View source for ၵူၼ်း လႄႈ ၽိင်ႈငႄႈ ဢေးသီးယႂ်းၸၢၼ်း

== ႁူဝ်ႁုပ်ႈ ==
ပိူင်ၾၢင်လွင်ႈၵူၼ်း ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈထီႈသုတ်း ၼႂ်းလႅၼ်ႊတွၼ်ႊဢေးသီးယႂ်းၸၢၼ်း (ပိူင်လူင်မၼ်း တီႈၼႂ်းမိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်း) ၼႆႉတႄႉ ပဵၼ်လွင်ႈတၢင်းၼမ်ႁူဝ်ၼပ်ႉ ၵူၼ်းၼၼ့်ယဝ်ႉ။ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းၼႂ်းမိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်းၼႆႉ မီးယူႇ ၁.၁ ႁဵင်လၢၼ့် လႄႈ မိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်း ၸင်ႇပဵၼ်မိူင်းဢၼ်ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းၼမ်ထီႈသုတ်းထူၼ်ႈသွင် ၼႂ်း လုမ်ႈၾႃႉ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်မိူင်းတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ ဢၼ်ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းၼမ်ထီႈသုတ်း။ ဝၢႆးသေမိူင်းဢိၼ်ႇတူဝ်းၼီးသီးယႂ်းယဝ်ႉၼၼ့်မိူင်းပႃႇၵိတ်ႇသထၢၼ်ႇ လႄႈ မိူင်းပင်း ၵလႃးတဵတ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်မိူင်းမုတ်ႇသလိမ်ႇ ဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈ ထူၼ်ႈသွင် လႄႈ ထူၼ်ႈ သၢမ် ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉ။ ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ၵႃႈၼႂ်းမိူင်းၸိူဝ်းၼႆ့ လႄႈ တၢင်ႇမိူင်းၼၼ့် ပိူင်လူင်မၼ်း ယူႇတီႈ လႅင်ႊၵူၼ်း(demography)ယဝ်ႉ။ 

== လႅင်ႊၵူၼ်း(Demography) ==
ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း မိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်းၼႆႉ မီးသၢမ်ပုၼ်ႈ ၵူၼ်းမိူင်းဢမႄးရီးၵႂ်း၊ ၵူၺ်း ၵႃႊ လႅၼ်ႊမိူင်းမၼ်းတႄႉၵေႃႈ ၵွၺ်းမီးၼိူင်ႈပုၼ်ႈသၢမ်ပုၼ်ႈ မိူင်းဢမႄးရီးၵႂ်း ၵွၺ်း။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ မိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်း ပဵၼ်မိူင်းဢၼ်ၵူၼ်းသိပ့်သႅမ်းၼႅၼ်ႈၼႃသေ ယူႇသဝ်းဝႆႉ။ ၵူၼ်းသိပ်ႉသႅမ်းၼႅၼ်ႈၼႃႇတၢၼ်ႇလႂ်ၼႆၸိုင် ၸၢင်ႊ တူၺ်းလႆႈတီႈၼႂ်းဝဵင်းလူင် ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ပွမ်ႇပေႇ(Bombay)၊ ၵလ်းၵတ်ႉတႃး (Calcutta)၊ မတ့်တြႃႉ(Madras)၊ လႄႈ ၼိဝ်းတေႇလီႇ(New Delhi)ၶဝ် ၸိူဝ်းၼႆ့ယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႊ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းၵမ်ႈၼမ်ၼမ်တႄႉ ယူႇသဝ်းၸွမ်းဝၢၼ်ႈ ၸွမ်းၶူင်ႇ။ ပေႃးတေၶၢတ်ႈလၢမ်းလၢတ်ႈၸိုင် ႁူဝ်ၵူၼ်း မွၵ်ႈ ၇၅ ဝၢၵ်ႈၼႆႉယူႇသဝ်း ဝႆ့ယူႇတီႈၼႂ်းဝၢၼ်ႈ လၢႆလၢႆသႅၼ်ဝၢၼ်ႈဝႆႉ။ ပေႃးႁူႉၸၵ်းဝၢၼ်ႈၵေႃႈ မိူၼ်တင်းႁူႉၸၵ်းမိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်းယဝ်ႉ။ 
	၁။ တၢင်ႉၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ(Growth rates) - တၢင်ႉႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းၼႂ်းယေႈပီႊၼႆႉ ၼမ်ၶိုၼ်းမႃးၵႃႊႁိုဝ်ၼႆႉ ၸၢင်ႊႁႂ်ႈႁဝ်းႁူႉဝႃႈ ၼႂ်းၼိူင်ႈပီႊၼၼ်ႉ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းၼမ်မႃး ၵႃႊႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။ တၢင်ႉတႅၵ်ႈ တၢင်ႉႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းတႄႉၵေႃႈ ဢဝ်ႁူဝ်ပၢၵ်ႇဝၢၵ်ႈသေ ၼပ်ႉ သွၼ်ႇ။ လၢႆးၼပ်ႉသွၼ်ႇမၼ်းတႄႉၵေႃႈ ဢဝ်ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းဢၼ်ၵိူတ်ႇမႃး ၼႂ်းၵႃႊႁူဝ် ၵူၼ်းႁဵင်ၵေႃႉၼႆႉၼၼ်ႉသေ ထွၼ်ဢွၵ်ႇပႅတ်ႈ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းဢၼ်တၢႆၵႂႃႇ ၼႂ်းၵႃႊ ၵူၼ်းႁဵင်ၵေႃႉ ၼႂ်းပီႊၼၼ်ႉ။ တၢင်ႉမူႈႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း မိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်းၼႆ့ လႆႈဝႃႈ သုင်တေႉတေႉ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ တၢင်ႉမူႈယႂ်ႇၼၼ်ႉ တိူဝ်းၽိူမ်ႉထႅမ်သႂ်ႇထႅင်ႈတီႈလွင်ႈၶွင်ႈၶမ် ဢၼ်မီးဝႆႉယူႇၸင်ႇၼႆ့ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ လွင်ႈၶွင်ႈၶမ် တီႈယူႇႁိူၼ်းသဝ်း၊ ၶဝ်ႈၼမ်ႉတၢင်း ၵိၼ်၊ လႄႈ ၵၢၼ်ငၢၼ်း။ ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈမိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်းၶဝ်ၵေႃႈ မႆႈၸႂ်လွင်ႈ တၢင်ႉမူႈယႂ်ႇၼၼ်ႉဝႆ့ယူႇလႄႈ ၸင်ႇလႆႈႁႃလွၵ်းလၢႆးတႃႇတေလူတ်းယွမ်းမၼ်းဝႆႉယူႇ။ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈလွင်ႈၶွင်ႈၶမ်မၼ်းတႄႉၵေႃႈ လုၵ်ႉတီႈဢၼ်ဝႃႈ ၼႂ်းမိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်းၼႆႉ တၢင်ႉၵိူတ်ႇလုၵ်ႈၵိူတ်ႇလၢင်းသမ်ႉ သုင်မႃးယူႇတိၵ်းတိၵ်းသေ၊ တၢင်ႉတၢႆ သမ်ႉ လူတ်းယွမ်း လူင်းဝႆႉတိၵ်းတိၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈသင်လႄႈ သမ်ႉလႆႈပဵၼ်ၸိူင်ႉ ၼႆလႃႇ။ 

=== တၢင်ႉမူႈယႂ်ႇႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း မိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်း ===
၁၉၄၈		- 	၃၄၅ လၢၼ်ႉ

၁၉၅၇		- 	၃၉၂ လၢၼ်ႉ

၁၉၆၁		-	၄၃၉ လၢၼ်ႉ

၁၉၆၇		-	၅၀၁လၢၼ်ႉ

၁၉၇၁		-	၅၄၈ လၢၼ်ႉ

၁၈၇၇		-	၆၁၅ လၢၼ်ႉ

၁၉၈၉		-	၈၁၅ လၢၼ်ႉ

၁၉၉၃		-	၈၉၇ လၢၼ်ႉ

၂၀၀၁		-	၁.၀၃ ႁဵင်လၢၼ်ႉ

၂၀၀၅ 		-	၁.၁   ႁဵင်လၢၼ်ႉ (ၶၢတ်ႈလၢမ်း)

=== တၢင်ႉၵိူတ်ႇလုၵ်ႈ (birth rate) ===
	လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၵူၼ်းမိူင်းဢိၼ်း တီးယႂ်းၶဝ် ၵိူတ်ႇလုၵ်ႈၵိူတ်ႇလၢင်းၼမ်ႉတႄႉၵေႃႈ လွင်ႈတၢင်းမၼ်း မိူၼ်ၵၼ်တင်း မိူင်းပႃႇၵိတ်ႇသထၢၼ်ႇ၊ မိူင်းပင်းၵလႃးတဵတ်ႈ လႄႈ မိူင်းတိုၵ်ႉတႄႇၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမုၼ်းႁိူင်း ၶဝ်လၢႆလၢႆမိူင်း ဢၼ်ပဵၼ်မိူင်းတိုၵ်ႉပဵၼ်ဝၢၼ်ႈၼွၵ်ႈတင်းၼမ် လႄႈ တိုၵ်ႉႁဵတ်းၵၢၼ် ၽုၵ်ႇသွမ်ႈၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တူင်ႇဝိူင်းၵူၼ်း ဢၼ်ႁဵတ်းၵိၼ်ၵၢၼ်ႁႃၵိၼ်လဵင်ႉတွင်ႉ လူၺ်ႈၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈၼႆႉ ၶဝ်လူဝ်ႇလႆႈမီးႁႅင်းၵၢၼ်ၼမ်ၼမ်။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ တႃႇတေ မီးၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၼၼ်ႉ ဢူႈမႄႈၵေႃႈ ၸင်ႇလႆႈၵိူတ်ႇလုၵ်ႈလၢင်းၼမ်၊ ႁႂ်ႈပေႃးၸၢင်ႊ မႃးၸွၺ်ႈလႆႈၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ၵွပ်ႈဢူႈမႄႈႁႂ်ႈတႄႇၼႃႈႁိူၼ်းၸဵမ်လဵၵ်ႉ လူၺ်ႈႁႃၽူဝ်ႁႃမေးပၼ်လုၵ်ႈလၢင်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇလႄႈသင်၊ ၵွပ်ႈလုၵ်ႈလၢင်းတၢႆၸဝ်ႉလႄႈ သမ်ႉလႆႈၵိူတ်ႇမႂ်ႇၶိုၼ်းတိၵ်းတိၵ်းၼၼ်ႉလႄႈသင်၊ တႃႇႁႂ်ႈလုၵ်ႈလၢင်းႁႃလဵင်ႉၶိုၼ်း ၽွင်းယၢမ်းထဝ်ႇၵႄႇမႃးၼၼ်ႉလႄႈသင်၊ ၶႂ်ႈမီးလုၵ်ႈၸၢႆး တႃႇတေပႂ်ႉပႃးၸိုဝ်ႈၶိူဝ်းႁိူၼ်း ၵႂႃႇၼၼ်ႉလႄႈသင်၊ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈထၢၼ်ႈၼၢင်းယိင်းတႅမ်ႇဝႆႉလႄႈသင်၊ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈၵႂၢမ်းသင်ႇ ၵႂၢမ်းသွၼ် ၼႂ်းသႃႇသၼႃႇၸိူဝ်းၼႆႉလႄႈသင်၊ ၵွပ်ႈမီးမေးၼမ်လႄႈသင်၊ ၵွပ်ႈဢမ်ႇ မေႃၸႂ်ႉတိုဝ်း ပိူင်ၵၢၼ်ၸတ်းၵၢၼ်မုင်ႉႁေႃႁိူၼ်း တႃႇၵႅတ်ႇၵင်ႈလွင်ႈၵိူတ်ႇလုၵ်ႈၵိူတ်ႇ လၢင်းၸိူဝ်းၼႆႉလႄႈသင် - လွင်ႈတၢင်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ မိူင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉၶဝ် ၵိူတ်ႇလုၵ်ႈၵိူတ်ႇလၢင်းၼမ်။  

=== တၢင်ႉတၢႆ (Death rate) ===
	ၵွပ်ႈသင်လႄႈ မိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်းၼႆႉ တၢင့်တၢႆ (လွင်ႈၵူၼ်းတၢႆ) လႆႈယွမ်းမႃးၼႆၸိုင် လွင်ႈတၢင်းမၼ်းတႄႉ မိူၼ်ၵၼ်တင်းလုမ်ႈၾႃႉ ယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈဝႃႈ လွင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၵိၼ် တိူဝ်းၼမ်လိူဝ်မႃး၊ တိူဝ်းမီးငဝ်းလၢႆး လွင်ႈ လိူမ်ႈလႆႇမူတ်းသႂ်မႃး၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ မီးမႃး ပၢႆးယႃႈယႃၵၢပ်ႈပၢၼ်မႂ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ပွင်ႇဝႃႈၼႆႉ ပေႃးၵူၼ်းဢမ်ႇပေႃးတၢႆၵေႃႈ ၸူဝ်ႊၶူပ်ႇၵူၼ်း တိူဝ်းယၢဝ်းမႃး။ ၼႂ်းမိူင်း ဢိၼ်းတီးယႂ်းၼႆ့ ၸွမ်းၼင်ႇၵၢၼ်ၵဵပ်းသဵၼ်ႈသၢႆမၢႆႁူဝ်ၵူၼ်း မိူဝ်ႈပီႊ ၂၀၀၁ ၼၼ်ႉဝႃႈၼႆ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ၃၆.၄ ဝၢၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းဢၼ်မီးၸူဝ်ႊၶူပ်ႇ ၁၄ ပီႊလူင်းတႂ်ႈ။ လွင်ႈလီၶေႃး ၶူမ်မွင်ၸႂ်ယႂ်ႇလူင် ၵွပ်ႈတၢင်းပဵၼ်တႄႉ ၵွၺ်းပဵၼ်မိူဝ်ႈဢၼ်ၵွပ်ႈတၢင်းပဵၼ်ႁႃႊ ပွတ်ႈ မႅင်း မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈၸဵတ်း လႄႈ လိူၼ်ထူၼ်ႈပႅတ်ႇ ၼႂ်းပီႊ ၁၉၉၄ ၼၼ်ႉၵွၺ်း။ မိူဝ်ႈယၢမ်းပႆႇယႃလႆႈၼၼ်ႉၼႆ ၵႃႈတီႈဝၢၼ်ႈ သူႇရၢတ်ႉ (Surat)ၼၼ့် ၵူၼ်းၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင် လႆႈသိင်ႈတၢႆၵႂႃႇ။  

=== လွင်ႈဢၢင်ႈဢၢၼ်း လူတ်းယွမ်းတၢင်ႉမူႇယႂ်ႇႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ===
	ၼႂ်းမၢင်ႊတီႈ မၢင်ႊတွၼ်ႊတႄႉၵေႃႈ လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈမိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်း လႆႈတမ်းၶူင်းၵၢၼ် ၽႅၼ် ၵၢၼ်မုင်ႉႁေႃႁိူၼ်း(family planning program)ဢွင်ႇမၢင်ႇမႃးယူႇ။ ၼႂ်းၶူင်းၵၢၼ် ၼၼ်ႉ မီးဝႆႉပၼ် ႁွင်ႈယႃႇ တႃႇၵုမ်းၵႂၢၼ်းလွင်ႈၵိူတ်ႇလုၵ်ႈ၊ ပေႃးတိုတ်းလုၵ်ႈၸိုင် မီးငိုၼ်း ၵမ်ႉထႅမ်ပၼ်လႄလႄႈသင်၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ သူၼ်းတုမ်ႊပႃးလွင်ႈဝႃႈ ပေႃးမီးၼႃႈ ႁိူၼ်းယႂ်ႇ လႄႈ ၼႃႈႁိူၼ်းလဵၵ်ႉၼႆႉ ၽွၼ်းလီၽွၼ်းၸႃႉမၼ်း မီးၸိူဝ်ႉႁိုဝ်လၢႆလၢႆ။ လိူဝ် ၼၼ်ႉ ၽႅၼ်ၵၢၼ်လူင်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ယင်းလႆႈယုၵ်ႉမုၼ်း ႁႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်းတိူဝ်းႁူႉလိၵ်ႈႁူႉ လၢႆး လႄႈ တိူဝ်းမီးပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇမႃး၊ တိူဝ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၼၢင်းယိင်းမီးတိုဝ်ႉတၢင်းၵၢၼ် ငၢၼ်းမႃး၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ လႆႈႁဵတ်းႁႂ်ႈၽိင်ႈမိူင်း ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈၵၢၼ်တႄႇၼႃႈႁိူၼ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၼမ်ႉပဵၼ်တူဝ်မႃး (ၼင်ႇဝႃႈ ပေႃးတေတႄႇၼႃႈႁိူၼ်းၸိုင် ၽူႈၸၢႆး ႁႂ်ႈမီးၸူဝ်ႊၶူပ်ႇ ၁၈၊ ၽူႈယိင်းသမ်ႉ ႁႂ်ႈမီးၸူဝ်ႊၶူပ်ႇ ၁၅ တီႈဢေႇသုတ်း)။ ၸွမ်းလူၺ်ႈဝႃႈ မိူင်းဢိၼ်း တီးယႂ်းၼႆ့ ႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈတႄႇႁိူဝ်ႈႁိူင်းသေ တႄႇပဵၼ်ၾၢင်ႁၢင်ႊၶူးၾၢင်ႁၢင်ႊဝဵင်းမႃးလႄႈ ၸၢင်ႊတေႁဵတ်းႁႂ်ႈ တၢင်ႉၵိူတ်ႇလုၵ်ႈလၢင်း ယွမ်းလူင်းလႆႈယူႇ။ ပေႃး တၢင်ႉၵိူတ်ႇ လုၵ်ႈယွမ်းလူင်းယဝ်ႉၸိုင် ငဝ်းလၢႆးဝၢၼ်ႈမိူင်း ၸၢင်ႊတေပဵၼ်မႃး မိူၼ်ၸိူဝ်ႉၼင်ႇမိူင်း ၸပ်ႇပၢၼ်ႇ၊ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ႊဢမႄးရီးၵႂ်း လႄႈ မိူင်းၸမ်ႇမၼီႇ ယၢမ်ႈပဵၼ်မႃး မိူဝ်ႈၸူဝ်ႊ ပၢၵ်ႇပီႊ ၂၀ ပုၼ်ႉလႆႈယူႇ။ 

== ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ ၼႂ်းလႅၼ်ႊတွၼ်ႊ ဢေးသီးယႂ်းၸၢၼ်း ==
ၼႂ်းမိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်းၼႆႉ မီးၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ ဢၼ်လၢၵ်ႇလၢႆပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ၵၼ်တင်းၼမ် တင်းလၢႆတေႉယဝ်ႉ။ မီးၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ ၁၆ မဵဝ်း ဢၼ်လႆႈလွင်ႈ မၵ်းမၼ်ႈဝႆႉ။ ၼႂ်းၵႃႊ ၁၆ မဵဝ်းၼၼ်ႉ ဢၼ်ပိူၼ်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းၼမ်သေပိူၼ်ႈတႄႉ ပဵၼ် ၵႂၢမ်းႁိၼ်ႇတီႇ။ ၵူၺ်းၵႃႊ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းမိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်း ဢၼ်လၢတ်ႈၵႂၢမ်းႁိၼ်ႇတီႇ ၼၼ်ႉ ၵွၺ်းမီးမွၵ်ႈၶိုင်ႈၶိုင်ႈယွမ်းယွမ်း၊ ၵမ်ႈၼမ်ၼမ် ပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်းပွတ်းတၢင်းႁွင်ႇ။ ၵူၼ်းမိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်းပွတ်းၸၢၼ်းသမ်ႉ ၶဝ်မီးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈႁင်းၵွၺ်းၶဝ်- ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ၵႂၢမ်းတမိလ်း(Tamil)၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ လႆႈၶၢမ်းတၢင်းတဵၵ်းႁႂ်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ၵႂၢမ်းၸိုင်ႈမိူင်းႁႂ်ႈ မိူၼ်ၵၼ်ဝႆႉယူႇ။ ၵွပ်ႈလွင်ႈၶွင်ႉၶမ်ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၼႆႉသေ သမ်ႉလႆႈမီးၽွၼ်းတုမ်ႉယွၼ်ႈ တေႃႇၵၢၼ်မိူင်းဝႆႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈတိူဝ်းၸမ်ၸႂ်ၵၼ်တင်းၵူၼ်းၼႂ်တူင်ႇ လိူဝ်သေ လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၵၢင်(ၸိုင်ႈမိူင်း)။ ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈတၢင်ႇမဵဝ်း ၼႂ်းဢေးသီးယႂ်းၸၢၼ်းၸမ်း ၸိူဝ်ႉင်ႇ ၵႂၢမ်းပႅင်ႇၵလီႇ(Bengali)ၼႂ်းမိူင်း ပင်းၵလႃးတဵတ်ႈ၊ ၵႂၢမ်းဢူးတူႉ(Urdu)ၼႂ်း မိူင်းပႃႇ ၵိတ်ႇသထၢၼ်ႇ၊ ၵႂၢမ်းသိင်ႁႃလိသ်း(Sinhalese)ၼႂ်းမိူင်းသီႇရီႉလင်းၵႃႇ။ ၼႂ်း ဢေး သီးယႂ်းၸၢၼ်းၼႆႉ ပေႃးပဵၼ်ၼႂ်းၶူးၼႂ်းဝဵင်းတႄႉၵေႃႈ ၵူၼ်းၵမ်ႈၽွင်ႈ မေႃယူႇ။ ပိူင် လူင်မၼ်း ၼႂ်းၵေႊ ၵူၼ်းမီးတၢင်းႁူႉမေႃၶဝ်။ ၵူၺ်းၵႃႊ ၵူၼ်းတင်းၼမ်ယင်းတိုၵ်ႉ ၼၵ်းၸႂ် တႃႇၸႂ်ႉၵႂၢမ်းဢိင်းၵလဵတ်ႈ ႁႂ်ႈပဵၼ်ၵႂၢမ်းတၢင်းၵၢၼ်(offical language)၊ ၵွပ်ႈယင်းတိုၵ်ႉႁပ်ႉႁၼ်ဝႃႈ ပဵၼ်ဢၼ်ၵွင်ႉၸူးတေႃႇ လွင်ႈမိူင်းဢဵၼ်ႁႅင်းယႂ်ႇႁူမ်ႇငမ်း ၼႆယဝ်ႉ။ 

== ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈပိူင်လူင် ၼႂ်းမိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်း လႄႈ မိူင်းပႃႇၵိတ်ႇသထၢၼ်ႇ ==

{| class="wikitable"

|-

! မိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်း!! မိူင်းပႃႇၵိတ်ႇသထၢၼ်ႇ

|-

| ႁိၼ်ႇတီႇ(Hindi) || ပုၼ်ႇၸႃႇပီႇ(Punjabi)

|-

| တႄးလူးၵူႉ(Telugu) || ပုတ်ႈတူဝ်ႇ(Pushto)
|-
|ပႅင်ႇၵလီႇ(Bengali)
|သိၼ်ႇတီႇ(Sindhi)
|-
|တမိလ်း(Tamil)
|ဢူးတူႉ(Urdu)
|-
|မႃႇရထီႇ(Marathi)
|သႃႇရၢႆးၵီႇ(Saraiki)
|-
|ဢူးတူႉ(Urdu)
|
|-
|ၵေႃႇၵိူဝ်ႇရတီႇ(Gugerati)
|
|-
|ၵၢၼ်းၼႃႇတႃႇ(Kannada)
|
|-
|မႃႇလႃႇယႃႇလၢမ်ႇ(Malayalam)
|
|-
|ဢေႃႇရီႇယႃႇ(Oriya)
|
|-
|ပုၼ်ႇၸႃႇပီႇ(Punjabi)
|
|-
|ရႃႇၸႃႇထႃႇ(Rajasthani)
|
|-
|ဢႃႇသမ်ႇ(Assamese)
|
|-
|ၵၢသ်ႉမီးရီႇ(Kashmiri)
|
|}

== ဝၢၼ်ႈၶူင်ႇ ==
တႃႇတေႁူႉပွင်ႇ လွင်ႈမိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်းလႆႈၼၼ်ႉ လူဝ်ႇလႆႈႁူႉပွင်ႇလွင်ႈ ဝၢၼ်ႈ(မၢၼ်ႈ) ၼႂ်းမိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်းၵွၼ်ႇ။ ၼႂ်းမိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်းၼႆႉ မီးဝၢၼ်ႈၵူၼ်း တင်းၼမ်တင်းလၢႆ။ ပူႇၵႄႇဝၢၼ်ႈၶဝ် ဢၼ်ၶဝ်ႁွင်ႉဝႃႈ ‘ပၼ်ႇၸႃႇယၢတ်ႈ’(Panchayat)ၼႆႉ ပဵၼ်ၵေႃႉဢၼ်တမ်းဝၢင်း ပိူင်တႃႇၼႂ်းဝၢၼ်ႈၼႂ်းၶူင်ႇ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ပိူင်လွင်ႈမူတ်းသႂ်၊ ပိူင်သဵၼ်ႈတႃႈသၢႆတၢင်း၊ ပိူင်လွင်ႈၽိတ်းၽႅၵ်ႇၼႂ်းၼႃႈႁေႃတေႃႁိူၼ်း။ ၼင်ႇႁိုဝ် ၵူၼ်း ၼုမ်ႇၶဝ် တေၵူပ်ႉၵူႈသွၼ်ႉမိင်ႈတင်း ၵူၼ်းၼႂ်းၶိူဝ်းၸၢတ်ႈလဵဝ်ၵၼ် ၼႂ်းတူင်ႇၵူၼ်း လဵဝ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ ဢူႈမႄႈပဵၼ်ၾၢႆႇႁၢင်ႈႁႅၼ်းႁႂ်ႈလုၵ်ႈလၢင်းဢဝ်ၵၼ်။ ထုင်းဝၢၼ်ႈထႅင်ႈ ဢၼ်ၼိူင်ႈတႄႉၵေႃႈ လုၵ်ႈၸၢႆး ပဵၼ်ၽူႈသိုပ်ႇပုတ်ႈၼႃႈၵၢၼ်တႃၵၢၼ်းၽူႈပဵၼ်ဢူႈ ပဵၼ်ပေႃႈ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈပိူင်ဢၼ်ၼႆႉလႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးမႃးတူင်ႇၵူၼ်းဢၼ်ယူႇသၢင်ႈပဵင်း ပေႃးၵုမ်ႇထူၼ်ႈ။ 
	ၼွၵ်ႈလိူဝ်သေ ၽိင်ႈထုင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ ယင်းမီးထႅင်ႈၽိင်ႈထုင်းၸိူဝ်ႉ ၼင်ႇ ဝႃႈ ၵၢၼ်ၼႂ်းႁိူၼ်းၼႂ်းယေးၼႆႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်ၼၢင်းယိင်းလႂ်ၼႆလႄႈ ၼၢင်းယိင်းၵေႃႈ ဢမ်ႇပေႃးမီးလွင်ႈၵွင်ႉၼွင်ႇတင်း လေႃးၵႃႉၽၢႆႇၼွၵ်ႈ။ ပေႃးတူၺ်းၶိုၼ်းၼႂ်းပိုၼ်ႈတႄႉ လွင်ႈဢၼ်ၼၢင်းယိင်းဢမ်ႇပေႃးမီးတၢင်းၵပ်းသိုပ်ႇလေႃးၵႃႉၽၢႆႇၼွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ယွၼ်ႉ ပိူဝ်ႈ ၵၢၼ်တေႃႉသူင်ႇ လႄႈ ၵၢၼ်ၵပ်းသိုပ်ႇၵပ်းသၢၼ်ဢမ်ႇပေႃးလီမႃးၼႆၵွၺ်း။ ၵူၺ်း ၵႃႊ ယၢမ်းမိူဝ်ႈလဵဝ် ၼႂ်းၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၂၁ ၼႆႉတႄႉၵေႃႈ လွင်ႈသဵၼ်ႈတႃႈသၢႆတၢင်း လီ တိူဝ်းမႃးလႄႈသင်၊ လွင်ႈမီးမႃးၾႆးၾႃႉ၊ မီးမႃးႁူင်းႁဵၼ်း၊ မီးမႃးဢွမ်လူမ်းရေႇတဵဝ်ႇ လႄႈ ငဝ်းႁၢင်ႊသဵင်ထီးဝီးၸိူဝ်းၼႆႉလႄႈသင်လႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၶဝ် တိူဝ်းမီး တၢင်းၾၢင်ႉႁူႉတေႃႇ ငဝ်းလၢႆးသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉႁိမ်းႁွမ်းၶဝ် မႃးလိူဝ်ၵဝ်ႇဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ႁႅင်း ဢီးၸိူဝ်းဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတူင်ႇၵူၼ်းၼႂ်းဝၢၼ်ႈ လႅၵ်ႈလၢႆႊမႃးၼႆႉ ႁႅင်းယႂ်ႇမႃးၵမ်းလွၺ်း လွၺ်းဝႆႉယူႇ။ ၽိင်ႈထုင်းၸိူင်ႉႁိုဝ် တေသိုပ်ႇမိူၼ်ၵၼ်၊ ၽိင်ႈထုင်းမဵဝ်းႁိုဝ် တေလႆႈ မူၼ်းမႄးၵႃႇ၊ ၽိင်ႈထုင်းၸိူင်ႉႁိုဝ် သမ်ႉတေလႅၵ်ႈလၢႆႊၵႃႇတင်းမူတ်း ၼႆတႄႉၵေႃႈ ပႆႇ ၸၢင်ႊလပ်းလွင်းလႆႈၼင်ႇၵဝ်ႇ။

== သႃႇသၼႃႇႁိၼ်ႇတူႇ၊ ပၢႆးၵိူဝ်းယမ်ႇပိူင်လူင် ၼႂ်းမိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်း ==
ၼင်ႇပၢႆးၵိူဝ်းယမ်ယႂ်ႇလူင်လၢႆလၢႆဢၼ်ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼၼ်ႉ ပၢႆးႁိၼ်ႇတူႇၵေႃႈ ပဵၼ် ဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်တီႈပိုင်ႈတၢင်းၸႂ် ပုၼ်ႈတႃႇၵူၼ်းႁဝ်း ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈၶေႃႈထၢမ် လွင်ႈၸူဝ်ႊပၢၼ်ၵူၼ်း တႄႇၵိူတ်ႇတေႃႇတၢႆ ဢိၵ်ႇလွင်ႈလၢႆးယူႇသဝ်းၸွမ်းၵၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉ။ 

ႁူဝ်ၵူၼ်း ၈၀ ဝၢၵ်ႈပၢႆ ၼႂ်းမိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်းၼႆႉ ႁပ်ႉယိုၼ်ဝႃႈ တူဝ်ၵဝ်ႇပဵၼ် ၸၢဝ်းႁိၼ်ႇတူႇ။ ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢိတ်းတီႈ တီႈတၢင်းယုမ်ႇယမ် လႄႈ လၢႆးၽိုၵ်းၵမ်ႊၶဝ် ဝႃႈၼႆသေတႃႉၵေႃႈ ၶေႃႈႁပ်ႉႁၼ်ပိုၼ်ႉငဝ်ႈတႄႉၵေႃႈ မိူၼ်ၵၼ်ဝႆႉယူႇ။  

# ၼႂ်းဝူင်းပၼ်ႇၸူဝ်ႊပၢၼ်(mandala)ၼၼ်ႉ ၵူၼ်းႁဝ်းၵူႊၵေႃႉ မီးတီႈယူႇ ၽႂ် ႁင်းၽႂ်ႁင်းမၼ်းဝႆႉယူႇ။ ၼႂ်းၾိင်ႈပၼ်တူင်ႇ(ဝူင်းပၼ်ႇၸူဝ်ႊပၢၼ်)ၼၼ်ႉ ၵူၼ်း ၵေႃႉၼိူင်ႈ မၼ်းယူႇဝႆႉတီႈလႂ်ယူႇၼႆၼၼ်ႉ တၢင်းႁဵတ်းသၢင်ႈ (ၵၢမ်ႇ)မၼ်း တေပဵၼ် ဢၼ်တႅပ်းတတ်းပၼ်ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းၼင်ႇၾိင်ႈၵၢမ်ႇၼႆသေ လွင်ႈဢၼ်ၵိူတ်ႇပဵၼ်မႃး ၸၢတ်ႈၼႃႈၼၼ်ႉ တေသိုပ်ႇတုမ်ႉယွၼ်ႈတေႃႇထိုင်ၸၢတ်ႈၼႆႉ။ ၸင်ႇဝႃႈ ၶႂၼ်ငဝ်းၵူၼ်း ႁဝ်းၼႆ့ ပၼ်တူင်ႇပၼ်ဢၢဝ်ႈယူႇၼႂ်း ၾိင်ႈပၼ်ႇတူင်ႇ ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ သမ်ႉသႃႇရႃႇ၊ တၢႆယဝ်ႉၵိူတ်ႇ၊ ၵိူတ်ႇယဝ်ႉတၢႆ။ တေၵႂႃႇတူၵ်းတီႈလီႁိုဝ် ၵိူတ်ႇၺႃးတီႇတမ်ႇတီႈယေႃႈ ၼၼ်ႉတႄႉ ဢိင်ၼိူဝ်တီႈဝႃႈ ၵူၼ်းၵေႃႈၼၼ်ႉ သၢင်ႈၵၢၼ်လီဢီႈသင်ဝႆႉလၢႆလၢႆ ၼႆယဝ်ႉ။ 
# ယိူင်းဢၢၼ်း ၸၢဝ်းႁိၼ်ႇတူႇၶဝ်တႄႉ တႃႇတေႁွတ်ႈထိုင်တီႈ မူၵ်ႉသျႃႉ (moksha) ဢၼ်ပဵၼ်တီႈပူၼ်ႉလွတ်ႈ လွင်ႈၵိူတ်ႇ လွင်ႈတၢႆ ၼႂ်းၾိင်ႈပၼ်ႇတူင်ႇ သမ်ႇ သႃႇရႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ 
# ၼႂ်းတၢင်းယုမ်ႇယမ်ပၢႆးႁိၼ်ႇတူႇၼႆႉ မီးၶုၼ်ၽီ ၼၢင်းၽီတင်းၼမ်တင်း လၢႆ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ၶုၼ်ၽီၼၢင်းၽီၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၶဝ်ပဵၼ်ၾႃႉၸဝ်ႈ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ ၽြႃးတူၼ်လဵဝ် မႃးၵွၺ်း။ တႄႇၸဵမ်မိူဝ်ႈ ၵွၼ်ႇၼႃႈပီႊၶြိတ်ႉ ၃၀၀၀ ပီႊပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉ ၾႃႉၸဝ်ႈ ဢၼ်ယႂ်ႇလူင်သၢမ်တူၼ် ၼႂ်းႁိၼ်ႇတူႇၼႆႉ ပဵၼ်ၾႃႉၸဝ်ႈပြၢမ်ႇမႃႇ Brahma (ၽူႈၾၢၼ်ႇသၢင်ႈ)၊ ၾႃႉၸဝ်ႈဝီႉသၼူႉ Vishnu (ၽူႈပႂ်ႉပႃး)၊ ၾႃႉၸဝ်ႈ သျီႊဝႃႉ Shiva (ၽူႈယႃႉၵဝ်း) ၼႆယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပိူၼ်ႈဝႆႈသႃလိူဝ်သေပိူၼ်ႈ ၼႂ်းဝၼ်းၸင်ႇၼႆႉတႄႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဝီႉသၼူႉ လႄႈ ၸဝ်ႈသျီႊဝႃႉ။ တင်းသွင်ၸဝ်ႈၼႆႉ ၸၢင်ႊပဵၼ်လႆႈၼႂ်းၾၢင် ႁၢင်ႊ ၽူႈၸၢႆးဢိၵ်ႇ ၽူႈယိင်းယဝ်ႉ။ တူဝ်ယၢင်ႇ ၸဝ်ႈဝီႉသၼူႉၼႆႉ ၵႆႉလႄႇဝႆႈသႃႈ ပူႇၸႃႇ မၼ်း ၼင်ႇၾၢင်ႁၢင်ႊ ရႃႇမႃႉ(Rama) ဢမ်ႇၼၼ် ၶြိတ်ႉၼႃး(Krishna)၊ မၢင်ႊပွၵ်ႈ ၸဝ်ႈဝီႉသၼူႉၼႆႉ ယူႇၼႂ်း ၾၢင်ႁၢင်ႊၽူႈသူင် သိၼ် ဢမ်ႇၼၼ် ၼႂ်းၾၢင်ႁၢင်ႊပဵၼ် ၸဝ်ႈၵႃႇလီႉ (Karli) ဢမ်ႇၼၼ် ၸဝ်ႈတုၵ်ႉၵႃႇ(Durga)ယဝ်ႉ။ 
# ၼႂ်းသႃႇသၼႃႇႁိၼ်ႇတူႇၼႆႉတႄႉ ဢမ်ႇမီးပပ်ႉထမ်းဢၼ်လဵဝ် ဢၼ်ႁူမ်ႈ ပဵၼ်ၼိူင်ႈလဵဝ်ၵၼ်ၼင်ႇ ၸိူင်ႉၼင်ႇ ပပ်ႉသမ်ႇမႃႇၵျၢမ်းၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၵူၺ်းၵႃႊ သမ်ႉမီးဝႆ့ ပပ်ႉလၢႆလၢႆၵျၢမ်း ဢၼ်ပိုတ်ႇၸႅင်ႈၼႄတၢင်း လႄႈ ၸုင်ၸၼ်ၸႂ်ယူႇ။ ပပ်ႉ ထမ်းဝေႇတႃႉ(Veda)ၼႆႉ လႅပ်ႈတႅမ်ႈမႃးမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇတၢင်းပီႊၶြိတ်ႉ ၁၅၀၀ ထိုင် ၈၀၀ ပီႊ၊ ၼႂ်းပပ်ႉထမ်းဝေႇတႃႉၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပႃး သဵင်ၵႂၢမ်း ဢၼ်လၢတ်ႈလွင်ႈၽၢၼ်ႇသၢင်ႈ လႄႈ လွင်ႈၼပ်ႉထိုဝ်ၵူဝ်ယမ်လိုၵ်ႉလမ် တေႃႇၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်။ ဝွၵ်း လွင်ႈၸဝ်ႈရႃႇမႃႉ ယႃႇၼႃႉ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်ႊဝႆႉၼႆႉၵေႃႈ လႆႈဝႃႈ တႅမ်ႈမႃးမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၼႃႈပီႊၶရိတ်ႉ၄၀၀ ထိုင် ၁၀၀ ၊ ပဵၼ်လွင်ႈၸဝ်ႈၸၢႆးရႃႇမႃႉ (ဢၼ်ၸဝ်ႈဝီႉသၼူႉတၢႆၵိူတ်ႇ) လႄႈ မေးၼၢင်းမၼ်း သီႇတႃႇ။ လွင်ႈၸဝ်ႈရႃႇမႃႉၼႆႉ ၸၢဝ်းဢိၼ်းတီးယႂ်း ၼႂ်းလူၵ်ႈၼႆႉ လႆႈ ႁူႉလႆႈငိၼ်း လႆႈလူလႆႈဢၢၼ်ႇၵၼ်။ မၼ်းပဵၼ်ပပ်ႉလွင်ႈၼႄတၢင်း လွင်ႈထမ်း၊ လွင်ႈ တၢင်းႁၵ်ႉ၊ လႄႈ လွင်ႈၾင်ၽႂ်ႇ(devotion)။ မႃႇႁႃႇပႃႇရတ်ႉထႃႉ(Mahabharata) ဢၼ် ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ပၵႃႉဝတ်ႉ ၵီႇထႃႉ(Bhagavad Gita)ၼႆႉ ပဵၼ်ဝွၵ်းဢၼ်ယၢဝ်းထီႈသုတ်း လႄႈ ဝွၵ်းဢၼ်လိုဝ်းလင်ႊထီႈသုတ်းၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉယဝ်ႉ။ မၼ်းပဵၼ်လွင်ႈၶွင်ႈၶမ်ႈ ၼႂ်းမုင်ႉႁေႃႁိူၼ်း လႄႈ ၼႂ်းၶိူဝ်းႁေႃၶမ်း၊ ပႃးလွင်ႈလႆႈပၢႆႊဢွၵ်ႇမိူင်း၊ လွင်ႈပၢင်သိုၵ်း၊ လႄႈ လွင်ႈတိုၵ်းသိမ်းဢဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ 
# ၸွမ်းလူၺ်ႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း လႄႈ ၼႃႈၵၢၼ်သေ မီးမႃးၸၼ်ႉထၢၼ်ႈ ၸၢတ်ႈ ထၢၼ်ႈၵူၼ်း(caste)။ မီးယူႇၸၢတ်ႈထၢၼ်ႈၵူၼ်း သီႇထၢၼ်ႈ။ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉထမ်း ၸၢတ်ႈထၢၼ်ႈၵူၼ်း ပရမ်ႇမႃႇ(ပုၼ်ႇၼႃး)၊ ၵတ်ႉသျႃႈတရီးယႃး(ၶုၼ်)၊ ဝေႇသျီးယႃး (ၵူၼ်း ၵႃႉ)၊ သုတ်းတြႃႉ(ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်) ၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းထၢၼ်ႈဢမ်ႇတိူဝ်ႉလႆႈ (untouch able)ၼႆႉတႄႉ လႆႈပဵၼ်ထၢၼ်ႈၵူၼ်း ဢၼ်တႅမ်ႈထီႈသုတ်း လႄႈ ပဵၼ်ၵူၼ်းဢၼ်ယူႇ ၽၢႆႇၼွၵ်ႈ ပိူင်ၸၢတ်ႈထၢၼ်ႈၵူၼ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၵၢပ်ႈပၢၼ် ၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၂၁ ၼီႈၼႆႉ တႄႉ ႁိၼ်ႇတူႇၵေႃႉၼိူင်ႈၼႆႉ ပေႃးလၢတ်ႈလွင်ႈထၢၼ်ႈၵူၼ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇၸိုင် တိူဝ်းလၢတ်ႈ ဝႃႈ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်းၸၢတ်ႈထၢၼ်ႈဢွၼ်ႇ(Jati)ဢၼ်လႂ်မႃးၼႆ လိူဝ်သေလၢတ်ႈ ဝႃႈ ပဵၼ်ၸၢတ်ႈထၢၼ်ႈလူင်(caste)ဢၼ်လႂ်ၼႆယဝ်ႉ။ ၸၢတ်ႈထၢၼ်ႈလူင်ၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊမီးလႆႈ ၸၢတ်ႈထၢၼ်ႈဢွၼ်ႇတင်းၼမ်တင်းလၢႆ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ တိုဝ်ႉတၢင်းၵၢၼ် ႁဵၼ်းလႄႈသင်၊ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၼႃႈၵၢၼ်တႃငၢၼ်းၵူၼ်း ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈပၢႆးၸၢင်ႊပၢၼ် မႂ်ႇၵေႃႈ မီးမႃးၼမ်တိၵ်းတိၵ်းယဝ်ႉလႄႈ လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၼႂ်းၵႄႈ ၸၢတ်ႈထၢၼ်ႈလူင် လႄႈ ၼႃႈၵၢၼ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၵွၺ်ႈယူႇၵွၺ်ႈႁၢႆၵႃႇလွၺ်းလွၺ်း။ တူဝ်ယၢင်ႇ ၵူၼ်းၵေႃႉဢၼ် ပူႇမွၼ်ႇမၼ်း ယၢမ်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းထၢၼ်ႈ သုတ်းတြႃႉၼၼ်ႉၵေႃႈ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈမၼ်းယဝ်ႉ ႁဵၼ်းၾၢႆႇၸၢင်ႊပၢႆးၶွမ်း(computer engineer)ၼႃးလႄႈ  ၸၢင်ႊပဵၼ်ၵူၼ်းမီးပၢႆးႁူႉ မေႃမႃးလႆႈယူႇယဝ်ႉ။ 

လွင်ႈၸၢတ်ႈထၢၼ်ႈၵူၼ်း ဢၼ်ထုၵ်ႇလီႁူႉဝႆႉထႅင်ႈၸမ်း...

# လွင်ႈမူတ်းသႂ်၊ လွင်ႈသွၼ်ႉမိင်ႈတင်း ၵူၼ်းၼႂ်းၸၢတ်ႈထၢၼ်ႈတူဝ်ႇၵဝ်ႇ၊ လွင်ႈတိုဝ်းၵမ်ႊၸွမ်း ပိူင်ပၢႆးၵိူဝ်းယမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၶိူင်ႈပိူင် ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၵူၼ်းၸၢဝ်း ႁိၼ်ႇတူႇၶဝ် ၵိုၵ်းၵပ်းၸပ်းၸွမ်း ၸၢတ်ႈထၢၼ်ႈၵူၼ်းၽႂ်မၼ်းဝႆႉ။ 
# ၼႂ်းလၵ်းမိူင်း မိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်းၼၼ်ႉ ႁႄႉႁမ်ႈဝႆႉ ယႃႇႁႂ်ႈၸႅၵ်ႇၽႄၵပ်း သိုပ်ႇတေႃႇၵူၼ်း ၸွမ်းလူၺ်ႈၸၢတ်ႈထၢၼ်ႈၵူၼ်း။ ၵူၺ်းၵႃႊ ၼႂ်းဝၢၼ်ႈတႄႉၵေႃႈ လွင်ႈ ၸႅၵ်ႇထၢၼ်ႈသေ ၵပ်းသိုပ်ႇၵၼ်တႄႉ ယင်းတိုၵ်ႉမီးယူႇ။ 
# ၵူၼ်းဢၼ်ၸၢတ်ႈထၢၼ်ႈတႅမ်ႈၼၼ်ႉ ထၢၼ်ႈမၼ်းၸၢင်ႊသုင်မႃး လူၺ်ႈ တိုဝ်းၵမ်ႊ တၢင်းဝူၼ်ႉဢၼ်တိူဝ်းၸိုၼ်ႈသႂ် ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ တႄႇတိုဝ်းၵမ်ႊပဵၼ်ၵူၼ်းၵိၼ် ၸၢႆ။

== ဢိတ်ႇသလၢမ်ႇ၊ သႃႇသၼႃႇပိူင်လူင် ၼႂ်းဢေးသီးယႂ်းၸၢၼ်း ==
ဢိတ်ႇသလၢမ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ပၢႆးၵိူဝ်းယမ်ပိူင်လူင် ၼႂ်းမိူင်းပႃႇၵိတ်ႇသထၢၼ်ႇ လႄႈ မိူင်း ပင်းၵလႃးတဵတ်ႈ၊ သွင်မိူင်းၼႆႉ ၼွၵ်ႈသေမိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်းယဝ်ႉ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ်ႁူဝ် ၼပ်ႉၵူၼ်းၼမ်သေပိူၼ်ႈထီႈသုတ်း။ ၼႂ်းမိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်းၼႆႉ ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ၸၢဝ်း ဢိတ်ႇသလၢမ်ႇ ပဵၼ်းၵူၼ်းၸုမ်းဢေႇၼႆသေတႃႉ ၸုမ်းယႂ်ႇဝႆႉယူႇတေႉတေႉ။ ႁူဝ်ၼပ်ႉ ၸၢဝ်းမုတ်ႇသလိမ်ႇ ၼႂ်းမိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်းၼႆႉ မီးယူႇ ၈၀ လၢၼ်ႉပၢႆ၊ ပေႃးသွၼ်ပဵၼ် ဝၢၵ်ႈၸိုင် မီးယူႇ ၁၁ ဝၢၵ်ႈ ၼႂ်းၵႃႊႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းတင်းမူတ်း။ ႁူဝ်ၼပ်ႉ ၈၀ လၢၼ်ႉၼႆႉ လႆႈဝႃႈ ၼမ်လိူဝ်သေ ႁူဝႅၼပ်ႉၵူၼ်း ဢၼ်ပဵၼ်မိူင်းၸၢဝ်းမုတ်ႇသလိမ်ႇ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ    လႅၼ်ႊတွၼ်ႊဝၼ်းဢွၵ်ႇၵၢင်လူးၵွၼ်ႇ၊ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ မုတ်ႇသလိမ်ႇ ၼႂ်းမိူင်းဢိၼ်းတီး ယႂ်းၶဝ် တင်ႈမိူင်းထႅင်ႈႁင်းၶေႃလုၵ်ႈၼိူင်ႈၸိုင် ယင်းၸၢင်ႊပဵၼ်မႃးလႆႈ မိူင်းမုတ်ႇသ လိမ် ဢၼ်ယႂ်ႇထီႈသုတ်းၼႂ်းလူင် ထူၼ်ႈသီႇယဝ်ႉ။ ဢိတ်ႇသလၢမ်ႇၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈဢွင်ႈ ၵိူတ်ႇငိူၼ်ႈငဝ်ႈမၼ်း ၵႃႈလႅၼ်ႊတွၼ်ႊဝၼ်းဢွၵ်ႇၵၢင်သေ ၶဝ်ႈမႃးၼႂ်းဢေးသီးယႂ်း ၸၢၼ်း၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ မႃးလႆႈတီႈယူႇဝႆႉတေႉတေႉဝႃႈဝႃႈဝႆႉယူႇ။ တူဝ်ယၢင်ႇ - ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ မိူင်း ဢိၼ်းတီးယႂ်းၼႆႉ ပဵၼ်မိူင်းႁိၼ်ႇတူႇ ဝႃႈၼႆသေတႃႉ၊ ႁူင်းၵေႃႇၵၢႆႇၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်ႊ ဢၼ်ပဵၼ် တၢၸ်ႉမႃႇႁႃႇ(Taj Mahal)ၼႆႉ ပဵၼ်ၶုၼ်မုတ်ႇသလိမ်ႇ ၵေႃႉၵေႃႇတင်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈ ၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ၁၇ ပုၼ်ႉယဝ်ႉ။ 

လွင်ႈၼႂ်းၵႄႈ ႁိၼ်ႇတူႇ လႄႈ မုတ်ႇသလိမ်ႇ ၼႂ်းဢေးသီးယႂ်းၸၢၼ်းၼႆႉ ၽွင်း မိူဝ်ႈငမ်းယဵၼ်တေႃႇၵၼ်ၵေႃႈမီး ၽွင်းမိူဝ်ႈႁၢဝ်ႈႁၢႆႉတေႃႇၵၼ်ၵေႃႈ ယၢမ်ႈမီးမႃး။ 
{| class="wikitable"

|-

! !!သႃႇသၼႃႇႁိၼ်ႇတူႇ
!သႃႇသၼႃႇဢိတ်ႇသလၢမ်ႇ
|-
|ဢွင်ႇတီႈထွတ်ႈမႅတ်ႈ
|ဝဵင်းပႃႇရႃႇၼသီႇ၊ ၼမ်ႉ ၵင်းၵႃႇ
|ဝဵင်းမႅၵ်ႉၵႃႉ၊ ဝဵင်းမႃႇတီႇ ၼႃႇ၊ ဝဵင်းၵျေႃႇရူႉသလိမ်ႇ
|-
|ႁူင်းၵေႃႇၵၢႆႇ
|ႁုၼ်ႇႁၢင်ႊၾႃႉၸဝ်ႈ လႄႈ ၶိူင်ႈႁၢင်ႈၶိူင်ႈ
|ႁုၼ်ႇႁၢင်ႊၸဝ်ႈဢႃႇလႃႇ လႄႈ ၸဝ်ႈမူဝ်ႇႁမ်းမႅတ်ႉ ၼႆႉ ဢမ်ႇပၼ်ႁႂ်ႈမီး
|-
|ပပ်ႉထမ်း
|ပပ့်ဝေႇတႃႉ၊ ပပ်ႉဢူႉပၼီႉ သျႃႉ၊ ပပ်ႉရႃႇမႃႇယႃႇၼႃႉ၊ ပပ်ႉမႃႇႁႃႇပႃႇရႃႉထႃႉ
|ပပ်ႉၶူဝ်ႇရၢၼ်ႇ
|-
|တၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၵမ်ႊ
|ၼိူဝ်ႉဝူဝ်း
|ၼိူဝ်ႉမူ
|-
|သိၼ်
|ထမ်ႇမႃႉ
|ၵၢၼ်လူင်ႁႃႈယိူင်ႈ
|}

== သႃႇသၼႃႇပုတ်ႉထႃႉ ၼႂ်းဢေးသီးယႂ်းၸၢၼ်း ==
သႃႇသၼႃႇပုတ်ႉထႃႉၼႆႉ ပဵၼ်ၵႂၢမ်းသွၼ်ၸဝ်ႈပုတ်ႉထႃႉသေ လႆႈဝႃႈ ငွၵ်ႈငူင်း ဢွၵ်ႇမႃး ၼႂ်းသႃႇသၼႃႇႁိၼ်ႇတူႇၼႆယူႇ။ ၸဝ်ႈပုတ်ႉထႃႉၼႆႉ ၸိုဝ်ႈႁိူၼ်းမၼ်းႁွင်ႉဝႃႈ သိတ်ႉတတ်ႉထႃႉ ၵေႃးတမႃႉ။ ၵေႃးတမႃႉ ၵိူတ်ႇႁၼ်ၼႃႈမႃး ၼႂ်းၸၢတ်ႈထၢၼ်ႈၵူၼ်း ထၢၼ်ႈသုင် ၸၢဝ်းႁိၼ်ႇတူႇ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၼႃႈပီႊၶရိတ်ႉ ၅၆၀။ ၵူၺ်းၵႃႊ မၼ်းလႄႈ တင်း လုမ်းလၢင်းမၼ်း ဢၢၼ်းၶႂ်ႈပႂ်ႉပႃး တၢင်းဝူၼ်ႉၶႆႈ ပၢႆးႁိၼ်ႇတူႇဝႆႉၵမ်ႈၽွင်ႈ၊ ယဝ်ႉ ၵေႃႈ သမ်ႉၶႂ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊပႅတ်ႈ တၢင်းယုမ်ႇယမ်ၼႂ်းႁိၼ်ႇတူႇတၢင်ႇမဵဝ်း ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ လွင်ႈ ပိူင်မီးၸၢတ်ႈထၢၼ်ႈၵူၼ်း။ သႃႇသၼႃႇပုတ်ႉထႃႉ ႁိူင်ႈႁိူင်းမႃး ၼႂ်းမိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်း မိူဝ်ႈၵၢပ်ႈပၢၼ် ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်းဢႃႇသေႃးၵႃႉ(ဢွၼ်တၢင်းပီႊၶရိတ်ႉ ၂၅၀ ပီႊ)။ ၵူၺ်းၵႃႊ ႁႅင်းႁူမ်ႇငမ်းသႃႇသၼႃႇပုတ်ႉထႃႉၵေႃႈ လႆႈယူပ်ႈယွမ်းမႃး၊ ယွၼ်ႉဝႃႈ တၢင်းဝူၼ်ႉမၢင်ႊ မဵဝႅးၼႂ်းသႃႇသၼႃႇပုတ်ႉထႃႉၼႆ့ ၸၢဝ်းႁိၼ်ႇတူႇၶဝ်ၵေႃႈ ႁပ်ႉဢဝ်မိူၼ်ၵၼ်သေလႄႈ လႆႈပဵၼ်းမႃး တွၼ်ႊၼိူင်ႈ ၼႂ်းသႃႇသၼႃႇႁိၼ်ႇတူႇပႅတ်ႈ၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး လႆႈ ယူပ်ႈၵႃႇ ယွၼ်ႈပိူဝ်ႈမုတ်ႇသလိမ်ႇၶဝ် ၶဝ်ႈၸိင်းတိုၵ်း ဝၢႆးမိူဝ်ႈပီႊၶရိတ်ႉ ၈၀၀ ၼၼ်ႉ။ ၼႂ်းမိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်းၼႆ့ ၶၢတ်ႈလၢမ်းဝႆႉဝႃႈ မီးၸၢဝ်းပုတ်ႉယူႇမွၵ်ႈ ၼိူင်ႈလၢၼ်ႉ။ ၵူၺ်း  ၵႃႊ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ၼႂ်းမိူင်းသီႇရီႉလင်းၵႃတႄႉၵေႃႈ ပဵၼ်ၸၢဝ်းပုတ်ႉထႃႉၵမ်ႈၼမ်ၼမ် ယဝ်ႉ။ သႃႇသၼႃႇပုတ်ႉထႃႉၼႆႉ တိူဝ်းႁိူင်းမႃး ၼႂ်းဢေးသီးယႂ်းၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ လႄႈ ဢေးသီးယႂ်းပွတ်းဢွၵ်ႇ။ 

== ပၢႆးသႃႇသၼႃႇသိၵ်ႉ(Sikhism) ==
သႃႇသၼႃႇသိၵ်ႉၼႆ့ မီးယူႇမွၵ်ႈ ၂ ဝၢၵ်ႈႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ၼႂ်းမိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်း၊ ၵမ်ႈၼမ်ၼမ် မီးယူႇတီႈပွတ်း ၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းတူၵ်း ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ပုၼ်ႊၸႅပ်ႉ (Punjab)။ ဢိူင်ႇမိူင်းပုၼ်ႊၸႅပ်ႉၼႆႉ ၵေႃႇတင်ႈမၢး မိူဝ်ႈပီႊ ၁၅၀၀၊ ၽူႈၵေႃႇတင်ႈမၼ်း ပဵၼ်ၶူးၼႃႉၼၢၵ်း(Nanak)၊ ၵိူတ်ႇမႃးပဵၼ်ၸၢဝ်းႁိၼ်ႇတူႇ၊ ၵူၺ်းၵႃႊ ယႂ်ႇမႃးၼႂ်းၵႄႈ တၢင်းဝူၼ်ႉ ဢိတ်ႇသလၢမ်ႇ။ ပၢႆးဝူၼ်ႉသိၵ်ႉၼႆ့ ၸၢဝ်းႁိၼ်ႇတူႇ လႄႈ ၸၢဝ်းဢိတ်ႇသ လၢမ်ႇၶဝ် ႁပ်ႉယိုၼ်ၸွမ်းယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႊ ဢမ်ႇမီးၸၢတ်ႈထၢၼ်ႈၵူၼ်း။ ၸၢဝ်းသိၵ်ႉၶဝ် ၼႆႉ ၵမ်ႈၼမ်ပိူၼ်ႈႁူႉၸၵ်းၶဝ်ဝႃႈ ၶဝ်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးၶႅၼ်ႇ လႄႈ ပဵၼ် လုၵ်ႈသိုၵ်းၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ။ ၸၢဝ်းသိၵ်ႉၶဝ်ၼႆႉ ၶဝ်တၼ်ႇတေႇၵၢဝ်ႇလၢတ်ႈဝႃႈ တေဢမ်ႇၵႅတ်း ၶူၼ်ႁူဝ်၊ တေဢမ်ႇထႃၼူတ်မွၺ်ၵၢင်း၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ တေပႃးမိတ်ႈဢွၼ်ႇ ၵိုၵ်းၵပ်းတူဝ် တႃႇသေႇ။ မိူဝ်ႈၸၢဝ်းသိၵ်ႉၶဝ် ဢၢၼ်းၶႂ်ႈၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇၼႂ်းမိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်းၼၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈၶွင်ႉၶမ်ၵၼ်တင်း လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈမိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်းၶဝ်မႃး မိူဝ်ႈၸူဝ်ႊ ပၢၵ်ႇပီႊ ၂၀ ၼၼ်ႉမႃးယူႇယဝ်ႉ။ 

== သႃႇသၼႃႇၸိၼ်း(Jainism) ==
ၸၢဝ်းၸိၼ်း(Jains)ၶဝ်ၼႆႉ မီးယူႇမွၵ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇ ၁ ဝၢၵ်ႈ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းၼႂ်းမိူင်း ဢိၼ်းတီးယႂ်းယဝ်ႉ။ ပဵၼ်သႃႇသၼႃႇ ဢၼ်ၸွမ်းတၢင်းဝူၼ်ႉ ၸဝ်ႈၶူးမႁႃႇဝီႉရႃႇ (Mahavira) ဢၼ်မီးမႃးမိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းပီႊၶရိတ်ႉ ၅၀၀ ပီႊပုၼ်ႉ။ မၼ်းၵိူတ်ႇႁၼ် ၼႃႈ ၼႂ်းမုင်ႉႁေႃႁိူၼ်းၸၢဝ်းႁိၼ်ႇတူႇ မိူၼ်ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ၸဝ်ႈၼႃႉၼၢၵ်း လႄႈ ၸဝ်ႈ ၵေႃးတမႃႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ပၢၵ်ႈပၢႆပႅတ်ႈ ၵႂၢမ်းသွၼ်ႁိၼ်ႇတူႇၵမ်ႈၽွင်ႈသေ တိုဝ်းၵမ်ႊၸွမ်း ၵမ်ႈၽွင်ႈယူႇ။

ၵႂၢမ်းသွၼ်ပိူင်လူင် ပၢႆးၸိၼ်းၼႆႉတႄႉ လၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈ ၼႂ်းၵႃႊၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ် တင်းသဵင်ႈတင်းလူင်ၼႆ့ ပဵၼ်မဵဝ်းၶီးၸႂ်ယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ၸင်ႇၵမ်ႊ လွင်ႈၶႃႈလွင်ႈ ၽၼ်း ဢၼ်မီးၸႂ်တင်းလၢႆ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ တိုဝ်းၵမ်ႊၸွမ်း လွင်ႈဢမ်ႇၸႂ်ႈလၢႆးႁၢဝ်ႁႅင်းၼႆ့ မၼ်ႈမၼ်ႈတဵင်ႈတဵင်ႈ။ တၢင်းဝူၼ်ႉၼႆႉၵေႃႈ လႆႈႁူမ်ႈၸွမ်း သႃႇသၼႃႇႁိၼ်ႇတူႇၵႃႇ ၵမ်းလွၺ်းလွၺ်းယူႇယဝ်ႉ။

ၼႂ်းမိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်းၼႆႉ သႃႇသၼႃႇၶြိတ်ႉ၊ သႃႇသၼႃႇယိဝ်း လႄႈ သႃႇၼ ၼႃႇတၢင်ႇမဵဝ်းၵေႃႈမီးယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႊ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းၶဝ် ဢေႇၼႃႇၼႃႇ။ ၶဝ်တင်းလၢႆ ႁူမ်ႈၵၼ် ၵွၺ်းမီးဢမ်ႇပူၼ်ႉႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းမွၵ်ႈ ၃ ဝၢၵ်ႈ။

== ၽိုၼ်ဢၢင်ႈဢိင် ==

# Willner, M., Hero, G., Martin, M., Moore, D., & Weiner, J. (2020). ''Let’s review Regents: Global history and geography 2020''. Barron’s Educational Series.

[[Category:ပၢႆးလႅင်ႊမိူင်း]]
[[Category:Geography]]