ လႆႈဝႃႈ သုင်ၼမ်သေမိူင်းၼိဝ်းၵီႇၼီႇ ပဵၼ်သွင်ပုၼ်ႈယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

မၢင်ႊမိူင်းၼႆႉ သမ်ႉဝႃႈ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၶဝ် ထိူင်းသေတႃႉၵေႃႈ ငဝ်းလၢႆးၵၼ်ႊၵူၼ်းၶဝ် မီး လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးယူႇ။ တူဝ်ယၢင်ႇမိူင်း မိူင်းပင်းၵလႃးတိတ်ႉသျ်ၼႆႉ မီးလွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈ ၾၢႆႇပၢႆးယူႇလီမႃး၊ ၽတ်ႉၽဵင်ႇ ၸူဝ်ႊၶူပ်ႇၵူၼ်းမိူင်းၶဝ်ၵေႃႈ ၶိုၼ်ႈမႃးယူႇ 25 ပီႊ၊ ငိုၼ်းၶဝ်ႈၵူၼ်းမိူင်းၶဝ်တႄႉၵေႃႈ တိုၵ်ႉတႅမ်ႇယူႇ။ ၼင်ႇၼၼ် ၸေႊမိူင်း Kerala ဢၼ်ပဵၼ်ၸေႊမိူင်းၼႂ်းမိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်းၵေႃႈ လႆႈဝႃႈမၢၵ်ႈမီးလိူဝ်သေ ၸေႊမိူင်းၼႂ်းမိူင်း ဢိၼ်းတီးယႂ်းတၢင်ႇတီႈ တီႈၾၢႆႇလွင်ႈႁူႉမေႃလိၵ်ႈလၢႆး၊ ၾၢႆႇၽတ်ႉၽဵင်ႇၸူဝ်ႊၶူပ်ႇၵူၼ်းမိူင်း၊ ၾၢႆႇလွင်ႈလူႉတၢႆ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇလႅင်၊ ၾၢႆႇထၢတ်ႈလဵင်ႉၸႂ်၊ လႄႈ ၾၢႆႇတၢင်ႉၵိူတ်ႇလုၵ်ႈၵိူတ်ႇလၢင်းၸိူဝ်းၼႆႉယူႇ။ လွင်ႈၼႆႉမၼ်းၼႄ ပၼ်ဝႃႈ ငိုၼ်းၶဝ်ႈသုင်ၵေႃႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလႄႈဝႃႈ တေႁဵတ်းႁႂ်ႈငဝ်းလၢႆးၵၼ်ႊၵူၼ်း လီလႆႈတႃႇသေႇၼင်ႇၵဝ်ႇ ၼႆ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၵွပ်ႈသင်လႄႈ မၢင်ႊမိူင်းသမ်ႉမၢၵ်ႈမီးသေ မၢင်ႊမိူင်းသမ်ႉၵွတ်းၽၢၼ်လႃ?

တေႃႈထိုင်ၸူဝ်ႊသိပ်းပီႊ 1980 ၼၼ်ႉတႄႉ လၵ်းၼမ်းလွင်ႈမုၼ်းလႅင်းၼႆႉ တိုၵ်ႉပၵ်းၸႂ်ၼိူဝ်လွင်ႈ ၵၢၼ်သၢင်ႈလွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းယူႇၵွၺ်း။ ပေႃးဢဝ်လၵ်းပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းဝႃႈၸိုင် တႃႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းမိူင်း ၼိူင်ႈ တေၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးၼၼ်ႉ ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၵုၼ်ႇသိၼ် လႄႈ လွင်ႈၸွင်းၸေး တေလႆႈတိူဝ်းလိူဝ် လႄႈ ၶႅမ်ႉတွၼ်းမႃးၼႆယဝ်ႉ။ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ တေမီးမႃး မိူဝ်ႈဢၼ်မိူင်းၼၼ်ႉ တိူဝ်းၸႂ်ႉတိုဝ်းႁႅင်းၵၢၼ် လႄႈ တိုၼ်းလၢင်း (ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ၶိူင်ႊၸၢၵ်ႈ၊ ႁူင်းၵေႃႇၵၢႆႇ၊ လႄႈ ငိုၼ်းတွင်း) ဢမ်ႇၼၼ် မိူဝ်ႈဢၼ်ႁႅင်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼမ်မႃးၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တႃႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းတေၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၼၼ်ႉ လႆႈမီးၵၢၼ်လူင်းတိုၼ်းလၢင်းသႂ်ႇၵႂႃႇ ၼႂ်းယူင်ႉသၢင်ႈပိုၼ်ႉထၢၼ်၊ ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ၊ လႄႈ ပၢႆးယူႇလီၸိူဝ်းၼႆႉၵွၼ်ႇ။ ၵၢၼ်လူင်းတိုၼ်းလၢင်းၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉ တေၸွၺ်ႈသၢင်ႈပၼ်လွင်ႈမၢၵ်ႈမီးဝၢၼ်ႈမိူင်း ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢဝ်းလႆႈ။ လုၵ်ႉတီႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊယူင်ႉသၢင်ႈ (structural transformation) ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉသေၵေႃႈ ၸၢင်ႊမီးလွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇလႆႈယူႇ။ ပွင်ႇဝႃႈၼႆႉ လူဝ်ႇလုၵ်ႉတီႈ ပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းမဵဝ်းၼိူင်ႈၶၢႆႉလၢႆႊၸူးမဵဝ်းၼိူင်ႈ၊ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ လွင်ႈလုၵ်ႉတီႈပိူင်ပၢႆးၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ၶၢႆႉလၢႆႊၸူးပိူင်ႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈ လႄႈ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေးၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈ လႄႈ ၵၢၼ်ၸွင်းၸေးၼႆႉသမ်ႉ ႁႅင်းႁဵတ်း ဢွၵ်ႇမၼ်းတိူဝ်းသုင် လႄႈ ၼမ်ႉတွၼ်းမၼ်းၵေႃႈ တိူဝ်းၼမ်။

ၵၢၼ်မုၼ်းလႅင်းၼႆႉ ဢမ်ႇၸၢင်ႊယေႃႈပဵၼ် လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၼႆမဵဝ်းလဵဝ်၊ ၵူၺ်းၼႃႇ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၼႆႉသမ်ႉ ၵႆႉပဵၼ်လွင်ႈတၢင်းဢၼ်လူဝ်ႇပဵၼ်လူဝ်ႇမီး တႃႇသိူဝ်ႇတၢင်းပၼ်လွင်ႈမုၼ်းလႅင်းယူႇ။ တႃႇတေၽဵဝ်ႇမူၺ်ႉပႅတ်ႈလွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ်ၼၼ်ႉ တိုၼ်းလူဝ်ႇမီးလွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇယူႇ၊ ယွၼ်ႉဝႃႈ တီႈၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းဢၼ်ၵွတ်းၽၢၼ်ၼႆႉ ပေႃးဝႃႈဢမ်ႇမီးလွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၼႆၸိုင် တေဢမ်ႇမီးႁႅင်းတိုၼ်း ၵုမ်ႇထူၼ်ႈတႃႇလူင်းတိုၼ်းလၢင်း ၼႂ်းပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ၊ ပၢႆးယူႇလီ၊ ယူင်ႉသၢင်ႈပိုၼ်ႉထၢၼ် လႄႈ ပိုၼ်ႉထၢၼ်လွင်ႈမုၼ်းလႅင်းတၢင်ႇၸိူဝ်ႉတၢင်ႇမဵဝ်းလႆႈၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈလွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ႁူဝ်ၸၢၵ်ႈ လမ်ႇလွင်ႈလူင်လွင်ႈမုၼ်းလႅင်းယဝ်ႉလႄႈ လၢႆလၢႆပီႊပူၼ်ႉမႃးၼႆႉ ပေႃးလၢတ်ႈလွင်ႈမုၼ်းလႅင်းၼႆႉ ၸင်ႇသမ်ႉပေႃး ၵႆႉၵႂႃႇတႅၵ်ႈယင်ႇတူၺ်းတီႈ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းပႅတ်ႈၵွၺ်းယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၼႃႇ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၵွၺ်းတႄႉၵေႃႈ ဢမ်ႇၵုမ်ႇထူၼ်ႈ၊ ယွၼ်ႉဝႃႈ မိူင်းဢၼ်ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၼၼ်ႉၵေႃႈ ယင်းတိုၵ်ႉမီးလွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်း ၵၼ်ဝႆႉယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

လွင်ႈမုၼ်းလႅင်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ မၼ်းၵေႃႈ သမ်ႉပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ် လွင်ႈဝႆႉၵႃႊၶၼ် လႄႈ တၢင်းႁၼ်ထိုင်သူၼ်ႇတူဝ်ဝႆႉယူႇ။လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၼႂ်းၸူဝ်ႊပၢၼ်ၵူၼ်းၵေႃႉၼိူင်ႈၼၼ်ႉ တေဢမ်ႇၸၢင်ႊပဵၼ်လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇတႃႇၸူဝ်ႊပၢၼ်ၵူၼ်းထႅင်ႈၵေႃႉၼိူင်ႈၵေႃႈ ပဵၼ်လႆႈ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ တႃႇတေတႅပ်းတတ်းဝႃႈ ၵၢၼ်မုၼ်းလႅင်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉပွင်ႇသင်ၼႆၼၼ်ႉ မၼ်းသမ်ႉလႆႈပႃး တၢင်းႁၼ်ထိုင်သူၼ်ႇတူဝ်ၵူၼ်းဝႆႉယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တႃႇတေ တႅၵ်ႇယင်ႇတူၺ်းလွင်ႈမုၼ်းလႅင်းၼၼ်ႉ ၽူႈလမ်းတိုၼ်း လႄႈ ၵူၼ်းႁဵတ်းလၵ်းၼမ်းၶဝ် လႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်းတၢင်ႉတႅၵ်ႈ လႄႈ လႆႈတမ်းယိူင်းဢၢၼ်းမၼ်းယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်တႅၵ်ႇယင်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လႆႈဢဝ်ၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်ပဵၼ်တေႉၼၼ်ႉ ႁွမ်းတင်းတၢင်းႁၼ်ထိုင်သူၼ်ႇတူဝ်ၵူၼ်းဝႆႉယူႇ။ တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း - ယေးငိုၼ်းလုမ်ႈၾႃႉ မၵ်း တမ်းဝႃႈ လွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ်ႁၢဝ်ႈႁႅင်းၼႆႉ ပွင်ႇဝႃႈ ပဵၼ်ၵၢၼ်ယူႇသၢင်ႈၵိၼ်သဝ်း ဢၼ်မီးငိုၼ်းၸႂ်ႉတိုဝ်း 1.90 တေႃႇလႃႇ တေႃႇယေႈဝၼ်းၼႆယဝ်ႉ။ လိူဝ်ၼၼ်ႉ ယင်းမၵ်းတမ်းၸႅၵ်ႇၸၵ်းၸိုင်ႈမိူင်းတင်းလၢႆဝႆႉပဵၼ် မိူင်းငိုၼ်းၶဝ်ႈတႅမ်ႇ၊ မိူင်းငိုၼ်းၶဝ်ႈပၢၼ်ၵၢင်၊ ဢမ်ႇၼၼ် မိူင်းပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းထၢၼ်ႈသုင် ၼႆထႅင်ႈ။ သႅၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ဢိင်ၼိူဝ် ငိုၼ်းၶဝ်ႈ လႄႈ လွင်ႈၶၢတ်ႈလၢမ်းသေမဵဝ်းမဵဝ်းသေ မၵ်းတမ်းဝႆႉယူႇ။ မိူဝ်ႈပီႊ 2018 ၼၼ်ႉ ၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ်ငိုၼ်းၶဝ်ႈၵူၼ်းမိူင်းယေႈၵေႃႉ မီး 1165 တေႃႇလႃႇ ဢမ်ႇၼၼ် ဢေႇသေၼၼ်ႉၼၼ်ႉ ထုၵ်ႇမၵ်းမၼ်ႈဝႃႈ ပဵၼ်မိူင်းငိုၼ်းၶဝ်ႈတႅမ်ႇၼႆလႄႈ ၸၢင်ႊၵူႈယိမ်ႊလႆႈငိုၼ်းၵူႈ ၵႃႈတီႈမုၵ်ႉၸုမ်းၵူႊမိူင်းမိူင်း ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၼႃႇ တၢင်ႉတႅၵ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇတဵမ်ထူၼ်ႈ။ ၽိူဝ်ႇယေးငိုၼ်းလုမ်ႈၾႃႉ ယုၵ်ႉသဵၼ်ႈလွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ် လုၵ်ႉတီႈ 1.25 တေႃႇလႃႇ ပဵၼ်မႃး 1.90 တေႃႇလႃႇ တေႃႇယေႈဝၼ်း ၼႂ်းပီႊ 2015 ၼၼ်ႉၼႆ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းဢၼ်သွၼ်ႇ ဝႃႈၽၢၼ်ၼၼ်ႉ ၵိုင်ႉၵၢင်ႉလႅၵ်ႈလၢႆႊၵႂႃႇၵမ်းလဵဝ်။ လွင်ႈၼႆႉ မၼ်းၼႄဝႃႈ လွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ်ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ မၼ်းဢိင်ၼိူဝ်ၵၢၼ်ၽုၺ်ႇတီႈပွင်ႇၵွၺ်းၼႆယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်တႅၵ်ႈၼိူင်းၼႂ်းၵႄႈမိူင်းၼိူင်ႈလႄႈမိူင်းၼိူင်ႈၵေႃႈ ပဵၼ်ဢၼ်ယၢပ်ႇဝႆႉယူႇ၊ ယွၼ်ႉဝႃႈ တၢင်ႉလႅၵ်ႈလၢႆႈငိုၼ်းၼႂ်းၵႄႈမိူင်းၼိူင်ႈတေႃႇမိူင်းၼိူင်ႈၼႆ ၵမ်းၵမ်းလႅၵ်ႈလၢႆႊ ယူႇတႃႇသေႇ။ ၸဝ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၶဝ်ၵႆႉၵႆႉဢုပ်ႇလၢတ်ႈထႅင်ႈၵၼ်ဝႃႈ လူဝ်ႇလႆႈဢဝ် လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းတၢင်ႉႁႅင်းသိုဝ်ႉ (Purchasing Power Parity-PPP) ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉသေ တႅၵ်ႈတူၺ်းလႆႈ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵႃႊၸႂ်ႉၸၢႆႇၵၢၼ် ယူႇသဝ်းလႆႈဝႃႈၼႆ။ ၵူၺ်းၼႃႇလွင်ႈၼႆႉၵေႃႈ တိုၵ်ႉပႃးလွင်ႈယုမ်ႇမၢတ်ႈႁပ်ႉႁၼ်ဢဝ်ယူႇၵွၺ်း။

ယူႇတီႈၸုမ်းယေးငိုၼ်းလုမ်ႈၾႃႉၶဝ် ယုၵ်ႉသဵၼ်ႈတၢင်ႉၵွတ်းၽၢၼ်ၵူႊမိူင်းမိူင်း လုၵ်ႉတီႈ 2.25 တေႃႇလႃႇ သေ ပဵၼ်မႃး 1.90 တေႃႇလႃႇ မိူဝ်ႈပီႊ 2015။ ဢၼ်လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႊၸိူင်ႉၼႆၵေႃႈ ပဵၼ်ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၵႃႊၸႂ်ႉၸၢႆႇၵၢၼ် ယူႇသဝ်းလႅၵ်ႈလၢႆႊမႃးၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ လွင်ႈတႅၵ်ႈယင်ႇတၢင်းၵွတ်းၽၢၼ်ၵေႃႈ လူဝ်ႇလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ႁႂ်ႈၶိုတ်းတၼ်းၸွမ်းၼင်ႇ ၶေႃႈမုၼ်းၶၼ်ၵၢတ်ႇ ဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊမႃးၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ပေႃးၸွမ်းၼင်ႇၽိင်ႈတႅတ်ႈ မၼ်းဝႃႈၸိုင် လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ သဵၼ်ႈတၢင်ႉတၢင်းၵွတ်းၽၢၼ်ၼႆႉ ဢမ်ႇၵိုင်ႇပႄႉတုမ်ႉယွၼ်ႈတေႃႇႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ၸိူဝ်းဢၼ်ဝႃႈ ပဵၼ်ၵူၼ်းၽၢၼ်၊ ယွၼ်ႉဝႃႈ တူဝ်ၼပ်ႉမႂ်ႇဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊမႃးၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႊႁႂ်ႈမႅၼ်ႈငမ်ႇတႃႇ ၶၼ်ၵုၼ်ႇဢၼ်ၶိုၼ်ႈမႃး လႄႈ တၢင်ႉႁႅင်းသိုဝ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယေးငိုၼ်းလုမ်ႈၾႃႉၶဝ်လၢတ်ႈဝႃႈ 1.90 တေႃႇလႃႇ မိူဝ်ႈပီႊ 2011 ၼၼ်ႉ မီးၵႃႊၶၼ်တေႉတေႉ ပဵင်းတင်း 1.25 တေႃႇလႃႇ ၼႂ်းပီႊ 2005 ၼၼ်ႉယူႇၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၺ်း ၼႃႇ ၼႂ်းပိူင်ပဵၼ်တေႉၸိုင် လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊၼင်ႇၼၼ်ၼႆႉ သမ်ႉမီးလွင်ႈပေႃႈယွၼ်ႈယႂ်ႇလူင်ဝႆႉယူႇ။ ဝၢႆးသေမီး လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ သဵၼ်ႈတၢင်ႉတၢင်းၵွတ်းၽၢၼ်မႂ်ႇမႂ်ႇယဝ်ႉၼၼ်ႉ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းဢၼ်ယူႇသဝ်းၼႂ်းငဝ်းလၢႆးၵွတ်း ၽၢၼ်ႁၢဝ်ႈႁႅင်း မိူဝ်ႈပီႊ 2011 ၼၼ်ႉၵေႃႈ လုၵ်ႉတီႈ 1.016 ႁဵင်လၢၼ်ႉၵေႃႉသေ ယွမ်းလူင်းမႃးပဵၼ် 987 လၢၼ်ႉၵေႃႉယူႇယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ႁူဝ်ၵူၼ်းမွၵ်ႈ 25 လၢၼ်ႉၵေႃႉၼၼ်ႉ ၼႂ်းၶမ်ႈလဵဝ်ၶိုၼ်းလဵဝ် လႆႈဢွၵ်ႇပူၼ်ႉၼႂ်းသဵၼ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၵူၼ်းၽၢၼ်ႁၢဝ်ႈႁႅင်းၼႆၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ တူဝ်ယၢင်ႇဢၼ်ၼႆ့မၼ်းၼႄပၼ်ဝႃႈ ဢိင်ၼိူဝ်ၶေႃႈ ၽုၺ်ႇတီႈပွင်ႇ လႄႈ လၢႆးတႅၵ်ႈယင်ႇမၼ်းသေယဝ်ႉ ၶေႃႈမုၼ်းတူဝ် ၼပ်ႉလွင်ႈတၢင်းၵွတ်းၽၢၼ်ၵေႃႈ ၸၢင်ႊလႅၵ်ႈ လၢႆႊၵႃႇလႆႈၼႆယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

လွၵ်းလၢႆးဢၼ်ပိူၼ်ႈၵႆႉဢဝ်တႅၵ်ႈယင်ႇတူၺ်း လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းတႄႉၵေႃႈ ႁွင်ႉဝႃႈ ၵျီႇတီႇၽီႇ (GDP)။ GDP ၼႆ့ ပဵၼ်လွင်ႈတႅၵ်ႈယင်ႇတူၺ်း ၵႃႊၶၼ်ႁုပ်ႈလုမ်းၵုၼ်ႇသိၼ်လႄႈလွင်ႈၸွင်းၸေး ဢၼ်ႁဵတ်း ဢွၵ်ႇတီႈၼႂ်းမိူင်းၼိူင်ႈလုၵ်ႈ။ ထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈသမ်ႉႁွင်ႉဝႃႈ ၵျီႇဢႅၼ်ႇၽီႇ(Gross National Product – GNP)။ GNP ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈတႅၵ်ႈတူၺ်း ၵႃႊၶၼ်ၵုၼ်ႇသိၼ် လႄႈ လွင်ႈၸွင်းၸေး ဢၼ်ၵူၼ်းမိူင်းႁဵတ်း ဢွၵ်ႇ၊ ၼႂ်းၼႆႉ တႅၵ်ႈယင်ႇပႃး ငိုၼ်းၶဝ်ႈဢၼ်ႁဵတ်းႁႃလႆႈတီႈတၢင်ႇဝၢၼ်ႈတၢင်ႇမိူင်း၊ လႄႈ တေလႆႈထွၼ်ဢွၵ်ႇပႅတ်ႈ ငိုၼ်းၶဝ်ႈ ဢၼ်ဢွၵ်ႇယၢၼ်မိူင်းၵႂႃႇ။ သင်ဝႃႈ ငိုၼ်းလႆဢွၵ်ႇမိူင်းၼၼ်ႉ ၼမ်လိူဝ်သေငိုၼ်းၶဝ်ႈမိူင်းၼႆၸိုင် ပွင်ႇဝႃႈၵျီႇဢႅၼ်ႇၽီႇ တေတႅမ်ႇလိူဝ်သေၵျီႇတီႇၽီႇ။ ထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈသမ်ႉႁွင်ႉဝႃႈ ၵျီႇဢႅၼ်ႇဢၢႆႇ (Gross National Income- GNI)။ ၵျီႇဢႅၼ်ႇဢၢႆႇသမ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈတႅၵ်ႈယင်ႇတူၺ်းဝႃႈ ငိုၼ်းၶဝ်ႈဢၼ်ၵူၼ်းယူႇသၢင်ႈ ၵိၼ်သဝ်းၼႂ်းမိူင်းလုၵ်ႈၼၼ်ႉလႆႈ၊ ၼႂ်းၼႆႉ ႁူမ်ႈပႃးၸဵမ်ငိုၼ်းၶဝ်ႈ ဢၼ်လုၵ်ႈတီႈလွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ၼႂ်းမိူင်း လႄႈ ဢိၵ်ႇတင်းလွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ၼွၵ်ႈမိူင်း။

ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၼမ်သေပိူၼ်ႈ တႃႇတႅၵ်ႈလွင်ႈမုၼ်းလႅင်းပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းတႄႉၵေႃႈ ပဵၼ်ၵျီႇတီႇၽီႇ၊ ယွၼ်ႉဝႃႈ ၵျီႇတီႇၽီႇၼႆႉ ပဵၼ်ပိူင်ဢၼ်ၼပ်ႉသွၼ်ႇငၢႆႈ၊ တႅၵ်ႈယင်ႇငၢႆႈ၊ လႄႈ ၸၢင်ႊဢဝ်ၼိူင်းငၢႆႈ ၼႂ်းၵႄႈမိူင်းတေႃႇမိူင်း။ တႃႇႁူႉထိုင်ငဝ်းလၢႆး တၢင်းၽတ်ႉၽဵင်ႇလွင်ႈၸၼ်ႉတၢၼ်းၵၢၼ်ယူႇသဝ်းၵူၼ်းၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၶဝ် ၸႂ်ႉတိုဝ်းၵျီႇတီႇၽီႇတေႃႇႁူဝ်ၵူၼ်း(ယေႈၵေႃႉ)၊ ၵျီႇတီႇၽီႇတေႃႇႁူဝ်ၵူၼ်းယေႈၵေႃႉသမ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈဢဝ်ႁူဝ်ၼပ်ႉ ၵူၼ်းမိူင်းၸႅၵ်ႇၶိုၼ်းၵျီႇတီႇၽီႇတင်းလူမ်ႈ။ လွင်ႈၼႆႉ မၼ်းပိူင်းၼႄပၼ်လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၼႂ်းၵႄႈတၢင်းၼမ်ႁူဝ် ၼပ်ႉၵူၼ်း လႄႈ ၼႄပၼ်ၽတ်ႉၽဵင်ႇ လွင်ႈငိုၼ်းၶဝ် ဢမ်ႇၼၼ် ႁႅင်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇၵူၼ်းယေႈၵေႃႉ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ပေႃးဢဝ်တၢင်ႉလႅၵ်ႈၵူးငိုၼ်းၸွမ်းပိူင်တၢင်းၵၢၼ်သေ ၼိူင်းၼႂ်းၵႄႈမိူင်းတေႃႇမိူင်းသမ်ႉ ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်လွင်ႈ ၽိတ်းပိူင်ႈလႆႈ၊ ယွၼ်ႉဝႃႈ မိူင်းၼိူင်ႈလႄႈမိူင်းၼိူင်ႈၼႆႉ ၶၼ်လႅၵ်ႈငိုၼ်းၶဝ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။ တႃႇတေၵေႈလွင်ႈၶွင်ႈ ၶမ်ၼႆႉၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၶဝ် ၸႂ်ႉတိုဝ်းလွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းတၢင်ႉႁႅင်းသိုဝ်ႉ(Purchasing Power Parity- PPP) ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽီႇၽီႇၽီႇၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ် Gustav Gassel တႄႇၸႂ်ႉတိုဝ်းမႃး မိူဝ်ႈပီႊ 1918။ ၽီႇၽီႇၽီႇ ၼိူင်းၼႄပၼ်ၶၼ်ၵုၼ်ႇ လႄႈ ၶၼ်လွင်ႈၸွင်းၸေးမဵဝ်းလဵဝ်ႇၵၼ် ၼႂ်းၵႄးၸိုင်ႈမိူင်းတင်းလၢႆ။ မၼ်းၼႄပၼ်ဝႃႈ ၵူၼ်းယေႈၵေႃႉ ၸၢင်ႊသိုဝ်ႈဢီႈသင်လႆႈတေႉတေႉ လူၺ်ႈတင်းငိုၼ်းၶဝ် တီႈၼႂ်းမိူင်းၶဝ်။ လွင်ႈၼႆႉ မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈၸဝ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၶဝ် ၸၢင်ႊၼိူင်းတူၺ်း လွင်ႈမၢၵ်ႈမီး၊ လွင်ႈငိုၼ်းၶဝ်ႈ၊ လႄႈ လွင်ႈၸၼ်ႉ တၢၼ်းသဝ်းၵူၼ်း ၼႂ်းၵႄႈလၢႆလၢႆၸိုင်ႈမိူင်း ႁႂ်ႈမီးလွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းလႆႈ။

တၢင်ႉတႅၵ်ႈ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ၵျီႇတီႇၽီႇ၊ ၵျီႇဢႅၼ်ႇၽီႇ၊ လႄႈ ၵျီႇဢႅၼ်ႇဢၢႆႇၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်းယူႇ၊ ၵူၺ်းၼႃႇ မၼ်းဢမ်ႇၼႄပၼ်ႁႂ်ႈႁၼ်ၶႅပ်းႁၢင်ႊလူင်တင်းလူမ်ႈ လွင်ႈမုၼ်းလႅင်းလႆႈ။ တၢင်ႉတႅၵ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ ပိူင်လူင်မၼ်း ပၵ်းၸႂ်ၼိူဝ် လွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း လႄႈ ႁႅင်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင် ၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်းၼႆယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇၸႂ်ႈတၢင်ႉတႅၵ်ႈယင်ႇတူၺ်း ထၢၼ်ႈလီၸၢတ်ႈပၢၼ်ၵူၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈသုၵ်းသိူဝ်းၵူၼ်း။ လွင်ႈတၢင်းလမ်ႇ လွင်ႈၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ၊ ပၢႆးယူႇလီ လႄႈ ၸူဝ်ႊသၢၵ်ႈတၢၼ်းၵူၼ်းၵေႃႈ ဢမ်ႇပႆႇၼပ်ႉသွၼ်ႇပႃး။ တူဝ်ယၢင်ႇ မၼ်း မၢင်ႊမိူင်းၼႆႉ မီးၽတ်ႉၽဵင်ႇငိုၼ်းၶဝ် ငၢႆးငၢႆးၵၼ်ယူႇ၊ ၵူၺ်းၼႃႇ ငဝ်းလၢႆးလွင်ႈယူႇသၢင်ႈၵိၼ်သဝ်းၶဝ်သမ်ႉ ၸၢင်ႊပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်လႆႈတေႉတေႉ။ မိူင်းပင်းၵလႃးတိတ်ႉသျ်၊ မိူင်းလႄးသူဝ်ႇတူဝ်ႇ၊ လႄႈ မိူင်းၶႅမ်းမႂ်းရုၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ တၢင်ႉငိုၼ်းၶဝ်ႈၶဝ် လႅပ်ႈတေပဵင်းပဵင်းၵၼ်ယူႇ၊ ၵူၺ်းၼႃႇ ၵူၼ်းၼႂ်းမိူင်းပင်းၵလႃးတိတ်ႉသျ်သမ်ႉ တိူဝ်းမီးၸူဝ်ႊ ၶူပ်ႇယၢဝ်းႁိုင်လိူဝ်ဝႆႉယူႇ။ ၽတ်ႉၽဵင်ႇၸူဝ်ႊၶူပ်ႇၵူၼ်းမိူင်းပင်းၵလႃးတိတ်ႉသျ်သမ်ႉ 72 ပီႊ၊ မိူင်းလႄးသူဝ်ႇတူဝ်ႇ သမ်ႉ 50 ပီႊ၊ လႄႈ မိူင်းၶႅမ်းမႂ်းရုၼ်းသမ်ႉ 56 ပီႊ။ လွင်ႈၼႆႉ မၼ်းၼႄပၼ် ငိုၼ်းၶဝ်ႈ မိူင်းလုၵ်ႈၼၼ်ႉၵွၺ်း၊ ဢမ်ႇ တႅပ်းတတ်းမၵ်းပၼ်ဝႃႈ ၵူၼ်းမိူင်းၼၼ်ႉ ယူႇလီမီးသုၵ်းၸိူင်ႉႁိုဝ်။ လွင်ႈမုၼ်းလႅင်းၼႆႉ လူဝ်ႇလႆႈၼပ်ႉသွၼ်ႇပႃး ပၢႆးယူႇလီ၊ ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ၊ လႄႈ တၢင်ႇၸိူဝ်ႉတၢင်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလွင်ႈ လွင်ႈသုၵ်းသိူဝ်းၵူၼ်းယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

လွင်ႈၶွင်ႈၶမ်ထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ ၵျီႇတီႇၽီႇတေႃႇႁူဝ်ၵူၼ်းၼႆႉၸမ်း မၼ်းၼႄပၼ် ၽတ်ႉၽဵင်ႇ ငိုၼ်းၶဝ်ႈၵွၺ်း၊ မၼ်းဢမ်ႇၼႄပၼ်ဝႃႈ ငိုၼ်းၶဝ်ႈၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁိုဝ်ၽႄပၼ်ၼႂ်းၵႄႈၵူၼ်းတင်းလၢႆၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူင်းသွင်မိူင်း ၸၢင်ႊမီးၵျီႇတီႇၽီႇတေႃႇႁူဝ်ၵူၼ်းမိူၼ်ၵၼ်လႆႈ၊ ၵူၺ်းၼႃႇ တၢင်ႉလွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ် တႄႉၵေႃႈ ၸၢင်ႊပိူင်ႈၵၼ်လႆႈယူႇ။ လွင်ႈၽတ်ႉၽဵင်ႇၼႆႉ မၼ်းၸၢင်ႊသိူင်ႇလပ်ႉပႅတ်ႈ လွင်ႈႁၢင်ႇၵၼ် ၼႂ်းၵႄႈၵူၼ်း ၽၢၼ်လႄႈၵူၼ်းမီးယူႇ။ တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း - မိူင်းဢမႄႇရီႇၵၢၼ်ႇ လႄႈ မိူင်းတဵၼ်းမၢၵ်ႉၼႆႉ ၸၼ်ႉၵျီႇတီႇၽီႇတေႃႇ ႁူဝ်ၵူၼ်းၶဝ် ငၢႆးၵၼ်ယူႇ။ ၵူၺ်းၼႃႇ - ၼႂ်းမိူင်းဢမႄႇရီႇၵၢၼ်ႇသမ်ႉ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းမၢၵ်ႈမီး ဢၼ်မီး 1 % ၼၼ်ႉ တိူဝ်းလႆႈႁပ်ႉငိုၼ်းၶဝ်ႈၸိုင်ႈမိူင်း တႃႇ 20% ဝႆႉ၊ ငိုၼ်းၶဝ်ႈ 20% ပဵင်းတင်း ငိုၼ်းၶဝ်ႈၵူၼ်းထၢၼ်ႈငဝ်ႈဢၼ်မီး 50% ၼၼ်ႉဝႆႉ။ ၵူၺ်းၼႃႇ တီႈမိူင်းတဵၼ်းမၢၵ်ႉသမ်ႉ ၵူၼ်းမၢၵ်ႈမီးၶဝ် ဢၼ်မီးႁူဝ်ၵူၼ်း 1% ၼၼ်ႉ လႆႈႁပ်ႉငိုၼ်း ၶဝ်ႈၸိုင်ႈမိူင်းဢေႇသေႇ 7% ဝႆႉ။ လွင်ႈၼႆႉ မၼ်းၼႄပၼ်ဝႃႈ ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်မီးၽတ်ႉၽဵင်ႇငိုၼ်းၶဝ်ႈၶဝ်မိူၼ် ၵၼ်သေတႃႉၵေႃႈ ၸၢင်ႊမီးၸၼ်ႉငိုၼ်းၶဝ်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ် လႄႈ ၸၢင်ႊမီးလွင်ႈသဵင်ႇတႃႉလွင်ႈမုၼ်းလႅင်းဢၼ် ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်လႆႈၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

တီႈၸုတ်ႈယွမ်း လွင်ႈတႅၵ်ႇယင်ႇ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ၵျီႇတီႇၽီႇၼႆႉ ထႅင်ႈလွင်ႈၼိူင်ႈတႄႉၵေႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ဝႃႈ ၵျီႇတီႇၽီႇၼႆႉ ဢမ်ႇပႃးဝႆႉလွင်ႈတူင်ႉၼိုင်လမ်ႇလွင်ႈလၢႆလၢႆမဵဝ်း လႄႈ လွင်ႈၸွင်းၸေးလမ်ႇလွင်ႈလၢႆလၢႆမဵဝ်း ဢၼ်ဢမ်ႇမီးလွင်ႈသိုဝ်ႉလႄႈလွင်ႈၶၢႆၼႂ်းလွၵ်းၵၢတ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။ တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း - ၵၢၼ်ငၢၼ်းဢၼ်ႁဵတ်း ၸွမ်းႁိူၼ်းၸွမ်းယေး ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ၵၢၼ်လုမ်းလႃးၵူၼ်းၼႂ်းမုင်ႉႁေႃႁိူၼ်း၊ ၵၢၼ်သွၼ်လုၵ်ႈလၢင်း၊ ၵၢၼ်ႁုင်မိုဝ်ႉ၊ ၵၢၼ်လုမ်းလႃးပၢႆးယူႇလီ၊ ၵၢၼ်တေႃႉသူင်ႇၵူၼ်းၼႂ်းမုင်ႉႁေႃႁိူၼ်း၊ လႄႈ ၵၢၼ်လုမ်းလႃးလုၵ်ႈလၢင်းၼႆႉ ဢမ်ႇၵႆႉ သွၼ်ႇပႃးၼႂ်းၵၢၼ်ၼပ်ႉၵျီႇတီႇၽီႇ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈလွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉ ၵူၼ်းႁဵတ်းသၢင်ႈမၼ်း ပဵၼ်ၼၢင်း ယိင်း၊ ၵျီႇတီႇၽီႇသမ်ႉ ဢမ်ႇၼပ်ႉသွၼ်ႇလွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈၼၢင်းယိင်း တီႈၼႂ်းပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း လႄႈ ဢမ်ႇသွၼ်ႇ ဝႃႈ ႁႅင်းႁဵတ်းသၢင်ႈၼၢင်းယိင်းၼၼ်ႉ ၶိုတ်းၸၼ်ႉလွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်း ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း။

လွင်ႈၶွင်ႈၶမ်ၵျီႇတီႇၽီႇထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈၸမ်း မၼ်းၸၢင်ႊတိူဝ်းလိူဝ်ႁႅင်းမႃး ၽွင်းမိူဝ်ႈလွင်ႈတူင်ႉၼိုင် ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉတေႃႇ လွင်ႈမုၼ်းလႅင်း လႄႈ လွင်ႈသုၵ်းသိူဝ်းၵူၼ်းမိူင်းၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။ တူဝ်ယၢင်ႇ- သင်ၸိူဝ်ႉလွင်ႈၽိတ်းမူးၶုၼ် လႄႈ လွင်ႈႁၢဝ်ႈႁႅင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ တိူဝ်းၼမ်မႃးၸိုင် ၵူၼ်းမိူင်းတေလႆႈတိူဝ်း ၸႂ်ႉၸၢႆႇငိုၼ်းၼိူဝ်လွင်ႈလၢႆးယူႇလီ၊ လွင်ႈႁူမ်ႇလူမ်ႈ၊ လႄႈ လွင်ႈတဵၵ်းဢီးႁႂ်ႈၸွမ်းၽိင်ႈမိူင်းၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ လွင်ႈၸႂ်ႉၸၢႆႇလိူဝ်မႃးၼႆႉ သမ်ႉဝႃႈ တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းလူႉလႅဝ်ၵႂႃႇသေတႃႉၵေႃႈ ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈၵျီႇတီႇၽီႇသုင်မႃး။ ၼင်ႇၼၼ် လွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ႁဵတ်းသၢင်ႈ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ လွင်ႈၶုတ်းဢဝ်ၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်း ဢၼ်ဢမ်ႇမုၼ်းမႂ်ႇလႆႈ (ၼမ်ႉမၼ်းမဵၼ်၊ ထၢၼ်ႁိၼ်၊ လႄႈ ၼမ်ႉတႂ်ႈလိၼ်)၊ လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းယိူဝ်ႇၾႆးၶူဝ်းထၢင်ႇ၊ လွင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈသိုင်ႇဝႅတ်ႉ လွမ်ႉဝူၺ်ႇႁင်ႇၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈႁႅင်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း လႄႈ ၵျီႇတီႇၽီႇၼႂ်းၶၢဝ်းပွတ်း သုင်ၶိုၼ်ႈ မႃးယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၼႃႇ - ၵျီႇတီႇၽီႇၼႆႉ ဢမ်ႇၼပ်ႉသွၼ်ႇပၼ်လႆႈ တိုၼ်းလၢင်းၶၢဝ်းယၢဝ်း ဢၼ်တေလႆႈ ၸႂ်ႉၸၢႆႇၵႂႃႇတႃႇလွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ၸိူဝ်းၼႆႉလႆႈ။ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ လွင်ႈၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်းၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်လူႉလႅဝ်၊ လွင်ႈလူႉလႅဝ်သိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ၊ လွင်ႈသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉဝူၺ်ႇႁင်ႈ၊ လႄႈ လွင်ႈၾိင်ႈၾႃႉလႅၵ်ႈလၢႆႊ ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ၽွင်းသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉတိုၼ်းပဵၼ် လႄႈ လွင်ႈမုၼ်းလႅင်းဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႃႈၸိုင်ႈမိူင်း ထုၵ်ႇတၢင်းယႃႉလူႉလႅဝ်ဝႆႉယူႇၼၼ်ႉ ၵျီႇတီႇၽီႇၼႆႉ လႅပ်ႈယင်းတေၼႄလႆႈ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းယူႇ။

ၽွင်းၸူဝ်ႊသိပ်းပီႊ 1970 ၊ ၶၢဝ်းတၢင်း 25 ပီႊ လွင်ႈၶတ်းသၢင်ႈၵၢၼ်မုၼ်းလႅင်း ဝၢႆးသိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉပွၵ်ႈ သွင်ၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈႁၼ်ၽွၼ်းလႆႈဢၼ်လေႃးလႄးမၼ်းမႃးဝႆႉယူႇ။ မၢင်ႊၸိုင်ႈမိူင်း ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ မိူင်းဢေးသီး ယႂ်းပွတ်းဢွၵ်ႇတႄႉၵေႃႈ မီးလွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း လႄႈ လွင်ႈမုၼ်းလႅင်းမႃးၶၼ်ၶၼ်ၽႂ်းၽႂ်း။ လွင်ႈဢွင်ႇ မၢင်ႇလူင်ၶဝ်ၼၼ်ႉ ထိုင်တီႈပေႃးလႆႈႁိၵ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ “လွင်ႈလီဢၢမ်းဢေႃးလူင်ဢေးသီးယၼ်းပွတ်းဢွၵ်ႇ” (East Asian Miracle) ၼႆလူးၵွၼ်ႇ။ ၵူၺ်းၼႃႇ လၢႆၸိုင်ႈလၢႆမိူင်း ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ တီႈဢမႄးရီးၵႂ်းလႅတ်ႇတိၼ်ႇ လႄႈ တီႈ ဢၾ်ႈၾရီးၵႂ်းၸိူဝ်းၼႆႉတႄႉၵေႃႈ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇလူတ်းယွမ်းပၼ်လႆႈလွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ် ဢမ်ႇၼၼ် ဢမ်ႇယုၵ်ႉမုၼ်းပၼ်လႆႈၸူဝ်ႊပၢၼ်ၵူၼ်းမႃးၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၸဝ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၵမ်ႈၽွင်ႈ ယုမ်ႇႁပ်ႉဝႃႈ ၽွၼ်းလီလွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင်ၼၼ်ႉ တေ “လႆလူင်းၸူး” ၵူႊၵေႃႉယူႇၼႆ။ မၢင်ႊၸိူဝ်းသမ်ႉလၢတ်ႈဝႃႈ တႃႇတေ ယုၵ်ႉမုၼ်းလွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၼၼ်ႉ လူဝ်ႇမီးၸၼ်ႉလွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်သေမဵဝ်းမဵဝ်းယူႇ၊ တီႈဢေႇ သုတ်းမၼ်း လူဝ်ႇမီးယူႇတႃႇၸူဝ်ႊၼိူင်ႈ ယၢမ်းၼိူင်ႈ- ဝႃႈၼႆ။ ထိုင်မႃးၽွင်းၸူဝ်ႊသိပ်းပီႊ 1970 ၼၼ်ႉ ၵူၼ်းတင်းၼမ်တႄႇႁူႉပွင်ႇမႃးဝႃႈ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းမဵဝ်းလဵဝ်ၵွၺ်းၼႆႉ ဢမ်ႇႁပ်ႉပဝ်ႈပၼ် လွင်ႈၸူဝ်ႊပၢၼ် လီလိူဝ် ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈသုၵ်းသိူဝ်းလႆႈၼႆမႃယူႇ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇၾၢႆႇၵၢၼ်မုၼ်းလႅင်းၶဝ် ၸင်ႇ တႄႇႁပ်ႉၸႂ်ႉတိုဝ်းလွၵ်းလၢႆးဢၼ်တိူဝ်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင်၊ လွၵ်းလၢႆးဢၼ်ၼပ်ႉသွၼ်ႇပႃး လၢႆလၢႆလွင်ႈလၢႆလၢႆတၢင်း ၸိူဝ်ႉ ၼင်ႇ လွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ်၊ လွင်ႈပၢႆးယူႇလီ၊ လွင်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ၊ လႄႈ လွင်ႈထၢၼ်ႈလီၸၢတ်ႈပၢၼ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉမႃး၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလႄႈဝႃႈ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၵွၺ်း ၼႆယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၽၢႆႇပုၼ်ႉလွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင်

လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင်ၾၢႆႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလႄႈဝႃႈ ၵူႊၵေႃႉတေလႆႈၸၢမ်ႇၽွၼ်းလီၸွမ်း။ ပေႃးဝႃႈ ငိုၼ်းၶဝ်ႈ လႄႈ လွင်ႈမၢၵ်ႈမီးလီပဵၼ် ဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်မႃးၼႆၸိုင် လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၵေႃႈ ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီးယဝ်ႉၼၼ်ႉ တိူဝ်းမၢၵ်ႈမီးသေ - ၵူၼ်းဢၼ်ၽၢၼ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ သိုပ်ႇၵွတ်းၽၢၼ် ၵႂႃႇထႅင်ႈယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽိူဝ်ႇထိုင်ၸူဝ်ႊသိပ်းပီႊ 1970 မႃးၼၼ်ႉ မၼ်းတိူဝ်းၸႅင်ႈလႅင်းမႃးဝႃႈ သမ်ႉဝႃႈ လၢႆလၢႆ မိူင်း မီးလွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၾၢႆႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းသေတႃႉၵေႃႈ မိူင်းဢၼ်ၵွတ်းၽၢၼ်ထီႈသုတ်းၼၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉႁုၼ်ႈ မုၼ်းထိူင်းဝႆႉယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တေႃႈၼင်ႈ တီႈၼႂ်းမိူင်းဢၼ်တိုၵ်ႉႁုၼ်ႈမုၼ်းဝႆႉၼၼ်ႉၵေႃႈ တိုၵ်ႉမီးၵူၼ်းၽၢၼ် တင်းၼမ်တင်းလၢႆ ဢမ်ႇလႆႈၸၢမ်ႇၽွၼ်းလီၵုမ်ႈထူၼ်ႈ တႃႇဝႄႈဢွၵ်ႇလႆႈၼႂ်းလွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ်ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၸဝ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ Dudley Seer ၵေႃႈႁပ်ႉႁၼ်ဝႃႈ ပေႃးတေဢဝ်ၵျီႇဢႅၼ်ႇၽီႇသေ တႅၵ်ႈ ယင်ႇတူၺ်းလွင်ႈမုၼ်းလႅင်းၼၼ်ႉတႄႉၵေႃႈ ယင်းဢမ်ႇၵုမ်ႇထူၼ်ႈ။ မၼ်းလၢတ်ႈဝႃႈ လွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ်၊ လွင်ႈႁၢမ်းၵၢၼ်၊ ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၸိူဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇလူတ်းယွမ်းလူင်းမႃးသေတႃႉၵေႃႈ ၵျီႇဢႅၼ်ႇၽီႇၼႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉၸၢင်ႊၶိုၼ်ႈသုင်မႃးလႆႈယူႇၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ မၼ်းၸင်ႇတုၵ်းယွၼ်းႁႂ်ႈ “ပူတ်းပႅတ်ႈၵျီႇဢႅၼ်ႇၽီႇ” ဢွၵ်ႇၼႂ်းတၢင်ႉတႅၵ်ႈၵၢၼ်မုၼ်းလႅင်းၼႆယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ Seers လၢတ်ႈဝႃႈ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၼႆႉ လမ်ႇလွင်ႈယူႇ၊ ယွၼ်ႉဝႃႈ မၼ်းတေၸွၺ်ႈယုၵ်ႉပၼ်ငိုၼ်းၶဝ်ႈၵူၼ်းမိူင်း။ ၵူၺ်းၼႃႇ မၼ်းသမ်ႉယုမ်ႇ ႁပ်ႉပႃးဝႃႈ လွင်ႈမုၼ်းလႅင်းၸႅတ်ႈၸၢင်ႇၼႆႉ လူဝ်ႇလႆႈလူတ်းယွမ်းလွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ်၊ လူတ်းယွမ်းလွင်ႈႁၢမ်းၵၢၼ် ႁၢမ်းငၢၼ်း၊ လႄႈ လူတ်းယွမ်းပႅတ်ႈ လွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉၼႆယဝ်ႉ။

ၸဝ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ Hollis Chenery၊ Richard Jolly လႄႈ Montek Ahluwalia ၶဝ် ၸိူဝ်းၼႆႉ ယုမ်ႇႁပ်ႉဝႃႈ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း လႄႈ လွင်ႈလူတ်းယွမ်းတၢင်းၵွတ်းၽၢၼ်ၼႆႉ ၵိုင်ႇလီၾႃႁွမ်း ၸွမ်းၵၼ်ၼႆယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းၶဝ်လၢတ်ႈဝႃႈ ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၶဝ်ၼႆႉ ဢမ်ႇတပ်ႈလူဝ်ႇလႆႈလိူၵ်ႈ ၼႂ်းၵႄႈ လွင်ႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း လႄႈ လွင်ႈလူတ်းယွမ်းတၢင်းၵွတ်းၽၢၼ်တင်းလွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်း။ ယိူင်းဢၢၼ်းသွင်ယိူင်ႈၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊႁဵတ်းလႆႈမိူဝ်ႈလဵဝ်ၵၼ်ယူႇၼႆယဝ်ႉ။ ပေႃးၸွမ်းၼင်ႇ တၢင်းဝူၼ်ႉဢၼ်ဝႃႈ “လွင်ႈဢဝ်တၢင်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ မႄးၸႅၵ်ႇၽႄပၼ်”(redistribution with growth)ၼၼ်ႉဝႃႈၼႆၸိုင် -

• ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း ၵိုင်ႇလႆႈသိုပ်ႇၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ။
• ငိုၼ်းၶဝ်ႈ လႄႈ ၵၢၼ်လူင်းတိုၼ်းလၢင်း ၵိုင်ႇလီၸႅၵ်ႇၽႄႁႂ်ႈမီးလွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်း။
• ၵူၼ်းမၢၵ်ႈမီးၶဝ် ၵိုင်ႇလီတိူဝ်းသႂ်ႇၶွၼ်ႇ။
• ငိုၼ်းၶွၼ်ႇဢၼ်လႆႈမႃးၼၼ်ႉ ၵိုင်ႇဢဝ်ၵမ်ႉထႅမ်ပၼ် ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ၊ ပၢႆးယူႇလီ၊ လႄႈ ယူင်ႉသၢင်ႈ ပိုၼ်ႉထၢၼ်။
• ၵၢၼ်ၸွင်းၸေးၸိူဝ်းၼႆႉ တေၸွၺ်ႈႁႂ်ႈၵူၼ်းၵွတ်းၽၢၼ်ၶဝ် တိူဝ်းမီးႁႅင်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇသုင် လႄႈ တိူဝ်းမီးတၢၼ်းသဝ်းဢၼ်ၶိုၼ်ႈသင်ႉယူႇၼႆယဝ်ႉ

လိူဝ်ၼႆႉဢမ်ႇၵႃး ၸိူဝ်းၶဝ်ယင်းၸီႉၸႅင်ႈၼေဝႃႈ ၵျီႇတီႇၽီႇ လႄႈ ၵျီႇဢႅၼ်ႇၽီႇၼႆႉ ဢမ်ႇၵုမ်ႇထူၼ်ႈ တႃႇဢဝ်တႅၵ်ႈယင်ႇလႆႈလွင်ႈမုၼ်းလႅင်း။ တႃႇတေတိူဝ်းယုၵ်ႉမုၼ်းပၼ် ၵူၼ်းၽၢၼ်ၶဝ်ၼၼ်ႉ Chenery လႄႈ ဢူၺ်းၵေႃႉႁူမ်ႈၵၢၼ်မၼ်း ပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်မႃးဝႃႈ မိူဝ်ႈတႅၵ်ႈယင်ႇလွင်ႈမုၼ်းလႅင်းၼၼ်ႉ လူဝ်ႇလႆႈ တိူဝ်းပၼ်လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈတေႃႇ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ ငိုၼ်းၶဝ်ႈၵူၼ်းဢၼ်ၽၢၼ်သုတ်း 40% ၼၼ်ႉယူႇၼႆယဝ်ႉ။

မုၵ်ႉၸုမ်းႁႅင်းၵၢၼ်ၵူႊမိူင်းမိူင်း(International Labour Organiation – ILO) ၶဝ်လၢတ်ႈဝႃႈ လွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ်ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်လွင်ႈၶွင်ႈၶမ်ၸၼ်ႉလုမ်ႈၾႃႉ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ လွတ်ႈၵွတ်းၽၢၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၽေးလွၵ်ႇငိူတ်ႈ လူင်တေႃႇ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇႁိူဝ်ႈႁိူင်း ၵူႊတီႈၵူႊလႅၼ်ႊ။ မိူဝ်ႈပီႊ 1976 ၼၼ်ႉ မုၵ်ႉၸုမ်း ILO ၶဝ် တမ်းမႃး လၢႆး ပိုၼ်ႉထၢၼ်တၢင်းလူဝ်ႇ(Basic Needs Approach)ၼႆသေ၊ ပၵ်းၸႂ်လၢတ်ႈဝႃႈ မၼ်းပဵၼ်ယိူင်းဢၢၼ်းလူင် လွင်ႈမုၼ်းလႅင်း ဢၼ်လူဝ်ႇလႆႈႁဵတ်းသၢင်ႈ တႃႇမႅၼ်ႈၸွမ်းၼင်ႇတၢင်းလူဝ်ႇၵူၼ်းမိူင်းတင်းလၢႆ ႁႂ်ႈၶၼ်ၶၼ်ၽႂ်းၽႂ်းၼႆယူႇ။ မုၵ်ႉၸုမ်းၼႆႉ ယုမ်ႇႁပ်ႉဝႃႈ လွင်ႈမီးတိုဝ်ႉတၢင်းၵၢၼ်ငၢၼ်းၼၼ်ႉ လမ်ႇလွင်ႈတႃႇတေလူတ်းယွမ်းပႅတ်ႈ လွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ် လႄႈ လမ်ႇလွင်ႈပုၼ်ႈတႃႇၸွၺ်ႈႁႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်းတင်းလၢႆ လႆႈႁပ်ႉပိုၼ်ႉထၢၼ်တၢင်းလူဝ်ႇၶဝ်ယူႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸွမ်းၼင်ႇ ILO ၶဝ်ဝႃႈၸိုင် တၢင်းလူဝ်ႇပိုၼ်ႉထၢၼ်ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပႃးၸဵမ် တၢင်းၵိၼ်၊ ၼမ်ႉသႅၼ်ႈ သႂ်၊ တီႈယူႇတၼ်းသဝ်း၊ ၶူဝ်းၼုင်ႈတၢင်းမႆႊ၊ ပၢႆးယူႇလီ၊ ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ၊ လႄႈ လွင်ႈတေႃႉသူင်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈတၢင်းလူဝ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉသမ်ႉ ပဵၼ်တၢင်းလူဝ်ႇတႃႇႁႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်း မီးပၢႆးယူႇလီ လႄႈ မီးၸူဝ်ႊပၢၼ်ၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇမႂ်ႇသုင်ၼၼ်ႉယူႇ။ ဝၢႆးလင်မႃး လၢႆးပိူင်ပိုၼ်ႉထၢၼ်တင်းလူဝ်ႇၼႆႉသမ်ႉ ဢမ်ႇၵွမ်ႉဝႃႈ လူဝ်ႇမီးၵုၼ်ႇသိၼ် လႄႈ လွင်ႈၸွင်းၸေးလၢႆလၢႆၵွၺ်း။ မၼ်းပၵ်းၸႂ်ပႃး ၽွၼ်းလႆႈၵၼ်ႊၵူၼ်း ဢၼ်တိူဝ်းယႂ်ႇၵႂၢင်ႈ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ တႃႇယုၵ်ႉမုၼ်းထၢတ်ႈလဵင်ႉၸႂ်၊ တႃႇယုၵ်ႉမုၼ်းပၢႆးယူႇလီ၊ တႃႇယုၵ်ႉမုၼ်ႈၸၼ်ႉလွင်ႈမေႃလိၵ်ႈ၊ လႄႈ တႃႇယုၵ်ႉမုၼ်းပၼ် ၸူဝ်ႊသၢၵ်ႈတၢၼ်းၵူၼ်းၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လၢႆးပိူင်ဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းၸီႉပိူင်းၼႄပၼ်ဝႃႈ လွင်ႈမုၼ်းလႅင်းၸႅတ်ႈ ၸၢင်ႇၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလႄႈဝႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၵွၺ်း၊ မၼ်းႁူမ်ႈပႃး လွင်ႈႁပ်ႉပဝ်ႈပၼ် ပိုၼ်ႉထၢၼ် တၢင်းလူဝ်ႇၵူၼ်းမိူင်း ႁႂ်ႈတဵမ်ထူၼ်ႈ လႄႈ ဢိၵ်ႇပႃးတင်းထၢၼ်ႈလီၸူဝ်ႊပၢၼ်တင်းလူမ်ႈၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။

Amartya Sen၊ Paul Streeten၊ Mahbub ul Haq လႄႈ ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၾၢႆႇလွင်ႈမုၼ်းလႅင်းတၢင်ႇၸဝ်ႈတၢင်ႇတူၼ် ၶဝ်ၵေႃႈလၢတ်ႈဝႃႈ လွင်ႈမုၼ်းလႅင်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်တႃႇပၼ်တိုဝ်ႉတၢင်းၵူၼ်းမိူင်း ႁႂ်ႈမီးၸူဝ်ႊပၢၼ်ဢၼ်လီလိူဝ် လႄႈ ၸူဝ်ႊပၢၼ်ဢၼ်တဵမ်ထူၼ်ႈၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းၶဝ်ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ လွင်ႈတႅၵ်ႈယင်ႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းလၢႆးပိူင်ၵဝ်ႇ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ လွင်ႈတႅၵ်ႈ ယင်ႇတီႈ ၶၼ်ၵၢတ်ႇ၊ တီႈၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင်၊ လႄႈ တီႈငိုၼ်းၶဝ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉ မၼ်းၵႅပ်ႈႁႅင်း လႄႈ မၼ်းဢမ်ႇၵေႈလိတ်ႈ ပၼ်လႆႈ တၢင်းလူဝ်ႇတေႉတေႉၵူၼ်းမိူင်း လႄႈ လွင်ႈသုၵ်းသိူဝ်းတေႉတေႉၵူၼ်းမိူင်း ၼႆယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ၶဝ်ၸင်ႇပၵ်းၸႂ်ၼိူဝ် လွင်ႈမုၼ်းလႅင်းၸၢဝ်းၵူၼ်း ဢၼ်ပႃးၸဵမ်ဢဝ် လွင်ႈတၢင်းၸိူဝ်ႉၼင်ႇ လွင်ႈပၢႆးယူႇလီ၊ လွင်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ၊ လွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်း၊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႉၵတ်ႉတႃႇႁဵတ်းသၢင်ႈလႆႈၸွမ်းၼင်ႇႁႅင်းပွင်ပဵၼ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွၵ်းလၢႆးဢၼ်ဢဝ်ၵူၼ်းပဵၼ်ငဝ်ႈၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးၸဵင်ႇႁၼ်လွင်ႈပွင်ႇၸႂ်တေႃႇ လွင်ႈမုၼ်းလႅင်းပႅၵ်ႇပိူင်ႈမႃး။ တႅၼ်းတီႈတေပၵ်းၸႂ်ၼိူဝ် ၽွၼ်းလႆႈၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၵူၼ်းၵွၺ်းၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၸိူဝ်းၼႆႉသမ်ႉလၢတ်ႈဝႃႈ လွင်ႈမုၼ်းလႅင်းဢၼ်ဝႃၼႈၼ်ႉ လူဝ်ႇဢဝ်ထၢၼ်ႈလီၸူဝ်ႊပၢၼ်ၵူၼ်း လႄႈ တိုဝ်ႉတၢင်းတႃႇမီးၸူဝ်ႊပၢၼ်ဢၼ်လီလိူဝ်ၼၼ်ႉသေ တႅၵ်ႈတူၺ်းဢဝ်ၼႆယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

လွင်ႈမုၼ်းလႅင်း ဢၼ်ဢဝ်လွင်ႈၵူၼ်းပဵၼ်ငဝ်ႈ(Human-centered development)

လွၵ်းလၢႆးၵၢၼ်မုၼ်းလႅင်းၾၢႆႇၵူၼ်းၼႆႉ ဢိင်ၼိူဝ်တၢင်းၶႆႈၸႂ် ပိူင်လၢႆးပိုၼ်ႉထၢၼ်တၢင်းလူဝ်ႇ (Basic Needs Approach) ၼၼ်ႉမႃးတင်ႈပဵၼ်ၵဝ်ႉငဝ်ႈမၼ်းသေယဝ်ႉ ၶိုၼ်းထႅမ်သႂ်ႇထႅင်ႈ လွင်ႈသုၵ်းသိူဝ်း (well- being) လႄႈ လွင်ႈႁႅင်းပွင်ပဵၼ်လႆႈ(capabilities) ထႅင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်မုၼ်းလႅင်းၾၢႆႇလွင်ႈၵူၼ်းၼႆႉ ႁပ်ႉႁၼ်ဝႃႈ လွင်ႈမုၼ်းလႅင်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈဝႃႈပဵၼ်လွင်ႈၵူၼ်းမီး မိူင်းတၢင်းလူဝ်ႇပိုၼ်ႉထၢၼ်တဵမ် ထူၼ်ႈလၢႆလၢႆၵွၺ်း၊ မၼ်းလူဝ်ႇမႄႇပႃး တိုဝ်ႉတၢင်း လႄႈ လွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းထၢင်ႇဢႁၢင်ႊ ၼင်ႇႁိုဝ်ၵူၼ်းမိူင်းပေႃး တေမီးၸူဝ်ႊပၢၼ်လီတဵမ်ထူၼ်ႈၼၼ်ႉပႃးၼႆယဝ်ႉ။ တင်ႈတႄႇပီႊ 1990 ၼၼ်ႉမႃး ယူႇတီႈၽိုၼ်လၢႆးငၢၼ်း လွင်ႈမုၼ်းလႅင်းၵူၼ်း ဢၼ်ၸုမ်းမိူင်းလုမ်ႈၾႃႉၶဝ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃးယူႇၵူႊပီႊၼၼ်ႉဝႃႈတႄႉၼႆ လွင်ႈမုၼ်းလႅင်း ၵူၼ်းၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလႄႈဝႃႈ လူဝ်ႇလႆႈတႅၵ်ႈယင်ႇ ၵျီႇတီႇၽီႇ လႄႈ ငိုၼ်းၶဝ်လၢႆလၢႆၵွၺ်း၊ လူဝ်ႇလႆႈပၵ်းၸႂ်ပႃး လွင်ႈမုၼ်းလႅင်းဢၼ်ဢဝ်လွင်ႈၵူၼ်းပဵၼ်ငဝ်ႈပဵၼ်ၵၼ်း ဢၼ်ပႃးၸဵမ် လွင်ႈပၢႆးယူႇလီ၊ ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ လႄႈ ထၢၼ်ႈလီၸူဝ်ႊပၢၼ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယူႇၼႆယဝ်ႉ။ ၽိုၼ်လၢႆးငၢၼ်းလွင်ႈမုၼ်းလႅင်းၵူၼ်း မိူဝ်ႈပီႊ 1996 ၼၼ်ႉ ပိူင်းၼႄပၼ် လွင်ႈတူၵ်းသုမ်းတၢင်းမူႇယႂ်ႇႁႃႈၶေႃႈမႃး။ ၼႂ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပႃးဝႆႉ (1) တၢင်းမူႈယႂ်ႇ(ၼမ်မႃး) လွင်ႈႁၢမ်းၵၢၼ် - ဢၼ်ပဵၼ်လွင်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းမူႈယႂ်ႇမႃးသေယဝ်ႉ သမ်ႉဢမ်ႇၶူင်ႊသၢင်ႈပၼ်ၵၢၼ်ငၢၼ်း ႁႂ်ႈၵုမ်ႇ တႃႇၵူႊၵေႃႉလႆႈ၊ (2) တၢင်းမူႈယႂ်ႇ(ၼမ်မႃး)လွင်ႈႁၢဝ်ႈႁႅင်း - ဢၼ်ပဵၼ်လွင်ႈၵူၼ်းၸုမ်းဢွၼ်ႇ ယွပ်းၼိူင်ႈၵွၺ်း လႆႈၸၢမ်ႇၽွၼ်းလီလွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း၊ (3) တၢင်းမူႈယႂ်ႇ(ၼမ်မႃး)လွင်ႈၵူၼ်းႁၢမ်းသဵင် - ဢၼ်ၵူၼ်း မိူင်းဢမ်ႇလႆႈႁူမ်ႈပႃးၸွမ်းၼႂ်း လွင်ႈၵၢၼ်မိူင်း၊ လွင်ႈတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ၊ လႄႈ လွင်ႈမီးတၢင်ႉႁႅင်း- ပိူင်လူင်မၼ်း တီႈၸိူဝ်းပဵၼ်ၼၢင်းယိင်း၊ (4) တၢင်းမူႈယႂ်ႇ (ၼမ်မႃး) လွင်ႈဢမ်ႇမီးငဝ်ႈႁၢၵ်ႈ - ဢၼ်ပိူင်ၾၢင်ၽိင်ႈငႄႈၽိင်ႈ ထုၵ်းဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇမႃး၊ လႄႈ (5) တၢင်းမူႇယႂ်ႇ(ၼမ်မႃး)လွင်ႈႁၢမ်းဝၼ်းမိူဝ်းၼႃႈ - ဢၼ်ပဵၼ်လွင်ႈၵူၼ်း သႅၼ်းမိူဝ်းၼႃႈၶဝ် ဢမ်ႇမီးၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်း လႄႈ သိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉလီငၢမ်း - ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸဵင်ႇႁၼ်လွင်ႈၼႆႉ မၼ်းပိူင်းၼႄပၼ်ဝႃႈ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၾၢႆႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းမဵဝ်းလဵဝ်ၵွၺ်းၼႆႉ ဢမ်ႇၵုမ်ႈထူၼ်ႈ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ လွင်ႈမုၼ်းလႅင်းၸႅတ်ႈၸၢင်ႇဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ တိုၼ်းလူဝ်ႇလႆႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ယုၵ်ႉမုၼ်းပၼ်လႆႈ လွင်ႈသုၵ်းသိူဝ်း ၵူၼ်းမိူင်း၊ တိုဝ်ႉတၢင်းတႃႇၵူၼ်းမိူင်း၊ လႄႈ လူဝ်ႇယုၵ်ႉမုၼ်းပၼ်ပႃး လွင်ႈမၼ်ႈၵိုမ်းယိုၼ်းယၢဝ်းၶၢဝ်းႁိုင် ၼႆ ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။

လွၵ်းလၢႆးလွင်ႈမုၼ်းလႅင်းၾၢႆႇၵူၼ်းၼႆႉ မၼ်းတိူဝ်းၵႂၢင်ႈလိူဝ်သေ လွင်ႈတႅၵ်ႈယင်ႇ ၵၼ်ႊၵူၼ်း လႄႈ ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းလၢႆး ၸွမ်းၼင်ႇလၢႆးမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇၼၼ်ႉယူႇ။ မၼ်းပဵၼ်လွၵ်းလၢႆးဢၼ်ဢဝ် တၢင်ႉတႅၵ်ႈလၢႆလၢႆ မဵဝ်းမႃးထႅမ်သႂ်ႇၸွမ်းၼႂ်းၶႅပ်းႁၢင်ႊလူင် တီႈလွင်ႈသုၵ်းသိူဝ်းၵူၼ်းမိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တႅၼ်းတီႈတေပၵ်းၸႂ်ၼိူဝ် လွင်ႈငိုၼ်းၶဝ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၵွၺ်းၼၼ်ႉ - မၼ်းသမ်ႉသွၼ်ႇပႃး လွင်ႈပၢႆးယူႇလီ၊ ပၢႆး ပၺ်ႇၺႃႇ၊ လႄႈ ထၢၼ်ႈလီၸူဝ်ႊပၢၼ်ၵူၼ်းပႃး။ တႃႇတေတႅၵ်ႈတူၺ်းလွင်ႈတၢင်းၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉ လႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်း တၢင်ႉတႅၵ်ႈ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ တၢင်ႉလွင်ႈလူႉတၢႆ(mortality rate) လႄႈ တၢင်ႉလွင်ႈၶႆႈၼၢဝ်(illness rate)၊ လွင်ႈလုၵ်ႈ ဢွၼ်ႇၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်း၊ လႄႈ ၸၼ်ႉလွင်ႈႁူႉမေႃလိၵ်ႈ(literacy level) ၸိူဝ်းၼႆႉပႃး။ လွၵ်းလၢႆးဢၼ်ၼႆႉ ႁပ်ႉႁၼ်ဝႃႈ လွင်ႈမုၼ်းလႅင်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလႄႈဝႃႈ ပဵၼ်ၵၢၼ်ယုၵ်ႉမုၼ်းၸူဝ်ႊပၢၼ်ၵူၼ်းၵွၺ်း၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလႄႈဝႃႈ ပဵၼ်ယုၵ်ႉမုၼ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၵွၺ်း ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တႃႇတေႁႂ်ႈမီးမႃးလႆႈ လွင်ႈမုၼ်းလႅင်းမဵဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉ ၸင်ႇသမ်ႉပေႃးလႆႈ ႁဵတ်းမႃးတူဝ်ၸီႉၸႅင်ႈလွင်ႈမုၼ်းလႅင်းၵူၼ်း(Human Development Index- HDI) ဢၼ်ဝႃႈ ၼၼ်ႉမႃး။ HDI ၼႆႉ ဢဝ်လွင်ႈတၢင်းလူင်သၢမ်ယိူင်ႈသေ တႅၵ်ႈယင်ႇတူၺ်းလွင်ႈမုၼ်းလႅင်းဝႆႉယူႇ။ ၼၼ်ႉၸမ်း တႅၵ်ႈတီႈ လွင်ႈပၢႆးယူႇလီ၊ ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ၊ လႄႈ ၸၼ်ႉတၢၼ်းသဝ်းၵူၼ်း(standard of living) ၼႆယဝ်ႉ။ ပေႃးပဵၼ် တၢင်ႉတႅင်ႈ ၵျီႇတီႇၽီႇသမ်ႉ ပဵၼ်ဢၼ်ၼႄပၼ် တၢင်းလဵၵ်ႉယႂ်ႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း လႄႈ ၸၼ်ႉတၢၼ်းၽတ်ႉၽဵင်ႇငိုၼ်း ၶဝ်ႈ၊ ဢဵၵ်ႉၶျ်တီႇဢၢႆႇသမ်ႉ ၽိူမ်ႉထႅမ်ပၼ်ၶေႃႈမုၼ်းလွင်ႈဢၼ်ဝႃၢႈ ၵူၼ်းမိူင်းယူႇလီၵိၼ်လီတၢၼ်ႇလႂ်ၽွင်ႈၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ သွင်ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်ဝႃႈမီးၸၼ်ႉၵျီႇတီႇၽီႇပဵင်းၵၼ်ၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊမီးၸၼ်ႉဢဵၵ်ႉၶျ်တီႇ ဢၢႆႇပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်လႆႈ၊ ယွၼ်ႉဝႃႈ ၶဝ်ႈၸၢင်ႊပိူင်ႈၵၼ်လႆႈတီႈတွၼ်ႊပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ လႄႈ ပၢႆးယူႇလီၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၼႃႇ သမ်ႉဝႃႈတၢင်ႉတႅၵ်ႈဢဵၵ်ႉၶျ်တီႇဢၢႆႇၼႆႉ မၼ်းတိူဝ်းသပ်းသေးလိူဝ်သေ ၵျီႇတီႇၽီႇသေတႃႉၵေႃႈ မၼ်းယင်းတိုၵ်ႉပဵၼ်ၵၢၼ်တႅၵ်ႈယင်ႇတူၺ်းလွင်ႈမုၼ်းလႅင်းၵူၼ်း ပွတ်းဢွၼ်ႇတွၼ်ႊၼိူင်ႈၵွၺ်းယူႇ၊ ၵွပ်ႈဝႃႈ မၼ်း တိုၵ်ႉလႆႈဢိင်ၼိူဝ် တၢင်ႉတႅၵ်ႈၵၼ်ႊၵူၼ်းမၢင်ႊမဵဝ်းဝႆႉၵွၺ်းသေ ဢမ်ႇပႆႇၸၢင်ႊႁုပ်ႈဢဝ်လႆႈၵူႊၸိူဝ်ႉၵူႊလွင်ႈ ၼႂ်း ၸူဝ်ႊပၢၼ်လွင်ႈသုၵ်းသိူဝ်းၵူၼ်းလႆႈၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

တူဝ်တႅၵ်ႈယင်ႇလွင်ႈမုၼ်းလႅင်း ဢၼ်တဵမ်ထူၼ်ႈသုတ်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်တႄႉၵေႃႈ ဢမ်ႇမီးၼင်ႇၵဝ်ႇ၊ ယွၼ်ႉဝႃႈ လၢႆးလႂ်လၢႆးၼၼ်ႉ မၼ်းၵေႃႈမီးလွင်ႈလီ လႄႈ လွင်ႈၸုတ်ႈယွမ်းႁင်းၽႂ်မၼ်း။ တူဝ်ႉၸီႉၸႅင်ႈ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ၵျီႇတီႇၽီႇ၊ ဢဵၵ်ႉၶျ်တီႇဢၢႆႇ၊ တၢင်ႉလွင်ႈၵွၼ်းၽၢၼ် လႄႈ ဢိၵ်ႇတင်း တၢင်ႉတႅၵ်ႈတၢင်ႇၸိူဝ်ႉတၢင်ႇမဵဝ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊပၼ်ၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်ၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်းလႆႈယူႇၽွင်ႈ၊ ၵူၺ်းၼႃႇ ၶဝ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလႄႈဝႃႈ တေပိူင်းပၼ်လႆႈ လွင်ႈမုၼ်းလႅင်းတင်းသဵင်ႈတင်းမူတ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ၸဵင်ႈၶေႃႈႁပ်ႉႁၼ်တီႈပွင်ႇလွင်ႈမုၼ်းလႅင်း လႄႈ ၸဵမ်လွၵ်းလၢႆးတႃႇတေတႅၵ်ႈယင်ႇလွင်ႈမုၼ်းလႅင်းၼၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉပႆႇတဵမ်ထူၼ်ႈ။ လွင်ႈသဵင်ႇတႃႉယႂ်ႇလူင်ႈတႄႉၵေႃႈ တေလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ယွၼ်ႉလွင်ႈဢမ်ႇမီးၶေႃႈမုၼ်း ဢၼ်ယုမ်ႇယမ်တမ်းၸႂ်လႆႈၼႆယဝ်ႉ။ တေႃႈၼင်ႇ မိူင်းဢၼ် ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇယဝ်ႉၶဝ်တင်းၼမ်တင်းလၢႆၵေႃႈ ထၢၼ်ႈလီၶေႃႈမုၼ်း ယင်းတိုၵ်ႉပႆႇတဵမ်ထူၼ်ႈလူးၵွၼ်ႇ။ မိူင်းဢၼ် တိုၵ်ႉမုၼ်းလႅင်း၊ လႄႈ မိူင်းဢၼ်ဝႃႈ ၵွတ်းၽၢၼ်ထီႈသုတ်းၼၼ်ႉတႄႉ ၶေႃႈမုၼ်းလွင်ႈမုၼ်းလႅင်းၼႆႉ ၵႆႉပဵၼ်ၶေႃႈ မုၼ်းဢၼ်ပႆႇတမ်းၸႂ်လႆႈ၊ ၵႆႉပဵၼ်ၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်ပူၼ်ႉမႃးႁိုင်၊ ၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်ဢမ်ႇတဵမ်ထူၼ်ႈ၊ ဢမ်ႇၼၼ် ၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်ဢမ်ႇမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈၸိူဝ်းၼႆ့လႂ်ယူႇ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ တႃႇတေထတ်းတူၺ်းလွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႇ လႄႈ တႃႇတေၼိူင်းတူၺ်းၼႂ်းၵႄႈမိူင်းၼိူင်ႈလႄႈမိူင်းၼိူင်ႈ ႁႂ်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်ၵေႃႈ တိုၵ်ႉမီးတၢင်းယၢပ်ႇဝႆႉယူႇၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။ လွင်ႈၶွင်ႈၶမ်ဢၼ်ၼႆႉ တေလႆႈႁၼ်မိူဝ်ႈၽွင်းၸွမ်းထတ်းတူၺ်း ယိူင်းဢၢၼ်းႁူဝ်ႁဵင်ပီႊလွင်ႈမုၼ်းလႅင်း (MDGs)ၼၼ်ႉယူႇ။ တေလႆႈႁၼ်ဝႃႈ ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်ႁူမ်ႈပႃးၸွမ်းၼႂ်းယိူင်းဢၢၼ်းၼၼ်ႉ မွၵ်ႈၶိုင်ႈၼိူင်ႈၼႆႉ ၶဝ် ဢမ်ႇပၢႆးပၼ်ၶေႃႈမုၼ်းမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈ တႃႇတႃႈယိူင်းၶဝ်မွၵ်ႈၼိူင်ႈၶိုင်ႈပၢႆၼႆယဝ်ႉ။ လွင်ႈၶွင်ႈၶမ်ၼင်ႇၼႆၵေႃႈ လႆႈ ႁၼ်မိူဝ်ႈႁဵတ်းၸွမ်း ယိူင်းဢၢၼ်းလွင်ႈမုၼ်းလႅင်းဢၼ်မၼ်ႈၵိုမ်းယၢဝ်းယိုၼ်း (Sustainable Development Goals- SDGs)ၼၼ်ႉယူႇၼင်ႇၵဝ်ႇ။ တီႈတူဝ်ႉၸီႉၸႅင်ႈ SDG 2016 လႄႈ ၽိုၼ်လၢႆးငၢၼ်းႁူဝ်ႁုပ်ႈၼၼ်ႉ လႆႈ ႁူႉမႃးဝႃႈ တႃႇတေမီးၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်သပ်းသေး လႄႈ ၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်တမ်းၸႂ် ႁႂ်ႈပေႃးပဵၼ်တၢင်းၵမ်ႉယၼ်ပၼ် ၼၼ်ႉ တေလႆႈဢဝ်ၶၢဝ်းယၢမ်းထႅင်ႈလၢႆလၢႆလၢႆပီႊယူႇၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ တႃႇတေသၢင်ႈၶေႃႈမုၼ်း ၸၼ်ႉၸိုင်ႈမိူင်းႁႂ်ႈပဵၼ်တီႈတမ်းၸႂ်လႆႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢၼ်လူဝ်ႇႁဵတ်းယူႇယႅၼ်ႈယႅၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လူဝ်ႇမီး ၵၢၼ် ၵဵပ်းၶေႃႈမုၼ်း၊ ၵၢၼ်ၸတ်းၵၢၼ်ၶေႃႈမုၼ်း၊ လႄႈ ပၵ်းပိူင်ၵၢၼ်လၢႆးငၢၼ်း ႁႂ်ႈၶႅမ်ႉၶႅမ်ႉ၊ ပိူင်လူင်မၼ်း ၸိုင်ႈမိူင်း ၸိူဝ်းဢၼ်ၵွတ်းၽၢၼ်သုတ်း တီႈဢၼ်မီးလွင်ႈၶွင်ႉၶမ်ၵၢၼ်မုၼ်းလႅင်းယႂ်ႇလူင်သုတ်းၼၼ်ႉၼႆႉ ၶေႃႈမုၼ်းဢၼ် တမ်းၸႂ်လႆႈမၼ်း မီးဢေႇသေပိူၼ်ႈဝႆႉယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တႃႇတႅၵ်ႈယင်ႇႁူႉထိုင် လွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႇ၊ တႃႇမၢႆႊႁႃလွင်ႈၶွင်ႈ ၶမ်၊ လႄႈ တႃႇႁႅၼ်းတမ်းလၵ်းၼမ်းၵၢၼ်မုၼ်းလႅင်းႁႂ်ႈထိုင်တီႈလႆႈၼၼ်ႉ လူဝ်ႇမီးၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်မၢၼ်ႇမႅၼ်ႈ မၼ်းယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

လွၵ်းလၢႆးၾၢႆႇလွင်ႈႁႅင်းပွင်ပဵၼ်(Capability Approach) ၶွင် Amartya Sen ၼၼ်ႉ ၸွၺ်ႈမႄႈၶႂၢၵ်ႈ တၢင်းဝူၼ်ႉလွင်ႈမုၼ်းလႅင်း ႁႂ်ႈတိူဝ်းၵႂၢင်ႈၵႆလိူဝ်သေ လၢႆးတႅၵ်ႈတီႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းလၢႆလၢႆၼၼ်ႉမႃးလႆႈ။ ၸွမ်းၼင်ႇ Sen ဝႃႈၸိုင် လွင်ႈမုၼ်းလႅင်း(ႁုၼ်ႈမုၼ်း)ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈဝႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈငိုၼ်းၶဝ်ႈမဵဝ်းလဵဝ်ၵွၺ်း။ မၼ်းပႃးဢဝ်ၸဵမ် လွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊ လႄႈ တိုဝ်ႉတၢင်း ဢၼ်ၵူၼ်းမိူင်းၸၢင်ႊယူႇသၢင်ႈၵိၼ်သဝ်းလႆႈ ၸွမ်းၼင်ႇ လွင်ႈဝႆႉၵႃႊၶၼ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇၼႆယဝ်ႉ။ ငိုၼ်းၶဝ်ႈၵေႃႈ လမ်ႇလွင်ႈယူႇ၊ ၵူၺ်းၼႃႇ ၵႃႊၶၼ်တေႉတေႉမၼ်းၼႆႉ မၼ်းဢိင်ၼိူဝ်လွင်ႈဢၼ်ဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းတေဢဝ်ၵူၼ်းဢၼ်လႆႈမႃးၼၼ်ႉသေ ၵႂႃႇႁဵတ်းဢီႈသင်၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ တေဢဝ်ငိုၼ်းၼၼ်ႉသေ သၢင်ႈၸူဝ်ႊပၢၼ်မဵဝ်းၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။ Sen လၢတ်ႈဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းၵူႊၵေႃႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလႄႈဝႃႈ လႆႈ ၸၢမ်ႇၽွၼ်းလီတီႈငိုၼ်းၶဝ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ႁႅင်းတိုၼ်းမိူၼ်ၵၼ်လႆႈ။ တၢင်းလူဝ်ႇ လႄႈ ငဝ်းလၢႆးၵူၼ်းၵေႃႉၼိူင်ႈ လႄႈၵေႃႉၼိူင်ႈၼႆႉ မၼ်းဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။ တူဝ်ယၢင်ႇ - ၵူၼ်းၸႂ်ႉႁႅင်းၵၢၼ်ၵေႃႉၼိူင်ႈ၊ ၼၢင်းယိင်းမႄႈမၢၼ်းၵေႃႉၼိူင်ႈ၊ ဢမ်ႇၼၼ် ၵူၼ်းၵေႃႉဢၼ်ၸပ်းတၢင်းပဵၼ်သေမဵဝ်းမဵဝ်းဝႆႉၵေႃႇၼိူင်ႈၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆ့ၼၼ်ႉ လႅပ်ႈတေတိူဝ်းလူဝ်ႇမီးၶဝ်ႈၼမ်ႉတၢင်းၵိၼ် လႄႈ ၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်း(ႁႅင်းတိုၼ်း) ၼမ်လိူဝ်သေတၢင်ႇၵေႃႉ တႃႇႁႂ်ႈပေႃးမီးထၢၼ်ႈပၢႆးယူႇလီ လႄႈ လွင်ႈသုၵ်းသိူဝ်း ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈလဵဝ်ၵၼ်ၼၼ်ႉယူႇ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ငိုၼ်းၶဝ်ႈပဵင်းၵၼ်သေတႃႉၵေႃႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလႄႈဝႃႈ တိုဝ်ႉတၢင်းတေမီးမိူၼ်ၵၼ်။ ဢိင်ၼိူဝ်တၢင်းၶႆႈၸႂ်ဢၼ်ၼႆႉသေ Sen ယုမ်ႇႁပ်ႉဝႃႈ လွင်ႈမုၼ်းလႅင်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ လူဝ်ႇလႆႈပၵ်းၸႂ်တႃႇယုၵ်ႉမုၼ်းလမ်ႉၵတ်ႉ(ႁႅင်းပွင်ပဵၼ်) လႄႈ လွင်ထၢင်ႇႁၢင်ႊၵူၼ်းႁဝ်း လိူဝ်သေလွင်ႈပၵ်းၸႂ်တႃႇယုၵ်ႉမုၼ်း ငိုၼ်းၶဝ်ႈၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ(ၸိုင်ႈမိူင်း)ယူႇၼႆယဝ်ႉ။ ပေႃးၵူၼ်းႁဝ်းၵူႊၵေႃႉ မီးတိုဝ်ႉတၢင်း ယူႇလီသၼ်ႉသႅင်း၊ မီးတၢင်းပၢႆးႁူႉမေႃ၊ မီးထၢတ်ႈလဵင်ႉၸႂ်လီငၢမ်း၊ လႄႈ ႁူမ်ႈသၢင်ႈလႆႈၸွမ်းၼႂ်း တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းတဵမ်ႈထီႈၵွၺ်းၵွၼ်ႇ လွင်ႈမုၼ်းလႅင်းဢၼ်ၸႅတ်ႈၸၢင်ႇ ၸင်ႇတေၵိူတ်ႇပဵၼ်မႃး။ ပေႃးဢဝ်ၸဵင်ႇ ႁၼ်ၼႆႉဝႃႈၸိုင် လွင်ႈမုၼ်းလႅင်းဢၼ်ဢွင်ႇမၢင်ႇတေႉတေႉဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ လူဝ်ႇလႆႈတႅၵ်ႈယင်ႇတူၺ်းတီႈ လမ်ႉ ၵတ်ႉၵူၼ်းႁဝ်း တႃႇသၢင်ႈၸူဝ်ႊပၢၼ်ၶဝ်လႆႈ ၸွမ်းၼင်ႇလွင်ႈဝႆႉၵႃႊၶၼ်ၶဝ်ၼႆယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလႄႈဝႃႈ တေလႆႈ တႅၵ်ႈတီႈလွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၵွၺ်း။

ၶေႃႈထၢမ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈၶေႃႈၼိူင်ႈ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈမုၼ်းလႅင်းတႄႉၵေႃႈ ပဵၼ်ဢၼ်ဝႃႈ “တူဝ်ထူပ်း ၽႂ်လမ်ႇလွင်ႈ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၽႂ်လမ်ႇလႂ်သမ်ႉ ၸၢင်ႊမၢႆႊႁႃလႆႈတၢင်းလူဝ်ႇလွင်ႈမုၼ်းလႅင်းလီသေပိူၼ်ႈ?” ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လၢႆးသုတ်ႉၸူး လွင်ႈမုၼ်းလႅင်းလၢႆးၼႆႉၼႆႉ ႁပ်ႉႁၼ်ဝႃႈ ၽႅၼ်ၵၢၼ်လွင်ႈမုၼ်းလႅင်း ႁဵတ်းႁိုဝ်တမ်းမႃး လႄႈ ႁဵတ်းႁိုဝ်ၽေႃႇၼမ်ႉၽေႃႇတူဝ်ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ Robert Chambers တင်ႈၵႂၢမ်းထၢမ်ဝႃႈ “ပိူင်ပဵၼ် တေႉၽႂ်ၼၼ်လမ်ႇလွင်ႈ?” မၼ်းလၢတ်ႈဝႃႈ လူဝ်ႇလႆႈဝႆႉလမ်ႇလွင်ႈတေႃႇ ၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ်ၵႆႉလႆႈၶၢမ်ႇတၢင်းမၢင်ပႅတ်ႈ၊ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ၊ ၵူၼ်းၽၢၼ်၊ လႄႈ ၸုမ်းၵူၼ်းဢၼ်တိူဝ်းဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇၶဝ်ၼၼ်ႉ လိူဝ် သေၵူၼ်းဢၼ် မီးႁႅင်းပွင်ႊ ဢမ်ႇၼၼ် ၵူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီးၶဝ်ၼႆယဝ်ႉ။ ပွင်ႇဝႃႈတႄႉၵေႃႈ တေလႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်း လၢႆးသုတ်ႉၸူး ဢၼ် လုၵ်ႉတႂ်ႈသူႇၼိူဝ်(bottom-up approach) လိူဝ်သေ လၢႆးသုတ်ႉၸူး ဢၼ်လုၵ်ႉၼိူဝ် လူင်းတႂ်ႈ (top-down approach) ၼၼ်ႉယူႇၼႆယဝ်ႉ။ တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၼႂ်းတူင်ႇပိုၼ်ႉတီႈၶဝ်ၼႆႉ ၵိုင်ႇလႆႈလႆႈ ၶဝ်ႈပႃးၸွမ်း ၼႂ်းၵၢၼ် တႅပ်းတတ်းယူႇ၊ ပေႃးၼၼ်ၵွၺ်းၵွၼ်ႇ ၶဝ်ၸင်ႇတေႁူႉတၢင်းလူဝ်ႇ လမ်ႇလွင်ႈၶမ် သေ ယဝ်ႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းၼမ်ႉၵတ်ႉတၢင်းၶႅၼ်ႇၶဝ်လႆႈ။ တႃႇတေႁဵတ်းၼၼ်သမ်ႉ လၵ်းၼမ်းၵၢၼ်မုၼ်းလႅင်းၵေႃႈ သမ်ႉလူဝ်ႇ ပဵၼ်လၵ်းၼမ်းဢၼ်လူတ်းယွၼ်ႇလွင်ႈငဝ်ႈၵၢင်ႊၵုမ်းၵမ်သေ တိူဝ်းပၼ်ႁႅင်းပွင်ႊၸူးတေႃႇ ပိုၼ်ႉတီႈၼႂ်း တူင်ႇၼႆယဝ်ႉ။ တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၼႂ်းပိုၼ်ႉ လူဝ်ႇမီးသူပ်းမီးသဵင်လႆႈ ၼႂ်းၵၢၼ်မိူင်း၊ ၵၢၼ်ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ၊ လႄႈ လွင်ႈ ႁူမ်ႈသၢင်ႈၸွမ်းၼင်ႇတူင်ႇ ၵူၼ်းၵွၺ်းၵွၼ်ႇ ၵူၼ်းမိူင်းၸင်ႇတေၸၢင်ႊႁူမ်ႈပႃးၸွမ်းလႆႈ ၼႂ်းၵၢၼ်တႅပ်းတတ်း ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈမုၼ်းလႅင်း။ ၸွမ်းၼင်ႇ Amartya Sen ဝႃႈၸိုင် လွင်ႈၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ပွတ်းဢွၼ်ႇတွၼ်ႊၼိူင်ႈ ၼႂ်း “လွင်ႈမုၼ်းလႅင်းဢၼ်ပဵၼ်ၼင်ႇလွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊ”(development as freedom) ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸုမ်းၾၢႆႇတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇတင်းလၢႆလႄႈသင်၊ ၵၢၼ်ဢုပ်ႇဢူဝ်းၼႂ်းၵႄႈၵူၼ်းမိူင်းလႄႈသင်၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ လွင်ႇၵူၼ်းမိူင်းႁူမ်ႈႁွမ်းၶဝ်ႈပႃးၸွမ်းလႄႈ သင်ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉ တေၸွၺ်ႈသၢင်ႈပၼ် ႁႂ်ႈၵိူတ်ႇပဵၼ်လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈမုၼ်းလႅင်း ဢၼ်လီလီမႃး လႆႈယူႇ။

ၽိုၼ်ဢိင်

1. Goldin, I. (2018). Development: A very short introduction. Oxford University Press.
2. Jagger, S., & Simpson, M. (2019). Social science and the humanities: Student’s book. Mote Oo Education.