ပၢႆးၾၢႆႇၺၢၼ်ႇႁူႉလႅင်း

ပၢႆးဝူၼ်ႉၺၢၼ်ႇႁူႉလႅင်း

ပၢႆးၾၢႆႇၺၢၼ်ႇႁူႉလႅင်း(Epistemology)ၼႆႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈတၢင်းႁူႉမေႃ၊ လွင်ႈဝႃႈ ႁဝ်းႁဵတ်းႁိုဝ်လႆႈတၢင်းႁူႉမေႃမႃး လႄႈ ႁဝ်းႁဵတ်းႁိုဝ်ႁူႉလႆႈဝႃႈ ႁဝ်းႁူႉဢၼ်ႁဝ်းႁူႉ ၼႆယဝ်ႉ။ပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ ၸွင်ႇႁဝ်းၸၢင်ႊႁူႉ လႆႈဝႃႈ ႁဝ်းႁူႉတေႉတေႉယူႇႁိုဝ်၊ ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ ၵူၺ်းပဵၼ်လွင်ႈဝူၼ်ႉထၢင်ႇဝႃႈ ပဵၼ်ဢၼ်တေႉၼႆၵွၺ်းႁိုဝ်။ ပဵၼ်ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းပႃးဝႃႈ ၸွင်ႇတၢင်းႁူႉမေႃၼႆႉ ပဵၼ်မဵဝ်းဢၼ်ႁဝ်း ၵိူတ်ႇၵိုၵ်းပႃးႁႃႉ ဢမ်ႇၼၼ် ပဵၼ်မဵဝ်း ဢၼ်ႁဝ်းၸၢင်ႊႁဵၼ်းႁူႉလူၺ်ႈတူဝ်ထူပ်း တႃႁၼ်ႁိုဝ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။

ပလေႇတူဝ်ႇ လႄႈ “တူဝ်ယၢင်ႇ ပိူင်ပဵၼ် လွင်ႈၼႂ်းထမ်ႈ” (Plato and the ‘Allegory of the Cave’)

မိူဝ်ႈၵၢပ်ႈပၢၼ်ၵဝ်ႇ မိူင်းၵရိၵ်ႉၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉလူင် ပလေႇတူဝ်ႇ(BCE 428-437) ယၢမ်ႈဢဝ် ဢႃႈပုမ်ႇ ဢၼ်ၸဝ်ႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉထႅင်ႈၵေႃႉၼိူင်ႈ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ သေႃးၶရႅတ်ႉ(Socrates)သေ ယၢမ်ႈၶႆႊၼေမႃးယူႇပွၵ်ႈၼိူင်ႈ။ မၼ်းႁႂ်ႈႁဝ်း ၸၢမ်းဝူၼ်ႉတူၺ်း လွင်ႈၵူၼ်းတူၵ်းၶွၵ်ႈ ၸိူဝ်းဢၼ်ပိူၼ်ႈဢဝ်ၸိူၵ်ႈမတ်ႉ ၶဝ်သေၶင် ဝႆႉၼႂ်းၵူင်ထမ်ႈသေ ၵွင်လင်တေႃႇၽႃဝႆႉ။ ၽၢႆႇလင်ၶဝ်ၼၼ်ႉ သမ်ႉမီးမုၵ်ႉၾႆးလုၵ်ႉႁုၼ်ႉႁုၼ်ႉဝႆႉ။ မီးၵူၼ်း ယိပ်းတင်းပိူင်ႁၢင်ႊၶူဝ်းၶွင်သေ လဵပ်ႈလတ်းၵႂႃႇတၢင်းၼႃႈၵွင်ၾႆး(တူၺ်းႁၢင်ႊ ဢၼ်ၼႄဝႆႉ)။ ပိူင်ပဵၼ်တေႉ (reality) ဢၼ်ၵူၼ်းတူၵ်းၶွၵ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ႁၼ်လႆႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ငဝ်းဢၼ်မႃးပေႃႇၼိူဝ်ၽႃထမ်ႈၼၼ်ႉၵွၺ်း။ ထိုင်ၼင်ႇ ဝၼ်းၼိူင်ႈၵူၼ်းတူၵ်းၶွၵ်ႈၵေႃႉၼိူင်ႈ လၵ်ႉပၢႆႊဢွၵ်ႇထမ်ႈၵႂႃႇ။တီႈတၢင်းၼွၵ်ႈၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈမၼ်းတႄႇႁွတ်ႈၵႂႃႇၼၼ်ႉ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈသၢႆလႅင်း လႄႈသီတင်းလၢႆသေ ဢဝ်တႃမၼ်းၽိူဝ်ႈလူင်ၵႂႃႇ။ယဝ်ႉၵေႃႈ မၼ်းၸင်ႇၵွၺ်ႈၶိုၼ်းႁၼ်မႃးၵမ်းလွၺ်းလွၺ်း ၶိုၼ်းဝႃႈ ဢၼ်မၼ်းႁၼ်ပဵၼ်ငဝ်း တီႈၼႂ်းထမ်ႈၼၼ်ႉ ပိူင်ပဵၼ်တေႉမၼ်း ပဵၼ်ႁိုဝ်ၼႆယူႇ ယဝ်ႉ။မၼ်းၶိုၼ်းပွၵ်ႈမႃးၼႂ်းထမ်ႈသေ လၢတ်ႈၼေတၢင်ႇၵေႃႉ လွင်ႈပိူင်ပဵၼ်တေႉတေႉ ဢၼ်မၼ်းလႆႈႁၼ်မႃး တၢင်းၼွၵ်ႈ။ၵူၺ်းၼႃႇၵူၼ်းတူၵ်းၶွၵ်ႈ တၢင်ႇၵေႃႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇယုမ်ႇမၼ်းသေဢမ်ႇၵႃး ပၢႆဝူၼ်ႉဝႃႈမၼ်း ယွင်ႇ ၵႂႃႇယဝ်ႉ ၼႆလူးၵွၼ်ႇ။တူဝ်ယၢင်ႇ ပိူင်ပဵၼ်လွင်ႈၼႆႉ မၼ်းပိူင်းၼႄဝႃႈဢၼ်ႁဝ်းယုမ်ႇဝႃႈ ႁဝ်းႁူႉ ၸွမ်းၼင်ႇၸႂ်ႊ ႁၼ်ႁဝ်း လႄႈ ဢၼ်ပဵၼ်ယူႇတေႉတေႉၼၼ်ႉ မၼ်းပိူင်ႈၵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ဝႆႉ ၼႆယဝ်ႉ။

ပၢႆးယုမ်ႇႁပ်ႉ လိူၺ်ႈလွင်ႈတၢင်း (Rationalism)

Rene Descarte ယူႇမႃး မိူဝ်ႈမွၵ်ႈ 400 ပီႊပူၼ်ႉမႃး။မၼ်းထၢမ်ဝႃႈ ‘ပဵၼ်ဢီႈသင် ႁဝ်းၸၢင်ႊမၼ်ႈၸႂ် လႆႈတေႉတေႉ?’ မၼ်း ဝူၼ်ႉၶႆႈတူၺ်းငဝ်းလၢႆးဢၼ်ၼိူင်ႈဝႃႈ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ ယူဝ်လွင်ႈၸႂ်ႊႁၼ်တီႈ တူဝ်ႁဝ်းတင်း မူတ်း၊တၢင်းဝူၼ်ႉႁဝ်း လႄႈ လွင်ႈမၢႆတွင်းႁူႉႁဝ်း ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ် ‘ၽူႈၵတ်ႉၵႅၵ်း’(Evil Genius) ၵေႃႉၼိူင်ႈ ဢဝ်သႂ်ႇပၼ်ၼႂ်းၸႂ်ႁဝ်းဝႆႉႁိုဝ်။ၵူႊၸိူဝ်ႉၵူႊလွင်ႈ ဢၼ်မီးယူႇႁိမ်းႁွမ်းႁဝ်း၊ လႄႈ တၢင်းႁူပ်ႉထူပ်းဢၼ်ႁဝ်း လႆႈႁူႉမႃးတီႈႁိမ်းႁွမ်းႁဝ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ယူဝ်းၶႄးဢမ်ႇၸႂ်ႈလွင်ႈတေႉႁိုဝ်။ ၽူႈၵတ်ႉၵႅၵ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ယူဝ်းၶႄး ဢမ်ႇ ၸႂ်ႈဢၼ်မၢၼ်ႇ မႅၼ်ႈတေႉမၼ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။ၵူၺ်းၼႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်တူဝ်ယၢင်ႇ ‘လွင်ႈထတ်းၸၢမ်း တၢင်းဝူၼ်ႉ’ ဢၼ်ဝႃႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ Descartes ထၢင်ႇထိူမ် ၵူႊလွင်ႈလွင်ႈသေတႃႉၵေႃႈ မီးယူႇလွင်ႈၼိူင်ႈ ဢၼ်မၼ်း ဢမ်ႇ ထၢင်ႇထိူမ်ႇလႆႈတႄႉၵေႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ဝႃႈ မၼ်းထၢင်ႇထိူမ်လႄႈ မၼ်းၸင်ႇၶီးမီးဝႆႉ ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉၼႆ သေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်း သမ်ႉပေႃးမီးၶေႃႈလၢတ်ႈဢၼ်ဝႃႈ ‘ၵဝ်မီးတၢင်းထၢင်ႇထိူမ်ႇလႄႈ ၵဝ်ႇၸင်ႇဝူၼ်ႉ၊ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ၵဝ်ၸင်ႇပဵၼ်ဝႆႉ”(I doubt, therefore I think, and therefore I am)ၼႆ။

မိူၼ်ၼင်ႇပလေႇတူဝ်ႇၵွၺ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ Descarte ၵေႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးယုမ်ႇႁပ်ႉလိူၺ်ႈလွင်ႈတၢင်း (rationalist)ၵေႃႉၼိူင်ႈယဝ်ႉ။ၸဝ်ႈပၢႆးယုမ်ႇႁပ်ႉလိူၺ်ႈလွင်ႈတၢင်းၶဝ်ၼႆႉ ၶဝ်ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ တၢင်းႁူႉမေႃၼႆႉ လုၵ်ႉ တီႈ တၢင်းဝူၼ်ႉ(thinking) လႄႈ လွင်ႈတၢင်း (reason)သေ လႆႈမႃး၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလႄႈဝႃႈ လုၵ်ႉတီႈၸႂ်ႊႁၼ် (ဢႃႇရုင်ႇ တင်းလၢႆ)သေ လႆႈမႃး။တူဝ်ယၢင်ႇ ႁဝ်းႁူႉယူႇဝႃႈ ပေႃးဢဝ်မၢၵ်ႇၵႅမ်ႈၶွင်သွင်လုၵ်ႈ ထႅမ်သႂ်ႇထႅင်ႈၼႂ်းဢၼ်မီးဝႆႉယူႇ သွင်လုၵ်ႈၼၼ်ႉ တေမီးမႃးမၢၵ်ႇၵႅမ်ႈၶွင်ႇ သီႇလုၵ်ႈ။ပေႃးဢဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးယုမ်ႇႁပ်ႉလိူၺ်ႈလွင်ႈတၢင်းၶဝ်ဝႃႈၸိုင် ၶဝ် လၢတ်ႈဝႃႈ တႃႇႁူႉဝႃႈ တၢင်းႁူႉဝႃႈ တေမီးမႃးမၢၵ်ႇၵႅမ်ႈၶွင်ႇသီႇလုၵ်ႈတေႉတေႉဢိူဝ်ႈၼႆၼၼ်ႉ ႁဝ်းဢမ်ႇတပ်ႈလူဝ်ႇ လႆႈႁၼ် ဢမ်ႇၼၼ် ယိပ်းဢဝ် မၢၵ်ႇၵႅမ်ႈၶွင်ႇတေႉတေႉၼင်ႇၵဝ်ႇ ၼႆယဝ်ႉ။ၸဝ်ႈပၢႆးယုမ်ႇႁပ်ႉလိူၺ်ႈလွင်ႈတၢင်းၼႆႉ ၶဝ်ယင်းယုမ်ႇႁပ်ႉဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းၼႆႉ ၵိူတ်ႇမႃးၵေႃႈ တိုၼ်းၵိုၵ်းပႃးမႃးတၢင်းႁူႉလူင်ႈၼႃႈ ( pre exisiting knowledge )ၼႆယဝ်ႉ။

ပၢႆးယုမ်ႇႁပ်ႉလိူၺ်ႈတူဝ်ထူပ်း (Empiricism)

မိူဝ်ႈမွၵ်ႈ 300 ပီႊပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ(philosopher)ၵေႃႉၸိုဝ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ John Locke ယၢမ်ႈလၢတ်ႈဝႃႈ တႃႇႁူႉ လႆႈ လွင်ႈပိူင်ပဵၼ်တေႉ(reality)ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸၢင်ႊဢဝ်လွင်ႈတၢင်းဝူၼ်ႉ(thinking)လႄႈ လွင်ႈတၢင်း(reason)သေ ႁူႉႁၼ်လႆႈ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ Plato ဢမ်ႇၼၼ် Descarte ၶႃ ယၢမ်ႈၵၢဝ်ႇလၢတ်ႈမႃးၼႆယဝ်ႉ။ John Locke တႄႉလၢတ်ႈဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းၵိူတ်ႇမႃးၼႆႉ တိုၼ်းဢမ်ႇပႃးတၢင်းႁူႉလူင်ႈၼႃႈမႃး။ တႃႇတေလႆႈတၢင်းႁူႉၼၼ်ႉ JohnLocke ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်း ဢဝ်ၸႂ်ႊႁၼ်(sense)ႁဝ်းသေယဝ်ႉ ထူပ်းတူဝ် ဢဝ် လွင်ႈ တၢင်း ဢၼ်မီးႁိမ်းႁွမ်းႁဝ်းၼႆယဝ်ႉ။ တၢင်းယုမ်ႇယမ်ဢၼ်ဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းဢမ်ႇၵိူတ်ႇၵိုၵ်းပႃးတၢင်းႁူႉမႃးလူင်ႈၼႃႈ၊ တေလႆႈလုၵ်ႉတီႈၸႂ်ႊႁၼ်ထူပ်းတေႃႇသေယဝ်ႉ ၸင်ႇၸၢင်ႊလႆႈတၢင်းႁူႉမႃးၼႆႉ ႁွင်ႉဝႃႈ ပၢႆးယုမ်ႇႁပ်ႉလိူၺ်ႈတူဝ်ထူပ်း(empiricsim)ၼႆယဝ်ႉ။

ၶေႃႈလမ်ႇလွင်ႈတၢင်းၶႆႈၸႂ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈလွင်ႈတၢင်းႁူႉတႄႉၵေႃႈ မၼ်းပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ဢီး သူၼ်းႁႂ်ႈႁဝ်းမေႃဝူၼ်ႉၶႆႈ ပႃးတၢင်းထတ်းသၢင်၊ လႄႈ ႁႂ်ႈႁဝ်းမေႃမီးၶေႃႈထၢမ်တေႃႇ တႃႇႁူႉပွင်ႇထိုင်လွင်ႈတၢင်း ဢၼ်ၵိူတ်ႇပဵၼ်ယူႇႁိမ်းႁွမ်းႁဝ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။လုၵ်ႉတီႈ ၵၢၼ်တွင်ႈထၢမ်ၸိူဝ်းၼႆႉၵွၺ်းၵွၼ်ႇ တၢင်းႁူႉမႂ်ႇမႂ်ႇ၊ တၢင်း ၶႆႈၸႂ်မႂ်ႇမႂ်ႇ၊ လႄႈၵၢၼ်ၶူင်ႊသၢင်ႈမႂ်ႇမႂ်ႇ ၸၢင်ႊမီးမႃးသေဢမ်ႇၵႃး လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ၵၼ်ႊၵူၼ်းၵေႃႈ ၸင်ႇၸၢင်ႊ ၵိူတ်ႇမီးလႆႈ ၼႆယဝ်ႉ။

ၽိုၼ်ဢၢင်ႈဢိင်

1. Jagger, S., & Simpson, M. (2019). Social science and the humanities: Student’s book. Mote Oo Education.