View source for ၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊ၊ ၸဝ်ႈမုၼ်ဢီႇဝၢၼ်ႇ

== ၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊ ၸဝ်ႈမုၼ်ဢီႇဝၢၼ်ႇ ==
ပေႃးတွင်ႉၾႃႉၵေႃႈ ပၢင်ႇသႂ်ႇလီ၊ လိူၼ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇပေႃးႁိူဝ်ႈလႅင်းပူၼ်ႉၸိုင် ဢီႇဝၢၼ်ႇၵေႃႈမေႃယူႇ ယဵၼ်သီႇသီႇၼၼ်ႉ မီးတၢင်းတင်ႈၸႂ် ပႃးဢဝ်တင်းသႅင်ၸၢဝ်ႇမုင်ႊမၼ်းသေ ၶိုၼ်ႈၵႂႃႇၼိူဝ်လင်ႁိူၼ်းမၼ်း ဢၼ်မီးယူႇတီႈလွၺ်သွမ်ႇ(Blue Mountains) တီႈဢေႃးသထရေးလီးယႂ်း၊ မီးယူႇတၢင်းတူၵ်းဝဵင်းသိတ်ႉၼီး ၵႆယၢၼ်မွၵ်ႈ 80 ၵီးလူဝ်းမီးတႂ်း။ ၶိုၼ်ႈၵႂႃႇၼိူဝ်လင် ႁိူၼ်းမၼ်းသေ ႁဵတ်းလွင်ႈလၢၵ်ႇလၢႆးၶိုၵ်ႉၶၢႆးလူင်။ တူၺ်းၶိုၼ်းၵႂႃႇ လွင်ႈဢၼ်ပူၼ်ႉမႃးဝၼ်းလင်သေ သေႃႉႁႃလၢဝ်ၸိူဝ်း ဢၼ် ၸမ်ဝွတ်ႈတၢႆ။

ၵၢၼ်တူၺ်းၶိုၼ်း လွင်ႈဢၼ်ပူၼ်ႉမႃးဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ မၼ်းငၢႆႈငၢႆႈၵွၺ်းသႄႈ။ မုင်ႊယဵင်းတူၺ်းၵႂႃႇ ၼိူဝ်တွင်ႉ ၾႃႉယၢမ်းၵၢင်ၶိုၼ်းၸိုင် ဢၼ်ႁၼ်ယူႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပိုၼ်းယဝ်ႉ။ ၵမ်ႈၼမ်ၼမ် လၢဝ်ဢၼ်ႁဝ်းယူႇ ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလၢဝ်ယဝ်ႉ။ ပဵၼ်သၢႆႁိူဝ်ႈလႅင်းလၢဝ်ၸိူဝ်းဢၼ်တၢႆၵႂႃႇၼၼ်ႉ ၵိုတ်းဝႆႉၵွၺ်း။ လၢဝ်ဢၼ်ႁဝ်းႁႃးႁူႉၵၼ် ဢၼ်ပဵၼ်လၢဝ်ပႅင်ႊမိူင်း(North Star)ၼၼ်ႉ လႅပ်ႈတေတၢႆ ၵႂႃႇမိူဝ်ႈမွၵ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈ 1 ပီႊ 1858 ၊ ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ တၢႆၵႂႃႇသေမိူဝ်ႈမိူဝ်ႈၽွင်းယၢမ်းၸဝ်ႉႁူဝ် ပၢၵ်ႇပီႊႁုပ်ႈသိပ်းသီႇၼၼ်ႉသေ ၶၢဝ်ႇမၼ်းပႆႇထိုင်တီႈႁဝ်းၵႃႊၼၼ်ႉၵွၺ်း။ လၢတ်ႈလႆႈလီတီႈသုတ်းတႄႉ မိူဝ်ႈ 680 ပီႊ ပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉ လၢဝ်ပႅင်ႊမိူင်းတိုၵ်ႉမႆႈဝႆႉယူႇ။ လၢဝ်ၶဝ်ၼႆႉ တၢႆယူႇသေႇသေႇ။ ဢၼ်ပွပ်ႉဢီဝၢၼ်ႇ ႁဵတ်းလႆႈလီလိူဝ်သေပိူၼ်ႈ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ဢၼ်ပိူၼ်ႈဢမ်ႇယၢမ်ႈၸၢမ်းတူၺ်းမႃးသေပွၵ်ႈၼၼ်ႉတႄႉ မၼ်းပၵ်းၸႂ်ၼိူဝ်လွင်ႈ ဢႃႈသၢၵ်ႈလုၵ်ႈလၢဝ်ၸိူဝ်းတၢႆ ၵႂႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

== ၵၢၼ်ၵၢင်ဝၼ်း လႄႈ ၵၢင်ၶိုၼ်း ၶွင်ဢီႇဝၢၼ်ႇ ==
ၵၢင်ဝၼ်းၸိုင် ဢီႇဝၢၼ်ႇႁဵတ်းၵၢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ ပၢႆးၵိူဝ်းယမ်တီႈဝတ်ႉၶျိူတ်ႉ ၵႃႊတီႈဢေႃး သထရေးလီးယႂ်း၊ ႁဵတ်း ၵၢၼ်လမ်းတိုၼ်း ပိုၼ်းၵၢၼ်ၶပ်းတူင်ႉပၢႆးၵိူဝ်းယၢမ်းႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊႁုပ်ႈ 19 ၼီႈ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ယၢမ်းၵၢင်ၶိုၼ်းတႄႉ မၼ်းပဵၼ်ၽူႈလႃႊလုၵ်ႈလၢဝ်တိူဝ်းလႅင်း(Super Nova) ၼိူဝ်ၵၢင်ႁၢဝ်။

လၢဝ်တိူဝ်းလႅင်းၼႆႉ ဢွၵ်ႇမႃးယၢမ်းဢၼ်ဢၼ်လၢဝ်သွမ်ႇလူင်(Giant Star)ဢၼ်ပဵၼ်လၢဝ်တိူဝ်းယႂ်ႇလိူဝ်သေ တႃႇ ဝၼ်းႁဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉ လူႉလႅဝ်တႅၵ်ႇယၢႆႈသေယဝ်ႉ ပွၺ်ႇဢွၵ်ႇတၢင်ႉႁႅင်းမၼ်း ဢၼ်ပဵင်းတၢၼ်ႇတႃဝၼ်းပၢၵ်ႇလၢၼ်ႉလိၼ်ႉ လုၵ်ႈ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ႁိူဝ်ႈလႅင်းလိူဝ်သေလၢဝ်တၢင်ႇ လုၵ်ႈ ဢၼ်မီးယူႇၼႂ်းမူႇ မုၵ်ႉၸုမ်းၽုင်လၢဝ်မၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢီႇဝၢၼ်ႇ လၢတ်ႈဝႃႈ ‘‘မၼ်းမိူၼ်ၼင်ႇမၢၵ်ႇပွမ်းႁၢႆႇတရူဝ်ႇၸိူၼ် တႅၵ်ႇၵႂႃႇမိူဝ်ႈလဵဝ်ၵၼ်ၵမ်းလဵဝ်’’ၼႆ။ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ လၢဝ်တိူဝ်းလႅင်း တႅၵ်ႇၵႂႃႇၼႂ်းႁႃႈပၢၵ်ႇပီႊဝႆးလႅင်းႁဝ်းၸိုင် ႁဝ်းၸိူဝ်းၼႆႉတေႁၢႆလၢႆႊၵႂႃႇမူတ်းယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊလူင်ၼႆႉ မၼ်းယႂ်ႇၵႂၢင်ႈသေလၢဝ်တိူဝ်းလႅင်းၶဝ်ၵေႃႈ ၵႆၵၼ်တင်းႁဝ်းၼႃႇဢႃးလႃး လႄႈ ၸင်ႇဢမ်ႇပဵၼ်ၽေးတေႃႇႁဝ်းလႆႈ။ တီႈတေႉၸိုင် ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၶဝ်ၵႆၵၼ်တင်းႁဝ်းႁႅင်းၼႃႇဢႃးလႃးလႄႈ သၢႆႁိူဝ်ႈလႅင်းၶဝ် ဢၼ်ထိုင်မႃးတီႈႁဝ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇလိူဝ်လႆႈသေ ပဵၼ် ၼင်ႇၾႆးဢွၼ်ႇမၢပ်ႈဝဝ်းမၢပ်ႈဝဝ်းၵွၺ်းယဝ်ႉ။ ၼႂ်းယၢမ်းလိူၼ် မိူဝ်ႈဢၼ်ႁဝ်းၸၢင်ႊႁၼ် ၶဝ်ၼၼ်ႉၼႆ ပဵၼ်ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ ၶဝ်ႈၵႂႃႇမီးဝႆႉယူႇဢွင်ႈတီႈၵၢင်ႁၢဝ် ဢၼ်ဢမ်ႇမီးဢီႈသင်မႃးမိူဝ်ႈဢွၼ်။ တႃႇတေ ၺႃးမႅၼ်ႈၽွင်းယၢမ်းၸိူင်ႉၼင်ႇၼႆၵေႃႈ ဢမ်ႇလႃႊလီႊသႄႈ။ ဢၼ်ၸဝ်ႈမုၼ်ဢီႇဝၢၼ်ႇႁၼ်မႅၼ်ႈ ၼိူဝ်တွင်ႉၾႃႉၵၢင်ၶိုၼ်းဢၼ်ၵႂၢင်ႇယႂ်ႇလူင်ႉၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၽိတ်ႇဢွၼ်ႇလၢဝ် တိူဝ်းလႅင်းၵွၺ်းၵွၼ်ႇ။

== တၢင်းၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ လႄႈ သႅင်ၸၢဝ်ႇမုင်ႊ ၶွင်ဢီႇဝၢၼ်ႇ ==
ဢီႇဝၢၼ်ႇၼႆႉ လမ်ႉၵတ်ႉတၢင်းၶႅၼ်ႇမၼ်းဢမ်ႇမိူၼ်ၽႂ်လႄႈ ဢူဝ်ႇလီႇဝႃႇသႅၵ်ႉဢၼ်ပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊတိုၼ်းၵူၼ်း (Anthropologist) ၼိူဝ်လူၵ်ႈ ဢၢင်းၵၢၼ်းၼၼ်ႉ သမ်ႉပေႃးလႆႈ တႅမ်ႈလွင်ႈဢီႈဝၢၼ်ႇ တီႈၼႂ်းပပ်ႉမၼ်းၵႃႊတီႈၼႂ်းတွၼ်ႊ ဢၼ်လၢတ်ႈလူၺ်ႈ လွင်ႈၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၵတ်ႉၶႅၼ်ႇတင်းလၢႆၼၼ်ႉ တႃႇလိၵ်ႈတွၼ်ႊၼိူင်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ဢူဝ်ႇလီႇဝႃႇသႅၵ်ႉ တႅမ်ႈ လၢတ်ႈၵႂႃႇဝႃႈ ‘‘တၢင်းၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ မၼ်းၼႆႉ ႁႃတီႈလၢတ်ႈပေႃးဢမ်ႇမီး’’ ၼႆ။ ဢီႇဝၢၼ်ႇၵေႃႉ ဢမ်ႇယၢမ်ႈထူပ်းႁၼ်ဢူဝ်ႇလီႇဝႃႇ သႅၵ်ႉတႄႉ ၶူဝ်သႂ်ႇလွင်ႈၼၼ်ႉ၊ မၼ်းၵတ်ႉၶႅၼ်ႇႁိုဝ် ဢမ်ႇၵတ်ႉၶႅၼ်ႇၵေႃႈယဝ်ႉ တၢမ်တူဝ်မၼ်းတႄႉ လမ်ႉၵတ်ႉတၢင်းၶႅၼ်ႇ မၼ်းလုၵ်ႉတီႈလႂ်မႃးဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ မၼ်းဢမ်ႇၸၢင်ႊသပ်းလႅင်းလၢတ်ႈၼေလီလီ။

မိူဝ်ႈၶႃႈၵႂႃႇလႄႇဢႅဝ်ၶႃၽူဝ်မေးၼၼ်ႉ မၼ်းလၢတ်ႈဝႃႈ ‘‘ၶႃႈတေႃႉတႄႉမီးတၢင်းမၢႆတွင်းလီ လွင်ႈလၢဝ်ၶဝ်ၵွၺ်း၊ တၢင်ႇတီႈတႄႉ ၶႃႈဢမ်ႇပေႃးလႆႈၵတ်ႉလီၵႃႊႁိုဝ်သင်၊ တေႃႇၼင်ႇၸိုဝ်ႈသဵင် ၵူၼ်းဝႃႇ ၸိူင်ႉၼႆႉၵေႃႈ ၶႃႈယင်းဢမ်ႇပေႃးတွင်း လႆႈလီလီ’’ ၸိူင်ႉၼႆယူႇယဝ်ႉ။ မေးမၼ်းဢီႇလဵင်းၵေႃႈ ယင်းပၢႆသိုပ်ႇထႅမ်လၢတ်ႈဝႃႈ ‘‘မၼ်းဢဝ်ၶူဝ်းၶွင်ၵႂႃႇဝႆႉတီႈလႂ်ၼႆႉၵေႃႈ မၼ်းယင်းဢမ်ႇတွင်းၵွၼ်ႇယဝ်ႉ’’ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။

ၵမ်းၼၼ်ႉ ၶႃႈသမ်ႉယွၼ်းတူၺ်းသႅင်ၸၢဝ်ႇမုင်ႊမၼ်း။ ၶႃႈတႄႉဝူၼ်ႉမႃးဝႆႉတႄႉ တၢင်းလင်ႁိူၼ်းမၼ်းၼၼ်ႉ မၼ်းတေမီးႁူင်းလဵပ်ႈႁဵၼ်း ဢၼ်မီးၶိူင်ႈၶူဝ်းၸေးၸေးသေ သၢင်ႇတေႃႇၵူႊ ၸိူင်ႉၵူႊလွင်ႈၼႆ။ တီႈတေႉတေႉမၼ်း ဢၼ် မၼ်းၸူဝ်းၶႃႈၵႂႃႇၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈတၢင်းၼွၵ်ႈႁိူၼ်း၊ ၵူၺ်းၶဝ်ႈၵႂႃႇ ၼႂ်းသိုင်ႇဝႆႉၶူဝ်းၶွင်တၢင်းၼွၵ်ႈသိုင်ႇႁုင်မိုဝ်ႉ၊ ၼႂ်းသိုင်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်တီႈဢၼ်မၼ်းဝႆႉပပ်ႉလိၵ်ႈလႄႈ ၽိုၼ်လိၵ်ႈၽိုၼ်လၢႆး မၼ်း။ သႅင်ၸၢဝ်ႇမုင်ႊမၼ်းၵေႃႈ မီးယူႇၼႂ်းၼၼ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇယဝ်ႉ။ ပေႃးမၼ်းၶႂ်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉတူၺ်းၸိုင် ပႃးဢဝ်တင်းသဵင်ၸၢဝ်ႇမုင်ႈၼၼ်ႉသေ ဢွၵ်ႇၵႂႃႇၼွၵ်ႈသိုင်ႇႁုင်မိုဝ်ႉ။ တင်းၼိူဝ်လင်ႁိူၼ်းမၼ်းလႄႈ တင်းတူၼ်ႈမႆႉၼၢင်းလၢဝ်းဢၼ် ယၢဝ်းၶိုၼ်ႈမႃးၼၼ်ႉသေ တႃႇမၼ်းတေတူၺ်းၼိူဝ်ၵၢင်ႁၢဝ် တႄႉ တေႃႉတႄႉမီးတၢၼ်ႇတိူၵ်ႈသူင်ႇလိၵ်ႈဢွၼ်ႇၵွၺ်း၊ မၼ်းတႄႉဝႃႈ ၵႃႊၼၼ်ႉၵေႃႈ ၵုမ်ႇထူၼ်ႈပဵင်းပေႃး သမ်ႉပေႃးလူၼ်ႉ လိူဝ်သေတၢင်းလူဝ်းမၼ်းၵွၼ်ႇၼႆ။  တီႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ ပေႃးမိူဝ်ႈယၢမ်း တွင်ႉၾႃႉပၢင်ႇသႂ်လႄႈ လုၵ်ႈလိူၼ်ဢမ်ႇ ပေႃးႁိူဝ်ႈလႅင်း ႁႅင်းၸိုင် မၼ်းႁၼ်လၢဝ်တိူဝ်းလႅင်းမၼ်း။

== ၾရိတ်ႉသဝိၵ်ႉၶီႇ (Fritz Zwicky) လႄႈ ၵၢၼ်ၶူင်သၢင်ႈ "Supernova" ==
ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ပဵၼ် လၢဝ်တိူဝ်းလႅင်း၊ ၾၢႆႇဢင်းၵိတ်ႉတႄႉဝႃႈ “Supernova”၊ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊတူဝ်ႁၢင်ႊလၢဝ် ဢၼ်ၸိုဝ်ႈမၼ်းႁွင်ႉဝႃႈ ၾရိတ်ႉသဝိၵ်ႉၶီႇ(Fritz Zwicky)ၵေႃႉၶူင်ႊဢွၵ်ႇ မႃးမိူဝ်ႈယၢမ်းၸူဝ်ႊ 1930 ယဝ်ႉ။ မၼ်းၵိူတ်ႇတီႈ မိူင်းပူဝ်ႇၵေးရီးယႂ်းသေ သမ်ႉယႂ်ႇတီႈသဝိတ်ႉသႂ်းလႅၼ်း၊ မၼ်းၽႅဝ်တီႈၸုမ်းၾၢႆႇပၢႆးၸၢင်ႊၶႃႇလီႇၾူဝ်းၼီးယႂ်း(California insititute of Technology) မိူဝ်ႈၸူဝ်ႊယၢမ်း 1920။ တီႈၼၼ်ႉ မၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းၸႂ်ႈႁၢဝ်ႈသေဢမ်ႇၵႃး ၼမ်ႉၵတ်ႉမၼ်း ၵေႃႈ ဢမ်ႇမီးပိူင်တၢႆႊ၊ ဢမ်ႇၼိမ်သဝ်း။ မၼ်းမိူၼ်ဢမ်ႇပေႃးလႅပ်ႈတေၽၢႆ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၵေႃႉႁူမ်ႈၵၢၼ်မၼ်းတင်းၼမ်ဝူၼ်ႉဝႃႈ မၼ်းပဵၼ်တူဝ်သုၵ်ႉယုင်ႈၼႆၵွၺ်းၵွၼ်ႇ။ တူၼ်ႈၸႂ်မၼ်းလႄႈ လၢးယူႇလၢႆးသၢင်ႈမၼ်း ပဵၼ်တၢင်းဢၼ်ၵဝ်းယုင်ႈပိူၼ်ႈမႃး တိၵ်းတိၵ်းလႄႈ ဢူၺ်းၵေႃႉႁူမ်ႈၵၢၼ်ဢၼ်ၸမ်မၼ်းတီႈသုတ်းဝေႃႉလ်တႂ်ႇပဵတ်ႉ(Walder Basde)ၼၼ်ႉ သမ်ႉပေႃးပၢၵ်ႈ ထဵင်လွင်ႈတႃႇတေယူႇၸွမ်းမၼ်းၵေႃႉတေႃႇၵေႃႉ။ ၼွၵ်ႈလိူဝ်သေၼၼ်ႉ သဝိၵ်ႉၶီႇသမ်ႉ ၼေးပဵတ်ႉ(Basde) ဢၼ်ပဵၼ်ၸၢဝ်း ၶိူဝ်း ၸမ်ႇမၼီႇၼၼ်ႉ ဝႃႈမၼ်းပဵၼ်ၼႃႇၸီႇ၊ တီႈတေႉတေႉ မၼ်းသမ်ႉဢမ်ႇၸႂ်ႈ။ ပွၵ်ႈလိုၼ်းသုတ်းၼၼ်ႉသမ်ႉ သဝိၵ်ႉၶီႇ လွၵ်ႇငိုတ်ႈပဵတ်ႉ လွင်ႈဝႃႈမၼ်းတေၶႃႈပဵတ်ႉတၢႆ ၼႆယဝ်ႉ။

ၵူၺ်းၼႃႇ သဝိၵ်ႉၶီႇၼႆႉသမ်ႉ မၼ်းၺၢၼ်ႇမၼ်းလႅတ်းၽၢႆႁႅင်းတေႉတေႉ။ ယၢမ်းၸဝ်ႉၸူဝ်ႊ 1930 ၼၼ်ႉ မၼ်း ပၵ်းၸႂ် ၼိူဝ်ၶေႃႈထၢမ်ဢၼ်ပဵၼ်လွင်ႈၶွင်ႈၶမ်တေႃႇ ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊလၢဝ်ၶဝ်မႃး တင်းႁိုင်။ ပဵၼ်လွင်ႈၾၢင်ႁၢင်ႊတွင်ႉၾႃႉ ဢၼ်ဢမ်ႇၸၢင်ႊသပ်းလႅင်းလႆႈလီလီ ဢၼ်ပဵၼ်သၢႆႁိူဝ်ႈလႅင်း လၢဝ်လုၵ်ႈမႂ်ႇမႂ်ႇၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၼ်းဝူၼ်ႉဝႃႈ ၼိဝ်းထရွၼ်ႇ ၸၢင်ႊပဵၼ်ၵၢင်ႊၶူဝ်းၶွင်တင်းလၢႆၼႆ။ မၼ်းႁၼ်ဝႃႈ သင်ၸိူဝ်ႉလၢဝ်ၶဝ်လူႉလႅဝ်ၵႂႃႇသေ ပဵၼ်ၵႂႃႇၶူဝ်းၶွင်သေၸိူဝ်ႉသေပိူင် ဢၼ် မီးလွင်ႈၼႅၼ်ႈၼႃ ဢၼ်ၵႆႉလႆႈႁၼ် ၼႂ်းမုၼ်ႇမုၼ်ႈၶဝ်ၸိုင် ၽွၼ်းလႆႈမၼ်း ၸၢင်ႊတေပဵၼ်ၵႂႃႇလႆႈၵႅၼ်ႊဢၼ်ၵႅၼ်ႇၼႅၼ်ႈ ႁႅင်းတေႉတေႉ ဢၼ်သမ်ႉ ပေႃးဢမ်ႇဝူၼ်ႉမႅၼ်ႈၼၼ်ႉၵွၼ်ႇၼႆယဝ်ႉ။ မုၼ်ႇမုၼ်ႈၶဝ်တေတုမ်ႉလေႃႇၺႃးၵၼ်သေယဝ်ႉ ဢီႇလႅၵ်ႉထရွၼ်ႇၶဝ်တေပဵၼ် ၼိဝ်းၶလီးယသ်ႉသေ တေယဵၼ်းပဵၼ်ၼိဝ်းထရွၼ်ႇၵႂႃႇ။ ၼၼ်ႉသေ တေမီးမႃးလၢဝ် ဢၼ်ဢဝ် ၼိဝ်းထရွၼ်ႇသေပဵၼ်မႃး။ ဝူၼ်ႉတူၺ်းဝႃႈ လုၵ်ႈမၢၵ်ႇမျွၵ်ႈလူင် လႆႈထုၵ်ႇမိပ်ႇလဵၵ်ႉၵႂႃႇပဵင်းၼင်ႇ မၢၵ်ႇၶေႃႇလီႇတူၺ်းလူး၊ ၼႆႉ ၵေႃႈ ယင်းတေပႆႇမႅၼ်ႈလီလီၵွၼ်။ ၵႅၼ်ႊလၢဝ်ၼိဝ်းထရွၼ်ႇၼိူင်ႈလုၵ်ႈၼႆႉ မၼ်းၼႅၼ်ႈၼႃၵႅၼ်ႇၼႃႇတေႉတေႉသေလႄႈ ၶူဝ်း ၶွင်ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈမၼ်းမႃးတႃႇၼိူင်ႈၸေႃႉၵိၼ်ၶဝ်ဢွၼ်ႇၵွၺ်းၵေႃႈ သမ်ႉပေႃးၼၵ်းယူႇမွၵ်ႈ 90 လၢၼ်ႉလိၼ်ႉၵီးလူဝ်းၵရမ်း ယဝ်ႉ။ ၼိူင်ႈၸေႃႉၵွၺ်းၵွၼ်ႇၼႆႉ!၊ ၵူၺ်းၼႃႇ ယင်းမီးထႅင်ႈတၢင်းၼမ်။ သဝိၵ်ႉၶီႇႁူႉမႃးဝႃႈ ပေႃးလၢဝ်ၸိူင်ႉၼၼ် လူႉလႅဝ်ၵႂႃႇၸိုင် တေမီးတၢင်ႉႁႅင်းတင်းၼမ် ဢၼ်ၵိုတ်းလိူဝ်ဝႆႉ၊ တၢင်ႉႁႅင်းဢၼ်ၵုမ်ႇထူၼ်ႈပဵင်းပေႃးတႃႇတေသၢင်ႈတႅၵ်ႇၾူင်ႉလူင်ယႂ်ႇ ထီႈသုတ်းၼႂ်းၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊ။ မၼ်းတၢင်ႇၸိုဝ်ႈ လၢဝ်ဢၼ်တႅၵ်ႇလႅဝ်ၵႂႃႇၼၼ်ႉဝႃႈ လၢဝ်တိူဝ်းလႅင်း ဢမ်ႇၼၼ် ၾၢႆႇ ဢိင်းၵလဵတ်ႈတေဝႃႈ ‘‘Supernova’’ ၼႆယဝ်ႉ။ လၢဝ်တိူဝ်းလႅင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊပဵၼ်လႆႈလွင်ႈၶူဝ်းၶၢမ်ႇၶူင်ႊသၢင်ႈဢၼ် ယႂ်ႇလူင်တီႈသုတ်းယူႇယဝ်ႉ။

== ပိုၼ်းလိၵ်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း လႄႈ လွင်ႈၶူၼ်ႉႁႃလၢဝ်တိူဝ်းလႅင်း ==
မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႈ 15 ၊ လိူၼ်ႈထူၼ်ႈၼိူင်ႈ၊ ပီႊ 1934 ၼၼ်ႉ ၽိုၼ်လိၵ်ႈၵျိူဝ်ႊၼႅလ်ႇ Physical Review  လႆႈပိုၼ်ႊ ဢွၵ်ႇ ၵၢၼ်တၢင်ႇလၢတ်ႈဢၼ်ယေႃႈပွတ်းတီႈသုတ်း ဢၼ်သဝိၵ်ႉၶီႇလႄႈပဵတ်ႉ ႁဵတ်းဝႆႉၼၼ်ႉ ၵႃႈတီႈႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉၸွမ်သ တႅၼ်းၾွတ်ႉ။ ပဵၼ်လိၵ်ႈဢၼ်ယေႃႈပွတ်းဝႆႉသေတႉၵေႃႈ ၼႂ်းတွၼ်ႊလိၵ်ႈလဵဝ် ဢၼ်မီးသၢဝ်းသီႇထႅဝ်ၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ လွင်ႈတၢင်းပၢႆးသၢႆႊမႂ်ႇမႂ်ႇတင်းၼမ်လၢႆ။ ၼႂ်းၼၼ်ႉ ပႃးဢဝ် တင်းလွင်ႈလၢဝ်တိူဝ်းလႅင်းလႄႈလၢဝ်ၼိဝ်းထရွၼ်ႇ၊ သပ်ႉလႅင်းပႃး တင်း လွင်ႈၶဝ်ႁဵတ်းၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႇသၢင်ႈ ပဵၼ်မႃး၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ သမ်ႉၼပ်ႉတၢၵ်ႈၼေပႃး တၢင်ႉတႅၵ်ႇယင်ႇလွင်ႈလၢဝ်ၸိူဝ်း ၼၼ်ႉတႅၵ်ႇလႅဝ်။ သိုပ်ႇသေ သမ်ႉလူပ်းလိုၼ်းလူၺ်ႈ ၵွင်ႉၵၢႆႇဢဝ်လွင်ႈတႅၵ်ႈလႅဝ်လၢဝ်းတိူဝ်းလႅင်းၼႆႉ ၸူးတင်းလွင်ႈတၢင်း မႂ်ႇဢၼ်မီးတၢင်းငမ်းငဝ်းဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ သၢႆပိုၼ်ႊလႅင်ႊၾႃႉ(Cosmic Ray) ဢၼ်တိုၵ်ႉၸင်ႇႁၼ်မႅၼ်ႈမႃးၼႂ်းၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊ ၼႆႉၵွၺ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သင်တေလႆႈလၢတ်ႈၸိုင် တီႈဢေႇသုတ်းမၼ်း တၢင်းၶႆႈၸႂ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉယူႇ။ လွင်ႈဝႃႈ လၢဝ်ၼိဝ်းထရွၼ်ႇမီးၼၼ်ႉ ၶၢဝ်းတၢင်းတႃႇသၢမ်သိပ်းသီႇပီႊၼၼ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈတၢင်းယိုၼ်ယၼ်မၼ်ႈ။ လွင်ႈသၢႆ ပိုၼ်ႊလႅင်ႊၾႃႉၼၼ်ႉၵေႃႈ ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်လီႁူမ် ၸူမ်းၸွမ်းသေတႃႉၵေႃႈ ပႆႇလႆႈတၢင်းယိုၼ်ယၼ်ဝႃႈ မၢၼ်ႇ မႅၼ်ႈၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ပေႃးၸွမ်းၼင်ႇ ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊတူဝ်ႁၢင်ႊလၢဝ် ဢၼ်ပဵၼ်ၶိပ်ႉဢႅသ်ႉတရူၼ်း (Kip Strone)ၼၼ်ႉတႄႉ ၵဵဝ်ႇ ၵပ်းလူၺ်ႈလိၵ်ႈယေႃႈၼၼ်ႉသေ မၼ်းလၢတ်ႈဝႃႈ ‘‘ပဵၼ်လိၵ်ႈဢၼ်လၢမ်းႁူႉလူင်ႈၼႃႈဢၼ်ၼိူင်ႈ ၼႂ်းသၢႆပိုၼ်းပၢႆးတူဝ်ႁၢင်ႊ လႄႈ ပၢႆးလႅင်ႊလၢဝ်’’ ၼႆယဝ်ႉ။

ဢၼ်လီသူၼ်ၸႂ်ၼႆႉၸမ်း ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈသင်လႄႈ ၵိူတ်ႇပဵၼ်လွင်ႈၸိူင်ႉၼၼ်ႉၼႆ တၢမ်တူဝ်သဝိၵ်ႉၶီႇၵေႃႈ ၸမ်တေဢမ်ႇ ၶႂ်ႈပွင်ႇၸႂ်ယူႇၼင်ႇၵဝ်ႇယဝ်ႉ။ ၸွမ်းၼင်ႇၶိပ်ႉဢႅသ်ႉတရူၼ်းၸိုင် မၼ်းလၢတ်ႈဝႃႈ  သဝိၵ်ႉၶီႇၵေႃႈ မၼ်းဢမ်ႇပွင်ႇၸႂ် ၽိင်ႈပိူင် (law)ပၢႆးတူဝ်ႁၢင်ႊလီလီ တႃႇတေၸၢင်ႊလၵ်းထၢၼ်သၢၵ်ႈသေႇ တၢင်းၶႆႈၸႂ်မၼ်းဢၼ်မၼ်းမီး။ လမ်ႉၵတ်ႉၺၢၼ်ႇတၢင်း မေႃသဝိၵ်ႉၶီႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်တႃႇတၢင်းၶႆႈၸႂ်ဢၼ်ယႂ်ႇယႂ်ႇ။ ဢၼ်တၢင်းၸိူဝ်ႉတၢင်ႇလွင်ႈၼၼ်ႉ ၵမ်ႈၼမ်ၼမ် ၸိူင်ႉၼင်ႇၵၢၼ် ၼပ်ႉၵၢၼ်သွၼ်ႇၼၼ်ႉ ဝႆႉပဵၼ်ပုၼ်ႈ ၽွၼ်းပဵတ်ႉႁဵတ်းသၢင်ႈယဝ်ႉ။

ၵူၼ်းၵေႃႉဢွၼ်ႇတၢင်းသုတ်းဢၼ်ႁၼ်ဝႃႈ ဢမ်ႇမီးလမ်ႉတူဝ်ဢၼ်ႁၼ်လႆႈ ဢັດၵုမ်ႇထူၼ်ႈ လႆႈ တႃႇတေၵွင်ႉၼွင်ႇ မုၵ်ႉၸုမ်းၽုင်လၢဝ်တင်းလၢႆၸွမ်းၵၼ်လႆႈလီလီ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ တေမီးႁႅင်းၸၼ် တၢင်ႇ ၸိူင်ႉထႅင်ႈယူႇ၊ ႁႅင်းၸၼ်ၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈလဵဝ်ႁဝ်းဢွၼ်ႇၵၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ၶူဝ်းၶွင်လပ်းသိင်ႇ(Dark Matter)ၼႆယဝ်ႉ။ ဢၼ်မၼ်ဢမ်ႇပဵၼ်တူၺ်းမႃးၼၼ်ႉတႄႉ သင်ဝႃႈ လၢဝ်ၼိဝ်းထရွၼ်ႇဢၼ်ၼိူင်ႈ ႁုပ်ႇလဵၵ်ႉၵႂႃႇၸိုင် မၼ်းတေၼႅၼ်ႈၼႃႈႁႅင်းမႃးသေ တေႃႈၼင်ႇသၢႆလႅင်းၵေႃႈ ယင်းတေ ဢမ်ႇၸၢင်ႊ ဝႄႈလႆႈႁႅင်းၼွင်ႇၸၼ်မၼ်းၵွၼ်ႇ ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တေမီးမႃး လဝ်သိင်ႇလူင်(Black Hole)ဢၼ်ၼိူင်ႈယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၼႃႇ မၼ်းထုၵ်ႇတၢင်းၵေႃႉ ႁူမ်ႈၵၢၼ်မၼ်း လူမဝ်ၼိူဝ်မၼ်းသေလႄႈ တၢင်းၶႆႈၸႂ်မၼ်းၵေႃႈ ဢမ်ႇလႆႈတၢင်းပိူၼ်ႈၾၢင်ႉ ႁူႉႁၼ်မႃး။ ဝၢႆးၼၼ်ႉႁႃႈပီႊ မိူဝ်ႈဢၼ် ရေႃးပိူတ်ႉဢွပ်ႉၽႅၼ်းႁိမ်းမႂ်းလူင်(The Great Robert Oppenhemier) ဝၢႆႇတၢင်း သူင်ၸႂ်မၼ်းမႃးၸူး လွင်ႈလၢဝ်ၼိဝ်းထရွၼ်ႇၼၼ်ႉ မၼ်းယင်းဢမ်ႇဢၢင်ႈဢိင် ၵၢၼ်ဢၼ် သဝိၵ်ႉၶီႇႁဵတ်းဝႆႉၼၼ်ႉသင်၊ တီႈတေႉတေႉမၼ်း သဝိၵ်ႉၶီႇႁဵတ်းသၢင်ႈၼိူဝ်လွင်ႈၶွင်ႈၶမ်ဢၼ်လဵဝ်ၵၼ်တင်းမၼ်း ဢၢၼ်ႇႁူဝ်ပီႊမၼ်း မီးယူႇဢွင်ႈတီႈႁိမ်း ၸမ်ၵၼ်ၵွၺ်း။ လွင်ႈဢၼ်သဝိၵ်ႉၶီႇ ႁဵတ်းသၢင်ႈလွင်ႈၶူဝ်းၶွင် လပ်းသိင်ႇၼၼ်ႉ မွၵ်ႈၶၢဝ်းတၢင်းသီႇသိပ်းပီႊၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီး ၽႂ်လႂ်သူၼ်ၸႂ်သႂ်ႇၸႂ်သင်။

== တၢင်းၼမ်လၢဝ် လႄႈ ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉႁႃလၢဝ်တိူဝ်းလႅင်း ၶွင်ဢီႇဝၢၼ်ႇ ==
ဢၼ်လီဢၢမ်းၼႆႉၸမ်း ပေႃးႁႅၼ်းၶိုၼ်ႈၼိူဝ်တွင်ႉၾႃႉသေ တူၺ်းၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊၵႂႃႇၸိုင် လႆႈႁၼ် ဢိတ်းဢီႈၵွၺ်း။ လုၵ်ႈတီႈလူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉၼႆသေတူၺ်းၸိုင် ၸၢင်ႊႁၼ်လႆႈလၢဝ်ႁူၵ်းႁဵင်လုၵ်ႈသေ၊ ၼွၵ်ႈသေလုမ်ႈၾႃႉယဝ်ႉ ပေႃးယူႇတၢင်ႇတီႈ သေတူၺ်းၸိုင် ၸၢင်ႊႁၼ်လႆႈတႃႇသွင်ႁဵင်လုၵ်ႈၵွၺ်းယူႇ။ ပေႃးဢဝ်ၵွင်ႈသွင်ႇသွင်တႃ(Binocular)သေယဝ်ႉ လုၵ်ႉတီႈလဵဝ် သေတူၺ်းၸိုင် တၢင်းၼမ်လၢဝ်ဢၼ်တေႁၼ် လႆႈၼၼ်ႉ ၶိုၼ်ႈမႃးယူႇမွၵ်ႈႁႃႈမိုၼ်ႈလုၵ်ႈ။ ပေႃးဢဝ်သႅင်ၸၢဝ်ႇမုင်ႊလဵၵ်ႉ ဢၼ်မီး 2 ပႅၵ်ႉသေတူၺ်းၸိုင် ၸၢင်ႊႁၼ်ထိုင်လႆႈလၢဝ်သၢမ်သႅၼ်လုၵ်ႈ။ ပေႃးတေဢဝ်သႅင်ၸၢဝ်ႇ မုင်ႊဢၼ်မီးမွၵ်ႈ 16 ပႅၵ်ႉ ၸိူင်ႉၼင်ႇ ဢီႇဝၢၼ်ႇၸႂ်ႉတိုဝ်းၼၼ်ႉတႄႉ ဢၢၼ်လႆႈလၢဝ်ဢမ်ႇၵႃး ဢၢၼ်ႇလႆႈပႃး မုၵ်ႉၸုမ်းၽုင်လၢဝ်တင်းလၢႆၶဝ် ၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ ဢီႇဝၢၼ်ႇတႄႉ လုၵ်ႉတီႈၼိူဝ်လင်ႁိူၼ်းမၼ်းသေ မၼ်းႁၼ်လႆႈမုၵ်ႉၸုမ်းၽုင်လၢဝ် ၼႂ်းၵႄႈႁႃႈ မိုၼ်ႇတေႃႇၼိူင်ႈသႅၼ်၊ မုၵ်ႉၸုမ်းၽုင်လၢဝ်ယေႈဢၼ်ၼၼ်ႉသမ်ႉ ပႃးဝႆႉယူႇလၢဝ်ဢၢၼ်ႁူဝ်သိပ်းလၢၼ်ႉ လိၼ်ႉမၼ်းယဝ်ႉ။ ၼႆႉလၢတ်ႈလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်တၢင်း ၼမ်ဢၼ်ၼမ်တေႉတေႉဝႃႈဝႃႈ၊ ၵူၺ်းၼႃႇ ႁူမ်ႈဝႃႈၼမ် တၢၼ်ႇၼၼ်ႉသေတႃႉၵေႃႈ လၢဝ်တိူဝ်းလႅင်းၶဝ်သမ်ႉ ဢေႇတေႉတေႉ။ လၢဝ်ၼိူင်ႈလုၵ်ႈၼႆႉ ၸၢင်ႊမႆႈဢၢၼ်ႇလၢၼ်ႉလိၼ်ႉပီႊသေတႃႉ ပေႃးတၢႆတႄႉ တၢႆပွၵ်ႈလဵဝ်ၵွၺ်းသေ ဢၼ်ၸိူဝ်းတႅၵ်ႇၵႂႃႇသမ်ႉ မီးၵမ်ႈဢေႇ။ ၵမ်ႈၼမ်ၼမ်တေႉ ဢမ်ႇတၼ်းႁူႉသင်သေ မွတ်ႇႁၢႆၵႂႃႇ။ တီႈၼႂ်းမုၵ်ႉၸုမ်းၽုင်လၢဝ်ၽဵင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်ပႃး ဝႆႉလၢဝ်ၼပ်ႉႁူဝ်ပၢၵ်ႇလၢၼ်ႉလိၼ်ႉၼၼ်ႉ လၢဝ်တိူဝ်းလႅင်းၼိူင်ႈဢၼ်ၼႆႉ တေၽုတ်းမီးမႃးသွင်ပၢၵ်ႇပီႊလႂ်ယေႈပွၵ်ႈ ဢမ်ႇ ၼၼ် သၢမ်ပၢၵ်ႇပီႊလႂ်ယေႈပွၵ်ႈၵွၺ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈ ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉႁႃလၢဝ်တိူဝ်းလႅင်းၼႆႉ ၶႂ်ႈဝႃႈမိူၼ်တင်းႁႃၶဵမ် ၼႂ်းၵွင်ၽိူင်းယဝ်ႉ။

ၼၼ်လႄႈ မိူဝ်ႈၽွင်းလူင်ၵေႃႉၼိူင်ႈထၢမ်ဝႃႈ ၸွင်ႇမီးသေၸိူဝ်ႉသေပိူင် ဢၼ်တေၸၢင်ႊၶူၼ်ႉႁႃ တူၺ်းလၢဝ်းတိူဝ်း လႅင်းႁိုဝ်ၼႆၼၼ်ႉ မုၵ်ႉၽုင်ၵူၼ်းလႅင်ႊလၢဝ်ၶဝ်ဝူၼ်ႉဝႃႈ မၼ်းပဵၼ်ၵူၼ်းယွင်ႇၼႆၵွၼ်ႇ။ မိူဝ်ႈၽွင်းဢီႇဝၢၼ်ႇမီးသႅင်ၸၢဝ်ႇ မုင်ႊဢၼ်မီး 10 ပႅၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းတၢင်ႇလၢတ်ႈ တႃႇတေသွၵ်ႇႁႃ ပိူင်ပဵၼ် လွင်ႈတၢင်းၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊ ဢၼ်ဢမ်ႇလႃႊလီႊမီးဢၼ်ၼိူင်ႈ။ တီႈၼႂ်းသၢႆပိုၼ်းလႅင်ႊလၢဝ် ၵွၼ်ႇဢီႇဝၢၼ်ႇ ပႆႇတႄႇသွၵ်ႈႁႃမႅၼ်ႈမိူဝ်ႈပီႊ 1980 ၼၼ်ႉ လၢဝ်တိူဝ်းလႅင်း ဢၼ်လႆႈထူပ်းၺႃးၼၼ်ႉ ယင်းဢေႇသေႁူၵ်းသိပ်းလုၵ်ႈၵွၼ်ႇ။ (မိူဝ်ႈၶႃႈၵႂႃႇဢႅဝ်ႇမၼ်း ၽွင်းလိူၼ်ထူၼ်ႈၵဝ်ႈ ပီႊ 2001 ၼၼ်ႉ မၼ်းတိုၵ်ႉ ၸင်ႇႁႃ မၢႆ တမ်းလွင်ႈဢၼ်မၼ်းႁႃႁၼ် ထူၼ်ႈထီႈသၢမ်သိပ်းသီႇ၊ ထူၼ်ႈထီႈသၢမ်သိပ်းႁႃသမ်ႉ ၸင်ႇႁႃႁၼ်ထူပ်း မႅၼ်ႈဝၢႆးၼၼ်ႉသၢမ်လိူၼ်၊ ထူၼ်ႈထီႈႁူၵ်းၸမ်းထူပ်းႁၼ်မႅၼ်ႈ မိူဝ်ႈၸဝ်ႉပီႊ 2003 ။)

ၵူၺ်းၵႃႊ ဢီႇဝၢၼ်ႇၼႆႉ မၼ်းသမ်ႉၵၢမ်ႇလီဢၼ်ၼိူင်ႈ။ ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉႁႃၶဝ်ၵမ်ႈၼမ်ၼမ်ယူႇ တီႈၵၢႆလူၵ်ႈပွတ်း ႁွင်ႇ။ မၼ်းၵေႃႈ ယူႇတီႈၵၢႆလူၵ်ႈပွတ်းႁွင်ႇၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၼၼ်ႉလႄႈ မၼ်းလႆႈမီးတွင်ႇၾႃႉဢၼ်ၵႂၢင်ႈလီ ပုၼ်ႈတႃႇမၼ်းတေ တူၺ်း။ ၼွၵ်ႈသေၼၼ်ႉ မၼ်းသမ်ႉမီးပႃး ၺၢၼ်ႇမၢႆတွင်း ဢၼ်ၽႂ်းၽၢႆ လႄႈ ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈပိူၼ်ႈ။ သႅင်ၸၢဝ်ႇမုင်ႊယႂ်ႇ ယႂ်ႇ လူင်လူင်ၼႆႉၸမ်း ပဵၼ်ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ယုင်ႈယၢင်ႈ၊ လႆႈ သဵင်ႈၶၢဝ်းယၢမ်းၸွမ်းၵၢၼ်ၶၢႆႉ လၢႆႊႁႂ်ႈမႅၼ်ႈတီႈမႅၼ်ႈတၢင်းယူႇၵွၺ်း။ ဢီႇဝၢၼ်ႇတႄႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈသႅင်ၸၢဝ်ႇ မုင်ႊမၼ်းမီး 16 ပႅၵ်ႉၵွၺ်းလႄႈ ဝူၵ်ႇၵႂႃႇတၢင်းလႂ်သေ တူၺ်းၵေႃႈငၢႆႈငၢႆႈ၊ ၸုတ်းၼိူဝ်ၵၢင် ႁၢဝ်ၼၼ်ႉ တီႈလႂ်သေဢမ်ႇဝႃႈ မၼ်းဢမ်ႇပေႃးလႆႈ ၸႂ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်းႁိုင်ၼၢၼ်းသေတူၺ်း။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ မၼ်းတႄႉ တၢမ်းၶမ်ႈၶမ်ႈၼိူင်ႈၵွၺ်းၵေႃႈ ၸၢင်ႊတူၺ်းမႅၼ်ႈ လႆႈမုၵ်ႉၸုမ်းၽုင်လၢဝ်ယူႇမွၵ်ႈသီႇပၢၵ်ႇၽုင်။ ပေႃးပဵၼ်သႅင်ၸၢဝ်ႇမုင်ႊမဵဝ်းဢၼ် ယႂ်ႇလူင်ၶဝ်သမ်ႉ ၵၢမ်ႇလီၼႃႇၵေႃႈ ၸၢင်ႊတူၺ်းမႅၼ်ႈလႆႈမွၵ်ႈႁႃႈသိပ်းထိုင် ႁူၵ်းသိပ်း ၵႃႊၼႆႉၵွၺ်း။

ၵၢၼ်သွၵ်ႈႁႃ လၢဝ်းတိူဝ်းလႅင်းဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ၵမ်ႈၼမ်ၼမ် ပဵၼ်ၵၢၼ်ဢၼ်သွၵ်ႈႁႃဢမ်ႇ ႁၼ်ၶဝ်ယဝ်ႉ။ တင်ႈတႄႇ 1980 တေႃႇထိုင် 1996 ဢီႇဝၢၼ်ႇၽတ်ႉၽဵင်ႇဝႃႈ ၼိူင်ႈပီႊၼႆႉ ၸၢင်ႊသွၵ်ႈႁႃႁၼ် မႅၼ်ႈယူႇသွင်ပွၵ်ႈ။ ဢမ်ႇၸႂ်ႈဝႃႈ ၶၢမ်ႇတႃၼွၼ်းလူႉတႃႇပၢၵ်ႇၶမ်ႈသေ ႁႃယဝ်ႉႁႃထႅင်ႈယူႇတိၵ်းတိၵ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ပေႃးမၼ်းႁႃလႆႈလၢဝ်တိူဝ်းလႅင်း(super nova) သၢမ်လုၵ်ႈၼႂ်းသိပ်းႁႃႈဝၼ်းၸိုင် ထႅင်ႈပွၵ်ႈၼိူင်ႈသမ်ႉ ထႅင်ႈသၢမ် ပီႊၵေႃႈ ဢမ်ႇႁၼ်သင်ၼႆၵေႃႈမီး။

‘‘လွင်ႈႁႃဢီႈသင် ဢမ်ႇႁၼ်သင်ၼႆႉၵေႃႈ မီးၵႃႊၶၼ်ယူႇႁၢင်းမၼ်း’’ ဢီႇဝၢၼ်ႇလၢတ်ႈၼင်ႇၼႆ။ ‘‘ႁဵတ်းႁႂ်ႈၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊၾႃႉၶဝ် ႁဵတ်းၵၢၼ်ၸွမ်းၼင်ႇတၢင်းဝႆးဢၼ်မုၵ်ႉၸုမ်းၽုင်လၢဝ်ၶဝ်ဢွၵ်ႇမီးမႃး၊ တီႈဢၼ်ဢမ်ႇမီးသၢၵ်ႈသေႇလၵ်းထၢၼ်သင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ ပဵၼ်သၢၵ်ႈသေႇလၵ်းထၢၼ်’’ ၼႆယဝ်ႉ။

== ၶႅပ်းႁၢင်ႊလၢဝ်တိူဝ်းလႅင်း ဢၼ်လႆႈႁၼ်မႅၼ်ႈ ==
တီႈၼိူဝ်ၽိူၼ်ႁိမ်းသႅင်ၸၢဝ်ႇမုင်ႊၼၼ်ႉ မီးၵွင်ႇၶႅပ်းႁၢင်ႊထၢႆႇတင်းၼမ်လႄႈ တင်းၽိုၼ်လိၵ်ႈ ၽိုၼ်လၢႆးဢၼ်ၵဵဝ်ႇၶွင်ႈတင်းတၢင်းသူၼ်ၸႂ်မၼ်း။ မၼ်းၵေႃႈၼေၶႃႈ ၶႅပ်းႁၢင်ႊလႄႈၽိုၼ်လိၵ်ႈၸိူဝ်း ၼၼ်ႉ မၢင်ႊၽွင်ႈ။ သင်သူယၢမ်ႈတူၺ်းမႅၼ်ႈ(ပေႃးဢမ်ႇႁၼ်ၵေႃႈ တၢင်ႇပွၵ်ႈမႃးတေႁၼ်) ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊလၢဝ်ၶဝ်ၸိုင် တေႁၼ်တေမီးၶႅပ်းႁၢင်ႊဢၼ်ၸႅင်ႈလႅင်းသေ ပွင်ႇၸႂ်ငၢႆႈၼၼ်ႉပေႃးတဵမ်လူင် ဝႆႉ။ ၶႅပ်းႁၢင်ႊထၢႆႇဢၼ်မီးတီႈဢီႇဝၢၼ်ႇတႄႉဢမ်ႇမိူၼ်ၸိူင်ႉၼၼ် သေဢိတ်း။ ၵွၺ်းပဵၼ်ၶႅပ်းႁၢင်ႊလမ်ၶၢဝ် ဢၼ်မီးမဵတ်ႉၾႆးဢွၼ်ႇႁိူဝ်ႈႁိူဝ်ႈၸိူင်ႉၼၼ်ၵွၺ်း။ ၶႅပ်းႁၢင်ႊဢၼ်မၼ်းၼေၶႃႈၼၼ်ႉ ၶႃႈယင်းလႆႈၽီႇတႃ သေတူၺ်းၸမ်ၸမ်ၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ ဢီႇဝၢၼ်ႇ လၢတ်ႈၼေၶႃႈဝႃႈ ဢၼ်ၼႆႉပဵၼ်လၢဝ်ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ၾေႃးၼႅၵ်ႉ (Phonak)ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ မုၵ်ႉၸုမ်းၽုင်လၢဝ်ဢၼ်ၼိူင်ႈ- ဢၼ်ၼႂ်းလွင်ႈလႅင်ႊလၢဝ်ၼၼ်ႉ ပိူၼ်ႈႁူႉၸၵ်းၵၼ်ဝႃႈ ပဵၼ်မုၵ်ႉၸုမ်းၽုင် လၢဝ်ဢႅၼ်ႇၵျီႇသီႇ1365 (NGC 1365) ၼႆ။ တႃႇၶၢဝ်းယၢမ်းႁူၵ်း သိပ်းလၢၼ်ႉပီႊ သၢႆလႅင်းတီႈလၢဝ်လုၵ်ႈၼၼ်ႉ လတ်းၽၢၼ်ႇၶဝ်ႈမႃးၼႂ်းၵၢင်ႁၢဝ်သေ ထိုင်မႃးၶိုၼ်းၼိူင်ႈ ၼႂ်းလိူၼ် ထူၼ်ႈပႅတ်ႇ 2001 ၼၼ်ႉၸင်ႇ ၽႅဝ်ထိုင်မႃး တီႈလူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ ပဵၼ်ၼင်ႇႁူင်းသၢႆႁိူဝ်ႈလႅင်းလဵၵ်ႉလဵၵ်ႉ ဢွၼ်ႇ ၵႃႈၼိူဝ်တွင်ႉၾႃႉယၢမ်းၵၢင်ၶိုၼ်း။ ၵူၼ်းႁၼ်မႅၼ်ႈမၼ်းသမ်ႉ ပဵၼ်ရေႃးပိူတ်ႉဢီႇဝၢၼ်ႇယဝ်ႉ။

ဢီႇဝၢၼ်ႇလၢတ်ႈဝႃႈ ‘‘ၶႃႈဝႃႈတႄႉ မီးလွင်ႈၼိူင်ဢၼ်လီႁၢၼ်ႉၸႂ်ယူႇ၊ ၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈ ဢၼ် ဝႃႈ သၢႆလႅင်းဢွၼ်ႇဢၼ်ၼိူင်ႈလတ်းမႃးၼႂ်းၵၢင်ႁၢဝ်ဢၢၼ်ႁူဝ်လၢၼ်ႉပီႊမၼ်းသေ ၽႅဝ်မႃးၼိူဝ်ၼႂ်းလုမ်ႈ ၾႃႉ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ လိူၵ်ႈလိူၵ်ႈသမ်ႉ မီးၵူၼ်းတူၺ်းၼိူဝ်တွင်ႉၾႃႉသေ ႁၼ်မႅၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၼ်းမိူၼ်ဝႃႈ  ပိူင်  ပဵၼ်ဢၼ်ၼၼ်ႉ ၵိုင်ႇထိူၵ်ႈမီးၵူၼ်းလႆႈႁၼ်မႅၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ’’ ၼႆ။

== ပၢႆးၸၢင်ႊမႂ်ႇ လႄႈ ၵၢၼ်သွၵ်ႈႁႃလၢဝ်တိူဝ်းလႅင်း ==
လၢဝ်တိူဝ်းလႅင်းၼႆႉ ၼွၵ်ႈလိူဝ်သေပဵၼ်လွင်ႈလီဢၢမ်းလူင်လၢင်ယဝ်ႉၼၼ်ႉ မီးထႅင်ႈလၢႆၸိူဝ်းလၢႆ လွင်ႈ။ လၢဝ်းတိူဝ်းလႅင်းၼႆႉ မီးလၢႆလၢႆမဵဝ်း(ၼႂ်းၼၼ်ႉ မဵဝ်းၼိူင်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ဢီႇဝၢၼ်ႇႁႃႁၼ်မႅၼ်ႈ)။ ၼႂ်းလၢႆ လၢႆမဵဝ်းၼၼ်ႉ မဵဝ်းၼိူင်ႈဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ လႃးသူးပႂ်းၼူဝ်းဝႃႈ (Type Ia supernova) ၼၼ်ႉ လမ်ႇလွင်ႈ တႃႇလွင်ႈ လႅင်ႊလၢဝ်ဝႆႉ၊ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ လၢဝ်တိူဝ်းလႅင်းမဵဝ်းၼႆႉ တႅၵ်ႇမိူဝ်ႈလဵဝ်ၵၼ်သေဢမ်ႇၵႃး လမ်ႉ တူဝ်ၶဝ်ၵေႃႈ မိူၼ်ၵၼ်ပႃး။ ၵွပ်ႈလွင်ႈၼႆႉသေ ၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊဢဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းပဵၼ်‘‘တဵၼ်းလၵ်းၸဵင်’’ (standard candles) တႃႇတေတႅၵ်ႈယင်ႇၼိူင်းတင်း တၢင်းႁိူဝ်ႈလႅင်းလၢဝ်တၢင်ႇလုၵ်ႈ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ တႃႇတေတႅၵ်ႈယင်ႇ သုတ်ႈလွင်ႈၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊဝၢတ်ႈၵႂၢင်ႈ။

မိူဝ်ႈ 1987 သွလ်းပႂ်းလ်မတ်ႉတႂ်း(Saul Perlmutter) ယူႇတီႈႁူင်းထတ်းၸၢမ်း လေႃးရႅၼ်ႉသ်ပႅၵ်ႉ ၶီးလီး(Lawrence Berkeley National Laboratory) ၵႃႈတီႈၶႃႇလီႇၾူဝ်းၼီးယႂ်းၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈတိူဝ်းၶႂ်ႈႁၼ်ထႅင်ႈ လၢဝ်တိူဝ်းလႅင်းလႄႈ ၸင်ႇလႆႈႁႃလၵ်းလၢႆးဢၼ်တိူဝ်းပဵၼ်ပၵ်းပဵၼ်ပိူင်သေ သွၵ်ႈႁႃလၢဝ်တိူဝ်းလႅင်းယူႇ ယဝ်ႉ။ ပႂ်းလ်မတ်ႉတႂ်း ၸႂ်ႉတိုဝ်းၶွမ်ႇဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉသေဢမ်ႇၵႃး ၸႂ်ႉတိုဝ်း ပႃးၵွင်ႈထၢႆႇဢၼ်ၶႅမ်ႉတေႉတေႉလႂ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သႅင်ၸၢဝ်ႇမုင်ႊမိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉ ၸၢင်ႊထၢႆႇလႆႈၶႅပ်းႁၢင်ႊၼပ်ႉ ႁူဝ်ႁဵင်မၼ်းသေဢမ်ႇၵႃး ၸၢင်ႊႁႂ်ႈ ၶွမ်းမၵ်းမၢႆၸုတ်းႁိူဝ်ႈလႅင်း ဢၼ်ပဵၼ်လၢဝ်တိူဝ်းလႅင်းတႅၵ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉလႂ်ယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းႁႃႈပီႊ လူၺ်ႈတၢင်းပၢႆးၸၢင်ႊဢၼ်မႂ်ႇသေ ပႂ်းလ်မတ်ႉတႂ်းလႄႈ တင်းၵေႃႉႁူမ်ႈၵၢၼ်မၼ်း တီႈပႅၵ်ႉၶီးလီးၼၼ်ႉ ႁႃ ႁၼ်မႅၼ်ႈ လၢဝ်တိူဝ်းလႅင်းသီႇသိပ်းသွင်လုၵ်ႈယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈလဵဝ် တေႃႈၼင်ႇၵူၼ်းႁဵတ်းလဵၼ်ႈႁဵတ်းလေႃႈ ၶဝ်ၵွၺ်းၵေႃႈ လူၺ်ႈၵွင်ႈထၢႆႇလႄႈၶွမ်း ဢၼ်ၵိုၵ်းၵၼ်ဝႆႉ ဢမ်ႇၼၼ် ၶိူင်ႊၵူႈၵၼ်(CCD-coupled CCD camera)ၼၼ်ႉသေ သမ်ႉပေႃးႁႃ လၢဝ်တိူဝ်းလႅင်းၵၼ်လဵၼ်ႈ ယူႇယဝ်ႉ။ လူၺ်ႈတင်းမွင်ၸႂ်လဵၵ်ႉၸႂ်သေ ဢီႇဝၢၼ်ႇလၢတ်ႈဝႃႈ ‘‘လူၺ်ႈတင်းၶိူင်ႊၵူႈၵၼ်သေ သူၸၢင်ႊဢဝ်သႅင်ၸၢဝ်ႇမုင်ႊယိူင်းၸူးၼိူဝ်တွင်ႉၾႃႉဝႆႉ သေယဝ်ႉ ၵႂႃႇၼင်ႈတူၺ်းငဝ်းႁၢင်ႊသဵင်ပႂ်ႉထႃႈၵေႃႈလႆႈ၊ ၶိူင်ႊတေထၢႆႇၺွပ်းဢဝ်ၵူႊၸိူင်ႉၵူႊလွင်ႈၵွၺ်း’’ ၼႆ ယဝ်ႉ။

ၶႃႈထၢမ်းမၼ်းဝႃႈ ၸွင်ႇယၢမ်ႈဝူၼ်ႉတႃႇတေၸႂ်ႉတိုဝ်းပၢႆးၸၢင်ႊမႂ်ႇမႂ်ႇၶဝ်ႁိုဝ်ၼႆ မၼ်းသမ်ႉ ၶိုၼ်း တွပ်ႇဝႃႈ ‘‘ဢမ်ႇ၊ ဢမ်ႇလႃးလႃး၊ ႁဝ်းလႆႈၸႂ်လွၵ်းလၢႆးႁဝ်းသေပိူၼ်ႈယဝ်ႉ’’၊ မၼ်းတူၺ်းၵႂႃႇတီႈၶႅပ်းႁၢင်ႊ လၢဝ်တိူဝ်းလႅင်းမၼ်းဢၼ်ထၢႆႇဝႆႉၵမ်းလိုၼ်းသုတ်းၼၼ်ႉသေ ယုမ်ႉသေယဝ်ႉ ၶိုၼ်းသိုပ်ႇထႅင်ႈဝႃႈ ‘‘ၼွၵ်ႈ သေၼႆႉ မၢင်ႊပွၵ်ႈမႃး ႁဝ်းယင်းတိုၵ်ႉၸၢင်ႊၸႂ်ႉတိုဝ်းလၢႆးႁဝ်းသေႁႃ တူၺ်းလႆႈလၢဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယူႇ’’ၼႆ ယဝ်ႉ။

== ၽေးၶဵၼ် ဢၼ်မႃးတီႈလၢဝ်တႅၵ်ႇ ==
ၶေႃႈထၢမ်ဢၼ်ၵႆႉၵႆႉမီးမႃးၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်ဝႃႈ သင်ၸိူဝ်ႉလၢဝ်ဢၼ်မီးႁိမ်းၸမ်ႁဝ်းၼႆႉ တႅၵ်ႇ ၸိုင် တေပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ် ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လၢဝ်ဢၼ်မီးၸမ်ႁဝ်းတီႈသုတ်း ၸိူင်ႉၼင်ႇဢၼ်ႁဝ်းႁူႉ ၵၼ်ၼၼ်ႉ တႄႉ ပဵၼ်ဢႅလ်းၾႃးသႅၼ်းထေႃးရီး၊ လၢဝ်ႈလုၵ်ႈၼႆႉ ၵႆၵၼ်တင်းႁဝ်း 4.3 ပီႊဝႆးလႅင်း။ ၶႃႈတႄႉဝူၼ်ႉဝႃႈ သင်ၸိူဝ်ႉလၢဝ်လုၵ်ႈၼၼ်ႉတႅၵ်ႇၸိုင် ႁဝ်းတေမီးၶၢဝ်းယၢမ်းတႃႇ 4.3 ပီႊဝႆးလႅင်း သေတူၺ်းလႆႈသၢႆလႅင်း ဢၼ်ပိုၼ်ႊၸွတ်ႇတွင်ႉၾႃႉဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈႁဝ်းမီးၶၢဝ်းယၢမ်းသီႇပီႊပၢႆသီႇလိူၼ် တႃႇတူၺ်းလွင်ႈ တႅၵ်ႇယႂ်ႇလူင်ဢၼ်လူင်းမႃးၸူးႁဝ်း၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ႁူႉဝႃႈပေႃးမၼ်းလူင်းမႃးၸူးႁဝ်းၸိုင် တေလွၵ်ႈၼင်ႁဝ်း ဢၼ်ၸပ်းလုပ်ႇဝႆႉၵႂႃႇၼႆၸိုင် တေပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼေႃး။ ၸွင်ႇၵူၼ်းႁဝ်း တိုၵ်ႉတေသိုပ်ႇႁဵတ်းၵၢၼ်ႁဵတ်း ငၢၼ်းယူႇႁိုဝ်၊ ၸွင်ႇၸဝ်ႈႁႆႊၸဝ်ႈၼႃးၶဝ်တိုၵ်ႉတေသိုပ်ႇ ၽုၵ်ႇၽုၵ်ႇသွမ်ႈသွမ်ႈယူႇႁိုဝ်၊ ၸွင်ႇတေမီးၵူၼ်းၶၢႆ မၢၵ်ႇၶဝ်ႈတဝ်ႈၼမ်ႉတႃႇၵိၼ်တႃႇယႅမ်ႉယူႇႁိုဝ်။

ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃးလၢႆလၢႆဝူင်ႈ ၶႃႈၵေႃႈၶိုၼ်းပွၵ်ႈမိူဝ်းၶိုၼ်းတီႈဝဵင်းဢၼ်မီးတီႈ ၼိူဝ်ႁႅမ်းသျီးယႂ်း ဢၼ်ၶႃႈယူႇသဝ်း၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၶႃႈဢဝ်ၶေႃႈထၢမ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵႂႃႇထၢမ် ၵျွၼ်ႇတေႃးသထႅၼ်ႇသႅၼ်ႇ (John Thorstensen)ဢၼ်ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊလၢဝ် ၵႃႊတီႈႁူင်းမူၺ်းၸၼ်ႉၸွမ်တၢတ်ႉမၢဝ်ႉ (Dartmouth College)။ မၼ်းလၢတ်ႈဝႃႈ ‘‘ဢူဝ်း! ၶၢဝ်ႇလွင်ႈတၢင်းၸိူင်ႉၼႆႉ ၵႂႃႇဝႆးပေႃးတၢၼ်ႇသၢႆလႅင်းယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်း ၼႃႇ ၶၢဝ်ႇၵႂႃႇဝႆးတၢၼ်ႇလႂ်ၵေႃႈ လွင်ႈလူႉလႅဝ်မၼ်းၵေႃႈဝႆးတၢၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ ၵွပ်ႈၼႆ ပေႃးလႆႈငိၼ်းၶၢဝ်ႇ ၸိူင်ႉၼၼ်ၵေႃႈ တေတၢႆၸွမ်းၵမ်းလဵဝ်ၵွၺ်း။ ၵူၺ်းၼႃႇ ယႃႇမႆႈၸႂ်၊ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ လွင်ႈတၢင်းၸိူင်ႉၼၼ် မၼ်းတေဢမ်ႇပဵၼ်မႃးလႆႈ’’ ၼႆယဝ်ႉ။

တေႃးသထႅၼ်ႇသႅၼ်ႇသိုပ်ႇသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ တႃႇႁႂ်ႈၸၢၵ်ႇတႅၵ်ႇလၢဝ်တိူဝ်းလႅင်း ဢၼ်တႅၵ်ႇမႃး တိူဝ်ႉႁဝ်းတၢႆၼၼ်ႉ တူဝ်ႁဝ်းလူဝ်ႇလႆႈမီးၸမ်ၸမ်ၵၼ်ၵွၼ်ႇ၊ ၸၢင်ႊပဵၼ်လႆႈၵေႃႈ မွၵ်ႈၼႂ်းၵႄႈသိပ်းပီႊဝႆး လႅင်းၸိူဝ်းၼႆႉလႂ်ယဝ်ႉ။ ၽေးဢၼ်တေမႃးတိူဝ်ႉႁဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸၢင်ႊပဵၼ်ၾၢင်ႁၢင်ႊသၢႆလႅင်း(radiation)လၢႆလၢႆမဵဝ်းယူႇ၊ ၸိူင်ႉၼင်ႇ သၢႆလႅင်းၾႃႉ(cosmic rays)တႄႇၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ သၢႆလႅင်းၸိူဝ်း ၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊတေႁႂ်ႈပဵၼ် မႃးသၢႆႁိူဝ်ႈလႅင်းဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶၢႆးလီဢၢမ်းဢေႃး၊ သၢႆႁိူဝ်ႈလႅင်းဢၼ်လီၵူဝ်လူင်ၼၼ်ႉသမ်ႉ ပေႃးၸွတ်ႈတူဝ်ႈတွင်ႉၾႃႉဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ပေႃးပဵၼ်ၸိူင်ႉၼၼ်တႄႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလွင်ႈလီယဝ်ႉ။ လွင်ႈႁၢဝ်ႈႁႅင်းၸိူင်ႉၼင်ႇၼၼ်ၼၼ်ႉ ပဝ်ႇပႅတ်ႈလႆႈ လႅၼ်ႊၸၼ်ႉထၢပ်ႈမႄႈလဵၵ်း ဢၼ်မီးယူႇပႃႈၼိူဝ်လုမ်ႈၾႃႉႁဝ်း။ လႅၼ်ႊၸၼ်ႉထၢပ်ႈမႄႈ လဵၵ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢၼ်ႁေႉၵင်ႈႁဝ်းပၼ်တီႈသၢႆလႅင်းသီၵမ်ႇပူၼ်ႉ (UV) လႄႈ သၢႆလႅင်းၾႃႉ။ ပေႃးဢမ်ႇမီး လႅၼ်ႊၸၼ်ႉထၢပ်ႈမႄႈလဵၵ်းၸိုင် ၽႂ်ၵေႃႈယဝ်ႉ ပေႃးယၢင်ႈဢွၵ်ႇၵႂႃႇတႂ်ႈသၢႆလႅင်းလႅတ်ႇၸိုင် တေမိူၼ်ၶဝ်ႈ ၸီႇၶႅမ်ႈလူင်ၵႂႃႇၵမ်းလဵဝ်ယဝ်ႉ။ တေႃးသထႅၼ်ႇသႅၼ်ႇလၢတ်ႈဝႃႈတႄႉ ၵွပ်ႈသင်လႄႈႁဝ်းမၼ်ႈၸႂ်ဝႃႈ လွင်ႈ တၢင်းၸိူင်ႉၼၼ်ဢမ်ႇပဵၼ်မႃးလႆႈ တီႈၼႂ်းမုၵ်ႉၸုမ်းၽုင်လၢဝ်ႁဝ်းၼႆၸိုင် ပဵၼ်ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ  ၼင်ႇႁိုဝ်တေ ပဵၼ်မႃးလၢဝ်တိူဝ်းလႅင်းၼၼ်ႉ မၼ်းတိုၼ်းမီးလွင်ႈလိူၵ်ႈမဵဝ်းၸၢဝ်းလၢဝ်မၼ်းဝႆႉယူႇၼႆယဝ်ႉ။ ၼေႃႇလၢဝ် တိူဝ်းလႅင်းၼၼ်ႉ လမ်ႉတူဝ်မၼ်း တေလႆႈပဵင်းတင်းတႃႇဝၼ်းႁဝ်းၼႆႉသိပ်းပုၼ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် သၢဝ်းပုၼ်ႈၼႆ ယဝ်ႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ယႂ်ႇတၢၼ်ႇၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇမီးၸမ်ႁဝ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ၊ သမ်ႉထႅင်ႈ ၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊ လူင်ၼႆႉ ပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈဢၼ်ယႂ်ႇလူင်တေႉတေႉဝႆႉယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ၸမ်ႁဝ်းသေပိူၼ်ႈတႄႉ ပဵၼ်ပႅတ်ႉ တႅလ်းၵုသ်း (Betelgeuse)။ ၵူၺ်းၼႃႇ ပႅတ်ႉတႅလ်းၵုသ်းသမ်ႉ ၵႆယၢၼ်ၵၼ်တင်းႁဝ်း ႁႃႈမိုၼ်ႇပီႊဝႆးလႅင်း ၵမ်းလဵဝ်။

== ပိုၼ်းလၢဝ်တိူဝ်းလႅင်း ဢၼ်ယၢမ်ႈႁၼ်မႅၼ်ႈမႃး ==
ၼႂ်းမၢႆတမ်းသၢႆပိုၼ်းၼၼ်ႉ လွင်ႈလၢဝ်တိူဝ်းလႅင်းၶဝ်ၸမ်မႃး ထိုင်တီႈဢဝ်တႃတူၺ်းႁၼ်လႆႈ ၼၼ်ႉ မီးယူႇမွၵ်ႈႁႃႈႁူၵ်းပွၵ်ႈၼႆႉၵွၺ်း။ ပွၵ်ႈဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်မိူဝ်ႈပီႊ 1054 ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီး မႃးၼီးပူႇလႃႇႁၢင်ႊပူ(Crab Nebula)။ ထႅင်ႈပွၵ်ႈၼိူင်ႈၸမ်း မႅၼ်ႈမိူဝ်ႈပီႊ 1604 ၼၼ်ႉ ထိုင်တီႈသမ်ႉပေႃးႁၼ်လႆႈ လၢဝ်ၼႂ်းယၢမ်းၵၢင်ဝၼ်းတႃႇၶၢဝ်းယၢမ်းသၢမ်ဝူင်ႈပၢႆ။ ဢၼ်တိုၵ်ႉၸင်ႇႁႃပူၼ်ႉမႃးၼႆႉၸမ်း ပဵၼ်မိူဝ်ႈ 1987 ၊ ပဵၼ်မိူဝ်ႈဢၼ်လၢဝ်တိူဝ်းလႅင်း မႆႈယူတီႈၶူင်းၾႃႉသေ ပိူၼ်ႈဢွၼ်ၵၼ်ႁူႉၸၵ်းဝႃႈ မွၵ်ႈၾႃႉမႅၵ်ႉ ၵႅလ်း လႅၼ်းၼိၵ်ႉလူင်(Supernova 1987A)ၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ဢၼ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ တေႃႉတႄႉႁၼ်ၵွၺ်း၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ သမ်ႉမီးယူႇၵၢႆႇလူၵ်ႈပွတ်းၸၢၼ်းသေ ယၢၼ်ၵႆတင်းလုမ်ႈၾႃႉယူႇ 169000 ပီႊဝႆးလႅင်း။

== ၾရႅတ်ႉႁေႃးလီး (Fred Hoyle) လႄႈ ၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈၶူင်းၾႃႉ ==
လၢဝ်တိူဝ်းလႅင်းၼႆႉၵေႃႈ လမ်ႇလွင်ႈဝႆႉယူႇႁၢင်းမၼ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ပေႃးဢမ်ႇလၢဝ်တိူဝ်းလႅင်းၶဝ်ၸိုင် ႁဝ်းၵေႃႈတေဢမ်ႇမီးဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉ။ ပေႃးတေလႆႈၶူၼ်ႉၶိုၼ်းတွၼ်ႊဢၼ်ႁဝ်းလၢတ်ႈပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉၸိုင် တေတွင်းဢမ်ႇတွင်းဢမ်ႇႁူႉ ႁဝ်းလၢတ်ႈၵဵဝ်ႇၵပ်းလူၺ်ႈလွင်ႈတႅၵ်ႇၾူင်ႉလူင်။ လွင်ႈဢၼ် ဝႃႈတႅၵ်ႇၾူလူင် ၶူင်ႊႁႂ်ႈမီးမႃး ၵႂၼ်းမဝ်တင်းၼမ်လၢႆ ၵူၺ်းၵႃႈဢမ်ႇမီးၸိူဝ်ႉၶွင်ဢၼ်ၼၵ်း။ ၸိူဝ်ႉၶွင်ဢၼ်ၼၵ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၸင်ႇမီးမႃးဝၢႆးလင်၊ ၵူၺ်းၼႃႇ ၸိူဝ်ႉၶွင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇမီးမႃး ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉတႄႉ တႃႇၶၢဝ်း ယၢမ်းတင်းႁိုင် ၽႂ်ၵေႃႈဢမ်ႇႁူႉ။ လွင်ႈၶွင်ႈၶမ်မၼ်းတႄႉ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ႁဝ်းလူဝ်ႇမီးသေၸိူဝ်ႉသေပိူင်ဢၼ်မႆႈမႆႈ၊ ႁႂ်ႈမၼ်းမႆႈလိူဝ်သေၵႅၼ်ႊၵၢင်ႊလၢဝ်ဢၼ်မႆႈတီႈသုတ်း။ ၼႆႉၵေႃႈ ပဵၼ်တႃႇသၢင်ႈထၢတ်ႈၵႂၼ်းၶႃႇ (ၶႃႇ ပုၼ်ႇ)လႄႈ ထၢတ်ႈလဵၵ်း ဢိၵ်ႈပႃးတင်းၸိူဝ်ႉၶွင်တၢင်ႇမဵဝ်းၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးဢမ်ႇမီးထၢတ်ႈလႄႈၸိူဝ်ႉ ၶွင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၸိုင် ႁဝ်းႁႃးၸိူဝ်းၼႆႉ ယင်းတေဢမ်ႇ ပဵၼ်ၵူၼ်း မူၼ်းပဵၼ်ႁၢင်ႊမႃးလႆႈ။ လၢဝ်တိူဝ်းလႅင်းၼႆႉ ပၼ်ႁဝ်းႁႃး ၶေႃႈသပ်းလႅင်းၵဵဝ်ႇၵပ်းလူၺ်ႈၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊ။ ၶေႃႈသပ်းလႅင်းၼၼ်ႉၸမ်း ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊၾႃႉ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉၵေႃႈၶတ်း ၸႂ်သေႁႃၶေႃႈသပ်းလႅင်းၼၼ်ႉမႃး။

ၸိုဝ်ႈမၼ်းတႄႉႁွင်ႉဝႃႈ ၾရႅတ်ႉႁေႃးလီး။ ႁေႃးလီး ပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်းယွၵ်ႉသျီး(Yorkshire) ဢၼ်မီးတၢင်းႁွင်ႇ မိူင်းဢိင်းၵလႅၼ်း။ ႁူဝ်းလီးတၢႆမိူဝ်ႈပီႊ 2001။ ၼႂ်းလိၵ်ႈပိုၼ်ႊလၢတ်ႈပိုၼ်းတူဝ် မၼ်း တီႈၼႂ်းၽိုၼ်လိၵ်ႈ Autobiography ၼၼ်ႉ လၢတ်ႈလွင်ႈမၼ်းဝႃႈ မၼ်းပဵၼ် ‘‘ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊၾႃႉ လႄႈ ၽူႈသူင် တွပ်ႇထဵင်’’ၼႆ၊ မိူဝ်ႈမၼ်းပႆႇတၢႆၼၼ်ႉ ၵမ်ႈၼမ်ၼမ်မၼ်းၵေႃႈ သမ်ႉပဵၼ်ၵူၼ်းၸိူင်ႉၼင်ႇၼၼ်ႉတေႉ ယူႇၼင်ႇ ၵဝ်ႇ။ ၸွမ်းၼင်ႇလိၵ်ႈပိုၼ်းတူဝ်မၼ်း ၼႂ်းၽိုၼ်လိၵ်ႈ Autobiography ၼၼ်ႉၸိုင် မၼ်းၼႆႉ ၸူဝ်ႊပၢၼ်မၼ်းၵမ်ႈ ၼမ် ၼမ်ၼၼ်ႉ ၵုမ်ႇႁဵတ်းလွင်ႈတွပ်ႇထဵင်ပိူၼ်ႈ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ဢဝ်ၸိုဝ်ႈ သဵင်ႈမၼ်း ယႂ်ႇၼႂ်းၵူၺ်ယုၵ်းယၢၵ်း ၼႆယဝ်ႉ။ တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်းၸိုင် မၼ်းလၢတ်ႈဝႃႈ လုမ်ႈၾႃႉလူင်ၼႆႉ လႆႈၶၢမ်ႇတၢင်းၽုၵ်ႇသွမ်ႈမႃးၼႂ်းၵၢင် ႁၢဝ် လူၺ်ႈတူဝ်မီးၸႂ်သေဢမ်ႇၵႃး ပႃးတင်းတၢင်းပဵၼ်မၼ်းၵမ်းလဵဝ်၊ ၸိူင်ႉၼင်ႇ တၢင်းပဵၼ်ၼၢဝ်ဝတ်း လႄႈ တၢင်းပဵၼ်တုမ်ႇၾီၸိူဝ်းၼႆႉၼႆယဝ်ႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ မၼ်းယင်းလၢတ်ႈထႅင်ႈဝႃႈ လွင်ႈဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းလႆႈ မီးၶူႈၼင်သေ သမ်ႉမီးႁူးပႃးၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပုၼ်ႈတႃႇတေႁေႉၵင်ႈသၢႆလႅင်း(radiation)ဢၼ်တေၸၢင်ႊႁႂ်ႈပဵၼ်တၢင်း ပဵၼ်ၼႆယဝ်ႉ။ မၼ်းလၢတ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ သမ်ႉပၢႆဢမ်ႇပႃးလၵ်းထၢၼ်သၢၵ်ႈသေႇသင်။

သမ်ႉထႅင်ႈ ၵေႃႈဢၼ်ၶူင်ႊဢွၵ်ႇမႃးၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ တႅၵ်ႇၾူင်ႉလူင်(Big Bang)ၼႆႉၵေႃႈ ပဵၼ် မၼ်းယဝ်ႉ။ မၼ်းၸႅင်ႈလၢတ်ႈဝႃႈ လွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ႁဝ်းတီႈပၢႆးတူဝ်ႁၢင်ႊၼႆႉ ဢမ်ႇၸၢင်ႊသပ်းလႅင်း ၼေႁဝ်း လႆႈဝႃႈ ၵွပ်ႈသင်လႄႈ ၵူႊၸိူင်ႉၵူႊၸွင်ႈ မႃးတုမ်ႊၵၼ်တီႈၼိူင်ႈသေယဝ်ႉ သမ်ႉၶိုၼ်းၵိုင်ႉၵၢင်ႉ မႄႇဝၢတ်ႇၵႂၢင်ႇ ၵႂႃႇၼႆယဝ်ႉ။ ႁူဝ်းလီးလႆႈၸႂ်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ၾိတ်ႈတႅတ်ႈငဝ်း လၢႆးလွင်ႈၼိမ်မၼ်ႈ။ ၾိင်ႈတႅတ်ႈၼၼ်ႉ လၢတ်ႈလူၺ်ႈလွင်ႈဢၼ်ဝႃႈ ၾႃႉမိုၼ်ႇမုင်ႊလူင်ၼႆႉ မၼ်းမႄႇ ဝၢတ်ႇယူႇႁၢင်းမၼ်းၽဵၼ်ႈ ၽဵၼ်ႈ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၵႃႊၼင်ႇမၼ်းမႄႇဝၢတ်ႈယူႇၼၼ်ႉ မၼ်းၵေႃႈသိုပ်ႇၶူင်ႊသၢင်ႈၶိူင်ႈၶွင်(matter) မႂ်ႇမႂ်ႇယူႇ တိၵ်းတိၵ်းၼႆယဝ်ႉ။ ႁူဝ်းလီးယင်ႇႁူႉမႃးဝႃႈ ပေႃးလၢဝ်ၶဝ်တႅၵ်ႇၼႆၸိုင် ၶဝ်ၸၢင်ႊတေပိုၼ်ႊဢွၵ်ႇလႆႈတၢင်း မႆႈ ဢၼ်မီး 100 လၢၼ်ႉတၢင်ႉတီႇၵရီႇ ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ ၼမ်လိူဝ်ၼၼ်ႉ။ တၢင်းမႆႈၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊႁဵတ်း ဢွၵ်ႇ မႃးလႆႈ ၸိူဝ်ႉၶွင်ဢၼ်တိူဝ်းၼၵ်း တီႈၼႂ်းသၢႆၵၢၼ် ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ လွင်ႈႁူမ်ႈလေႃးဢဵၼ်ႁႅင်းၼိဝ်းၶလီးယႂ်း (nuclear fusion)ၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈ 1957 ၼၼ်ႉ ႁူမ်ႈမိုဝ်းတင်းပိူၼ်ႈသေ ႁူဝ်းလီးၼေမႃးဝႃႈ ႁဵတ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် သေ ၸိူဝ်ႉၶွင်တိူဝ်းၼၵ်းၶဝ် ပဵၼ်မႃးမီးမႃး ယွၼ်ႉလၢဝ်တိူဝ်းလႅင်းၶဝ်တႅၵ်ႇ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈၵၢၼ်ၼၼ်ႉသေ ၽူႈ ႁူမ်ႈၵၢၼ်မၼ်းၵေႃႉၼိူင်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်တပ်ႉပလ်ႇယူးဢေးၵျီႇၾၢဝ်းလႂ်း(William Fowler)ၼၼ်ႉ လႆႈသူး ၼူဝ်းပႅလ်းၵႂႃႇ။ ႁူဝ်းလီတႄႉ သမ်ႉဢမ်ႇလႆႈလႄႈ ပဵၼ်လွင်ႈၼႃႈလီႈဢူၵ်းလီဢၢႆဝႆႉယူႇ။

ၸွမ်းၼင်ႇ ၾိင်ႈတႅတ်ႈႁေႃးလီးၼၼ်ႉ ပေႃးလၢဝ်ၶဝ်တႅၵ်ႇၸိုင် ၸၢင်ႊပိုၼ်ႊဢွၵ်ႇလႆႈတၢင်းမႆႈ ဢၼ်တေၵုမ်ႇထူၼ်ႈ တႃႇတေသၢင်ႈၸိူဝ်ႉၶွင်မႂ်ႇမႂ်ႇတင်းၼမ်သေ၊ ၸိူဝ်ႉၶွင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉတေၸွတ်ႇ တူဝ်ႈၵႂႃႇ ၼႂ်းၶူင်းၾႃႉ(လႅင်ႊၾႃႉ)ဢၼ်တေၸၢင်ႊပဵၼ်ၵႂႃႇ မွၵ်ႇၾႃႉၵႂၼ်းသေယဝ်ႉ ၵမ်းလိုၼ်းမႃး ၸၢင်ႊယဵၼ်းပဵၼ် ၵႂႃႇ ပၵ်းပိူင်လႅင်ႊဝၼ်း ဢၼ်မႂ်ႇမႂ်ႇၶဝ်လႂ်ယူႇယဝ်ႉ။ လူၺ်ႈတင်းၾိင်ႈတႅတ်ႈတင်းလၢႆမႂ်ႇမႂ်ႇၶဝ်သေ ၸၢင်ႊ ႁဵတ်းႁႂ်ႈႁၼ်လႆႈၶႅပ်းႁၢင်ႊလူင်ဢၼ်ၼိူင်ႈဝႃႈ ႁဝ်းႁဵတ်းၸိူင်ႉႁိုဝ်ၽႅဝ်မႃးတီႈ ယၢမ်းတေႃႈလဵဝ်ၼႆႉၼႆယဝ်ႉ။

== ၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈ ပၵ်းပိူင်လႅင်ႊဝၼ်း လႄႈ လုမ်ႈၾႃႉ ==
မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး 4.6 လၢၼ်ႉလိၼ်ႉပီႊၼၼ်ႉ ၵႂၼ်းလႄႈၽွင်ႈမုၼ်ႈဢၼ်ပၼ်ႇဝူယူႇမွၵ်ႈ 24 လၢၼ်ႉလိၼ်ႉ ၵီးလူဝ်းမီးတႂ်းၼၼ်ႉ တုမ်ႊၵၼ်တီႈၼႂ်းၵၢင်ႁၢဝ်ဢၼ်ႁဝ်းမီးဝႆႉယူႇယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉသေ တႄႇပဵၼ်ၵွၼ်ႈပဵၼ် မမ်ႈတုမ်ႊတွမ်ႊၵၼ်မႃ။ တင်းသဵင်ႈတင်းမူတ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်မႃးလုၵ်ႈလႅတ်ႇ။ ၼႂ်းၵႃႊၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ပိဝ် သေ ၵိုတ်းလိူဝ်ဝႆႉယူႇၼၼ်ႉ မီးယူႇၵွၼ်ႇလဵၵ်ႉလဵၵ်ႉသွင်ဢၼ် ဢၼ်ၸမ်ၵၼ်ပဵင်းပေႃး တႃႇႁႂ်ႈႁႅင်းၾႆးၾႃႉ ၼွင်ၸၼ်ႉၶဝ်ၵိုၵ်းၵၼ်လႆႈ။ ၼႆႉယဝ်ႉ ပဵၼ်ၽွင်းတီႈတႄႇတႄႇလူၵ်ႈႁဝ်း။ ပၵ်းပိူင် လႅင်ႊဝၼ်းတင်းမူတ်း ၵေႃႈ ပဵၼ်ၸိူင်ႉၼၼ်မိူၼ်ၵၼ်။ ၽွင်ႈမုၼ်ႈဢၼ်ၸိူဝ်းၶတ်းၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ တုမ်ႊၵၼ်ပဵၼ်ၵွၼ်ႈပဵၼ် ၵွၼ်ႇယႂ်ႇလူင်မႃးတိၵ်းတိၵ်း။ ႁဵတ်းၼၼ်သေ လွၺ်းလွၺ်းမႃးၵွၼ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ယႂ်ႇမႃးတၢၼ်ႇတၢၼ်ႇသေ ၸင်ႇႁွင်ႉဝႃႈ ၼေႃႇလူၵ်ႈ(planetimose)။ ပေႃးဝႃႈ မုၼ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လေႃႈၵၼ်တိၵ်းတိၵ်းၸိုင် မၢင်ႊ ၸိူင်ႉၵေႃႈတေ တႅၵ်ႈယၢႆႈ၊ မၢင်ႊၸိူဝ်းတေၶိုၼ်းလေႃးၵၼ်ၵႂႃႇၶိုၼ်း။ ၵူၺ်းၼႃႇ ပေႃးလေႃႇၵၼ်ၸိူင်ႉၼၼ် ၸိုင် မုၼ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမဵတ်ႉၼိူင်ႈၵေႃႈမဵတ်ႉၼိူင်ႈ တေပဵၼ်ဢၼ်ပေႉၵႂႃႇယူႇ။ မုၼ်ႈၸိူဝ်းဢၼ်ပေႉၼၼ်ႉ သမ်ႉ တေယႂ်ႇပေႃး တႃႇတေႁူမ်ႇငမ်းလႆႈသၢႆတၢင်းပၼ်ႇ လဵပ်ႈဢၼ်ၶဝ်ၶၢႆႉပႆႇယူႇၼၼ်ႉၵႂႃႇ။

လွင်ႈတၢင်းၸိူင်ႉၼင်ႇၼၼ်ႉၶဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်ဝႆးတေႉတေႉ။ တႃႇတေလုၵ်ႉတီႈမဵတ်ႉမုၼ်ႈလဵၵ်ႉလဵၵ်ႉ ဢွၼ်ႇ ထိုင်ပဵၼ်မႃးလႆႈ ၼေႃႇလူၵ်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈဢၼ်ယႂ်ႇယူႇမွၵ်ႈပၢၵ်ႇၵီးလူဝ်းမီးတႂ်းၼၼ်ႉ ဝူၼ်ႉဝႃႈလႆႈၸႂ်ႉၶၢဝ်း ယၢမ်းႁူဝ်သႅၼ်ပီႊၵွၺ်း။ ၼႂ်းမွၵ်ႈ 200 လၢၼ်ႉပီႊ ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ ယွမ်းသေၼႆႉၼၼ်ႉ  လူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ ၵေႃႈ လႆႈမီးမႃး။

မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး 4.4 လၢၼ်ႉလိၼ်ႉပီႊၼၼ်ႉ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ၼိူင်ႈဢၼ်တၢင်းယႂ်ႇမၼ်းပဵၼ်လူၵ်ႈဢၢင်း ၵၢၼ်းၼၼ်ႉ လူင်းမႃးလေႃႇတင်းလုမ်ႈၾႃႉ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ထွင်းထုၺ်ဢဝ်ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ၵုမ်ႇထူၼ်ႈ တႃႇတေ သၢင်ႈလႆႈလုၵ်ႈလွမ်ႊထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈ။ လုၵ်ႈလွမ်ႊၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်လုၵ်ႈလိူၼ်ယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းလၢႆ လၢႆဝူင်ႈဢွၼ်ႇၵွၺ်းၼၼ်ႉ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ပိဝ်ဝူင်ယူႇၼၼ်ႉ မႃးတုမ်ႊၵၼ်ပဵၼ်ၵွၼ်ႈလဵဝ်၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၼႂ်းၶၢဝ်း ယၢမ်းပီႊၼိူင်ႈၵွၺ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်မႃးလုၵ်ႈႁိၼ်လွမ်ႊဢၼ်ၵိုၵ်းၵၼ်တင်းလူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉႁဝ်း။ ၶူဝ်းၶွတ်ႇ ၽွတ်ႈလုၵ်ႈလိူၼ်ၵမ်ႈၼမ်ၼမ်ၼၼ်ႉ လုၵ်ႉတီႈၸၢၵ်ႇၽိတ်ႇလုမ်ႈၾႃႉပဵၼ်မႃး၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၵႅၼ်ၵၢင်ႊမၼ်း ၼင်ႇၵဝ်ႇလႂ်။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈၸိူင်ႉၼၼ်လႄႈ ၸင်ႇဝႃႈ လုၵ်ႈလိူၼ်ၼႆႉမီးႁႄႊလဵၵ်း ဢေႇလိူဝ်သေလူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ ႁဝ်းၼႆႉတေႉတေႉ။ ၵဵဝ်ႇၵပ်းလွင်ႈလုၵ်ႈလိူၼ်မီးမႃးၼႆႉ ၽႂ်ဢမ်ႇၽႂ်ၵေႃႈ လၢတ်ႈၵၼ်ၸိူင်ႉၼႆမႃးယဝ်ႉ။ ၵူၺ်း ၼႃႇ တီႈတေႉတေႉမၼ်း ၵေႃႉဢၼ်တၢင်ႇလၢတ်ႈမႃးဢွၼ်တၢင်းပိူၼ်ႈမိူဝ်ႈၸူဝ်ႊသိပ်းပီႊ 1940 ၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်ရီးၸိၼ်ႇၼႃးလ်တဵလ်းလီး(Reginald Daly) တီႈႁႃးဝၢတ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပဵၼ်လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၵူၼ်း တင်းၼမ်သူၼ်ၸႂ်လိူဝ်သေပိူၼ်ႈဝႆႉ ၼႂ်းယၢမ်း ၸင်ႇၼႆႉယဝ်ႉ။

မိူဝ်ႈလုမ်ႈၾႃႉတိုၵ်ႉမီးသၢမ်ႈပုၼ်ႈၼိူင်ႈပုၼ်ႈ တၢင်းယႂ်ႇမၼ်းမိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉၼၼ်ႉ လုမ်ႈၾႃႉၼႆႉသမ်ႉ ပေႃးတႄႇမီးလႅင်ႊလူမ်းဢၼ်ၼိူင်ႈ။ ၵမ်ႈၼမ်ၼမ် ဢၼ်ပႃးၶႃႇပုၼ်ႇတၢႆႇဢွၵ်ႉသၢႆႉတ်၊ ၼၢႆးထရူဝ်းၸိၼ်း၊ မီႇတဵၼ်းလႄႈ သလ်းၾႂ်ႇၸိူင်ႉၼႆႉယဝ်ႉ။ ၶႃႇပုၼ်ႇတၢႆႇဢွၵ်ႉသၢႆႉတ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၵႂၼ်းထၢတ်ႈႁိူၼ်းသီၶဵဝ် (greenhouse gas) ဢၼ်ႁႅင်းယႂ်ႇတေႉတေႉ။ ၼႆႉၵေႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈလီပိူင်ၼိူင်ႈၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ပေႃးမီးမၼ်းၸိုင် မၼ်းႁဵတ်း ႁႂ်ႈလႅင်းလႅတ်ႇဢမ်ႇပေႃးႁိူဝ်ႈလႅင်းႁႅင်း။ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ ႁဝ်းဢမ်ႇလႆႈႁပ်ႉ ၽွၼ်းလီတီႈၵႂၼ်း ထၢတ်ႈႁိူၼ်းသီၶဵဝ်ၸိုင် တူဝ်မီးၸႂ်ၵေႃႈ ယင်းတေဢမ်ႇမီး။ ၵူၺ်းၼႃႇ ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလၢႆး တူဝ်မီးၸႂ်ၵေႃႈ သမ်ႉပေႃးမီးမႃးယဝ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇလူး။

သိုပ်ႇထႅင်ႈ 500 လၢၼ်ႉပီႊၼၼ်ႉ လူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉၸင်ႇမီးၵေႃႉမႃး ၸိူင်ႉၼင်မူႇမုၵ်ႉလၢဝ်ၶဝ်၊ လူၵ်ႈ ဢွၼ်ႇလူၵ်ႈဢီႈၶဝ်လႂ်၊ လႄႈ မူႇၸုမ်းၽုင်လၢဝ်ႇတၢင်ၸိူဝ်း ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးၼမ်ႉသမုတ်ႉမႃးလႄႈ ၶိူင်ႈ ပိူင်တၢင်ႇၸိူဝ်းဢၼ်လူဝ်ႇပုၼ်ႈတႃႇတူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ်။ ပဵၼ်သိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ ဢၼ်ႁၢဝ်ႈႁႅင်းမႃးတေႉၼင်ႇဝႃႈ၊ ၵူၺ်းၼႃႇ တူဝ်မီးၸႂ်တင်းလၢႆၵေႃႈ ယူႇလွတ်ႈသေ သိုပ်ႇၸိူဝ်ႉၾၼ်းၵၼ်မႃးယဝ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ထၢတ်ႈသေ ၸိူင်ႉသေပိူင် ၶူၼ်းၶဝ်းၵၼ်သေ ပဵၼ်တူဝ်ပဵၼ်တိၼ်ႇမႃး။ ႁဵတ်းၼၼ်သေ ႁဝ်းႁႃး ၸိူဝ်းၼႆႉ ၵိူတ်ႇမီးမႃး။

ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ သီႇလၢၼ်ႉလိၼ်ႉပီႊ ၵူၼ်းႁဝ်းတေဢွၼ်ၵၼ်ဢၢမ်းဢေႃးဝႃႈ ၵူႊၸိူင်ႉၵူႊလွင်ႈ ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းၸိူင်ႉႁိုဝ်ပဵၼ်မႃး။ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ ပဵၼ်ဢၼ်တေသိုပ်ႇၵႂႃႇၼႂ်းဢႃႈပုမ်ႇၸိူင်းႁဝ်းထႅင်ႈ။

== ၽိုၼ်ဢၢင်ႈဢိင် ==

# Bryson, B. (2003). ''A short history of nearly everything''. Broadway Books.