ပၢႆးသၢႆႊ - Revision history

Tunsar at 02:06, 29 October 2026

2026-10-29T02:06:01Z

← Older revision		Revision as of 08:36, 29 October 2026
Line 29:		Line 29:

	=== '''ပၢႆးသၢႆႊ ၵွၼ်ႇပိုၼ်း(ပၢႆးသၢႆႊ ပိုၼ်းၵၢတ်ႇဢွၼ်ႇ)''' ===		=== '''ပၢႆးသၢႆႊ ၵွၼ်ႇပိုၼ်း(ပၢႆးသၢႆႊ ပိုၼ်းၵၢတ်ႇဢွၼ်ႇ)''' ===
	Stonehenge ~~was a megalith built by prehistoric humans~~		သတူၼ်းႁဵၼ်းၶျ်ႉ(Stonehenge) ပဵၼ်ႁိၼ်ယႂ်ႇလူင် ဢၼ်ၵူၼ်းၵွၼ်ႇပိုၼ်းၶဝ် ၵေႃႇသၢင်ႇမႃး။

	~~The period of prehistoric science includes the~~ Palaeolithic, Mesolithic~~, and~~ Neolithic ~~ages, which lasted from about 2~~.~~5 million years ago to around 3000 BCE~~. ~~Even though these early efforts were not~~ "~~science~~" the way we know it today, they showed careful observation, experiments, and the start of organized thinking. One of the first and most important forms of early science was making stone tools. It started with a human ancestor called Homo habilis ~~and continued through different prehistoric cultures like the~~ Acheulean, Mousterian~~, and~~ Upper Paleolithic~~. People made tools like hand axes, scrapers, awls~~ (~~used for poking holes~~)~~, and spear tips. To do this, they had to understand how stones break, what kinds of rocks work best, and how to hit them with the right amount of force. Archaeologists~~ (~~scientists who study ancient human history~~) have found evidence that these early humans learned by trial and error, and they shared their knowledge with others. Over time, they improved their tools to make them stronger and more useful. This kind of hands-on learning and passing down of skills is one of the earliest examples of using science to solve problems, especially in understanding materials and how to use them, what we now call materials science~~.<sup>[39]</sup>~~		ပၢႆးသၢႆႊၵၢပ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇပိုၼ်းၼၼ်ႉ ပႃးဝႆႉ ၵၢပ်ႈပၢၼ်ႁိၼ်ၵဝ်ႇ(Palaeolithic)၊ ၵၢပ်ႈပၢၼ်ႁိၼ်(Mesolithic)၊ လႄႈ ၵၢပ်ႈပၢၼ်ႁိၼ်မႂ်ႇ(Neolithic) ၼႆသေ ႁိုင်ၼၢၼ်းတႄႇဢဝ်မွၵ်ႈ ၂.၅ လၢၼ်ႉပီႊတေႃႇထိုင်မွၵ်ႈ ဢ.ပ.ၶ ၃၀၀၀ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သမ်ႉဝႃႈ လွင်ႈတၢင်းမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈ "ပၢႆးသၢႆႊ" ၼင်ႇႁဝ်းႁူႉဝၼ်းမိူဝ်ႈလဵဝ်သေတႃႉၵေႃႈ မၼ်းၼႄပၼ်လွင်ႈ ၵၢၼ်ၾၢင်ႉၵႅမ်းတူၺ်းလီလီ၊ ၵၢၼ်ထတ်းၸၢမ်းတူၺ်း၊ လႄႈ ၵၢၼ်တႄႇဝူၼ်ႉပဵၼ်ပၵ်းပဵၼ်ပိူင် ၸိူဝ်းၼႆႉမႃးယူႇ။ ပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ၸဝ်ႉသုတ်းပိူၼ်ႈ လႄႈ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသုတ်းပိူၼ်ႈ လႄႈ ဢၼ်ႁႅၵ်ႈသုတ်းပိူၼ်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈတႄႉၵေႃႈ ပဵၼ်ၵၢၼ်ႁဵတ်းၶိူင်ႈမိုဝ်းႁိၼ်ၼႆယဝ်ႉ။ တႄႇမႃးတီႈပူႇမွၼ်ႇၼၢႆးယႃႊၸၢဝ်းၵူၼ်း ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ႁူဝ်းမူဝ်ႇ ႁႃႇၿီးလိသ်ႉ(Homo habilis) ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉသေ သိုပ်ႇမႃးထိုင် ၽိင်ႈၶိူဝ်းၵူၼ်းၵွၼ်ႇပိုၼ်း ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ၽိင်ႈၶိူဝ်း Acheulean, Mousterian လႄႈ ၵၢပ်ႈပၢၼ်ႁိၼ်ၵဝ်ႇပွတ်းၼိူဝ်(Upper Paleolithic) ၸိူဝ်းၼႆႉမႃး။ ၵူၼ်းႁဝ်း ႁဵတ်းၶိူင်ႈမိုဝ်း ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ၶႂၢၼ်(တႃႇမႅတ်း)၊ ၶိူင်ႈၶုတ်း၊ ၸေႃး၊ လႄႈ လႅမ်ပၢႆႁွၵ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉမႃး။ တႃႇတေႁဵတ်းၶိူင်ႈမိုဝ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၶဝ်လႆႈႁူႉဝႃႈ မၢၵ်ႇႁိၼ်ႁဵတ်းႁိုဝ်တႅၵ်ႇလႆႈ၊ မၢၵ်ႇႁိၼ်မဵဝ်းလႂ်ၶႅမ်ႉသုတ်း၊ လႄႈ တေလႆႈသႂ်ႇႁႅင်းတၢၼ်ႇလႂ်သေထုပ်ႉတွၺ်ႇ ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉယူႇ။ ၸဝ်ႈပၢႆးလမ်းတိုၼ်းၶူဝ်းၵွၼ်ႇ (ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၸိူဝ်းဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈပိုၼ်းၸၢဝ်းၵူၼ်းမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇ)ၶဝ် လႆႈႁူပ်ႉႁၼ်လၵ်းထၢၼ်ဝႃႈ ၵူၼ်းမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇႁူဝ်တီးၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တင်းႁဵတ်းၽိတ်းႁဵတ်းထုၵ်ႇသေ လဵပ်ႈႁဵၼ်းမႃး၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၸိူဝ်းၶဝ်သိုပ်ႇပိုၼ်ႊၽေတၢင်းႁူႉပၼ်ပိူၼ်ႈမႃး။ ၶၢဝ်းႁိုင်မႃးသေယဝ်ႉ ၶဝ်ၵေႃႈ တိူဝ်းႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိူင်ႈမိုဝ်းၶဝ် ႁႂ်ႈတိူဝ်းၵႅၼ်ႇၶႅင် လႄႈ ႁႂ်ႈတိူဝ်းၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်းမႃး။ ၵၢၼ်ႁဵၼ်းႁူႉၸွမ်းတူဝ်ထူပ်းတေႉတေႉ လႄႈ ၵၢၼ်သိုပ်ႇယိုၼ်ႈမႅင်ႇ ၼမ်ႉၵတ်ႉၸိူဝ်းၼႇႉၼၼ်ႉ ပဵၼ်တူဝ်ယၢင်ႇဢၼ်ၸဝ်ႉသုတ်း လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းပၢႆးသၢႆႊသေ ၵေႈလွင်ႈၶွင်ႈၶမ်ယူႇ၊ ပိူင်လူင်မၼ်း တီႈလွင်ႈမေႃပွင်ႇၸႂ်ၶူဝ်းၶွင် လႄႈ လွင်ႈႁူႉဝႃႈ တေႁဵတ်းႁိုဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၶူဝ်း ၶွင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ၊ လွင်ႈၼႆႉ ႁဝ်းႁိၵ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ ပၢႆးသၢႆႊၾၢႆႇၶူဝ်းၶွင်(materials science)။

	Early humans also showed basic knowledge of astronomy, the study of the sky. This can be seen in archaeological discoveries like the Blanchard bone (around 30,000 BCE) and the Lascaux Cave paintings (around 17,000 BCE). These objects and drawings may show that early people were watching the Moon’s phases or recognizing star groups like the Pleiades constellation.<sup>[40][41]</sup> One of the earliest sky-watching structures is the Nabta Playa stone circle in southern Egypt, built around 6000 BCE. It is one of the oldest known examples of people using megaliths (large stones) to line up with the summer solstice sunrise, the longest day of the year. It may also have helped track seasonal rains, which were very important for survival in that dry area.<sup>[42]</sup> These structures show that early people spent years carefully watching the sky, noticing patterns, and trying to predict natural cycles, like when rain or seasons would come. This was an early step toward the science of astronomy.<sup>[43]</sup>		Early humans also showed basic knowledge of astronomy, the study of the sky. This can be seen in archaeological discoveries like the Blanchard bone (around 30,000 BCE) and the Lascaux Cave paintings (around 17,000 BCE). These objects and drawings may show that early people were watching the Moon’s phases or recognizing star groups like the Pleiades constellation.<sup>[40][41]</sup> One of the earliest sky-watching structures is the Nabta Playa stone circle in southern Egypt, built around 6000 BCE. It is one of the oldest known examples of people using megaliths (large stones) to line up with the summer solstice sunrise, the longest day of the year. It may also have helped track seasonal rains, which were very important for survival in that dry area.<sup>[42]</sup> These structures show that early people spent years carefully watching the sky, noticing patterns, and trying to predict natural cycles, like when rain or seasons would come. This was an early step toward the science of astronomy.<sup>[43]</sup>

Tunsar at 12:53, 28 October 2026

2026-10-28T12:53:55Z

← Older revision		Revision as of 19:23, 28 October 2026
Line 26:		Line 26:
	ၸွမ်းၼင်ႇပၢႆးသၢႆႊ သိုပ်ႇသေၶိုပ်ႈၼႃႈမႃးတိၵ်းတိၵ်းၼၼ်ႉသေ ၵၢၼ်ၶူင်ႊသၢင်ႈမႂ်ႇမႂ်ႇ လႄႈ ၵၢၼ်ႁူပ်ႉႁၼ်မႂ်ႇမႂ်ႇၵေႃႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးထွၺ်ႈၵႂၢမ်းမႂ်ႇမႂ်ႇမႃး။ တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ်ႁူပ်ႉႁၼ် CRISPR ဢၼ်ပဵၼ်ၶိူင်ႈမိုဝ်း တႃႇမႄးၸႆႉၸိူဝ်ႉ(genes)။ ထွၺ်ႈၵႂၢမ်းၶေႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်တူဝ်ယေႃႈ ၶေႃႊဢၼ်ဝႃႈ Clustered Regularly Interspaced Short Palindromic Repeats ။ မၼ်းၼႄဝႃႈ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ် ႁဵတ်းႁိုဝ်ၸႂ်ႉထွၺ်ႈပွတ်းပွတ်းသေယဝ်ႉ သပ်းလႅင်း တၢင်းၶႆႈၸႂ်ဢၼ်ယႂ်ႇလူင် လႄႈ ဢၼ်သပ်းသွၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။ ၾၢႆႇမႂ်ႇမႂ်ႇ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ လွင်ႈၸၢၵ်ႈႁဵၼ်းႁူႉ(machine learning)၊ လွင်ႈၺၢၼ်ႇလႅၵ်း(ဢေႇဢၢႆႇ) လႄႈ လွင်ႈၵၢၼ်ၼပ်းၶႂၢၼ်ႇတမ်ႇ(quantum computing) ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉၵေႃႈ ၶူင်ႊသၢင်ႈမႃး ထွၺ်ႈၵႂၢမ်းမႂ်ႇမႂ်ႇဝႆႉယူႇ။ လူဝ်ႇလႆႈမီး လွင်ႈမႄးၽုၺ်ႇတီႈပွင်ႇၶိုၼ်း ထွၺ်ႈၵႂၢမ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈၸႅင်ႈၸႅင်ႈလႅင်းလႅင်း ၼင်ႇႁိုဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ လၢႆလၢႆၾၢႆႇလၢႆလၢႆလႅၼ်ႊၵေႃႈ တေပွင်ႇၸႂ်ၵၼ် လႄႈ တေဢမ်ႇမီးတၢင်းၵႂင်သင်သေ ႁူမ်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်ၸွမ်းၵၼ်လႆႈ။		ၸွမ်းၼင်ႇပၢႆးသၢႆႊ သိုပ်ႇသေၶိုပ်ႈၼႃႈမႃးတိၵ်းတိၵ်းၼၼ်ႉသေ ၵၢၼ်ၶူင်ႊသၢင်ႈမႂ်ႇမႂ်ႇ လႄႈ ၵၢၼ်ႁူပ်ႉႁၼ်မႂ်ႇမႂ်ႇၵေႃႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးထွၺ်ႈၵႂၢမ်းမႂ်ႇမႂ်ႇမႃး။ တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ်ႁူပ်ႉႁၼ် CRISPR ဢၼ်ပဵၼ်ၶိူင်ႈမိုဝ်း တႃႇမႄးၸႆႉၸိူဝ်ႉ(genes)။ ထွၺ်ႈၵႂၢမ်းၶေႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်တူဝ်ယေႃႈ ၶေႃႊဢၼ်ဝႃႈ Clustered Regularly Interspaced Short Palindromic Repeats ။ မၼ်းၼႄဝႃႈ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ် ႁဵတ်းႁိုဝ်ၸႂ်ႉထွၺ်ႈပွတ်းပွတ်းသေယဝ်ႉ သပ်းလႅင်း တၢင်းၶႆႈၸႂ်ဢၼ်ယႂ်ႇလူင် လႄႈ ဢၼ်သပ်းသွၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။ ၾၢႆႇမႂ်ႇမႂ်ႇ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ လွင်ႈၸၢၵ်ႈႁဵၼ်းႁူႉ(machine learning)၊ လွင်ႈၺၢၼ်ႇလႅၵ်း(ဢေႇဢၢႆႇ) လႄႈ လွင်ႈၵၢၼ်ၼပ်းၶႂၢၼ်ႇတမ်ႇ(quantum computing) ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉၵေႃႈ ၶူင်ႊသၢင်ႈမႃး ထွၺ်ႈၵႂၢမ်းမႂ်ႇမႂ်ႇဝႆႉယူႇ။ လူဝ်ႇလႆႈမီး လွင်ႈမႄးၽုၺ်ႇတီႈပွင်ႇၶိုၼ်း ထွၺ်ႈၵႂၢမ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈၸႅင်ႈၸႅင်ႈလႅင်းလႅင်း ၼင်ႇႁိုဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ လၢႆလၢႆၾၢႆႇလၢႆလၢႆလႅၼ်ႊၵေႃႈ တေပွင်ႇၸႂ်ၵၼ် လႄႈ တေဢမ်ႇမီးတၢင်းၵႂင်သင်သေ ႁူမ်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်ၸွမ်းၵၼ်လႆႈ။

	== '''~~History~~''' ==		== '''သၢႆပိုၼ်း''' ==

	=== '''~~Prehistoric science~~''' ===		=== '''ပၢႆးသၢႆႊ ၵွၼ်ႇပိုၼ်း(ပၢႆးသၢႆႊ ပိုၼ်းၵၢတ်ႇဢွၼ်ႇ)''' ===
	Stonehenge was a megalith built by prehistoric humans		Stonehenge was a megalith built by prehistoric humans

Tunsar at 12:33, 28 October 2026

2026-10-28T12:33:03Z

← Older revision		Revision as of 19:03, 28 October 2026
Line 22:		Line 22:
	ထွၺ်ႈၵႂၢမ်းပၢႆးသၢႆႊၼႆႉ ၵႆႉလုၵ်ႉတီႈၵႂၢမ်းၽိင်ႈတႅၵ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ၵႂၢမ်းၼိူင်းသေယဝ်ႉ ၸွၺ်ႈႁႂ်ႈၵူၼ်းႁဝ်း ပွင်ႇၸႂ်တၢင်းၶႆႈၸႂ်/တၢင်းဝူၼ်ႉ ဢၼ်သပ်းသွၼ်ႉ။ တူဝ်ယၢင်ႇ - ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ "သႅလ်း”(cell) တီႈၼႂ်းပၢႆးလႅင်ႊတူဝ်ၸႂ်ၼၼ်ႉ ၽူႈတႄႇၸႂ်ႉတိုဝ်းမၼ်း ပဵၼ် Robert Hooke မိူဝ်ႈပီႊ ၁၆၆၅။ မိူဝ်ႈမၼ်းဢဝ်သႅင်ၶႂၢၵ်ႈသေ တူၺ်းပိူၵ်ႇမႆႉၼၼ်ႉ မၼ်းႁၼ်မီးႁူးပဝ်ႇပဵၼ်လွၵ်းလဵၵ်ႉလဵၵ်ႉဢွၼ်သေ မိူၼ်ၼင်ႇႁွင်ႈလဵၵ်ႉလဵၵ်ႉ တီႈဢၼ်မုၼ်ၸဝ်ႈၼွၼ်းဝႆႉ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ၸင်ႇမီးထွၺ်ႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ "သႅလ်း” ၼႆပေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းပၢႆးၶွမ်းသမ်ႉ ထွၺ်ႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ "ဝၢႆးရသ်ႉ” သမ်ႉ တႄႇဢဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း သပ်းလႅင်းလၢတ်ႈလွင်ႈ ပရူဝ်ႇၵရမ်ႇဢၼ်ၸၢင်ႊထုတ်ႇမိူၼ်(ၵွပ်ႇပီႇ)ၶိုၼ်းတူဝ်ၵဝ်ႇသေယဝ်ႉ ၵႂႃႇၸပ်းတင်းတၢင်ႇပရူဝ်ႇၵရမ်ႇ၊ မိူၼ်ၼင်ႇမႅင်းဝၢႆးရသ်ႉတေႉတေႉ ႁဵတ်းလႆႈတီႈၼႂ်းတူဝ်ၵူၼ်းႁဝ်း။ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ် ၸႂ်ႉတိုဝ်းၸိုဝ်ႈဢၼ်ၼႆႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈမၼ်းၸွၺ်ႈႁႂ်ႈၵူၼ်းႁဝ်းပွင်ႇၸႂ်ဝႃႈ ပရူဝ်ႇၵရမ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မၼ်းမီးၽေးၸိူင်ႉႁိုင်ၼႆယဝ်ႉ။ တူဝ်ယၢင်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ ၼႄပၼ်ဝႃႈ ထွၺ်ႈၵႂၢမ်းပၢႆးသၢႆႊ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇမီးမႃး၊ လႄႈ သမ်ႉၸွၺ်ႈႁႂ်ႈႁဝ်းပွင်ႇၸႂ် တၢင်းႁပ်ႉႁၼ်မႂ်ႇမႂ်ႇ ဢမ်ႇ ၼၼ်တၢင်းႁပ်ႉႁၼ်ဢၼ်ယၢပ်ႇယၢပ်ႇၼၼ်ႉ လူၺ်ႈၼွင်ႇဢဝ်လွင်ႈတၢင်းမဵဝ်းဢၼ်ႁဝ်းႁူႉၸၵ်းဝႆႉၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။		ထွၺ်ႈၵႂၢမ်းပၢႆးသၢႆႊၼႆႉ ၵႆႉလုၵ်ႉတီႈၵႂၢမ်းၽိင်ႈတႅၵ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ၵႂၢမ်းၼိူင်းသေယဝ်ႉ ၸွၺ်ႈႁႂ်ႈၵူၼ်းႁဝ်း ပွင်ႇၸႂ်တၢင်းၶႆႈၸႂ်/တၢင်းဝူၼ်ႉ ဢၼ်သပ်းသွၼ်ႉ။ တူဝ်ယၢင်ႇ - ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ "သႅလ်း”(cell) တီႈၼႂ်းပၢႆးလႅင်ႊတူဝ်ၸႂ်ၼၼ်ႉ ၽူႈတႄႇၸႂ်ႉတိုဝ်းမၼ်း ပဵၼ် Robert Hooke မိူဝ်ႈပီႊ ၁၆၆၅။ မိူဝ်ႈမၼ်းဢဝ်သႅင်ၶႂၢၵ်ႈသေ တူၺ်းပိူၵ်ႇမႆႉၼၼ်ႉ မၼ်းႁၼ်မီးႁူးပဝ်ႇပဵၼ်လွၵ်းလဵၵ်ႉလဵၵ်ႉဢွၼ်သေ မိူၼ်ၼင်ႇႁွင်ႈလဵၵ်ႉလဵၵ်ႉ တီႈဢၼ်မုၼ်ၸဝ်ႈၼွၼ်းဝႆႉ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ၸင်ႇမီးထွၺ်ႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ "သႅလ်း” ၼႆပေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းပၢႆးၶွမ်းသမ်ႉ ထွၺ်ႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ "ဝၢႆးရသ်ႉ” သမ်ႉ တႄႇဢဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း သပ်းလႅင်းလၢတ်ႈလွင်ႈ ပရူဝ်ႇၵရမ်ႇဢၼ်ၸၢင်ႊထုတ်ႇမိူၼ်(ၵွပ်ႇပီႇ)ၶိုၼ်းတူဝ်ၵဝ်ႇသေယဝ်ႉ ၵႂႃႇၸပ်းတင်းတၢင်ႇပရူဝ်ႇၵရမ်ႇ၊ မိူၼ်ၼင်ႇမႅင်းဝၢႆးရသ်ႉတေႉတေႉ ႁဵတ်းလႆႈတီႈၼႂ်းတူဝ်ၵူၼ်းႁဝ်း။ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ် ၸႂ်ႉတိုဝ်းၸိုဝ်ႈဢၼ်ၼႆႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈမၼ်းၸွၺ်ႈႁႂ်ႈၵူၼ်းႁဝ်းပွင်ႇၸႂ်ဝႃႈ ပရူဝ်ႇၵရမ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မၼ်းမီးၽေးၸိူင်ႉႁိုင်ၼႆယဝ်ႉ။ တူဝ်ယၢင်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ ၼႄပၼ်ဝႃႈ ထွၺ်ႈၵႂၢမ်းပၢႆးသၢႆႊ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇမီးမႃး၊ လႄႈ သမ်ႉၸွၺ်ႈႁႂ်ႈႁဝ်းပွင်ႇၸႂ် တၢင်းႁပ်ႉႁၼ်မႂ်ႇမႂ်ႇ ဢမ်ႇ ၼၼ်တၢင်းႁပ်ႉႁၼ်ဢၼ်ယၢပ်ႇယၢပ်ႇၼၼ်ႉ လူၺ်ႈၼွင်ႇဢဝ်လွင်ႈတၢင်းမဵဝ်းဢၼ်ႁဝ်းႁူႉၸၵ်းဝႆႉၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။

	The language used in science is always changing to become more fair, clear, and inclusive. In the past, many scientific terms were based on ideas that focused too much on humans, Europe, or one gender. Over time, scientists have worked to replace these words with ones that are more neutral and accurate. For example, in astronomy, the word “planet” was officially redefined in 2006 by the International Astronomical Union (~~IAU~~). Because of this change, Pluto was no longer called a full planet, but instead a dwarf planet, which caused a lot of debate.<sup>[35]</sup> In everyday science language, people now often say “human” instead of “man”, and “humankind” instead of “mankind”. These changes help make science feel more welcoming to everyone, no matter their background or identity.<sup>[36]</sup>		ၵႂၢမ်းဢၼ်ၸႂ်ႉၼႂ်းပၢႆးသၢႆႊၼႆႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႊမႃး တႃႇတိူဝ်းမီးလွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်း၊ မီးလွင်ႈၸႅင်ႈလႅင်း လႄႈ မီးလွင်ႈပႃးလူမ်ႈ။ မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး ထွၺ်ႈၵႂၢမ်းၸႂ်ႉၼႂ်းပၢႆးသၢႆႊၵမ်ႈၼမ်ၼမ် လႆႈဢိင်ၼိူဝ်တၢင်းၶႆႈၸႂ် ဢၼ်ပၵ်းၸႂ်ၼိူဝ်လွင်ႈၵူၼ်း၊ လွင်ႈယူးရူပ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈၸၢဝ်းငႅင်ႊဢၼ်လဵဝ်ႁႅင်း။ ထိုင်ၶၢဝ်းယၢမ်းႁိုင်မႃး ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ်တႄႇဢဝ်ထွၺ်ႈၵႂၢမ်းဢၼ်တိူဝ်းပဵၼ်ၵၢင်ႊ လႄႈ ဢၼ်တိူဝ်းယမ်ၼၼ်ႉ မႃးပုတ်ႈတႅၼ်းတၢင်။ တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း တီႈၼႂ်းပၢႆးလႅင်ႊလၢဝ်ၼႆႉ ယူႇတီႈၸုမ်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈၾၢႆႇလႅင်ႊလၢဝ်ၵူႊမိူင်းမိူင်း(the International Astronomical Union)ၶဝ် ၶိုၼ်းမႄးၽုၺ်ႇတီႈပွင်ႇထွၺ်ႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ "planet" (လူၵ်ႈ)ၼႆၼၼ်ႉမႃး ႁႂ်ႈၶဝ်ႈပိူင်တၢင်းၵၢၼ် မိူဝ်ႈပီႊ ၂၀၀၆။ ၵွပ်ႈလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊၼႆႉသေယဝ်ႉ ပလူးတူဝ်းၵေႃႈ ဢမ်ႇလႆႈသိုပ်ႇႁိၵ်ႈႁွင်ႉပဵၼ်လူၵ်ႈတဵမ်တူဝ်၊ ၵူၺ်းၼႃႇ ပဵၼ်လူၵ်ႈဢွၼ်ႇၼႆလႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်မႃး လွင်ႈဢၼ်လႆႈထဵင်ၵၼ်တေႉတေႉဝႃႈဝႃႈမႃးယူႇ။ ၵႂၢမ်းပၢႆးသၢႆႊၵူႊဝၼ်းဝၼ်းၵေႃႈ တႄႇႁိၵ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ "human" တႅၼ်းတၢင် "man” ၊ လႄႈ တႄႇၸႂ်ႉတိုဝ်း "humankind" တႅၼ်းတီႈ "mankind" ၼႆၼၼ်ႉမႃး။ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊၸိူဝ်းၼႆ့ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပၢႆးသၢႆႊပဵၼ် ပၢႆးဢၼ်တိူဝ်းႁပ်ႉတွၼ်ႈတေႃႇၵူၼ်းၵူႊသႅၼ်းမႃး။

	~~As science keeps moving forward, new inventions and discoveries also bring new words. For example, scientists discovered~~ CRISPR~~, a tool that can edit~~ genes~~. The word CRISPR is an acronym (a short word made from initials~~) ~~for “Clustered~~ Regularly Interspaced Short Palindromic Repeats~~.” It shows how scientists create short terms to explain big, complex ideas.<sup>[37]</sup> New fields like~~ machine learning~~, artificial intelligence~~ (AI)~~, and~~ quantum computing ~~are also creating new words. These words need to be defined very clearly, so scientists from different areas can understand each other and work together without confusion.<sup>[38]</sup>~~		ၸွမ်းၼင်ႇပၢႆးသၢႆႊ သိုပ်ႇသေၶိုပ်ႈၼႃႈမႃးတိၵ်းတိၵ်းၼၼ်ႉသေ ၵၢၼ်ၶူင်ႊသၢင်ႈမႂ်ႇမႂ်ႇ လႄႈ ၵၢၼ်ႁူပ်ႉႁၼ်မႂ်ႇမႂ်ႇၵေႃႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးထွၺ်ႈၵႂၢမ်းမႂ်ႇမႂ်ႇမႃး။ တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ်ႁူပ်ႉႁၼ် CRISPR ဢၼ်ပဵၼ်ၶိူင်ႈမိုဝ်း တႃႇမႄးၸႆႉၸိူဝ်ႉ(genes)။ ထွၺ်ႈၵႂၢမ်းၶေႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်တူဝ်ယေႃႈ ၶေႃႊဢၼ်ဝႃႈ Clustered Regularly Interspaced Short Palindromic Repeats ။ မၼ်းၼႄဝႃႈ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ် ႁဵတ်းႁိုဝ်ၸႂ်ႉထွၺ်ႈပွတ်းပွတ်းသေယဝ်ႉ သပ်းလႅင်း တၢင်းၶႆႈၸႂ်ဢၼ်ယႂ်ႇလူင် လႄႈ ဢၼ်သပ်းသွၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။ ၾၢႆႇမႂ်ႇမႂ်ႇ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ လွင်ႈၸၢၵ်ႈႁဵၼ်းႁူႉ(machine learning)၊ လွင်ႈၺၢၼ်ႇလႅၵ်း(ဢေႇဢၢႆႇ) လႄႈ လွင်ႈၵၢၼ်ၼပ်းၶႂၢၼ်ႇတမ်ႇ(quantum computing) ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉၵေႃႈ ၶူင်ႊသၢင်ႈမႃး ထွၺ်ႈၵႂၢမ်းမႂ်ႇမႂ်ႇဝႆႉယူႇ။ လူဝ်ႇလႆႈမီး လွင်ႈမႄးၽုၺ်ႇတီႈပွင်ႇၶိုၼ်း ထွၺ်ႈၵႂၢမ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈၸႅင်ႈၸႅင်ႈလႅင်းလႅင်း ၼင်ႇႁိုဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ လၢႆလၢႆၾၢႆႇလၢႆလၢႆလႅၼ်ႊၵေႃႈ တေပွင်ႇၸႂ်ၵၼ် လႄႈ တေဢမ်ႇမီးတၢင်းၵႂင်သင်သေ ႁူမ်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်ၸွမ်းၵၼ်လႆႈ။

	== '''History''' ==		== '''History''' ==

Tunsar at 06:57, 28 October 2026

2026-10-28T06:57:16Z

← Older revision		Revision as of 13:27, 28 October 2026
Line 16:		Line 16:
	ၶေႃႈၵႂၢမ်းၸႂ်ႉၼႂ်းပၢႆးသၢႆႊ(ဢမ်ႇၼၼ် ထွၺ်ႈၵႂၢမ်းပၢႆးသၢႆႊ)ၼႆႉ လႅၵ်ႈလၢႆႊမႃးၸွမ်းၵၢပ်ႈၸွမ်းပၢၼ် ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ပၢႆးသၢႆႊလႅၵ်ႈလၢႆႊၸွမ်းၵၢပ်ႈၸွမ်းပၢၼ်မႃးယူႇ ၼင်ႇၵဝ်ႇ။ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၼၼ်ႉ ၶေႃႈၵႂၢမ်းၸႂ်ႉၼႂ်းပၢႆးသၢႆႊၼၼ်ႉ လုၵ်ႉတီႈၵႂၢမ်းၵရိၵ်ႉ လႄႈ ၵႂၢမ်းလႅတ်ႇတိၼ်ႇမႃး၊ ယွၼ်ႉဝႃႈ ၵႂၢမ်းၵရိၵ်ႉ လႄႈ ၵႂၢမ်းလႅတ်ႇတိၼ်ႇ ပဵၼ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵႂၢမ်းဢၼ်ၵူၼ်းႁူႉၵူၼ်းမေႃၶဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းပဵၼ်ပိူင်လူင် တီႈယူးရူပ်ႉတႃႇလၢႆလၢႆပၢၵ်ႇပီႊမိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တူဝ်ယၢင်ႇ ထွၺ်ႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ "ၿၢႆႇဢူဝ်ႇလူဝ်ႇၵျီႇ"(biology) ၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈၵႂၢမ်းတီႈၵႂၢမ်းၵရိၵ်ႉဢၼ်ဝႃႈ "ၿၢႆႊဢူသ်ႉ"(bios) ဢၼ်ပွင်ႇဝႃႈ "ၸူဝ်ႊပၢၼ်" လႄႈ "လူဝ်းၵူသ်ႉ”(logos) ဢၼ်ပွင်ႇဝႃႈ "လဵပ်ႈႁဵၼ်း” ၼႆမႃးလႄႈ ထွၺ်ႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ "ၿၢႆႇဢူဝ်ႇလူဝ်ႇၵျီႇ" ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ၸင်ႇမီးတီႈပွင်ႇဝႃႈ "ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၸူဝ်ႊပၢၼ်" ၼႆၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။ ထွၺ်ႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ "ၾီးသိၵ်ႇ”(physics)သမ်ႉ လုၵ်ႉတီႈ ၵႂၢမ်းၵရိၵ်ႉဢၼ်ဝႃႈ "physis"(ၾီးသိသ်ႉ) ဢၼ်မီးတီႈပွင်ႇဝႃႈ "ၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်"(nature) ၼႆၼၼ်ႉမႃး။ ပၢႆးၶႄးမီး(ပိုတ်ႇထၢတ်ႈ) သမ်ႉ လႅပ်ႈလုၵ်ႉမႃးတီႈၵႂၢမ်းဢရပ်ႉဢၼ်ဝႃႈ "al-kīmiyā" မႃး၊ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈမၼ်းလုၵ်ႉတီႈၵႂၢမ်းဢီႇၸိပ်ႉမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ လႄႈ ၵႂၢမ်းၵရိၵ်ႉသေမႃး၊ ပဵၼ်လွၵ်းလၢႆး ဢၼ်ဢၢၼ်းၶႂ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ၶူဝ်းၶွင် လႄႈ တႃႇႁူႉဝႃႈ ၶိူင်ႈၶူဝ်းတင်းလၢႆ ႁဵတ်းႁိုဝ်ႁဵတ်းၵၢၼ်ၼႆယဝ်ႉ။		ၶေႃႈၵႂၢမ်းၸႂ်ႉၼႂ်းပၢႆးသၢႆႊ(ဢမ်ႇၼၼ် ထွၺ်ႈၵႂၢမ်းပၢႆးသၢႆႊ)ၼႆႉ လႅၵ်ႈလၢႆႊမႃးၸွမ်းၵၢပ်ႈၸွမ်းပၢၼ် ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ပၢႆးသၢႆႊလႅၵ်ႈလၢႆႊၸွမ်းၵၢပ်ႈၸွမ်းပၢၼ်မႃးယူႇ ၼင်ႇၵဝ်ႇ။ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၼၼ်ႉ ၶေႃႈၵႂၢမ်းၸႂ်ႉၼႂ်းပၢႆးသၢႆႊၼၼ်ႉ လုၵ်ႉတီႈၵႂၢမ်းၵရိၵ်ႉ လႄႈ ၵႂၢမ်းလႅတ်ႇတိၼ်ႇမႃး၊ ယွၼ်ႉဝႃႈ ၵႂၢမ်းၵရိၵ်ႉ လႄႈ ၵႂၢမ်းလႅတ်ႇတိၼ်ႇ ပဵၼ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵႂၢမ်းဢၼ်ၵူၼ်းႁူႉၵူၼ်းမေႃၶဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းပဵၼ်ပိူင်လူင် တီႈယူးရူပ်ႉတႃႇလၢႆလၢႆပၢၵ်ႇပီႊမိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တူဝ်ယၢင်ႇ ထွၺ်ႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ "ၿၢႆႇဢူဝ်ႇလူဝ်ႇၵျီႇ"(biology) ၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈၵႂၢမ်းတီႈၵႂၢမ်းၵရိၵ်ႉဢၼ်ဝႃႈ "ၿၢႆႊဢူသ်ႉ"(bios) ဢၼ်ပွင်ႇဝႃႈ "ၸူဝ်ႊပၢၼ်" လႄႈ "လူဝ်းၵူသ်ႉ”(logos) ဢၼ်ပွင်ႇဝႃႈ "လဵပ်ႈႁဵၼ်း” ၼႆမႃးလႄႈ ထွၺ်ႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ "ၿၢႆႇဢူဝ်ႇလူဝ်ႇၵျီႇ" ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ၸင်ႇမီးတီႈပွင်ႇဝႃႈ "ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၸူဝ်ႊပၢၼ်" ၼႆၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။ ထွၺ်ႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ "ၾီးသိၵ်ႇ”(physics)သမ်ႉ လုၵ်ႉတီႈ ၵႂၢမ်းၵရိၵ်ႉဢၼ်ဝႃႈ "physis"(ၾီးသိသ်ႉ) ဢၼ်မီးတီႈပွင်ႇဝႃႈ "ၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်"(nature) ၼႆၼၼ်ႉမႃး။ ပၢႆးၶႄးမီး(ပိုတ်ႇထၢတ်ႈ) သမ်ႉ လႅပ်ႈလုၵ်ႉမႃးတီႈၵႂၢမ်းဢရပ်ႉဢၼ်ဝႃႈ "al-kīmiyā" မႃး၊ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈမၼ်းလုၵ်ႉတီႈၵႂၢမ်းဢီႇၸိပ်ႉမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ လႄႈ ၵႂၢမ်းၵရိၵ်ႉသေမႃး၊ ပဵၼ်လွၵ်းလၢႆး ဢၼ်ဢၢၼ်းၶႂ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ၶူဝ်းၶွင် လႄႈ တႃႇႁူႉဝႃႈ ၶိူင်ႈၶူဝ်းတင်းလၢႆ ႁဵတ်းႁိုဝ်ႁဵတ်းၵၢၼ်ၼႆယဝ်ႉ။

	Scientific terms are very important because they help scientists be precise (use exact meanings), communicate clearly, and organize ideas and information. Each area of science has its own set of special words to describe things it studies. For example, in physics, words like “momentum,” “entropy,” and “quantum” ~~have very specific meanings that are different from how they are used in everyday language.<sup>[26]</sup> In biology, scientists name living things using a system called~~ Linnaean binomial ~~nomenclature. This system gives each organism a Latin name made of two parts: the~~ genus ~~and~~ species~~.<sup>[27]</sup> For example, humans are called Homo sapiens.<sup>[28]</sup> Having standardized scientific words is important for making sure experiments can be repeated correctly (replicability~~)~~, letting scientists check each other’s work~~ (~~peer review~~)~~, and helping scientists from all over the world work together, even if they speak different languages.<sup>[29]</sup>~~		ထွၺ်ႈၵႂၢမ်းၸႂ်ႉၼႂ်းပၢႆးသၢႆႊၼႆႉလမ်ႇလွင်ႈတေႉတေႉ ယွၼ်ႉဝႃႈ ၶဝ်ၸွၺ်ႈႁႂ်ႈၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ် လၢတ်ႈတီႈပွင်ႇမၼ်းတႅတ်ႈတႅတ်ႈတၢႆႊတၢႆႊ၊ လၢတ်ႈၸႅင်ႈၸႅင်ႈ လႅင်းလႅင်း လႄႈ ၶပ်ႉတၢင်းဝူၼ်ႉလႄႈတင်းၶေႃႈမုၼ်းလႆႈလီလီ။ ပၢႆးသၢႆႊၾၢႆႇလႂ်ၼင်ႇၾၢႆႇၼၼ်ႉၼႆႉ မီးထွၺ်ႈၵႂၢမ်းၶိုၵ်ႉတွၼ်းႁင်းၽႂ်မၼ်း တႃႇသပ်းလႅင်း ၼႄပၼ်လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၶဝ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း။ တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း တီႈၼႂ်းပၢႆးလႅင်ႊတူဝ်ႁၢင်ႊၼၼ်ႉ ထွၺ်ႈၵႂၢမ်းၸိူဝ်ႉၼင်ႇ “momentum”၊ “entropy”၊ လႄႈ “quantum” ၸိူဝ်းၼႆႉ တီႈပွင်ႇၶဝ် ပိူင်ႈတင်းၵႂၢမ်းလၢတ်ႈဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၵူႊဝၼ်းဝၼ်းဝႆႉ။ ၼႂ်းပၢႆးလႅင်ႊတူဝ်ၸႂ်သမ်ႉ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ် ၸႂ်ႉတိုဝ်းပၵ်းပိူင်ဢၼ် ႁွင်ႉဝႃႈ "Linnaean binomial nomenclature” ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉသေ တၢင်ႇၸိုဝ်ႈတူဝ်မီးၸႂ်တင်းလၢႆ။ ပၵ်းပိူင်ဢၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်တၢင်ႇၸိုဝ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၵူႊတူဝ် တင်းၵႂၢမ်းလႅတ်ႇတိၼ်ႇသေ မီးၸိုဝ်ႈသွင်တွၼ်ႊ။ သၢႆၸႆႉ(genus) လႄႈ သၢႆၾၼ်း(species)။ တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း ၵူၼ်းႁဝ်းၼႆႉ ႁွင်ႉဝႃႈ "ႁူဝ်းမူဝ်ႇ သေးပျႅၼ်း”(Homo Sapines)။ လွင်ႈမီးလၵ်းၸဵင်ထွၺ်ႈၵႂၢမ်းပၢႆးသၢႆႊၼႆႉ လမ်ႇလွင်ႈပုၼ်ႈတႃႇႁႂ်ႈၵၢၼ်ထတ်းၸၢမ်းၵူႊၵမ်းၵမ်းၼၼ်ႉ မၢၼ်ႇမႅၼ်ႈ၊ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ် ၸၢင်ႊထတ်းတူၺ်းၵၢၼ်လမ်းတိုၼ်းပိူၼ်ႈ၊ လႄႈ သမ်ႉဝႃႈ ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၶိူဝ်းၶဝ် ပိူင်ႈၵၼ်သေတႃႉၵေႃႈ ၸွၺ်ႈႁႂ်ႈၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ်ပတ်းပိုၼ်ႉလူၵ်ႈလူင်ၼႆႉ ႁဵတ်းၵၢၼ်ၸွမ်းၵၼ်လႆႈ။

	Many words used in science today come from the history and culture of the time when they were first used. Some scientific terms actually started out as jokes, creative ideas, or simple descriptions, but they became official because people started using them so much. For example, the term “Big Bang” was first used by astronomer Fred Hoyle in a radio broadcast in 1949. He did not believe in the Big Bang theory and actually used the name to make fun of it. But, the name caught on and is now the main word we use for how the universe began.<sup>[30]</sup> Another example is the word “quark,” which is used for tiny particles that make up protons and neutrons. Physicist Murray Gell-Mann ~~chose this word from a line in a book called~~ Finnegans Wake by James ~~Joyce. This shows how creativity and language play a role in science.<sup>[31]</sup>~~		ထွၺ်ႈၵႂၢမ်း ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၼႂ်းပၢႆးသၢႆႊတင်းၼမ်တင်းလၢႆ ၼႂ်းဝၼ်းမိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈသၢႆပိုၼ်း လႄႈ ၽိင်ႈၶိူဝ်းၵူၼ်း ဢၼ်တႄႇၸႂ်ႉတိုဝ်းမႃးဢွၼ်တၢင်းပိူၼ်ႈၼၼ်ႉလွၼ်ႉလွၼ်ႉယဝ်ႉ။ ထွၺ်ႈၵႂၢမ်းပၢႆးသၢႆႊမၢင်ႊၶေႃႈၼႆႉ လၢတ်ႈလဵၼ်ႈလၢတ်ႈလေႃႈ ႁႂ်ႈလီၶႂ်ႈၶူဝ်သေပဵၼ်မႃး၊ မၢင်ႊပွၵ်ႈၶေႃႈ လႆႈၶူင်ႊသၢင်ႈတေႉတေႉဝႃႈဝႃႈ၊ ဢမ်ႇၼၼ် မၢင်ႊၶေႃႈၵေႃႈ ပဵၼ်ၶေႃႈသပ်းလႅင်းယူဝ်းယူဝ်းဢွၼ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉလႂ်ယူႇယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းၼႃႇ သမ်ႉလႆႈပဵၼ်မႃးၵႂၢမ်းဢၼ်ၶဝ်ႈတၢင်းၵၢၼ် ယွၼ်ႉၵွပ်ႈၵူၼ်းတင်းလၢႆ တႄႇၸႂ်ႉတိုဝ်းမႃးၼမ်ၼမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တူဝ်ယၢင်ႇ ထွၺ်ႈၸႂ်ႉဢၼ်ဝႃႈ "Big Bang"(ၾၢႆႇတႆး - တႅၵ်ႇၾူင်ႉလူင်) ၼႆၼၼ်ႉ ပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊလၢဝ် Fred Hoyle တႄႇၸႂ်ႉတိုဝ်းမႃးပွၵ်ႈဢွၼ်တၢင်းသုတ်း မိူဝ်ႈမၼ်းဢွၵ်ႇလၢတ်ႈတီႈၼႂ်းဢွမ်လူမ်း(ရေႇတီႇဢူဝ်ႇ) မိူဝ်ႈပီႊ ၁၉၄၉။ မၼ်းဢမ်ႇယုမ်ႇၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈတႅၵ်ႇၾူင်ႉလူင်လႄႈ ၸင်ႇၸႂ်ႉၵႂၢမ်းၶေႃႊၼၼ်ႉသေ လၢတ်ႈၵိူဝ်ႉလဵၼ်ႈ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ပိူၼ်ႈသိုပ်ႇၸႂ်ႉတိုဝ်းၵႂၢမ်းၶေႃႊၼၼ်ႉသေယဝ်ႉလႄႈ ယၢမ်းလဵဝ် ပဵၼ်ထွၺ်ႈၵႂၢမ်းဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းသပ်းလႅင်းလၢတ်ႈဝႃႈ ၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊလူင် ႁဵတ်းႁိုဝ်တႄႇမီးမႃးၼႆဝႆႉယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တူဝ်ယၢင်ႇ ထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ထွၺ်ႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ "quark" ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းတႃႇလၢတ်ႈလွင်ႈ ၽွင်မုၼ်ႈလဵၵ်ႉလဵၵ်ႉဢွၼ်ႇ ဢၼ်ၽွတ်ႇပဵၼ် ပရူဝ်ႇတွၼ်ႇ လႄႈ ၼိဝ်ႇထရွၼ်ႇ။ ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊႁၢင်ႊတူဝ် Murray Gell-Mann လိူၵ်ႈဢဝ်ထွၺ်ႈၼႆႉမႃးတီႈၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ Finnegans Wake ဢၼ်ၽူႈတႅမ်ႈမၼ်းပဵၼ် James Joyce။ လွင်ႈၼႆႉ မၼ်းၼႄပၼ်ဝႃႈ လွင်ႈတၢင်းဝူၼ်ႉၶူင်ႊသၢင်ႈ လႄႈ လွင်ႈၽႃႇသႃႇၼႆႉ လမ်ႇလွင်ႈတီႈၼႂ်းပၢႆးသၢႆႊၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။

	~~Scientific words often come from metaphors or comparisons to help people understand complex ideas. For example, the word “cell” in biology was first used by~~ Robert Hooke ~~in 1665. When he looked at cork under a microscope, he saw tiny box-like spaces that reminded him of the small rooms~~ (~~cells~~) where monks lived. That is how the name “cell” was born.<sup>[32]</sup> In computer science, the word “virus” is used to describe a program that can copy itself and infect other programs, just like real viruses do in the human body. Scientists used this name because it helped people understand how these harmful programs behave. These examples show that scientific words often come from real-world ideas, and they help us understand new or difficult concepts by connecting them to things we already know.<sup>[33][34]</sup>		ထွၺ်ႈၵႂၢမ်းပၢႆးသၢႆႊၼႆႉ ၵႆႉလုၵ်ႉတီႈၵႂၢမ်းၽိင်ႈတႅၵ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ၵႂၢမ်းၼိူင်းသေယဝ်ႉ ၸွၺ်ႈႁႂ်ႈၵူၼ်းႁဝ်း ပွင်ႇၸႂ်တၢင်းၶႆႈၸႂ်/တၢင်းဝူၼ်ႉ ဢၼ်သပ်းသွၼ်ႉ။ တူဝ်ယၢင်ႇ - ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ "သႅလ်း”(cell) တီႈၼႂ်းပၢႆးလႅင်ႊတူဝ်ၸႂ်ၼၼ်ႉ ၽူႈတႄႇၸႂ်ႉတိုဝ်းမၼ်း ပဵၼ် Robert Hooke မိူဝ်ႈပီႊ ၁၆၆၅။ မိူဝ်ႈမၼ်းဢဝ်သႅင်ၶႂၢၵ်ႈသေ တူၺ်းပိူၵ်ႇမႆႉၼၼ်ႉ မၼ်းႁၼ်မီးႁူးပဝ်ႇပဵၼ်လွၵ်းလဵၵ်ႉလဵၵ်ႉဢွၼ်သေ မိူၼ်ၼင်ႇႁွင်ႈလဵၵ်ႉလဵၵ်ႉ တီႈဢၼ်မုၼ်ၸဝ်ႈၼွၼ်းဝႆႉ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ၸင်ႇမီးထွၺ်ႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ "သႅလ်း” ၼႆပေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းပၢႆးၶွမ်းသမ်ႉ ထွၺ်ႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ "ဝၢႆးရသ်ႉ” သမ်ႉ တႄႇဢဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း သပ်းလႅင်းလၢတ်ႈလွင်ႈ ပရူဝ်ႇၵရမ်ႇဢၼ်ၸၢင်ႊထုတ်ႇမိူၼ်(ၵွပ်ႇပီႇ)ၶိုၼ်းတူဝ်ၵဝ်ႇသေယဝ်ႉ ၵႂႃႇၸပ်းတင်းတၢင်ႇပရူဝ်ႇၵရမ်ႇ၊ မိူၼ်ၼင်ႇမႅင်းဝၢႆးရသ်ႉတေႉတေႉ ႁဵတ်းလႆႈတီႈၼႂ်းတူဝ်ၵူၼ်းႁဝ်း။ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ် ၸႂ်ႉတိုဝ်းၸိုဝ်ႈဢၼ်ၼႆႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈမၼ်းၸွၺ်ႈႁႂ်ႈၵူၼ်းႁဝ်းပွင်ႇၸႂ်ဝႃႈ ပရူဝ်ႇၵရမ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မၼ်းမီးၽေးၸိူင်ႉႁိုင်ၼႆယဝ်ႉ။ တူဝ်ယၢင်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ ၼႄပၼ်ဝႃႈ ထွၺ်ႈၵႂၢမ်းပၢႆးသၢႆႊ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇမီးမႃး၊ လႄႈ သမ်ႉၸွၺ်ႈႁႂ်ႈႁဝ်းပွင်ႇၸႂ် တၢင်းႁပ်ႉႁၼ်မႂ်ႇမႂ်ႇ ဢမ်ႇ ၼၼ်တၢင်းႁပ်ႉႁၼ်ဢၼ်ယၢပ်ႇယၢပ်ႇၼၼ်ႉ လူၺ်ႈၼွင်ႇဢဝ်လွင်ႈတၢင်းမဵဝ်းဢၼ်ႁဝ်းႁူႉၸၵ်းဝႆႉၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။

	The language used in science is always changing to become more fair, clear, and inclusive. In the past, many scientific terms were based on ideas that focused too much on humans, Europe, or one gender. Over time, scientists have worked to replace these words with ones that are more neutral and accurate. For example, in astronomy, the word “planet” was officially redefined in 2006 by the International Astronomical Union (IAU). Because of this change, Pluto was no longer called a full planet, but instead a dwarf planet, which caused a lot of debate.<sup>[35]</sup> In everyday science language, people now often say “human” instead of “man”, and “humankind” instead of “mankind”. These changes help make science feel more welcoming to everyone, no matter their background or identity.<sup>[36]</sup>		The language used in science is always changing to become more fair, clear, and inclusive. In the past, many scientific terms were based on ideas that focused too much on humans, Europe, or one gender. Over time, scientists have worked to replace these words with ones that are more neutral and accurate. For example, in astronomy, the word “planet” was officially redefined in 2006 by the International Astronomical Union (IAU). Because of this change, Pluto was no longer called a full planet, but instead a dwarf planet, which caused a lot of debate.<sup>[35]</sup> In everyday science language, people now often say “human” instead of “man”, and “humankind” instead of “mankind”. These changes help make science feel more welcoming to everyone, no matter their background or identity.<sup>[36]</sup>

Tunsar at 13:25, 27 October 2026

2026-10-27T13:25:08Z

← Older revision		Revision as of 19:55, 27 October 2026
Line 9:		Line 9:
	တႄႇၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၁၀ တေႃႇၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၁၂ ၼၼ်ႉ ယူးရူပ်ႉတႄႇၶိုၼ်းလဵပ်ႈႁဵၼ်းၶိုၼ်းၵရိၵ်ႉ လႄႈ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶိုၼ်းပၢႆးသၢႆႊဢိတ်ႇသလၢမ်ႇမႃး။ ၸွၺ်ႈႁႂ်ႈၵိူတ်ႇပဵၼ်မႃး ၵၢၼ်လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊ မိူဝ်ႈၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၁၆ ၼၼ်ႉမႃးယူႇယဝ်ႉ။ ပၢႆးသၢႆႊ တႄႇလႅၵ်ႈလၢႆႊမႃးတင်းၼမ်တင်းလၢႆ။ လွင်ႈႁူပ်ႉႁၼ် ဢၼ်မႂ်ႇမႂ်ႇ မႃးလူပ်းပႅတ်ႈတၢင်းယုမ်ႇယမ်ဢၼ်ၵဝ်ႇၵဝ်ႇ။ လွၵ်းလၢႆးပၢႆးသၢႆႊ တႄႇပဵၼ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမႃ။ ထိုင်ၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၁၉ မႃး ပၢႆးသၢႆႊတႄႇတိူဝ်းပဵၼ် ဢၼ်ၸၢင်ႊလူမ်ႈ(professional) လႄႈ တိူဝ်းမီးပၵ်းမီးပိူင်မႃး။ တႅၼ်းတီႈႁွင်ႉႁိၵ်ႈဝႃႈ "ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၾၢႆႇၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်ၼႆၼၼ်ႉ" တႄႇႁိၵ်ႈႁွင်ႉမႃးဝႃႈ "ပၢႆးသၢႆႊၾၢႆႇၽိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်” ၼႆမႃးယူႇယဝ်ႉ။		တႄႇၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၁၀ တေႃႇၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၁၂ ၼၼ်ႉ ယူးရူပ်ႉတႄႇၶိုၼ်းလဵပ်ႈႁဵၼ်းၶိုၼ်းၵရိၵ်ႉ လႄႈ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶိုၼ်းပၢႆးသၢႆႊဢိတ်ႇသလၢမ်ႇမႃး။ ၸွၺ်ႈႁႂ်ႈၵိူတ်ႇပဵၼ်မႃး ၵၢၼ်လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊ မိူဝ်ႈၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၁၆ ၼၼ်ႉမႃးယူႇယဝ်ႉ။ ပၢႆးသၢႆႊ တႄႇလႅၵ်ႈလၢႆႊမႃးတင်းၼမ်တင်းလၢႆ။ လွင်ႈႁူပ်ႉႁၼ် ဢၼ်မႂ်ႇမႂ်ႇ မႃးလူပ်းပႅတ်ႈတၢင်းယုမ်ႇယမ်ဢၼ်ၵဝ်ႇၵဝ်ႇ။ လွၵ်းလၢႆးပၢႆးသၢႆႊ တႄႇပဵၼ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမႃ။ ထိုင်ၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၁၉ မႃး ပၢႆးသၢႆႊတႄႇတိူဝ်းပဵၼ် ဢၼ်ၸၢင်ႊလူမ်ႈ(professional) လႄႈ တိူဝ်းမီးပၵ်းမီးပိူင်မႃး။ တႅၼ်းတီႈႁွင်ႉႁိၵ်ႈဝႃႈ "ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၾၢႆႇၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်ၼႆၼၼ်ႉ" တႄႇႁိၵ်ႈႁွင်ႉမႃးဝႃႈ "ပၢႆးသၢႆႊၾၢႆႇၽိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်” ၼႆမႃးယူႇယဝ်ႉ။

	'''ငိူၼ်ငဝ်ႈထွၺ်ႈၵႂၢမ်း လႄႈ ထွၺ်ႈၵႂၢမ်းၸႂ်ႉ'''		== '''ငိူၼ်ငဝ်ႈထွၺ်ႈၵႂၢမ်း လႄႈ ထွၺ်ႈၵႂၢမ်းၸႂ်ႉ''' ==

	သၢႆပိုၼ်းလွင်ႈထွၺ်ႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ "science"(သၢႆႊ) လႄႈ ထွၺ်ႈၵႂၢမ်းၸႂ်ႉ ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၼႂ်းပၢႆးသၢႆႊၼႆႉ မၼ်းလၢတ်ႈၼႄႁႂ်ႈႁဝ်းႁူႉဝႃႈ ပၢႆးၾၢႆႇဢၼ်ၼႆႉ လႅၵ်ႈလၢႆႊမႃးၸိူင်ႉႁိုဝ်လၢႆလၢႆလႄႈ သမ်ႉမီးတီႈပွင်ႇၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႂ်းလၢႆးလၢႆၽိင်ႈငႄႈ လႄႈ ၼႂ်းလၢႆလၢႆပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၼႆယူႇ။ ထွၺ်ႈၵႂၢမ်း ဢၼ်ဝႃႈ "science" (သၢႆႊ)ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈၵႂၢမ်းလႅတ်ႇတိၼ်ႇဢၼ်ဝႃႈ "သၢႆႊယႅၼ်းသျႃႇ(scientia)" ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉမႃး၊ မီးတီႈပွင်ႇဝႃႈ "တၢင်းႁူႉ"။ မၼ်းလုၵ်ႉတီႈၶေႃႈႁိၵ်ႈဢၼ်ဝႃႈ "scire" ဢၼ်ပွင်ႇဝႃႈ "(တႃႇ)ႁူႉ” ၼႆၼၼ်ႉမႃး။ မိူဝ်ႈၵၢပ်ႈပၢၼ်မိူင်းရူမ်းမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇၼၼ်ႉတႄႉၵေႃႈ "သၢႆႊယႅၼ်းသျႃႇ” ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပွင်ႇဝႃႈပဵၼ်တၢင်းႁူႉမဵဝ်းၼိူင်ႈ ဢၼ်ၸၢင်ႊႁဵၼ်းႁူႉဢဝ်လႆႈ ဢမ်ႇၼၼ် ဢၼ်ၸၢင်ႊတူဝ်ထူပ်းဢဝ်လႆႈၼႆယဝ်ႉ။ မၼ်း တေပႃး ပၢႆးၾၢႆႇတင်းၼမ်တင်းလၢႆ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ၊ ပၢႆးၵၢၼ်လၢၼ်ႈ၊ လႄႈ ပၢႆးၼပ်ႉ။ ၵူၺ်းၼႃႇ မိူဝ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉ မၼ်းဢမ်ႇပွင်ႇဝႃႈ ဢၼ်ႁဝ်းႁူႉၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပၢႆးသၢႆႊ။ မိူဝ်ႈပၢၼ်မိူင်းၵရိၵ်ႉမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇၼၼ်ႉ တၢင်းၶႆႈၸႂ်ၼင်ႇၼၼ် ယၢမ်ႈႁိၵ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ "ဢႄးၽိတ်ႉသတိမ်း”(epistēmē)။ ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ဢရိတ်ႉသထူဝ်းတလ်ႇ လႄႈ ပလေးတူဝ်ႇၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၸႂ်ႉထွၺ်ႈၵႂၢမ်းၶေႃႈၼႆႉသေယဝ်ႉ ယိူင်းၸူးထိုင်တၢင်းႁူႉ ဢၼ်ဢဝ်လွင်ႈဢဝ်တၢင်းသေ ၼႄလၵ်းထၢၼ်သၢၵ်ႈသေႇလႆႈ။ ၶဝ်ႁၼ်ဝႃႈ မၼ်းပိူင်ႈၵၼ်တင်း "doxa” ဢၼ်ပွင်ႇဝႃႈ တၢင်းႁၼ်ထိုင်၊ ဢၼ်ပဵၼ်မဵဝ်းဢမ်ႇၸႂ်ႉလွင်ႈမၢၼ်ႈမႅၼ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ဢၼ်ၸၢင်ႊလႅၵ်ႈလၢႆႊ။		သၢႆပိုၼ်းလွင်ႈထွၺ်ႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ "science"(သၢႆႊ) လႄႈ ထွၺ်ႈၵႂၢမ်းၸႂ်ႉ ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၼႂ်းပၢႆးသၢႆႊၼႆႉ မၼ်းလၢတ်ႈၼႄႁႂ်ႈႁဝ်းႁူႉဝႃႈ ပၢႆးၾၢႆႇဢၼ်ၼႆႉ လႅၵ်ႈလၢႆႊမႃးၸိူင်ႉႁိုဝ်လၢႆလၢႆလႄႈ သမ်ႉမီးတီႈပွင်ႇၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႂ်းလၢႆးလၢႆၽိင်ႈငႄႈ လႄႈ ၼႂ်းလၢႆလၢႆပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၼႆယူႇ။ ထွၺ်ႈၵႂၢမ်း ဢၼ်ဝႃႈ "science" (သၢႆႊ)ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈၵႂၢမ်းလႅတ်ႇတိၼ်ႇဢၼ်ဝႃႈ "သၢႆႊယႅၼ်းသျႃႇ(scientia)" ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉမႃး၊ မီးတီႈပွင်ႇဝႃႈ "တၢင်းႁူႉ"။ မၼ်းလုၵ်ႉတီႈၶေႃႈႁိၵ်ႈဢၼ်ဝႃႈ "scire" ဢၼ်ပွင်ႇဝႃႈ "(တႃႇ)ႁူႉ” ၼႆၼၼ်ႉမႃး။ မိူဝ်ႈၵၢပ်ႈပၢၼ်မိူင်းရူမ်းမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇၼၼ်ႉတႄႉၵေႃႈ "သၢႆႊယႅၼ်းသျႃႇ” ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပွင်ႇဝႃႈပဵၼ်တၢင်းႁူႉမဵဝ်းၼိူင်ႈ ဢၼ်ၸၢင်ႊႁဵၼ်းႁူႉဢဝ်လႆႈ ဢမ်ႇၼၼ် ဢၼ်ၸၢင်ႊတူဝ်ထူပ်းဢဝ်လႆႈၼႆယဝ်ႉ။ မၼ်း တေပႃး ပၢႆးၾၢႆႇတင်းၼမ်တင်းလၢႆ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ၊ ပၢႆးၵၢၼ်လၢၼ်ႈ၊ လႄႈ ပၢႆးၼပ်ႉ။ ၵူၺ်းၼႃႇ မိူဝ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉ မၼ်းဢမ်ႇပွင်ႇဝႃႈ ဢၼ်ႁဝ်းႁူႉၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပၢႆးသၢႆႊ။ မိူဝ်ႈပၢၼ်မိူင်းၵရိၵ်ႉမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇၼၼ်ႉ တၢင်းၶႆႈၸႂ်ၼင်ႇၼၼ် ယၢမ်ႈႁိၵ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ "ဢႄးၽိတ်ႉသတိမ်း”(epistēmē)။ ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ဢရိတ်ႉသထူဝ်းတလ်ႇ လႄႈ ပလေးတူဝ်ႇၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၸႂ်ႉထွၺ်ႈၵႂၢမ်းၶေႃႈၼႆႉသေယဝ်ႉ ယိူင်းၸူးထိုင်တၢင်းႁူႉ ဢၼ်ဢဝ်လွင်ႈဢဝ်တၢင်းသေ ၼႄလၵ်းထၢၼ်သၢၵ်ႈသေႇလႆႈ။ ၶဝ်ႁၼ်ဝႃႈ မၼ်းပိူင်ႈၵၼ်တင်း "doxa” ဢၼ်ပွင်ႇဝႃႈ တၢင်းႁၼ်ထိုင်၊ ဢၼ်ပဵၼ်မဵဝ်းဢမ်ႇၸႂ်ႉလွင်ႈမၢၼ်ႈမႅၼ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ဢၼ်ၸၢင်ႊလႅၵ်ႈလၢႆႊ။

	~~The meaning of “science” started to change during the Scientific Revolution in the 1500s and 1600s. During this time, famous thinkers like~~ Galileo ~~Galilei,~~ Johannes ~~Kepler,~~ Francis ~~Bacon, and~~ Isaac Newton ~~began to create a new way of learning about the world. They used observation, experiments, and math to find answers. This method helped form the basis of what we now call~~ modern science~~.<sup>[18]<~~/sup> Back then, people did not call it “science”, they called it “natural philosophy”, especially when studying the physical world like motion, planets, or light.<sup>[19]</sup> The word “scientist” was not even invented until 1834. A man named William Whewell, who studied the history and philosophy of science, came up with it. He suggested “scientist” in a book review to describe someone who studies the natural world in a careful, organized way, just like the word “artist” describes someone who creates art.<sup>[20][21]</sup>		တီႈပွင်ႇ "သၢႆႊ" တႄႇလႅၵ်ႈလၢႆႊမႃး ၽွင်းၶၢဝ်းၵၢၼ်လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊ မိူဝ်ႈၸူဝ်ႊသိပ်းပီႊ ၁၅၀၀ လႄႈ ၸူဝ်ႊသိပ်းပီႊ ၁၆၀၀။ မိူဝ်ႈၽွင်းၶၢဝ်းၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၸိူဝ်ႉၼင်ႇ Galileo Galilei၊ Johannes Kepler၊ Francis Bacon၊ လႄႈ Isaac Newton ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ တႄႇၶူင်ႊသၢင်ႈမႃးလွၵ်းလၢႆးမႂ်ႇမႂ်ႇ တႃႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈလုမ်ႈၾႃႉ။ ၶဝ်တႄႇၸႂ်ႉတိုဝ်း ၵၢၼ်ၾၢင်ႉၵႅမ်းတူၺ်း၊ ၵၢၼ်ထတ်းၸၢမ်း၊ လႄႈ ပၢႆးၼပ်ႉၸိူဝ်းၼႆႉသေ သွၵ်ႈႁႃၶေႃႈတွပ်ႇ။ လွၵ်းလၢႆးဢၼ်ၼႆႉ ၸွၺ်ႈသၢင်ႈပၼ်မႃး ပိူင်ပိုၼ်ႉထၢၼ်မဵဝ်းၼိူင်ႈ ဢၼ်ႁဝ်းႁိၵ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ "ပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇ"(modern science)ၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉတႄႉၵေႃႈ ဢမ်ႇႁိၵ်ႈႁွင်ႉ ဝႃႈ "သၢႆႊ" ၼႆၼင်ႇၵဝ်ႇ၊ ၶဝ်ႁွင်ႉဝႃႈ "ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၾၢႆႇၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်" ၼႆ၊ ပိူင်လူင်မၼ်း ပဵၼ်မိူဝ်ႈဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း လူၵ်ႈၶူင်းတူဝ်ႁၢင်ႊ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ လွင်ႈ တူင်ႉၶၢႆႉ၊ လွင်ႈလူၵ်ႈ၊ ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈသၢႆလႅင်း။ ထွၺ်ႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ "ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ/scientist" ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ တေႃႇထိုင်ပီႊ ၁၈၃၄ ၸင်ႇၵွၺ်ႈမီးမႃး။ ၵူၼ်းၵေႃႉၸိုဝ်ႈဝႃႈ William Whewell ၼၼ်ႉ လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈသၢႆပိုၼ်း လႄႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊသေယဝ်ႉ ၶူင်ႊၵႂၢမ်းၶေႃႈၼၼ်ႉဢွၵ်ႇမႃး။

	~~Science words~~ (~~or scientific terms~~) have changed and grown over time, just like science itself. In the past, many science terms came from Greek and Latin, because those were the main languages used by educated people in Europe for many centuries.<sup>[22]</sup> For example, the word “biology” comes from the Greek words bios (~~which means “life”~~) ~~and logos~~ (~~which means “study”~~)~~, so biology means “the study of life.”<sup>[23]</sup> The word “physics” comes from the Greek word~~ physis~~, meaning “nature.”<sup>[24]</sup> “Chemistry” likely comes from the Arabic word~~ al-~~kīmiyāʾ, which has roots in ancient Egyptian and Greek (Hellenistic) alchemy, a practice that tried to change substances and discover how materials work.<sup>[25]</sup>~~		ၶေႃႈၵႂၢမ်းၸႂ်ႉၼႂ်းပၢႆးသၢႆႊ(ဢမ်ႇၼၼ် ထွၺ်ႈၵႂၢမ်းပၢႆးသၢႆႊ)ၼႆႉ လႅၵ်ႈလၢႆႊမႃးၸွမ်းၵၢပ်ႈၸွမ်းပၢၼ် ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ပၢႆးသၢႆႊလႅၵ်ႈလၢႆႊၸွမ်းၵၢပ်ႈၸွမ်းပၢၼ်မႃးယူႇ ၼင်ႇၵဝ်ႇ။ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၼၼ်ႉ ၶေႃႈၵႂၢမ်းၸႂ်ႉၼႂ်းပၢႆးသၢႆႊၼၼ်ႉ လုၵ်ႉတီႈၵႂၢမ်းၵရိၵ်ႉ လႄႈ ၵႂၢမ်းလႅတ်ႇတိၼ်ႇမႃး၊ ယွၼ်ႉဝႃႈ ၵႂၢမ်းၵရိၵ်ႉ လႄႈ ၵႂၢမ်းလႅတ်ႇတိၼ်ႇ ပဵၼ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵႂၢမ်းဢၼ်ၵူၼ်းႁူႉၵူၼ်းမေႃၶဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းပဵၼ်ပိူင်လူင် တီႈယူးရူပ်ႉတႃႇလၢႆလၢႆပၢၵ်ႇပီႊမိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တူဝ်ယၢင်ႇ ထွၺ်ႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ "ၿၢႆႇဢူဝ်ႇလူဝ်ႇၵျီႇ"(biology) ၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈၵႂၢမ်းတီႈၵႂၢမ်းၵရိၵ်ႉဢၼ်ဝႃႈ "ၿၢႆႊဢူသ်ႉ"(bios) ဢၼ်ပွင်ႇဝႃႈ "ၸူဝ်ႊပၢၼ်" လႄႈ "လူဝ်းၵူသ်ႉ”(logos) ဢၼ်ပွင်ႇဝႃႈ "လဵပ်ႈႁဵၼ်း” ၼႆမႃးလႄႈ ထွၺ်ႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ "ၿၢႆႇဢူဝ်ႇလူဝ်ႇၵျီႇ" ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ၸင်ႇမီးတီႈပွင်ႇဝႃႈ "ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၸူဝ်ႊပၢၼ်" ၼႆၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။ ထွၺ်ႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ "ၾီးသိၵ်ႇ”(physics)သမ်ႉ လုၵ်ႉတီႈ ၵႂၢမ်းၵရိၵ်ႉဢၼ်ဝႃႈ "physis"(ၾီးသိသ်ႉ) ဢၼ်မီးတီႈပွင်ႇဝႃႈ "ၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်"(nature) ၼႆၼၼ်ႉမႃး။ ပၢႆးၶႄးမီး(ပိုတ်ႇထၢတ်ႈ) သမ်ႉ လႅပ်ႈလုၵ်ႉမႃးတီႈၵႂၢမ်းဢရပ်ႉဢၼ်ဝႃႈ "al-kīmiyā" မႃး၊ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈမၼ်းလုၵ်ႉတီႈၵႂၢမ်းဢီႇၸိပ်ႉမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ လႄႈ ၵႂၢမ်းၵရိၵ်ႉသေမႃး၊ ပဵၼ်လွၵ်းလၢႆး ဢၼ်ဢၢၼ်းၶႂ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ၶူဝ်းၶွင် လႄႈ တႃႇႁူႉဝႃႈ ၶိူင်ႈၶူဝ်းတင်းလၢႆ ႁဵတ်းႁိုဝ်ႁဵတ်းၵၢၼ်ၼႆယဝ်ႉ။

	Scientific terms are very important because they help scientists be precise (use exact meanings), communicate clearly, and organize ideas and information. Each area of science has its own set of special words to describe things it studies. For example, in physics, words like “momentum,” “entropy,” and “quantum” have very specific meanings that are different from how they are used in everyday language.<sup>[26]</sup> In biology, scientists name living things using a system called Linnaean binomial nomenclature. This system gives each organism a Latin name made of two parts: the genus and species.<sup>[27]</sup> For example, humans are called Homo sapiens.<sup>[28]</sup> Having standardized scientific words is important for making sure experiments can be repeated correctly (replicability), letting scientists check each other’s work (peer review), and helping scientists from all over the world work together, even if they speak different languages.<sup>[29]</sup>		Scientific terms are very important because they help scientists be precise (use exact meanings), communicate clearly, and organize ideas and information. Each area of science has its own set of special words to describe things it studies. For example, in physics, words like “momentum,” “entropy,” and “quantum” have very specific meanings that are different from how they are used in everyday language.<sup>[26]</sup> In biology, scientists name living things using a system called Linnaean binomial nomenclature. This system gives each organism a Latin name made of two parts: the genus and species.<sup>[27]</sup> For example, humans are called Homo sapiens.<sup>[28]</sup> Having standardized scientific words is important for making sure experiments can be repeated correctly (replicability), letting scientists check each other’s work (peer review), and helping scientists from all over the world work together, even if they speak different languages.<sup>[29]</sup>
Line 27:		Line 26:
	As science keeps moving forward, new inventions and discoveries also bring new words. For example, scientists discovered CRISPR, a tool that can edit genes. The word CRISPR is an acronym (a short word made from initials) for “Clustered Regularly Interspaced Short Palindromic Repeats.” It shows how scientists create short terms to explain big, complex ideas.<sup>[37]</sup> New fields like machine learning, artificial intelligence (AI), and quantum computing are also creating new words. These words need to be defined very clearly, so scientists from different areas can understand each other and work together without confusion.<sup>[38]</sup>		As science keeps moving forward, new inventions and discoveries also bring new words. For example, scientists discovered CRISPR, a tool that can edit genes. The word CRISPR is an acronym (a short word made from initials) for “Clustered Regularly Interspaced Short Palindromic Repeats.” It shows how scientists create short terms to explain big, complex ideas.<sup>[37]</sup> New fields like machine learning, artificial intelligence (AI), and quantum computing are also creating new words. These words need to be defined very clearly, so scientists from different areas can understand each other and work together without confusion.<sup>[38]</sup>

	'''History'''		== '''History''' ==

	~~'''Prehistoric science'''~~

			=== '''Prehistoric science''' ===
	Stonehenge was a megalith built by prehistoric humans		Stonehenge was a megalith built by prehistoric humans

Line 49:		Line 47:
	People also started to create ways to record and share information. Early forms of writing included cave art, petroglyphs (pictures carved in rock), and tokens (small clay objects used for counting). In Mesopotamia, around 8000 BCE, people used clay tokens to keep track of food and goods. Over time, this system turned into writing, known as cuneiform. Writing allowed people to store knowledge, like farm records and star charts, and pass it on to future generations. This step, moving from oral traditions (speaking stories and knowledge) to writing things down, helped humans build on knowledge over time. It was the beginning of being able to record science and discoveries so they would not be forgotten.<sup>[62]</sup>		People also started to create ways to record and share information. Early forms of writing included cave art, petroglyphs (pictures carved in rock), and tokens (small clay objects used for counting). In Mesopotamia, around 8000 BCE, people used clay tokens to keep track of food and goods. Over time, this system turned into writing, known as cuneiform. Writing allowed people to store knowledge, like farm records and star charts, and pass it on to future generations. This step, moving from oral traditions (speaking stories and knowledge) to writing things down, helped humans build on knowledge over time. It was the beginning of being able to record science and discoveries so they would not be forgotten.<sup>[62]</sup>

	'''Ancient science'''		=== '''Ancient science''' ===

	The Plimpton 322 tablet by the Babylonians records Pythagorean triples, written c. 1800 BCE		The Plimpton 322 tablet by the Babylonians records Pythagorean triples, written c. 1800 BCE

Tunsar at 13:02, 27 October 2026

2026-10-27T13:02:37Z

Show changes

Tunsar at 12:30, 27 October 2026

2026-10-27T12:30:48Z

Show changes

Tunsar: Created page with "The scale of the universe mapped to the branches of science '''Science''' is what we do to find out about the natural world.{{Cite book|title=The Oxford companion to the history of modern science|url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_s7n3|date=2003|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-511229-0|editor-last=Heilbron|editor-first=J. L.|location=Oxford ; New York}}..."

2026-10-27T12:22:58Z

Created page with "thumb|350px|The scale of the universe mapped to the branches of science '''Science''' is what we do to find out about the natural world.<ref>{{Cite book|title=The Oxford companion to the history of modern science|url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_s7n3|date=2003|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-511229-0|editor-last=Heilbron|editor-first=J. L.|location=Oxford ; New York}}</ref><ref name="wilson" />..."

Show changes