ဝၼ်းဢွၵ်ႇၵၢင်၊​ လႅၼ်ႊတွၼ်ႊ

ႁူဝ်ႁုပ်ႈ

လႅၼ်ႊတွၼ်ႊ ဢၼ်ႁွင့်ဝႃႈ ပွတ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇတွၼ်ႊၵၢင်(Middle East)ၼႆ့ ၶဝ်ႈပႃး ဝႆ့ပွတ်းတွၼ်ႊ သၢမ်လိုမ်လိၼ်- ၸိူဝ်းပဵၼ် လိုမ်ယူးရူပ့်၊ လိုမ်ဢၾ်ႈၾရီးၵႂ်း၊ လႄႈ လိုမ်ဢေးသီးယႂ်း။ ယွၼ့်ပိူဝ်ႈလိုမ်လိၼ်လူင်တင်းသၢမ်ဢၼ်ၼႆ့ မိူၼ်ႁၢင်ႊတိတ်း ၸပ်းၵၼ်ဝႆ့လႄႈ ၸင်ႇသမ့်ပေႃးႁွင့်ဝႃႈ ‘တၢင်းၽေၵမ်ႇၾႃႇ’(crossroads of the world)ၼႆယဝ့်။ လႅၼ်ႊတွၼ်ႊပွတ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇတွၼ်ႊၵၢင် ဢၼ်မီးယူႇၼႂ်းတွၼ်ႊ မိူင်းလိုမ်လိၼ်ဢၾ်ႈၾရီးၵႂ်းၼၼ့် ၶဝ်ႈပႃးဝႆ့ လႅၼ်ႊပိုၼ့်တီႈ ဢၼ်ႁွင့်ဝႃႈ ဢၾ်ႈ ၾရီးၵႂ်းႁွင်ႇ(North Africa)၊ တွၼ်ႊဢၼ်ပႃးၼႂ်းလိုမ်လိၼ်ဢေးသီးယႂ်းၼၼ့်သမ့် ႁွင့်ဝႃႈ ဢေးသီးယႂ်းၸဵင်းၸၢၼ်းဝၼ်းတူၵ်း (SWASIA = Southwest Asia)။

တွၼ်ႊပွတ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇတွၼ်ႊၵၢင် ဢၼ်ပႃးၼႂ်းလိုမ်ဢၾ်ႈၾရီးၵႂ်းၼၼ့် သမ့်ၶဝ်ႈပႃးဝႆ့ ၸိုင်ႈမိူင်းႁႃႈမိူင်း။ ၸိူဝ်းၼၼ့်ၸမ်း မိူင်းမူဝ်ႇရွၵ့်ၵူဝ်ႇ(Morocco)၊ မိူင်းဢႅလ်ႇၸီးရီးယႂ်း(Algeria)၊ မိူင်းထူႇၼီးသီးယႂ်း(Tunisia)၊ မိူင်းလိပ့်ပျႃး (libya)၊ လႄႈ မိူင်းဢီးၸိပ့်(Egypt)ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆ့ယဝ့်။

တွၼ်ႊဢေးသီးယႂ်းၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းတူၵ်းသမ့် ၶဝ်ႈပႃးမီးဝႆ့ ၁၅ ၸိုင်ႈမိူင်း၊ မိူင်းၸိူဝ်းၼၼ့်ၸမ်း မိူင်းတူႇရၶီႇ(Turkey)၊ မိူင်းသီးရီးယႂ်း(Syria)၊ မိူင်းလႅပ့်ပ ၼွၼ်း(Lebanon)၊ မိူင်းဢိတ်ႈသရဵလ်း(Israel)၊ မိူင်းၵျေႃႊတၼ်ႇ(Jordan)၊ မိူင်း သၢဝ်ႇတီႇဢႃးရေးပီးယႂ်း(Saudi Arabia)၊ မိူင်းယႄႇမိူၼ်ႇ(Yemen)၊ မိူင်းဢူဝ်ႇမၢၼ်ႇ (Oman)၊ မိူင်းၽွမ့်ႁူမ်ႈဢႃႇရၢပ့်ဢႅမ်းမီးရဵတ်ႉ(the United Arab Emirates)၊ မိူင်း ပႃးရဵၼ်း(Bahrain)၊ မိူင်းၶႃႇထႃး(Qatar)၊ မိူင်းၶူႇဝဵတ်ႉ (Kuwait)၊ မိူင်းဢီႇရၢၵ့် (Iraq)၊ မိူင်းဢီႇရၢၼ်ႇ(Iran)၊ မိူင်းဢၾ်ႈၾၵၢၼ်ႇၼိတ်ႈသထၢၼ်ႇ(Afghanistan) ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆ့ယဝ့်။

တွၼ်ႊပွတ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇတွၼ်ႊၵၢင် ဢၼ်ပႃးၼႂ်းလိုမ်ယူးရူပ့်သမ့် ၶဝ်ႈပႃးဝႆ့ မိူင်းတူႇရၶီႇ ဢၼ်လတ်းႁွင်ႊၵႅပ်ႈ တႃးတိူၼ်ႇၼႅသ့်(Dardanelles)တင်ႈဢဝ် ပွတ်း ဢေးသီးယႂ်း၊ ယဝ့်ၵေႃႈ လႅၼ်ႊမိူင်းတူႇရၶီႇ ဢၼ်မီးၸေႊလူင်ဢိတ်ႇသထၢၼ်ႇပူႇ။ တွၼ်ႊမိူင်းတူႇရၶီႇ ဢၼ်မီးၼႂ်းဢေးသီးယႂ်းၼႆ့သမ့် ၵႆႉႁွင့်ႁဵၵ်ႈဝႃႈ ‘ဢေးသီးယႂ်းဢွၼ်ႇ’ (Asia Minor)။

လႅင်ႊၼႃႈလိၼ်မိူင်း(Topography)

ပေႃးတေဢဝ်လႅၼ်ႊဝၼ်းဢွၵ်ႇတွၼ်ႊၵၢင်ဝႃႈၼႆၸိုင် တၢင်းယႂ်ႇမၼ်းၼႆ့ ယႂ်ႇလိူဝ်သေ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ႊဢမႄးရီးၵႂ်းသွင်ပုၼ်ႈ။ ၵမ်ႈၼမ်ၼမ် ၼႃႈလိၼ်မိူင်း ပဵၼ်ဝႆ့ပၢင်ႇလၢႆႇသၢႆး။ လွင်ႈႁႅင်ႈႁွင်၊ လွင်ႈဢမ်ႇမီးတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ၊ လႄႈ လွင်ႈ ႁႅင်ႈလႅင့် လိၼ်လႅၼ်ႊပၢင်ႇလၢႆႇသၢႆးတီႈၼႂ်းမိူင်းၼၼ့်ၼႆ့ လႆႈဝႃႈ မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈ တေႃႇ သၢႆပိုၼ်းလႅၼ်ႊတွၼ်ႊဝၼ်းဢွၵ်ႇတွၼ်ႊၵၢင်ဝႆ့တေ့တေ့။ ၽိင်ႈၾၢႆႈသဝ်း (normadic)ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼင်ႇ ၸၢဝ်းပႅတ်ႇတုၼ်ႇ(Bedouin)၊ ၸၢဝ်းဢႃႇရၢပ့်(Arab) လႄႈ ၸၢဝ်းဢိတ်ႈသရဵလ်းမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၶဝ်ၼႆ့ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၶဝ်တိူဝ်းမေႃမီးလွင်ႈယိုၼ်ႈမႅင်ႇ တေႃႇၵၼ်၊ မီးလွင်ႈယူႇသဝ်းပဵၼ်မုၵ့်ပဵၼ်ၽုင်၊ မီးလွင်ႈဝႆ့ၵႃႊၶၼ်တေႃႇ ၵၢၼ်ပဵၼ် မူႇပဵၼ်ၸုမ်း လိူဝ်သေ ဝႆ့ၵႃႊၶၼ်ၼိူဝ်သုၼ်ႇလဵဝ်။ ယွၼ့်လႅၼ်ႊလိၼ်ၼႂ်းမိူင်းၵမ်ႈ ၼမ် ပဵၼ်ပၢင်ႇလၢႆႇသၢႆးဝႆ့တႃႇမွၵ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇ ၈၀ ဝၢၵ်ႈဝႆ့လႄႈ လွင်ႈၽႄႈၸွတ်ႇယူႇသၢင်ႈ သဝ်းၵေႃႈ ဢမ်ႇပေႃးမီးလႆႈၵႂႃႇၵူႊတီႈ။ ၵမ်ႈၼမ်ၼမ် ၵူၼ်းတေယူႇတီႈဢၼ်ၸိူဝ်းမီး ၸမ်တူဝ်ၼမ့်ၵွၺ်း။ ယွၼ့်ပိူဝ်ႈႁိမ်ၵၼ်ၼမ့်လႄႈ ၸဵမ်မိူဝ်ႈပိုၼ်းမိုၼ့်သိုၼ်းၵွၼ်ႇ မႃး လႆႈမီးလွင်ႈဢဝ်ၶိူင်ႈၵွင်ႈၵၢင်ႇလၢၵ်ႈၼၢၵ်ႈတိုၵ်းတေႃးၵၼ်မႃးယူႇ။ လွင်ႈဢၼ်လႆႈ ပဵၼ်မိူင်းပႃႇပၢင်ႇလၢႆႇသၢႆးလူင် ဢၼ်ပၢင်ႇပဝ်ႇ ဢမ်ႇမီးသင်ၼၼ့်ၵေႃႈ ၸၢင်ႊပဵၼ် လွင်ႈဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းၼႂ်းလႅၼ်ႊတွၼ်ႊၼၼ့် တိူဝ်းမီးလွင်ႈယုမ်ႇယမ်မၼ်ႈၼိူဝ် ပၢႆးၵိူဝ်းယမ်။ ၵူၼ်းႁဝ်းၼႆ့ မိူဝ်ႈၽွင်းၺႃးတၢင်းယၢပ်ႇၼၼ့် ၵႆႉတိူဝ်းသႂ်ႇၸႂ်ၼိူဝ် လွင်ႈသႃႇသၼႃႇပၢႆးၵိူဝ်းယမ်ယဝ့်။ ပၢင်ႇလၢႆႇသၢႆးယႂ်ႇလူင်သၢမ်ဢၼ် တီႈၼႂ်းလႅၼ်ႊ တွၼ်ႊဝၼ်းဢွၵ်ႇၵၢင်ၸမ်း ပဵၼ်ပၢင်ႇလၢႆႇသၢႆးသႃႇႁႃႉရႃႉ တီႈၼႂ်းမိူင်းဢၾ်ႈၾရီးၵႂ်း ႁွင်ႇ၊ ဢၼ်ပဵၼ်ဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈထီႈသုတ်းၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉ၊ ပၢင်ႇလၢႆႇသၢႆး သၢႆးၼၢႆး (Sinai) ဢၼ်မီးယူႇတီႈၼႂ်းမိူင်းဢီးၸိပ့်၊ ပၢင်ႇလၢႆႇသၢႆး ရပ့်ဢလ်း ၶႃးလီး (Rub-al Khali) လႄႈ ပၢင်ႇလၢႆႇသၢႆး ၼပ့်ၾတ်း(Nafud) တီႈၼႂ်းမိူင်း သၢဝ်ႇတီႇဢႃႇရေးပီး ယႂ်း၊ ပၢင်ႇလၢႆႇသၢႆးၼႅၵ်းၵႅပ်း(Negev) တီႈၼႂ်းမိူင်းဢိတ်ႈသရဵလ်း၊ လႄႈ ပၢင်ႇလၢႆႇသၢႆး တၢတ်ႉဢီႇၶႃႇဝီႇ(Dasht-i-Kavir)တီႈၼႂ်းမိူင်းဢီႇရၢၼ်ႇ။

လွင်ႈၼႃႈလိၼ်မိူင်း မီးပိူင်ၾၢင်လၢႆၸိူဝ့်လၢႆမဵဝ်းၼၼ့်ၵေႃႈ ၸၢင်ႊတူၺ်း ႁၼ်လႆႈ တူၼ်းလွၺ်ၶဝ်ယဝ့်။ တူၼ်းလွၺ်ဢႅတ်ႉလၢသ့်(Atlas Mountains) သမ့် မီးယူႇတီႈၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းတူၵ်းလိုမ်ဢၾ်ႈၾရီးၵႂ်း။ ပဵၼ်ဢၼ်ၶႅၼ်ႈဝႆ့ၼႂ်းၵႄႈ ပၢင်ႇ လၢႆႇသၢႆးသႃႇႁႃႇရႃႉ လႄႈ တီႈလိၼ်ၸိူဝ်းဢၼ်မီးႁိမ်းၸမ် ၼမ့်ပၢင်ႇလၢႆႇမႅတ်ႇတိတ်ႇ တႂ်ႇရေးၼီးယၼ်း(Mediterranean Sea)။ ၵွပ်ႈတီႈလိၼ်ၸိူဝ်းၼၼ့် ၸၢင်ႊၽုၵ်ႇ သွမ်ႈလႆႈလီသေဢမ်ႇၵႃး သမ့်မီးၾိင်ႈၾႃႉလီလႄႈ ၸင်ႇဝႃႈ လႆႈမီးၸေႊယႂ်ႇၸေႊလူင် ၸွမ်းၸိူဝ်းလႅၼ်ႊၼၼ့် လၢႆလၢႆၸေႊ ၸိူဝ့်ၼင်ႇ ၸေႊၵၢတ်ႈသႃႈပလၢင်ႈၵႃႈ (Casablanca)၊ ၸေႊရႃႇပတ်ႉ (Rabat)၊ ၸေႊဢႅလ်ႇၸီးယႂ်း(Algier)၊ ၸေႊထူး ၼိသ့်(Tunis)၊ လႄႈ ၸေႊထြိပ့်ပူဝ်ႇလီႇ(Tripoli)ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆ့။ လွၺ်ဢႅလ်းပိူသ့် (Elburz Mountains)တီႈၼႂ်းမိူင်းဢီႇရၢၼ်ႇ လႄႈ လွၺ်ထေႃးရသ့်(Taurus Mountain)တီႈၼႂ်းမိူင်းတူႇရၶီႇၼႆ့သမ့် ပဵၼ်ဢၼ်ၶႅၼ်ႈၼႂ်းၵႄႈ ထိူၼ်ႇႁိမ်းမႃးလႃး ယသ့်(Himalays)တီႈၼႂ်းဢေးသီးယႂ်းၵၢင် ဢၼ်မီးဝႆ့ယူႇၼႃႈတၢင်းဢွၵ်ႇ လႄႈ လွၺ်ႈဢႅလ်ပ့်(Alps) ဢၼ်မီးဝႆ့ယူႇၼႃႈတၢင်းတူၵ်းလိုမ်ယူးရူပ့်။

ၵုၼ်ပႅၼ်ၵုၼ်ယွၼ်ႇဢႃႇရေးပီးယၼ်း(Arabian Penisula)ၼႆ့ ပိူင်ႁၢင်ႊ မၼ်း မိူၼ်ၸိူဝ့်ၼင်ႇ သွၵ်းတိၼ်ယႂ်ႇလူင်ဢၼ်ၼိူင်ႈ။ ၵမ်ႈၼမ်တႄ့ ပဵၼ်ဝႆ့ပၢင်ႇလၢႆႇ သၢႆးသေ မီးဝႆ့လၢႆလၢႆမိူင်း၊ မိူင်းဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈတႄ့ ပဵၼ်မိူင်းသၢဝ်ႇတီႇဢႃႇရေး ပီးယႂ်း။

တူဝ်ၼမ့် (water bodies)

လွင်ႈၼမ့်ၶႅပ်ႈ(scarcity)တီႈၼႂ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇတွၼ်ႊၵၢင်ၼႆ့ လႆႈဝႃႈပဵၼ် ၶေႃႈ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈပုၼ်ႈတႃႇၶီးၸႂ်သေဢမ်ႇၵႃး ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈႁဝ်းႁူႉပွင်ႇလႆႈထိုင် သၢႆ ပိုၼ်းလႅၼ်ႊတွၼ်ႊၼၼ့်ပႃး။ ၼွၵ်ႈသေၼမ့် ပဵၼ်တႃႇႁႂ်ႈတူဝ်ၸႂ်ၶီးၸႂ်ယဝ့်ၼၼ့် ၼမ့်ၼႆ့ ယင်းလမ်ႇလွင်ႈပုၼ်ႈတႃႇ လႅၼ်ႊၼမ့်ပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈ လမ်ႇလွင်ႈ ပုၼ်ႈတႃႇ ၽႅၼ် ၵၢၼ်လူင်(strategy)။

လႅၼ်ႊၼမ့် ဢမ်ႇၼၼ် တူဝ်ၼမ့် ဢၼ်ယႂ်ႇလူင်လိူဝ်သေပိူၼ်ႈ ၼႂ်းလႅၼ်ႊ တွၼ်ႊၸမ်း ပဵၼ်ၼမ့်ပၢင်ႇလၢႆႇ ၸိူဝ့်ၼင်ႇ ၼမ့်ပၢင်ႇလၢႆႇၶႅသ့်သပီးယၼ်း (Caspian)၊ ပၢင်ႇလၢႆႇလမ်(Black)၊ ပၢင်ႇလၢႆႇမႅတ်ႇတိတ်ႇတႂ်ႇရေးၼီးယၼ်း၊ ပၢင်ႇ လၢႆႇလႅင်(Red Sea)၊ လႄႈ ပၢင်ႇလၢႆႇဢႃႇရေးပီးယၼ်း (Arabian sea)ယဝ့်။ တူဝ် ၼမ့်ၸိူဝ်းၼႆ့ ပဵၼ်ငဝ်ႈတိုၼ်းတႃႇလႆႈတူဝ်သတ်းယူႇၼမ့် ဢၼ်ပဵၼ်ပႃ။ ယွၼ့်ပၢင်ႇ လၢႆႇမႅတ်ႇတိတ်ႇတႂ်ႇရေးၼီးယၼ်း လႄႈ ဢိင်ႇတင်း ႁွင်ႊလူးသူးဢဵသ့် ၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇမႅတ်ႇတႂ်ႇရေးၼီးယၼ်း ဢၼ်ၵွင့်ၸူး ပၢင်ႇလၢႆႇလႅင်သေဢမ်ႇၵႃး ၵွင့်ၸူးပႃးထႅင်ႈ ဢၢဝ်ႇပၢင်ႇလၢႆႇဢေႇတိၼ်ႇ(Gulf of Aden)ၼၼ့်ဝႆ့လႄႈ ပဵၼ်သဵၼ်ႈတၢင်းဢၼ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈလိုမ်ယူးရူပ့် တိူဝ်းၵႂ်ႈၸမ်တေႃႇ ပွတ်းၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းတူၵ်း၊ ပွတ်းၸၢၼ်း၊ လႄႈ ဢိၵ်ႇတင်းပွတ်းဢွၵ်ႇ လိုမ်လိၼ်ဢေးသီးယႂ်းမႃး။ ၼမ့်ပၢင်ႇလၢႆႇမႅတ်ႇတိတ်ႇ တႂ်ႇရေးၼီးယၼ်းၼႆ့ လႆႈပဵၼ်သဵၼ်ႈသၢႆတၢင်း တႃႇၶႂၢၵ်ႈယိုတ်းမိူင်း၊ တႃႇၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆ၊ လႄႈ သဵၼ်ႈသၢႆတၢင်းတႃႇၽိင်ႈငႄႈမႃး။ မိူဝ်ႈၵွၼ့်ပူၼ့်မႃးၼၼ့်ၼႆၸိုင် တပ့်သိုၵ်း ၸၢဝ်းရူမ်းၶဝ် ဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၶၢမ်ႈ ပၢင်ႇလၢႆႇမႅတ်ႇတိတ်ႇတႂ်ႇရေးၼီးယၼ်းၵႂႃႇပွတ်း ဢွၵ်ႇသေ ၵႂႃႇၸူးလိၼ်လႅၼ်ႊၸိူဝ်းဢၼ်မီးပွတ်းဢွၵ်ႇပၢင်ႇလၢႆႇမႅတ်ႇတိတ်ႇတႂ်ႇရေး ၼီးယၼ်း ၸိူဝ့်ၼင်ႇ လိၼ်လႅၼ်ႊမိူင်းသီးရီးယႂ်း၊ မိူင်းလႅပ့်ပၼွၼ်း လႄႈ မိူင်း ဢိသ်ႈသရဵလ်း ၵၢပ်ႈပၢၼ်ၸင်ႇၼႆ့ၶဝ်။

ၸၢဝ်းမိူင်းၾိူဝ်းၼီးသီးယႂ်း(Phoenicia)ၶဝ် သမ့် လုၵ့်တီႈလိၼ်လႅၼ်ႊမိူင်းၸိူဝ်းလၢတ်ႈမႃးပႃႈၼိူဝ်ၼၼ့်သေ ဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၵႂႃႇပွတ်းဝၼ်းတူၵ်းသေ ၵႂႃႇၸူးမိူင်းလိုမ်လိၼ်ဢၾ်ႈၾရီးၵႂ်းပွတ်းႁွင်ႇ။ ဢၢဝ်ႇပၢင်ႇ လၢႆႇပႂ်းသီးယၼ်း(Persian Gulf) ဢၼ်ပဵၼ်တီႈၶဝ်ႈသူၸူး ပၢင်ႇလၢႆႇဢႃႇရေးပီး ယၼ်းၼႆ့ၵေႃႈ မိူဝ်ႈၽွင်းၸူဝ်ႊသိပ်းပီႊ ၁၉၈၀ ၼၼ့် ယၢမ်ႈပဵၼ်ဢွၵ်ႈတီႈပၢင်တိုၵ်း သိုၵ်းတိုၵ်းသိူဝ်တေႃႇၵၼ်မႃး ၼႂ်းၵႄႈမိူင်းဢီႇရၢၵ့် တင်းမိူင်းဢီႇရၢၼ်ႇ။ မိူဝ်ႈပွၺ်း တိုၵ်းပၢင်ႇလၢႆႇသၢႆး(Operation Desert Storm)ဢၼ်ပႃး တပ့်သိုၵ်းဢမႄႇရီႇၵၼ်ႇ ၶဝ် ၶဝ်ႈပႃးတိုၵ်းတေႃးမိူင်းဢီႇရၢၵ့် ၼႂ်းပီႊ ၁၉၉၁ ၼၼ့်ၵေႃႈ ဢွင်ႈတီႈၼၼ့် လႆႈ ပဵၼ်တီႈလမ်ႇလွင်ႈမႃးယူႇၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ဢၢဝ်ႇပၢင်ႇလၢႆႇပႂ်းသီးယၼ်းၼႆ့ လႆႈဝႃႈပဵၼ် ဢွင်ႈတီႈဢၼ်မီးၼမ့်မၼ်းမဵၼ်ၼမ်လိူဝ်သေပိူၼ်ႈတီႈၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆယဝ့်။ လိူဝ်ၼၼ့်ဢမ်ႇၵႃး ပဵၼ်သဵၼ်ႈတၢင်းလမ်ႇလွင်ႈတႃႇတေႃႉၼမ့်မၼ်းမဵၼ် တႃႇမိူင်းၸိူဝ့် ၼင်ႇ မိူင်းၸပ်ႇပၢၼ်ႇ၊ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ႊဢမႄးရီးၵႂ်း လႄႈ မိူင်းယူးရူပ့်ၶဝ်။

လိုၼ်းသုတ်း ႁွင်ႊၵႅပ့်ပွသ့်သပေႃးရသ့် (Bosporus)ဢၼ်မီးၼႂ်းၼမ့်ပၢင်ႇလၢႆႇ မႃးမိူဝ်ႊ ရိူဝ်ႇ(Marmara)ၵေႃႈ ယွၼ့်ပိူၼ်ႈပဵၼ်သဵၼ်ႈတၢင်း ဢၼ်ၸၢင်ႊလုၵ့်တီႈၼမ့်ပၢင်ႇ လၢႆႇလမ်သေ ၵႂႃႇၸူးထိုင် ၼမ့်ပၢင်ႇလၢႆဢေးၸိၼ်း(Aegean) လႄႈ ၵႂႃႇၸူးၼမ့်ပၢင်ႇ လၢႆႇမႅတ်ႇတိတ်ႇတႂ်ႇရေးၼီးယၼ်းလႆႈလႄႈ လႆႈဝႃႈ ပွသ့်သပေႃးရသ့်ၼႆ့ လမ်ႇ လွင်ႈ ပုၼ်ႈတႃႇ မိူင်းရႃႉသျႃး လႄႈ မိူင်းယူႊၶရဵၼ်းတေ့တေ့ဝႆ့ယူႇ။ ၵွပ်ႈဝႃႈ မၼ်းပဵၼ် သဵၼ်ႈတၢင်းလဵဝ် ဢၼ်တႃႇမိူင်းၸိူဝ်းယၢမ်ႈပဵၼ်ၼႂ်းမိူင်းၽွမ့်ႁူမ်ႈသူဝ်းဝီးယႅတ်ႉၵဝ်ႇ ၶဝ် လႅၼ်ႈႁိူဝ်းလႆႈတီႈၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇမႅတ်ႇတိတ်ႇတႂ်ႇရေးၼီးယၼ်းၼၼ့်ယဝ့်။

တင်ႈတႄႇမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ တေႃႇထိုင်ဝၼ်းၸင်ႇၼႆ့ၼႆ့ မႄႈၼမ့်ၵႄးလူင်သီႇမႄႈ ၼႂ်းလႅၼ်ႊတွၼ်ႊဝၼ်းဢွၵ်ႇၵၢင်ၼႆ့ လႆႈဝႃႈ မီးၽွၼ်းတုမ့်ယွၼ်ႈတေႃႇ လၢႆးယူႇလၢႆး သဝ်းၵူၼ်းၼႂ်းလႅၼ်ႊတွၼ်ႊၼၼ့်ဝႆ့တေ့တေ့ဝႃႈဝႃႈမႃးယူႇ။ ၼမ့်ၵႄးၸိူဝ်းၼၼ့် ၸမ်း ပဵၼ်ၼမ့် ထၢႆးၵရိသ်ႉ(Tigris)၊ ၼမ့်ယူးၾရဵတ်ႉတိသ်း(Euphrates)၊ ၼမ့် ၼၢႆးလ်(Nile)၊ ၼမ့်ၵျေႃႊတၼ်ႇ(Jordan) ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆ့ယဝ့်။ ယွၼ့်ၼႂ်းလႅၼ်ႊ တွၼ်ႊၼႆ့ ၾိင်ႈၾႃႉမၼ်းႁႅင်ႈလႅင့်ၼႃႇလႄႈ တူဝ်ၼမ့်ၸိူဝ်းၼႆ့ လႆႈမီးၵႃႊမီးၶၼ် ဝႆ့တေ့တေ့။ ၼွၵ်ႈလိူဝ်သေ ၵူတ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇမိူင်းတူႇရၶီႇ လႄႈ ဢိၵ်ႇလႅၼ်ႊမိူင်းသီးရီးယႂ်း၊ လႅပ့်ပၼွၼ်း၊ လႄႈ ဢိတ်ႈသရဵလ်းၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆ့ယဝ့်ၼၼ့် တၢင်ႇတီႈတၢင်ႇဢွင်ႈၼႂ်းလႅၼ်ႊတွၼ်ႊဝၼ်းဢွၵ်ႇၵၢင်ၼႆ့တႄ့ ၾူၼ်ဢၼ်ဝႃႈၼၼ့် ဢမ်ႇပေႃးသူႈ ၶႂ်ႈမီးဝႆ့တေ့ၼင်ႇဝႃႈ။

ၼမ့်ထၢႆးၵရိသ်ႉလႄႈ ၼမ့်ယူးၾရဵတ်းတိသ်းၼႆ့တႄ့ ႁူဝ်မၼ်းလုၵ့်တီႈ လွၺ်ထေႃးရသ့် ၼႂ်းမိူင်းတူႇရၶီႇသေယဝ့် ႁၢင်ႇယၼ်ၵၼ်လၢႆလၢႆလၵ်းဢွၼ်ႇသေ လႆလူင်းမႃး ၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းတူၵ်း။ ၼမ့်သွင်ၵႄးၼႆ့ ၶိုၼ်းမႃးၶွၺ်ႊၵၼ်တီႈၼႂ်း မိူင်းဢီႇရၢၵ့်သေ ၸင်ႇၶိုၼ်းလႆလူင်းၸွမ်းၵၼ်ပဵၼ်ၵႄးလဵဝ်၊ ယဝ့်ၵေႃႈ သိုပ်ႇလႆ လတ်းႁွင်ႊၵႅပ်ႈႁေႃးမသ့်(Strait of Hormuz)သေယဝ့် ၸင်ႇၶိုၼ်းလႆႈၶဝ်ႈၵႂႃႇၼႂ်း ဢၢဝ်ႇပၢင်ႇလၢႆႇပႂ်းသီးယၼ်း။ ၼႂ်းလႅၼ်ႊတွၼ်ႊၸိူဝ်းၼႆ့ၵေႃႈ မီးၼမ့်မၼ်းမဵၼ် မိူၼ်ၸိူဝ့်ၼင်ႇ သူပ်းၼမ့်လၢႆလၢႆတီႈဝႆ့ယူႇ။ သေဢမ်ႇၵႃး ယွၼ့်ပဵၼ်တီႈဝႆ့ၼမ့် မၼ်းမဵၼ် လႄႈ ပဵၼ်တႃႈႁိူဝ်းလႄႈ လႆႈပဵၼ်တီႈလမ်ႇလွင်ႈပုၼ်ႈတႃႇၽႅၼ်ၵၢၼ်လူင် ဝႆ့။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ၸင်ႇပေႃးပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈပၢင်တိုၵ်းၼမ်ဝႆ့ မိူဝ်ႈၸူဝ်ႊသိပ်းပီႊ ၁၉၈၀ ဢၼ်ပဵၼ်ပၢင်တိုၵ်း မိူင်းဢီႇရၢၼ်ႇ လႄႈ မိူင်းဢီႇရၢၵ့်၊ ယဝ့်ၵေႃႈ ပၢင်တိုၵ်းပၢင်ႇလၢႆႇ သၢႆး(ပၢင်တိုၵ်းဢၢဝ်ႇပၢင်ႇလၢႆႇပႂ်းသီးယၼ်း) မိူဝ်ႈပီႊ ၁၉၉၁ ၼၼ့်ယဝ့်။

လႅၼ်ႊတီႈ ၼႂ်းၵႄႈၼမ့်ထၢႆးၵရိသ်ႉ လႄႈ ၼမ့်ယူးၾရဵတ်းတိသ်းၼႆ့ မိူဝ်ႈ ၵွၼ်ႇႁွင့်ဝႃႈ မႅသ်ႇသူဝ်ႇပူဝ်ႇတေးမီးယႂ်း(Mesopotamia) ဢၼ်မီးတီႈပွင်ႇဝႃႈ လိၼ် ၵၢင်သွင်ၵႄးၼမ့်။ ယွၼ့်ယၢမ်ႈပဵၼ်တီႈဢၼ်လဵင့်ၼမ့်လႆႈပုၼ်ႈတႃႇၵူၼ်းတင်း ၼမ်တင်းလၢႆလႄႈ ယၢမ်ႈပဵၼ်တီႈဢၼ်ၸဝ့်သုတ်းသေပိူၼ်ႈ တီႈၼိူင်ႈ ဢၼ်ယဵၼ်ႇ ငႄႈၵူၼ်းထုင့်ၼမ့် ႁိူဝ်ႈႁိူင်းမႃး။ ယၢမ်ႈပဵၼ်လႅၼ်ႊတွၼ်ႊ တီႈဢၼ်ၶွၼ်ႇငႂ်ႈမၼ်း လိၼ်လီတႄႇဢဝ်တီႈ ၾၢင်ႇပွတ်းၸၢၼ်း ၼမ့်ပၢင်ႇလၢႆႇမႅတ်ႇတိတ်ႇတႂ်ႇရေးၼီး ယၼ်း တေႃႇပေႃးထိုင်ၵႃႇ ဢၢဝ်ႇပၢင်ႇလၢႆႇပႂ်းသီးယၼ်း။ ၸေႊၵဝ်ႇၵႄႇ ဢၼ်ပဵၼ် ပေႇ ပီႇလွၼ်ႇ(Babylon)ၵေႃႈ ယၢမ်ႈမီးမႃးတီႈ လႅၼ်ႊမႅတ်ႇသူဝ်ႇပူဝ်ႇတေးမီးယႂ်းၼႆ့။ ၸေႊပႅၵ်ႇတႅတ်ႇ(Baghdad) ဢၼ်ပဵၼ် ၸေႊလူင်မိူင်းဢီႇရၢၵ့်ၵေႃႈ မီးယူႇတီႈၼမ့် ၵႄးထၢႆးၵရိသ်ႉ ဢၼ်မီးပႃႈႁွင်ႈၸေႊၵဝ်ႇပေႇပီႇလွၼ်ႇ ဢၼ်လႆႈလူႉလႅဝ်ၵႃႇယဝ့် ၼၼ့်ၼင်ႇၵဝ်ႇယဝ့်။

ၼမ့်ၵႄးယႂ်ႇလူင်ထႅင်ဢၼ်ၼိူင်ႈ တီႈၼႂ်းလႅၼ်ႊတွၼ်ႊဝၼ်းဢွၵ်ႇၵၢင် ၼႆ့ ပဵၼ်ၼမ့်ၵႄးၼၢႆးလ် ဢၼ်မီးတီႈၼႂ်းၸေႊၵဝ်ႇလူင်မိူင်းဢီးၸိပ့်၊ ၼမ့်ၵႄး ၼၢႆလ်းၼႆ့ ပဵၼ်ၼမ့်ၵႄးဢၼ်ယႂ်ႇထီႈသုတ်းၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉ။ ၼမ့်ၵႄးၼၢႆးလ်သွမ်ႇ (Blue Nile)သမ့် ႁူဝ်မၼ်းလုၵ့်တီႈ ဢၾ်ႈၾရီးၵႂ်းပွတ်းၵၢင်(Central Africa) သေ လႆလူင်းမႃး၊ ၼမ့်ၵႄးၼၢႆးလ်ၶၢဝ်(White Nile)သမ့်ႁူဝ်မၼ်းလုၵ့်တီႈ ဢၾ်ႈၾရီး ၵႂ်းပွတ်းဢွၵ်ႇ(East Africa)သေလႆလူင်းမႃး၊ တင်းသွင်ၵႄး မႃးၶွၺ်ႊၵၼ်တီႈ မိူင်း သူႇတၢၼ်ႇ(Sudan)သေယဝ့် ၸင်ႇၵွၺ်ႈၶိုၼ်းလႆလူင်းၵႃႇတၢင်းၸၢၼ်း ၵႂႃႇပွင်ႇသႂ်ႇ တီႈၼမ့်ပၢင်ႇလၢႆႇမႅတ်ႇတိတ်ႇတႂ်ႇရေးၼီးယၼ်း။ ပေႃးၼမ့်ၵႄးၼၢႆးလ် ၼွင်းလူၼ့် ၾင်ႇၸိုင် မၼ်းတေႁဵတ်းႁႂ်ႈဢုင်လိၼ်ၵိုတ်းၶင့်ဝႆ့တီႈလိၼ်ႁိမ်းႁွမ်းၾင်ႇသေ ႁဵတ်း ႁႂ်ႈတီႈလိၼ်မီးငႂ်ႈမၼ်းလိၼ်လီ။ တႃႇတေႁေႉၵင်ႈ လွင်ႈၼမ့်ၵႄးၼၢႆးလ်ထူမ်ႈၼွင်း ၼၼ့် ၸင်ႇလႆႈၵေႃႇသၢင်ႈမႃး ၾၢႆလူင်ဢႅသ့်သွၼ်း(Aswan High Dam)မိူဝ်ႈပီႊ ၁၉၇၀။ ၵွပ်ႈမိူင်းဢီးၸိပ်းၼႆ့ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇဝၢၵ်ႈလႂ် ၉၅ ၼႆ့ ပဵၼ်ပႃႇသၢႆးဝႆ့လႄႈ ၸၢဝ်းဢီး ၸိပ့်တင်းၼမ်တင်းလၢႆ ယူႇသဝ်းၸွမ်းတီႈလိၼ်ယၢဝ်းၸလွတ်ႈ ၸွမ်းၸိူဝ်းႁိမ်းၾင်ႇ ၼမ့်ၵႄးၼၢႆးလ်ၼၼ့်ယဝ့်။ ဝဵင်းၵဝ်ႇမိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ဝဵင်းတိပ်း(Thebes) လႄႈ ဝဵင်းဢႃႈလိၵ်ႈသႅၼ်ႇတြီးယႃႇ(Axexandria)ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆ့ၵေႃႈ မီးၸိူဝ်းႁိမ်းၾင်ႇ ၼမ့်ယဝ့်၊ ၸေႊလူင်မိူင်းဢီးၸိပ့် ဢၼ်ပဵၼ် ဝဵင်းၶၢႆႇရူဝ်ႇ(Cairo) လႄႈ ၸေႊလူင် မိူင်းသူႇတၢၼ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်ဝဵင်းၶႃးထုမ်း(Khartoum)ၶဝ် ဢၼ်မီးယူႇဝၼ်းၸင်ႇၼႆ့ ၵေႃႈ တေႃႇမီးႁိမ်းၾင်ႇၼမ့်ၼၢႆးလ်ၼင်ႇၵဝ်ႇယဝ့်။

ၼမ့်ၵႄးၵျေႃႊတၢၼ်ႇ(Jordan River)တႄ့ သမ့်လဵၵ့်လိူဝ်သေ ၼမ့် ၵႄးတင်းသၢမ်မႄႈၼၼ့်ယူႇ၊ ၵူၺ်းၵႃႊ သမ်ႉပဵၼ်မႄႈၼမ့် ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈတႃႇ ၵူၼ်းၸၢဝ်းလႅပ့်ပၼွၼ်း၊ ၸၢဝ်းသီးရီးယႂ်း၊ ၸၢဝ်းၵျေႃႊတၢၼ်ႇ၊ လႄႈ ၸၢဝ်းဢိတ်ႈ သရဵလ်းၶဝ်။ လုၵ့်တီႈပိုၼ့်တီႈသုင် တၢင်းမိူင်းလႅပ့်ပၼွၼ်း၊ သီးရီးယႂ်း၊ လႄႈ ဢိတ်ႈသရဵလ်းသေ လႆလူင်မႃးတၢင်းၸၢၼ်း၊ ယဝ့်ၵေႃႈ ၸွမ်းၸိူဝ်းၾၢင်ႇမၼ်းၼၼ့် ၸၢင်ႊဢဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၼမ့် တႃႇၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈလႆႈလီငၢမ်းပႃး။ ၵူၺ်းၵႃႊ ယွၼ့်ၼမ့် ၼႂ်းၼမ့်မႄႈၼႆ့ ၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်းလႄႈ ၸိုင်ႈမိူင်းၸိူဝ်းဢၼ်ၼမ့်မႄႈၼႆႉလတ်းလႆ ၽၢၼ်ၼၼ့်ၵေႃႈ လႆႈမီးလွင်ႈၽိတ်းၽႅၵ်ႇၵၼ်ၾၢႆႇၵၢၼ်မိူင်းဝႆ့ယူႇၼင်ႇၵဝ်ႇ။

ၼမ့်ၵႄးၵျေႃႊတၢၼ်ႇၼႆ့ ပေႃးဢဝ်သၢႆပိုၼ်းမၼ်းဝႃႈလႄႈသင် ဢဝ်လွင်ႈ ၵၢၼ်မိူင်းဝႃႈၵေႃႈယဝ့် ပဵၼ်မႄႈၼမ့် ဢၼ်မီးလွင်ႈထၢင်ႇၸႅင်ႈလၢၵ်ႇလၢႆးဝႆ့။ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ပူၼ့်မႃးၼၼ့် ၼမ့်မႄႈၼႆ့ ယၢမ်ႈပဵၼ်ငိူၼ်ႈငဝ်ႈၼမ့် ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမႃးတေ့တေ့။ မိူင်းၸေႊရိၵ့်ၶူဝ်ႇ(Jericho) ဢၼ်ပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈဝဵင်းလူင် ဢၼ်ၸဝ့်လိူဝ်သေပိူၼ်ႈ ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆ့ၵေႃႈ ႁၢင်ႇၵႆၵၼ်တင်းၼမ့်ၵႄးၵျေႃႊတၢၼ်ႇ ႁူၵ်းလၵ်းၵွၺ်း။ တီႈ လိၼ်ပွတ်းတွၼ်ႊၽၢႆႇတူၵ်း ဢၼ်ႁွင့်ဝႃႈ “ၾင်ႇၽၢႆႇတူၵ်း”(the West Bank) ဢမ်ႇၼၼ် မီးထႅင်ႈၸိုဝ်ႈၼိူင်ႈဝႃႈ ၸူႊတေး(Judea) လႄႈ သႃႇမႃးရီးယႃး (Samaria)ၼႆ့ ၵေႃႈ မီးၽၢႆႇတႂ်ႈၵုမ်းၵမ် မိူင်းဢိတ်ႈသရဵလ်း လႄႈ ၽၢႆႇတႂ်ႈၵုမ်းၵမ် ပႃႇလႅတ်ႉသတၢႆး(Palestine)ယဝ့်။ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇတႄ့ ဢွင်ႈတီႈၼၼ့် ယၢမ်ႈပဵၼ်ၽၢႆႇတႂ်ႈ ၵုမ်းၵမ်မိူင်းၵျေႃႊတၢၼ်ႇ၊ ၵူၺ်းၵႃႊ ဝၢႆးသေမိူင်းၵျေႃႇတၢၼ်ႊတိုၵ်းမိူင်းဢိတ်ႈသ ရဵလ်း ၽွင်းပၢင်တိုၵ်းၶၢဝ်းတၢင်းႁူၵ်းဝၼ်း မိူဝ်ႈလိူၼ် June ပီႊ ၁၉၆၇ ၼၼ့်သေ ၸင်ႇလႆႈသုမ်းဢွင်ႈတီႈၸိူဝ်းၼၼ့်ၵႃႇ။ တွၼ်ႊတႃႇၸၢဝ်းယိဝ်း လႄႈ ၸၢဝ်းၶရိတ့် တင်းသွင်ၸၢဝ်းၼႆ့ ၼမ့်ၵႄးၵျေႃႊတၢၼ်ႇၼႆ့ လမ်ႇလွင်ႈဝႆ့တေ့တေ့၊ ၵွပ်ႈဝႃႈ လိူင်ႈ ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ ၵူၼ်းၼႂ်းၸၢဝ်းၵိူဝ်းယမ်ၶဝ် ၸိူဝ့်ၼင်ႇ မူဝ်းသႅသ့်(Moses)၊ ၸေႃးသျူဝ်း(Joshua)၊ လႄႈ ၸီးသသ့်(Jesus)ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆ့ ယၢမ်ႈမီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇၶွင်ႈ တင်းဢွင်ႈတီႈၼၼ့်မႃး။

တႃႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၵေႃႈ ၼမ့်ၵႄးၵျေႃႊတၢၼ်ႇၼႆ့ လမ်ႇလွင်ႈဝႆ့ယူႇ။ ၼမ့်ၵႄးၵျေႃႊတၢၼ်ႇၼႆ့ လႆၶဝ်ႈၵႃႇၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇၵႃႇလီႇလီး(Galilee)၊ ယဝ့်ၵေႃႈ သိုပ်ႇ လႆၶဝ်ႈ ၵႃႇၼႂ်း ပၢင်ႇလၢႆႇတၢႆ(Dead Sea)။ ၼမ့်ပၢင်ႇလၢႆႇၵႃႇလီႇလီးၼႆ့ တင်ႈ တႄႇမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ တေႃႇယၢမ်းမိူဝ်ႈလဵဝ် ပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈ တႃႇလႆႈပႃယဝ့်။ ၼမ့်ပၢင်ႇလၢႆႇ တၢႆသမ့် ပဵၼ်ဢွင်ႈ တီႈဢၼ်တႅမ်ႈထီႈသုတ်းၼႂ်းၵမ်ႇၾႃႇသေဢမ်ႇၵႃး ပဵၼ်ဢွင်ႈ တီႈဢၼ်ၼမ့်ၵႄးၵျေႃႊတၢၼ်ႇ ၵႃႇသုတ်းၵႃႇတိူၵ်ႈ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈငဝ်းလၢႆးၾိင်ႈတိုၼ်း ပဵၼ် ဢၼ်လၢၵ်ႇၶေႃမၼ်း လႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၼႂ်းၼမ့်ပၢင်ႇလၢႆႇတၢႆၼၼ့် မီးငိူၼ်ႈငဝ်ႈၶူဝ်း ပိုတ်ႇထၢတ်ႈဢၼ်မီးၵႃႊမီးၶၼ် ၸိူဝ့်ၼင်ႇ ၵိူဝ်ပေႃႉထၢတ်ႉ(potash)၊ လႄႈ ထၢတ်ႈ ၾေႃးသၾဵတ့်(Phosphate)။ မိူင်းဢိတ်ႈသရဵလ်း လႆႈၵေႃႇသၢင်ႈ ႁူင်းၶူဝ်းပိုတ်ႇ ထၢတ်ႈလူင်ဢၼ်ၼိူင်ႈတီႈၼၼ့်သေယဝ့် လႆႈမွၵ်ႇႁွင့်ပႃး ႁႂ်ႈမိူင်းၵျေႃႊတၢၼ်ႇမႃး ႁူမ်ႈၸွမ်းဝႆ့ယူႇ။ ၶွမ်ႇပၼီႇမိူင်းဢိတ်ႈသရဵလ်း လႄႈ မိူင်းၵျေႃႊတၢၼ်ႇ တင်းသွင် မိူင်းၵေႃႈ လႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်းလွၵ်းလၢႆးၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်သေယဝ့် ႁဵတ်းႁႂ်ႈၼမ့်တိူဝ်းပဵၼ် ဢၢႆႊၵႂၼ်းပိဝ်ႊၶိုၼ်ႈဝႆး၊ ၼင်ႇႁိုဝ်ပေႃးတေၸၢင်ႊဢဝ်လႆႈ ႁႄႊၵိူဝ် ၼႂ်းၼမ့်ပၢင်ႇလၢႆႇ တၢႆ။

ပၢႆးလႅင်ႊမိူင်း လွင်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း ဝၼ်းဢွၵ်ႇၵၢင်

ၾၢႆႇၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ

လူဝ်ႇလႆႈတွင်းဝႆ့ဝႃႈ တီႈလိၼ်တီႈၼႂ်း တွၼ်ႊဝၼ်းဢွၵ်ႇၵၢင်ၼႆ့ မွၵ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇလႂ် ၁၅ ဝၢၵ်ႈၵွၺ်း ဢၼ်ၸၢင်ႊၽုၵ်ႇသွမ်ႈလႆႈ။ လိူဝ်သေၼၼ့်ဢမ်ႇၵႃး ယွၼ့်ဢမ်ႇမီးၾူၼ် တူၵ်းၵုမ်ႇထူၼ်ႈလႄႈသင်၊ ယွၼ့်တီႈလိၼ်ၵမ်ႈၼမ် ပဵၼ်ပႃႇသၢႆးဝႆ့လႄႈသင်၊ ယွၼ့်ဢမ်ႇမီးၼမ့်ၵုမ်ႇထူၼ်ႈလႄႈသင်ၸိူဝ်းၼႆ့ လႆႈပဵၼ်တၢင်းၶွင့်ၶမ် တႃႇလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း ၾၢႆႇၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈဝႆ့ယူႇယဝ့်။ ၼွၵ်ႈသေ လွင်ႈၶွင့်ၶမ် ၾၢႆႇၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်ၸိူဝ်းၼႆ့ ယဝ့် သမ့်မီးပႃးထႅင်ႈ ပိူင်ပိူင်ႇတီႈလိၼ် ဢၼ်မီးမႃးၸဵမ်မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇလႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်း ယွပ်းဢွၼ်ႇၼိူင်ႈၵွၺ်း ပိူင်ႇမီးဝႆ့ တီႈလိၼ်ဢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈလႆႈလႄႈ တႃႇတေၽုၵ်ႇ သွမ်ႈ ႁႂ်ႈၵမ့်ထႅမ်ပၼ်လႆႈ ႁူဝ်ၼပ့်ၵူၼ်းဢၼ်တိူဝ်းလိူဝ်မႃးယူႇတိၵ်းတိၵ်းၼၼ့်ၵေႃႈ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈ ၶွင်ႈ ၶမ်ဝႆ့ယူႇ။ မၢၵ်ႇၶဝ်ႈတဝ်ႈၼမ့်ပိူင်လူင် ဢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈတႄ့ ပဵၼ် ၸိူဝ့်ၼင်ႇ ၶဝ်ႈၶႅပ်ႇ(wheat) လႄႈ ၶဝ်ႈပႃႇလီႇ(barley)၊ မၢၵ်ႇၵွၵ်ႇ(olives)၊ မၢၵ်ႇဢိတ်ႇ (grapes) ဢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇမိူဝ်ႈၵႃႉပုၼ့်ၼႆယဝ့်။

မိူင်းဢိတ်ႈသရဵလ်းၵေႃႈ ယွၼ့်မီးႁႅင်းၸၢင်ႊၽုၵ်ႇမၢၵ်ႇၸွၵ်း၊ မၢၵ်ႇၽႃႈ၊ မၢၵ်ႇဢိုၼ်ႈၶဝ်ၸိူဝ်း ၼႆ့လႆႈလႄႈ ၸင်ႇပဵၼ်ၵၢၼ်သူင်ႇဢွၵ်ႇတၢင်းၵိၼ်လႆႈ။ မိူင်းဢီးၸိပ့် သမ့် လႆႈၵေႃႇတင်ႈမႃး ႁူင်းၵၢၼ် ၸၢၵ်ႈၵုၺ်ဢၼ်ယႂ်ႇလူင်ဢၼ်ၼိူင်ႈ။ လိူဝ်ၼၼ့် ၾၢႆ လူင်ဢႅသ့်သွၼ်း ဢၼ်မီးတီႈၼိူဝ်ၼမ့်ၼၢႆးလ်ၵေႃႈ တိူဝ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ မိူင်းဢီးၸိပ့် လီလိူဝ်မႃး၊ ဢွၵ်ႇၼမ်လိူဝ်မႃး။

ႁူဝ်ၵူၼ်း ၇၅ ဝၢၵ်ႈ တီႈၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်းဢႃႇရၢပ့်တင်းလၢႆၶဝ်ၼၼ့်ၼႆ ပဵၼ်ၸဝ်ႈႁႆႊၸဝ်ႈၼႃး၊ ၸဝ်ႈႁႆႊၸဝ်ႈၼႃးၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆ့ လႆႈၶၢတ်ႈယိမ်ႊတီႈလိၼ် ၵႃႈတီႈၸဝ်ႈ တီႈလိၼ်မၢၵ်ႈမီးၶဝ်။ ၵူၺ်း ၵႃႊ ယွၼ့်လူၺ်ႈမီးမႃး ၽိင်ႈမိူင်းမႂ်ႇ ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈတီႈလိၼ်မႃးလႄႈ မိူင်းၵမ်ႈၼမ်ၼမ် ၸိူဝ့်ၼင်ႇ မိူင်းဢီးၸိပ့်၊ မိူင်းသီးရီးယႂ်း၊ မိူင်းဢီႇရၢၵ့်ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆ့တႄ့ၵေႃႈ လႆႈၶိုၼ်းဢဝ်တီႈလိၼ် ၽႄမႅင်ႇ ပၼ်ၵႃႇ ႁႂ်ႈၸဝ်ႈႁႆႊၸဝ်ႈ ၼႃးၶဝ် လႆႈပဵၼ်ၸဝ်ႈတီႈလိၼ်မႃး။ ၵူၺ်းၼႃႇ ယွၼ့်ပိူဝ်ႈလၢႆးၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈၶဝ် တိုၵ့်ပဵၼ်လၢႆးၵဝ်ႇၵဝ်ႇ ၸိူင့်ၼင်ႇမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇဝႆ့ယူႇလႄႈ ၸဝ်ႈႁႆႊၸဝ်ႈၼႃးၶဝ်ၵေႃႈ ပႆႇ ပေႃးႁဵတ်းဢွၵ်ႇၽုၵ်ႇလႆႈၼမ်သင်ၵႃႊႁိုဝ်။

တီႈမိူင်းဢိတ်ႈသရဵလ်းတႄႉၵေႃႈ မီးပိူင်ဢၼ်ဝႃႈ တီႈလိၼ်ၼႆ့ ၵူၼ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း တီႈလိၼ်ၼၼ့် ႁူမ်ႈၵၼ်သေပိူင်ႇပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်။ ဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်းၵမ်ႈဢေႇၶဝ် ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ပိူင်ႇတီႈ လိၼ်ၵေႃႈ မီးယူႇၵမ်ႈၽွင်ႈ။ ယွၼ့်မိူင်းဢိတ်ႈသရဵလ်း ၼႆ့ ၶဝ်မီးပၢႆးၸၢင်ႊ ထၢၼ်ႈသုင်လႄႈ ၶူဝ်းဢွၵ်ႇ ၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈၶဝ်ၵေႃႈ ၸင်ႇလႆႈဢွၵ်ႇ လူၼ့်လိူဝ်ဝႆ့ယူႇ။

တႄႇၸဵမ်မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇပူၼ့်မႃး ၵၢၼ်လဵင့်မေႊၸဵၼ်ၼႆ့ၵေႃႈ လႆႈသိုပ်ႇမီးမႃးပၢၼ် သိုပ်ႇပၢၼ်။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ၼိူဝ့်ၸဵၼ်ၼႆ့ လႆႈဝႃႈပဵၼ်တၢင်းၵိၼ်ပိုၼ့်ထၢၼ် ၵူၼ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ယူႇသဝ်း တီႈတွၼ်ႊ ဝၼ်းဢွၵ်ႇၵၢင်ၼၼ့်ယဝ့်။

ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင် ၾၢႆႇႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈ

ၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်းၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ် ဢၼ်ပဵၼ်ပိူင်လူင်မၼ်း တီႈလႅၼ်ႊတွၼ်ႊဝၼ်းဢွၵ်ႇ ၵၢင်ၼႆ့ ပဵၼ်ၼမ့်မၼ်းမဵၼ်ယဝ့်။ ၼမ့်မၼ်းမဵၼ်ၼႆ့ ၵမ်ႈၼမ် မီးတီႈၼႂ်းမိူင်းၸိူဝ့်ၼင်ႇ မိူင်းသၢဝ်ႇ တီႇဢႃႇရေးပီးယႂ်း၊ မိူင်းဢီႇရၢၵ့်၊ မိူင်းၶူႇဝဵတ့်၊ လႄႈ မိူင်း ဢီႇရၢၼ်ႇ ဢၼ်တိတ်းၸပ်းတင်း ဢၢဝ်ႇပၢင်ႇလၢႆႇပႂ်းသီးယၼ်း။ ၶၢတ်ႈလၢမ်းလၢတ်ႈလႆႈဝႃႈ မေႃၼမ့်မၼ်းတီႈၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆ့ ၵႃႇမီးတီႈ ၼႂ်းလႅၼ်ႊတွၼ်ႊဝၼ်းဢွၵ်ႇၵၢင်ၼႆ့ယဝ့်။ ယွၼ့်ပိူဝ်ႈၼမ့်မၼ်း ဢွၵ်ႇၼမ်လိူဝ်သေ ဢၼ်ၶဝ် လူဝ်ႇၸႂ်ႉလူဝ်ႇတိုဝ်းၼၼ့်ဝႆ့လႄႈ မိူင်းၸိူဝ်းၼၼ့်ၵေႃႈ ၸင်ႇၸၢင်ႊႁဵတ်းဢွၵ်ႇၼမ့်မၼ်းလႆႈသေ သူင်ႇဢွၵ်ႇၶၢႆၸူး တေႃႇတၢင်ႇမိူင်း ယေႈပီႊလႂ်ၼပ့်ႁူဝ်လၢၼ့်ထၢင်(barrel)ယူႇယဝ့်။ လုၵ့်တီႈၵၢၼ်ၶၢႆ ဢွၵ်ႇၼမ့်မၼ်းၸိူဝ်းၼႆ့သေ မိူင်းဢၼ်မီးၼမ့်မၼ်းၼမ်ၵေႃႈ ၸင်ႇလႆႈတိူဝ်းမၢၵ်ႈမီး မႃးဝႆ့ယူႇယဝ့်။

လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ တီႈႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈၼမ့်မၼ်း - မွၵ်ႈတင်ႈတႄႇပီႊ ၁၉၀၀ တေႃႇ ၁၉၇၀ ၼၼ့် ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၼမ့်မၼ်း(ၶုတ်းၼမ့်မၼ်း) တီႈလႅၼ်ႊတွၼ်ႊဝၼ်းဢွၵ်ႇၵၢင်ၼႆ့ ပိူင်လူင်မၼ်း ပဵၼ် ၵူၼ်းၼွၵ်ႈမိူင်း ၸိူဝ့်ၼင်ႇ ဢိင်းၵလဵတ်ႈ၊ ၾရင်ႇသဵတ်ႈ၊ တတ်ႉၶျ်၊ လႄႈ ဢမႄႇရီႇၵၼ်ႇၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆ့ ၵုမ်းၵမ်ႁူမ်ႇငမ်းဝႆ့။ ၵွပ်ႈသင်လႄႈ ၵူၼ်း ၼွၵ်ႈမိူင်းၸိူဝ်းၼႆ့ သမ့်မီးလွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းၼႂ်းၵၢၼ်ၶုတ်းၼမ့်မၼ်းလႃႇၼႆၸိုင် ယွၼ့် ဝႃႈ ၶဝ်မီးတီႈလိၼ်၊ မီးႁႅင်းၵူၼ်း၊ မီးငိုၼ်းတိုၼ်းလၢင်း လႄႈ မီးတၢင်းမေႃၵၢၼ် ၸတ်းၵၢၼ် တႃႇတေၶုတ်းလႆႈၼမ့်မၼ်းၼၼ့်ယဝ့်။ ပႅၵ်ႉသမ့်ဝႃႈ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းမိူင်း ၼႂ်း လႅၼ်ႊတွၼ်ႊဝၼ်းဢွၵ်ႇၵၢင်ၶဝ် မီးတီႈလိၼ် ဢၼ်မီးၼမ့်မၼ်းမႃးၸဵမ်မိူဝ်ႈတႄႇ ထူပ်းႁၼ်မႃး မိူဝ်ႈယၢမ်းၸဝ့်ၸူဝ်ႊသိပ်းပီႊ ၁၉၀၀ ၼၼ့်သေတႃႉ ၶဝ်သမ့်ဢမ်ႇမီး ႁႅင်းၵူၼ်း၊ ႁႅင်းငိုၼ်း လႄႈ ႁႅင်းတၢင်းႁူႉၵၢၼ်ၸတ်းၵၢၼ် တႃႇတေၶုတ်းဢွၵ်ႇၼမ့် မၼ်း ပုၼ်ႈတႃႇၶဝ်ၶိုၼ်းလႆႈ။ ၵူၼ်းၼွၵ်ႈမိူင်းၶဝ်သမ့် ဢဝ်မႃး ထႅမ်မီးမႃးလႆႈ ႁႅင်း ၵူၼ်း၊ ႁႅင်းငိုၼ်း(တႃႇသိုဝ့်ၶိူင်ႈၶူဝ်းၶုတ်းၼမ့်မၼ်း) လႄႈ ႁႅင်းတၢင်းႁူႉလႆႈ။

ႁဵတ်းၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်းဢီႈသင်ၵေႃႈယဝ့် တင်းသွင်ၽၢႆႇ တေလႆႈၽွမ့်လႆႈၸႂ် ၵၼ်ဝႃႈ ၽႂ်တေလႆႈသင် လႄႈ ၽႂ်တေပၼ်သင်ၼႆ။ ယွၼ့်ပိူဝ်ႈ ၵူၼ်းၼွၵ်ႈမိူင်းၶဝ် ပၼ်လႆႈ ႁႅင်းၵူၼ်း(မီးၼမ့်ၵတ့်)၊ ႁႅင်းငိုၼ်း၊ လႄႈ ႁႅင်းတၢင်းႁူႉၵၢၼ်ၸတ်းၵၢၼ် လႄႈ ၶဝ်ၵေႃႈလႆႈၶႂၢင့် တႃႇၸႂ်ႉတိုဝ်းတီႈလိၼ်ၶွင် မိူင်းၸိူဝ်းမီးၼမ့်မၼ်းၼမ်ၶဝ်ၼၼ့် ယဝ့်။ ၵူၼ်းၼွၵ်ႈမိူင်းၶဝ်ၵေႃႈ သမ့်ပၼ်ၵႂၢမ်းမၼ်ႈဝႃႈ ငိုၼ်းဢၼ်ၶၢႆၼမ့်မၼ်းသေလႆႈ မႃးၼၼ့် တေပၼ်ၶိုၼ်းမိူင်းဢၼ်မီးၼမ့်မၼ်းၼၼ့် ၸွမ်းသင်သုတ်ႈပုၼ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇ ဝၢၵ်ႈမၼ်း ၼႆယဝ့်။ ၶွမ်ႇပၼီႇၼွၵ်ႈမိူင်းမၢင်ႊဢၼ် ယင်းၽွမ့်တႃႇတေၽိုၵ်းၵူၼ်းၼႂ်း မိူင်းၸိူဝ်းၼၼ့် ႁႂ်ႈမီးတၢင်းၸၢင်ႊတၢင်းမေႃ တႃႇၶုတ်းဢွၵ်ႇၼမ့်မၼ်းလူးၵွၼ်ႇ။ ထိုင်မႃးၸူဝ်ႊသိပ်းပီႊ ၁၉၇၀ ၼၼ့် မိူင်းဢၼ်မီးၼမ့်မၼ်းၶဝ်ၵေႃႈ တိူဝ်းၶႂ်ႈလႆႈသုတ်ႈပုၼ်ႈၼမ်မႃးသေဢမ်ႇၵႃး တိူဝ်းၶႂ်ႈၵုမ်းၵမ်ၼိူဝ်ႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈၼမ့်မၼ်း ၸိူဝ်းၼၼ့်မႃးပႃး။ မၢင်ႊမိူင်း ယင်းပၢႆယိုတ်းဢဝ် ႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈမိူင်းၼၼ့် ပဵၼ်ၶွင် ပိူင်ႇမိူင်းၵႃႇပႅတ်ႈ။ လွင်ႈလႆႈၵေႃႇတင်ႈမႃး မုၵ့်ၸုမ်းၸိုင်ႈမိူင်းသူင်ႇဢွၵ်ႇ ၼမ့်မၼ်း မဵၼ်(Organization of Petroleum Exporting Countries= OPEC)ၼႆ့ၵေႃႈ ပဵၼ်တႃႇတေလူတ်းယွၼ်ႇ လွင်ႈၼွၵ်ႈမိူင်းႁူမ်ႇငမ်းဝႆ့ၼိူဝ် ႁူင်းၸၢၵ်ႈၼမ့်မၼ်းၵွၺ်း ၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၼႂ်းၸုမ်းၼၼ့် ၶဝ်ႈပႃးဝႆ့ မိူင်းဢၼ်မီးၼႂ်းဢေးသီးယႂ်း၊ ဢၾ်ႈၾရီးၵႂ်း၊ လႄႈ ဢမႄးရီးၵႂ်းလႅတ်ႇတိၼ်ႇ၊ ၼႂ်းၸုမ်းၼၼ့်ၵေႃႈ မိူင်းဢႃႇရၢပ့်ၶဝ် ပဵၼ်ၽူႈမီးႁႅင်း သုမ်ႇငမ်းဝႆ့။ ထိုင်မႃးၸူဝ်ႊသိပ်းပီႊ ၁၉၉၀ ၼၼ့် မိူင်းဢၼ်မီးၼမ့်မၼ်းမဵၼ်ၶဝ် ၼၼ့် လႆႈၵုမ်းၵႂၢၼ်းလႆႈၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၼမ့်မၼ်းမႃးလီလီငၢမ်းငၢမ်းသေ ၸင်ႇ လႆႈပဵၼ်မိူင်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီးမႃးယူႇယဝ့်။

ၽွၼ်းလႆႈလွင်ႈမၢၵ်ႈမီး ဢၼ်လႆႈမႃးတီႈၼမ့်မၼ်း

မိူင်းဢႃႇရၢပ့်ၶဝ်ၼႆ့ ၶၢႆၼမ့်မၼ်း မဵၼ်တေႃႇ မိူင်းၸိူဝ်းဢၼ်ၶႂ်ႈလႆႈၼမ့်မၼ်းၼၼ့်သေ လႆႈမႃးငိုၼ်းတင်းၼမ်တင်း လၢႆ။ ယွၼ့်ၵွပ်ႈၶဝ်ၵုမ်းလႆႈဝႆ့ ၼမ့်မၼ်းတင်းၼမ်တင်းလၢႆလႄႈ မိူင်းဢၼ်ၶဝ်ႈပႃး ၼႂ်းၸုမ်း OPEC ၵေႃႇ ၶဝ်ၶႂ်ႈယွၼ်းၵႃႊၶၼ်ၼမ့်မၼ်း ၸွမ်းၼင်ႇၶဝ်ၶႂ်ႈယွၼ်းၼၼ့် ၵေႃႈ ယွၼ်းဢဝ်ယူႇယဝ့်။ လွင်ႈၶဝ်မီးမႃး ငိုၼ်းၼမ်လၢႆၸိူဝ့်ၼႆၼၼ့်ၵေႃႈ မီးၽွၼ်း သိုပ်ႇယွၼ်ႈတေႃႇ ၼႂ်းမိူင်းဢိၵ်ႇ ၼွၵ်ႈမိူင်း(လၢႆးၵပ်းသိုပ်ႇၸူးတေႃႇတၢင်ႇမိူင်း)ဝႆ့ယူႇ ယဝ့်။

ၽွၼ်းယွၼ်ႈတေႃႇၼႂ်းမိူင်း

ပႅၵ့်သမ့်ဝႃႈ ၶုၼ်မိူင်းဢႃႇရၢပ့်ၶဝ် ၸႂ်ႉတိုဝ်း ငိုၼ်းဢၼ်လႆႈမႃး ၵွပ်ႈၼမ့်မၼ်းၼၼ့် တႃႇတူဝ်ႇၵဝ်ႇၶဝ်ၼႆသေတႃႉၵေႃႈ သမ့်မီးငဝ်း လၢႆး ဢၼ်ၶဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းလွင်ႈမၢၵ်ႈမီးၸိူဝ်းၼၼ့်သေ ႁဵတ်းပၼ်ၽွၼ်းလီၵူၼ်းမိူင်း ယူႇၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ တၢၼ်းသဝ်းၵူၼ်းၵေႃႈလႆႈသုင်ၶိုၼ်ႈမႃး၊ ၸိူဝ့်ၼင်ႇတီႈ မိူင်းသၢဝ်ႇတီႇဢႃႇရေးပီးယႂ်းၼၼ့်ၼႆ လႆႈမီးၵၢၼ်သၢင်ႈ သဵၼ်ႈတၢင်းလူင်ဢၼ်မႂ်ႇမႂ်ႇ၊ ၵၢၼ်သၢင်ႈႁိူၼ်းယေး၊ ၵၢၼ်သၢင်ႈႁူင်းယႃ၊ ၵၢၼ်သၢင်ႈႁူင်းႁဵၼ်း ၸိူဝ်းၼႆ့မႃး။ လွင်ႈ လႅၵ်ႈလၢႆႊၶိုတ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်မႂ်ႇၸိူဝ်းၼႆ့ၵေႃႈ သမ့်မီးလွင်ႈၶွင့်ၶမ်ၵၼ်တင်း ၵႃႊၶၼ်ၽိင်ႈ ထုင်း ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ လွင်ႈၵၢၼ်တႄႇၼႃႈႁိူၼ်းလႂ်၊ လွင်ႈလၢႆးလုမ်းလႃးလုၵ်ႈ လၢင်းလႂ်၊ လွင်ႈတူၼ်ႈၸႂ်ၾၢႆႇၼႂ်းသႃႇသၼႃႇ ဢၼ်ဝႆ့တေႃႇၼၢင်းယိင်းလႂ်ၸိူဝ်းၼႆ့မႃး ဝႆ့ယူႇ။

ၽွၼ်းယွၼ်ႈတေႃႇၼွၵ်ႈမိူင်း

မိူင်းဢၼ်မီးၼမ့်မၼ်းမဵၼ် ၼႂ်းလႅၼ်ႊ တွၼ်ႊဝၼ်းဢွၵ်ႇၵၢင်ၶဝ်တင်းလၢႆၵေႃႈ ယွၼ့်ၶဝ်မီးၼမ့်မၼ်းမဵၼ်ၼႂ်းမိူင်းၶဝ်လႄႈ သင် ယွၼ့်ၵွပ်ႈလွင်ႈမၢၵ်ႈမီးၶဝ်လႄႈသင်သေ လႆႈမီးႁႅင်းပွင်ႊမႃးသေဢမ်ႇၵႃး ၼႂ်း ၵႄႈၵူႊမိူင်းမိူင်းၵေႃႈ ပိူၼ်ႈၼပ့်ထိုဝ်တေႃႇၶဝ်မႃး။ တူဝ်ယၢင်ႇ- ဢမ်ႇၶၢႆပၼ်ၼမ့်မၼ်း သေမိူင်းမိူင်း၊ ဢမ်ႇၼၼ် ၶၢႆပၼ်ၼမ့်မၼ်းသေမိူင်းမိူင်းၵွၺ်းၵေႃႈ မိူင်းဢႃႇရၢပ့်ၶဝ် ၸၢင်ႊတဵၵ်းႁႂ်ႈမိူင်းၸိူဝ်းၼၼ့် ႁဵတ်းၸွမ်းၼင်ႇဢၼ်ၶဝ်ၶႂ်ႈပဵၼ်လႆႈ။ မိူၼ်ၸိူဝ့်ၼင်ႇ မိူဝ်ႈဢၼ်မိူင်းသၢဝ်ႇတီႇဢႃႇရေးပီးယႂ်း ဢမ်ႇသူင်ႇၼမ့်မၼ်းပၼ် မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ႊဢ မႄးရီးၵႂ်း မိူဝ်ႈပီႊ ၁၉၇၃ တေႃႇ ၁၉၇၄ ၼၼ့်ၼႆ့ ပဵၼ်ၵွပ်ႈၶဝ်ၶႂ်ႈႁႂ်ႈမိူင်းဢမႄးရီးၵႂ်း တုမ့်တွပ်ႇၸူးတေႃႇၶိုၼ်း မိူင်းဢိတ်ႈသရဵလ်းသေလွင်ႈလွင်ႈၼၼ့်ယဝ့်။ လိူဝ်ၼၼ့် ငိုၼ်းဢၼ်လႆႈမႃးတီႈ ၵၢၼ်ၶၢႆၼမ့်မၼ်းမဵၼ်ၼၼ့် ႁဵတ်းႁႂ်ႈၸၢဝ်းဢႃႇရၢပ့်ၽူႈလူင်း တိုၼ်းလၢင်းၶဝ် ၵႂႃႇႁႃသိုဝ့်ၶူဝ်းၶွင် လႄႈ ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီး တီႈတၢင်ႇၸိုင်ႈတၢင်ႇမိူင်း။ တီႈ လိၼ်ဢၼ်မႄႇၶႂၢၵ်ႈလိူဝ်မႃး တီႈၼႂ်းဝဵင်းလူင်ၼိဝ်းယွၵ့် လႄႈ ဝဵင်းလူင်လၼ်ႇတၼ်ႇ ၼၼ့် ၶၢႆၸူးတေႃႇၸၢဝ်းဢႃႇရၢပ့်ၶဝ်ယဝ့်။

မေႃၼမ့်မၼ်းမဵၼ် ဢၼ်မီးဝႆ့ၼမ်ၼမ်ယူႇတီႈ ပၢင်ႇလၢႆႇၶႅတ်ႈသပီးယၼ်း ၼၼ့်ၵေႃႈ လႆႈလုၵ့်တီႈတေႃႈလွတ်ႈသေ သူင်ႇၸူးၵႂႃႇတီႈတႃႈႁိူဝ်းဢၼ်မီးတီႈၼႂ်း ပၢင်ႇလၢႆႇလမ် လႄႈ ပၢင်ႇလၢႆႇမႅတ်ႇတိတ်ႇတႂ်ႇရေးၼီးယၼ်း။

ငဝ်းလၢႆးပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းမိူဝ်ႈလဵဝ်

တႃႇၵေႈလိတ်ႈလွင်ႈၶွင်ႈၶမ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၶဝ်ၼၼ့် မိူင်းၼႂ်းလႅၼ်ႊ တွၼ်ႊဝၼ်းဢွၵ်ႇၵၢင်ၶဝ် လူဝ်ႇတၢင်းၸွၺ်ႈထႅမ်ၼွၵ်ႈမိူင်းဝႆ့ယူႇ။ ၼႂ်းၵႃႊႁႃႈမိူင်း ဢၼ်ဢဝ်တၢင်းၸွၺ်ႈထႅမ်တီႈမိူင်းဢမႄးရီးၵႂ်းဝႆ့ယူႇၼၼ့် မိူင်းဢီးၸိပ့် လႄႈ မိူင်း ဢိတ်ႈသရဵလ်း ဢဝ်တၢင်းၸွၺ်ႈထႅမ်ဝႆ့ၼမ်သေပိူၼ်ႈ ၼႂ်းႁႃႈမိူင်း။

မၢင်ႊတီႈမၢင်ႊတွၼ်ႊသမ့် ယွၼ့်ႁူဝ်ၼပ့်ၵူၼ်းၼမ်မႃးသေ လႆႈႁဵတ်းႁႂ်ႈ ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းထိူင်းၵႂႃႇယူႇၽွင်ႈ။ ပေႃးႁူဝ်ၼပ့်ၵူၼ်းၼမ်မႃးၵေႃႈ ပွင်ႇဝႃႈၼႆ့ ၵူၼ်းမိူင်း ၶဝ် တိူဝ်းတုၵ်းယွၼ်း ႁႂ်ႈလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ ႁဵတ်းပၼ်တႃႇႁႂ်ႈတၢၼ်းသဝ်း (living standard)ၶဝ်တိူဝ်းလီလိူဝ်မႃး။

ၵၢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းငိုၼ်းတွင်းလူၼ့်လိူဝ် တီႈၼႂ်းၶိူင်ႈၵွင်ႈၵၢင်သိုၵ်း၊ ပိူင်လူင် မၼ်းၸိူဝ့်ၼင်ႇ မိူင်းလိပ့်ပျႃး၊ မိူင်းဢီးၸိပ့်၊ မိူင်းသီးရီးယႂ်း၊ မိူင်းသၢဝ်ႇတီႇဢႃႇရေးပီး ယႂ်း၊ မိူင်းဢီႇရၢၼ်ႇ၊ လႄႈ မိူင်းဢီႇရၢၵ့်(ၵွၼ်ႇၼႃႈပၢင်တိုၵ်းမိူဝ်ႈပီႊ ၂၀၀၃) ၼၼ့်ၼႆ့ ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ဢဝ်ၵႂႃႇပႅတ်ႈ ငိုၼ်းၸႂ်ႉၸၢႆႇ တႃႇၵၢၼ်ႁုၼ်ႈမုၼ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း လႄႈ ၵၼ်ႊၵူၼ်း။ ဝဵၼ့်သေမိူင်းဢီးၸိပ့်၊ တၢင်ႇမိူင်းသမ့် ဢဝ်ၵၢၼ်သိုၵ်းသေ လွၵ်ႇငိူတ်ႈ တေႃႇ မိူင်းဢိတ်ႈသရဵလ်းဝႆ့ယူႇလႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမိူင်းဢိတ်ႈသရဵလ်း လႆႈဢဝ်ငိုၼ်းတင်း ၼမ်တင်းလၢႆ သိုဝ့်ၶိူင်ႈၵွင်ႈၵၢင်ႇ တႃႇၵႅတ်ႇၶႄႇဝၢၼ်ႈမိူင်း။

ပေႃးၼႂ်းလႅၼ်ႊတွၼ်ႊဝၼ်းဢွၵ်ႇၵၢင်ၶဝ်ၼၼ့် တိူဝ်းမီးလွင်ႈႁူမ်ႊသၢင်ႈ ၵၼ်ၸိုင် ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈမိူင်းတင်းလၢႆၼႂ်းလႅၼ်ႊတွၼ်ႊၼၼ့် ႁႃလၢႆးၵေႈလိတ်ႈလွင်ႈ ၶွင်ႈၶမ် ဢၼ်ၶဝ်မီးမိူၼ်ၵၼ်လႆႈယူႇ။ တူဝ်ယၢင်ႇ - ပေႃးပၢၵ်ႈပႅတ်ႈလႆႈ လွင်ႈႁႄႉၵင်ႈ တၢင်းၵၢၼ်မိူင်း ၼႂ်းၵႄႈမိူင်းဢိတ်ႈသရဵလ်း လႄႈ မိူင်းဢႃႇရၢပ့်တင်းလၢႆ၊ ဢိၵ်ႇပႃး တင်းၼႂ်းၵႄႈမိူင်းဢႃႇရၢပ့်ၶဝ်ၼင်ႇၵၼ်ၸိုင် ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈတိူဝ်းမီးမႃးလႆႈ လွင်ႈၵႃႉ ၶၢႆတေႃႇၵၼ်၊ ၸၢင်ႊလူတ်းယွမ်းၵႃႊၸႂ်ႉၸၢႆႇ တႃႇသိုဝ့်ၶိူင်ႈၵွင်ႈၵၢင်ႇသိုၵ်း၊ လႄႈ ၸၢင်ႊ ႁူမ်ႊၵၼ်သေ သၢင်ႈၶူင်းၵၢၼ်ဢွင်ႇၼမ့်ပၢင်ႇလၢႆႇ ႁႂ်ႈပဵၼ်ၼမ့်တိုဝ်းၼမ့်ၵၼ်လႆႈမႃး။

ၶၼ်ၼမ့်မၼ်းမဵၼ်ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉ ဢၼ်ၶိုၼ်ႈၶိုၼ်ႈလူင်းလူင်းယူႇၼႆ့ တိူဝ့် သၢင်ႊတေႃႇ ငိုၼ်းၶဝ်ႈမိူင်း ဢၼ်လႆႈမႃးတီႈၼမ့်မၼ်းလႄႈ ၸၢင်ႊတုမ့်တိူဝ့်တေႃႇ ပၢႆး မၢၵ်ႈမုၼ်းၼႂ်းလႅၼ်ႊတွၼ်ႊ။ ယဝ့်ၵေႃႈ ယွၼ့်မီးမႃး ၵၢၼ်လမ်းတိုၼ်းၶူၼ့်ႁႃ ငိူၼ်ႈ ငဝ်ႈတိုၼ်းတၢင့်ႁႅင်းတၢင်းလိူၵ်ႈ(alternative sources of energy) လႄႈ ဢိၵ်ႇပႃး လွင်ႈပႂ်ႉပႃးတၢင့်ႁႅင်းသေလႄႈ ၸၢင်ႊတုမ့်တိူဝ့်တေႃႇ ႁႅင်းသိုဝ့်ၼမ့်မၼ်း။ ၵွပ်ႈၼႆ လႄႈ မိူဝ်ႈပီႊ ၁၉၉၄ ဢၼ်မိူဝ်ႈၼမ့်မၼ်းၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇလိူဝ်မႃးၼမ်ၼၼ့် ႁဵတ်းႁႂ်ႈၶၼ်ၼမ့်မၼ်းတူၵ်းမႃး၊ မိူင်းသၢဝ်ႇတီႇဢႃႇရေးပီးယႂ်းၵေႃႈ လႆႈတတ်းပႅတ်ႈ ငိုၼ်းဢၢၼ်းၸႂ်(budget)မိူင်းမၼ်း တႃႇ ၂၀ ဝၢၵ်ႈမႃးယူႇယဝ့်။ ပွင်ႇဝႃႈၼႆ့ လူင်ပွင်ႊ ၸိုင်ႈမိူင်းမၼ်း လႆႈလူတ်းယွၼ်ႇၵႃႊၸႂ်ႉၸၢႆႇ တႃႇပၢႆးယူႇလီ၊ တႃႇယိူဝ်ႇၾႆး(fuel)၊ တႃႇၶဝ်ႈၼမ့်တၢင်းၵိၼ် ၵူၼ်းမိူင်းမၼ်းၼႆယဝ့်။ ၵွပ်ႈဝႃႈ ၵူၼ်းမိူင်းသၢဝ်ႇတီႇဢႃႇရေး ပီးယႂ်းၶဝ် လႆႈမိုတ်ႈယၢမ်ႈတေႃႇ လွင်ႈဢၼ်လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၶဝ် ၸွင်းၸေးၼိူဝ်ႁူဝ်ၶေႃႈ ၸိူဝ်းၼၼ့်မႃးယဝ့်လႄႈ ပေႃးလူတ်းယွၼ်ႇပႅတ်ႈၸိူင့်ၼၼ်ၸိုင် ၸၢင်ႊမီးလွင်ႈၶွင်ႈၶမ် ၾၢႆႇၵၢၼ်မိူင်းမႃးယူႇယဝ့်။

လွင်ႈဢၼ်ဝႃႈ လွင်ႈၶွင်ႈၶမ်ၵၢၼ်မိူင်းၼႆ့ ၸၢင်ႊၵွင့်ၵႃႇၸူး လွင်ႈၶွင်ႈၶမ် ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းလႆႈၸိူင့်ႁိုဝ်ၼႆၼၼ့် ၸၢင်ႊတူၺ်းလႆႈတီႈတူဝ်ယၢင်ႇမိူင်းတူရၶီႇ မိူဝ်ႈ ဢၼ်ဢၢၼ်းသၢင်ႈၾၢႆလူင် ၂၂ လုၵ်ႈတီႈ ဢႅၼ်ႇၼႃႇထူဝ်းလီးယႂ်း(Anatolia) ဢၼ် မီးယူႇၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇမိူင်း ၼၼ့်လႆႈယူႇ။ ၾၢႆၸိူဝ်းၼၼ့်ၼႆ့ တေပဵၼ်ၽွၼ်း လီတႃႇပိူင်ၵၢၼ်သႂၢင်းၼမ့်သေဢမ်ႇၵႃး တေႁဵတ်းဢွၵ်ႈလႆႈတၢင့်ႁႅင်းတင်းၼမ်တင်း လၢႆ ပုၼ်ႈတႃႇမိူင်းတူႇရၶီႇ။ ၵူၺ်းၵႃႊ ၽႅၼ်ၵၢၼ်တႃႇသၢင်ႈၾၢႆၼၼ့် သမ့်တေၸၢင်ႊ တိူဝ့်သၢင်ႈတေႃႇ ၼမ့်ဢၼ်လႆၵႂႃႇၼႂ်း မႄႈၼမ့်ထၢႆးၵရိသ်ႉ လႄႈ မႄႈၼမ့်ယူႊၾရဵတ်း တိသ်း၊ ၵွပ်ႈဝႃႈ ၼမ့်ၵႄးသွင်မႄႈၼႆ့ ႁူဝ်ၼမ့်မၼ်းမီးတီႈမိူင်းတူႇရၶီႇယဝ့်။ မိူဝ်းသီး ရီးယႂ်း လႄႈ မိူင်းဢီႇရၢၵ့်ၵေႃႈ မႆႈၸႂ်လွင်ႈၶူင်းၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈၾၢႆၼၼ့် တေတုမ့်တိူဝ့် ၼမ့်ၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်းၶႃလႄႈ ၸင်ႇလႆႈပွင်ႇလႅင်းလွင်ႈမႆႈၸႂ်ၶဝ် ၸူးထိုင် ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊ ၸိုင်ႈမိူင်းတူႇရၶီႇယူႇယဝ့်။

မိူဝ်ႈၸူဝ်ႊသိပ်းပီႊ ၁၉၉၀ လႄႈ ၸူဝ်ႊသိပ်းပီႊ ၂၀၀၀ ၼၼ့် ယွၼ့် ႁူင်းၵၢၼ် ၾၢႆႇပၢႆးၸၢင်ႊၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးလႄႈ ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းမိူင်းဢိတ်ႈသရဵလ်းၵေႃႈ လႆႈ မုၼ်းလႅင်းမႃးၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃး။ ဢၼ်တိူဝ်းထၢင်ႇၸႅင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈ မုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးၼၼ့်တႄ့ ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ၵူၼ်းၸၢဝ်းယိဝ်းၶဝ် ၸိူဝ်းဢၼ်ယၢမ်ႈ ယူႇသဝ်းမႃး တီႈမိူင်းသူဝ်းသီးယႅတ့်ၵဝ်ႇၶဝ်ၼၼ့် ၶၢႆ့ၶဝ်ႈမိူင်းမႃး၊ ၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ့်သမ့် ပဵၼ်ၸဝ်ႈၸၢင်ႊၸၢၵ်ႈ(engineer)လႄႈ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၼမ့်ၵတ့်ထၢၼ်ႈသုင် ၵၼ်ၼၼ့်ယဝ့်။ ၵူၺ်းၵႃႊ မိူင်းဢိတ်ႈသရဵလ်းၵေႃႈ ယင်းတိုၵ့်လူဝ်ႇလႆႈသၢင်ႈတီႈယူႇ တၼ်းသဝ်းပၼ် ၵူၼ်းယၢၼ်မိူင်းဢၼ်လုၵ့်တီႈမိူင်း သူဝ်းဝီးယႅတ့်ၵဝ်ႇ လႄႈ မိူင်း ဢီႇတီႇယူဝ်းၽီးယႂ်း(Ethiopia)။

ဝၢႆးသေပၢင်သိုၵ်းလႅပ့်ပၼွၼ်းယဝ့်ၵႂႃႇ မိူဝ်ႈပီႊ ၁၉၉၀ ယဝ့်ၼၼ့် ၸေႊ လူင်မိူင်း ဢၼ်မီးဝဵင်းပေႇရုတ့်ၵေႃႈ လႆႈၶိုၼ်းသိုပ်ႇပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆမႃးထႅင်ႈ ပွၵ်ႈမိူင်ႈ။ သၢၵ်ႈသေႇမၼ်း ၸၢင်ႊတူၺ်းႁၼ်လႆႈတီႈ လွင်ႈဢၼ်မီးမႃး ယေးငိုၼ်းၶဝ်၊ ႁူင်းၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးၶဝ်၊ ႁူင်းႁႅမ်းၶဝ်၊ ႁိူၼ်းတိူၵ်ႈသုင်ၸီးၾႃႉ(skyscrapers) လႄႈ ႁၢၼ့်သိုင်ႇတၢင်းၵိၼ်ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆ့လႆႈယူႇ။

ၸိုင်ႈမိူင်း ၼႂ်းလႅၼ်ႊတွၼ်ႊဝၼ်းဢွၵ်ႇၵၢင် ဢၼ်ပဵၼ်မိူင်းမီးဢွင်ႈတီႈ လမ်ႇလွင်ႈၾၢႆႇပၢႆးၵိူဝ်းယမ် လႄႈ ၾၢႆႇသၢႆပိုၼ်းၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆ့ၵေႃႈ တိူဝ်းလႆႈငိုၼ်းၶဝ်ႈ ယွၼ့်ၵၢၼ်ထွင်ႈတဵဝ်းမႃး။ ၼႂ်းၵႃႊမိူင်းၸိူဝ်းၼၼ့် ဢၼ်လႆႈငိုၼ်းယွၼ့်ၵၢၼ်ထွင်ႈ တဵဝ်းတႄ့ ပဵၼ်မိူင်းဢီးၸိပ့်ယဝ့်။ ၼႂ်းမိူင်းဢီးၸိပ့်တႄ့ လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈမၼ်း လႆႈ လွမ်မႆႈၸႂ် လွင်ႈၾၢႆႇသိုၵ်းၸၢဝ်းဢိတ်ႇသလၢမ်ႇၶဝ်တေႁဵတ်းႁၢႆ့တေႃႇ ၵူၼ်းၼွၵ်ႈမိူင်း ၸိူဝ်းဢၼ်မႃးလႄႇထွင်ႈတဵဝ်းၶဝ်ၼၼ့်ဝႆ့ယူႇ။

ၽိုၼ်ဢၢင်ႈဢိင်

1. Willner, M., Hero, G., Martin, M., Moore, D., & Weiner, J. (2020). Let’s review Regents: Global history and geography 2020. Barron’s Educational Series.