ရတ်ႉသျႃး

တၢင်းယႂ်ႇၵႂၢင်ႈ လႄႈ မဵတ်ႇမၢႆမိူင်းရတ်ႉသျႃး

      ရတ်ႉသျႃး ပဵၼ်မိူင်းဢၼ်ၵႂၢင်ႈ။ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ်ၵႂၢင်ႈထီႈသုတ်း။ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ် ယႂ်ႇလူင်။ တၢင်းၵႂၢင်ႈမၼ်းမီးႁူၵ်းလၢၼ်ႉလွၵ်းလၵ်းပၼ်ႇမူၼ်း။ မီးလႅၼ်ႊၶၢဝ်းယၢမ်း သိပ်းဢဵတ်းယၢမ်း။ မၼ်းပဵၼ်မိူင်းဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈထီႈသုတ်း ၼႂ်းလူၵ်ႈၼႆႉ။

      ပႃႇမႆႉ၊ ၼွင်၊ ၼမ်ႉၵႄး၊ ထုၼ်းတြႃးၼမ်ႉၶႅင်၊ ထုင်ႉလၢပ်ႈ(steppe)၊ ပႃႇမႆႉထၢႆး ၵႃး(taiga)၊ လႄႈ လွၺ်ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်ၵႂၢင်ႈလႃးလၢႆလၢႆယဝ်ႉ။ တၢင်းယႂ်ႇမၼ်း ၸိုမ်းၶဝ်ႈမႃးၼႂ်းတၢင်းဝူၼ်ႉႁဝ်းႁႃးတင်းမူတ်း။ ယူႇတီႈလႂ်ၵေႃႈ ပဵၼ်မိူင်းရတ်ႉသျႃး၊ တူၺ်းၵႂႃႇတၢင်းတူၵ်းႁိုဝ်တၢင်းဢွၵ်ႇ၊ တူၺ်းၵႂႃႇတၢင်းႁွင်ႇႁိုဝ်တၢင်းၸၢၼ်းၵေႃႈ မိူင်းရတ်ႉ သျႃး ပေႃးတၢၼ်ႇမီလူင်ယဝ်ႉသႄႈ။

      ၸင်ႇသမ်ႉပေႃးဝႃႈ မီၼႆႉ ပဵၼ်မဵတ်ႇမၢႆပိူင်ၾၢင်ၶွင် ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈလူင်ဢၼ်ယႂ်ႇ လူင်တၢၼ်ႇၼႆႉယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၼ်းၼင်ႈယူႇတုၵ်းသုၵ်းတီႈၼၼ်ႉ၊ မၢင်ႊပွၵ်ႈၵေႃႈ ၼင်ႈၵမ်သိၼ်၊ မၢင်ႊပွၵ်ႈၵေႃႈ လုၵ်ႉႁွင်ႉသႅၼ်ႇမင်၊ မၢင်ႊပွၵ်ႈၵေႃႈ မီးတၢင်းပဵၼ်ၾူးၶုၼ် (majestic)သေ သမ်ႉႁုၵ်းႁၢႆးပႃး။ ၵႂၢမ်းဢိင်းၵလဵတ်ႈမီ ဢၼ်ဝႃႈ “Bear” ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ် ထွၺ်ႈၵႂၢမ်းရတ်ႉသျႃး။ ၵူၺ်းၼႃႇ ရတ်ႉသျႃးၶဝ် ၾၢင်ႉၾၢင်ႉသေ ႁိၵ်ႈႁွင်ႉၸိုဝ်ႈ တူဝ် သတ်း ၼႆႉယူႇ၊ ယွၼ်ႉၵူဝ်မၼ်းတေတိူဝ်းႁၢႆႉႁႅင်းလိူဝ်မႃး။ ၸိူဝ်းၶဝ်ႁွင်ႉမၼ်းဝႃႈ “medeve” (မိတ်းဝႅတ်ႈ) ဢၼ်မီးတီႈပွင်ႇဝႃႈ “ၵေႃႉဢၼ်မၵ်ႉၼမ်ႉၽိုင်ႈ” ၼႆယဝ်ႉ။

      တီႈဢေႇသုတ်းမၼ်း မိတ်းဝႅတ်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉ ၶဝ်ယူႇမႃးၼႂ်းမိူင်းဢၼ်ဢႃႈၵိပ်ႈဝႆႉ ၼိူဝ်လိုမ်ယူးရူပ်ႉ လႄႈ လိုမ်ဢေးသီးယႂ်းမႃး ၶၢဝ်းယၢမ်း ၁၂၀,၀၀၀ ပီႊမိူင်းမႃးဝႆႉယူႇ။ ၽၢႆႇ ၼႃႈတၢင်းတူၵ်း လွၺ်ယူးရႃႇ(Ural) ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ယူးရူပ်ႉရတ်ႉသျႃး။ ၽၢႆႇတၢင်း ဢွၵ်ႇလွၺ် ၼၼ်ႉသမ်ႉ သၢႆၿေးရီးယႂ်း၊ ယိုတ်ႈယၢဝ်းတေႃႇထိုင် ပၢင်ႇလၢႆႇၿႄးရိင်း(Bering Sea) လႄႈ တေႃႇထိုင်ၼမ်ႉသမုတ်ႉပသီးၾိၵ်ႉ(Pacific Ocean)။ တေႃႈၼင်ႇၼႂ်းၸူဝ်ႊ ပၢၵ်ႇပီႊသၢဝ်း ဢဵတ်းၵေႃႈ တႃႇတေလတ်းၶၢမ်ႈ ပၢင်ႇလၢႆႇသၢႆးသၢႆႇၿေးရီးယႂ်း လူၺ်ႈတင်း လူတ်ႉၾႆး ၼၼ်ႉ ယင်းလႆႈဢဝ်ၶၢဝ်းယၢမ်းပဵၼ်ႁူၵ်းဝၼ်း။ ၽူႈၼၢမ်းမိူင်းရတ်ႉသျႃးၶဝ် တိုၼ်းတေ လႆႈတူၺ်းႁၼ်တၢင်းၵႆၸိူဝ်းၼႆႉ၊ တူၺ်းႁၼ်လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉသေ ယဝ်ႉ တမ်းဝၢင်း လၵ်းၼမ်းၶဝ်။ ၶၢဝ်းယၢမ်းလၢႆပၢၵ်ႇပီႊမိူင်းမႃးၼၼ်ႉ ၶဝ်မုင်ႈတူၺ်းၵူႊ ၸဵင်ႇၵူႊပႃႈမႃး ယဝ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ၵမ်ႈၼမ်ၼမ်တႄႉၵေႃႈ မုင်ႈတူၺ်းၵႂႃႇၼႃႈတၢင်း တူၵ်းဝႆႉယူႇ။

ၽွၼ်းပၢင်ႈၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ လႄႈ ဢဵၼ်ႁႅင်း

      ပေႃးဝႃႈ ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈၶဝ် ၶႂ်ႈၶဝ်ႈၸူးထိုင်ႁူဝ်ၸႂ်ၶွင်မီတူဝ်ၼႆႉၸိုင် ၶဝ်ၵႆႉၸႂ်ႉ တိုဝ်း ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝိၼ်းသတၼ်ႇ ၶျိူဝ်းၶျီး(Winston Churchill) တူၵ်ႈလၢတ်ႈထိုင် မိူင်းရတ်ႉသျႃး ၼႂ်းပီႊ ၁၉၃၉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၼ်းလၢတ်ႈဝႃႈ - “မၼ်းပဵၼ်ၵႂၢမ်းတႃႉ ဢၼ် ပူၵ်ႉႁေႃႇဝႆႉၼႂ်း တၢင်းလိုၵ်ႉလပ်ႉ ၽၢႆႇၼႂ်းၵႂၢမ်းတႃႉ” ။ ၵူၺ်းၼႃႇ သမ်ႉမီးၵူၼ်းၵမ်ႈၽွင်ႈ သိုပ်ႇတူၼ်ႈထႅဝ်မၼ်းဝႃႈ “ၵူၺ်းၼႃႇ ယူဝ်ၶႄး မီးယူႇၵၢၵ်ႇသေႃးမၢၵ်ႈၼိူင်ႈ။ သေႃးမၢၵ်ႈ ၼၼ်ႉတႄႉၵေႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈၽွၼ်းပၢင်ႈၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈရတ်ႉသျႃး။”  ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃးၸဵတ်းပီႊ မၼ်းၸင်ႇၸႂ်ႉတိုဝ်းသေႃးမၢၵ်ႈၼၼ်ႉသေ ၽုၺ်ႇၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းတေႃႇၵႂၢမ်းတႃႇသေ ၶိုၼ်း တွၵ်ႇလၢတ်ႈဝႃႈ - “ၶႃႈဝႃႈတႄႉ ဢမ်ႇမီးဢီႈသင် ဢၼ်ၶဝ်ၼပ်ႉထိုဝ် ၼွၵ်ႈၼိူဝ်သေ ဢဵၼ် ႁႅင်း၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇမီးဢီႈသင် ဢၼ်ၶဝ်ထၢင်ႇလဵၵ်ႉ ၼွၵ်ႈၼိူဝ်သေ လွင်ႈဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇ၊ ပိူင်လူင်မၼ်း လွင်ႈဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇတပ်ႉသိုၵ်း။”

      မၼ်းလႅပ်ႈတေလၢတ်ႈထိုင်လွင်ႈ ၵၢၼ်ဢွၼ်ႁူဝ် မိူင်းရတ်ႉသျႃးယၢမ်းလဵဝ်ၵေႃႈ ပဵၼ်လႆႈယူႇ။ မိူင်းရတ်ႉသျႃး မိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉ သမ်ႉဝႃႈ ဢဝ်သိူဝ်ႈတီႇမူဝ်ႇၶရေႇသီႇ သုမ်ႇ ပူဝ်ႉဝႆႉသေတႃႉ ၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်မၼ်း တိုၵ်ႉပဵၼ်ပိူင်ၸဝ်ႈဢႃႇၼႃႇ ဢၼ်တိုၵ်ႉဢဝ် ၽွၼ်း ပၢင်ႈ ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ပဵၼ်လွၼ်ႉၵႅၼ်မၼ်းဝႆႉယူႇ ၼႆယဝ်ႉ။

ပၢင်ႇပဵင်းလူင်ယူးရူပ်ႉပွတ်းႁွင်ႇ လႄႈ လွင်ႈၵႅတ်ႇၶႄ

      မိူဝ်ႈၽွင်း ဝလႅတ်ႇတီႇမီႇယႂ်ႇ ပူႇတိၼ်း ဢမ်ႇဝူၼ်ႉလွင်ႈၾႃႉၸဝ်ႈ၊ လႄႈ လွင်ႈ တူၼ်းလွၺ်ၼၼ်ႉ မၼ်းဝူၼ်ႉထိုင်လွင်ႈၶဝ်ႈမုၼ်းၽိတ်ႉသႃႇ ဝႆႉယူႇ။ ပိူင်လူင်မၼ်း သိၵ်ႈ ၶဝ်ႈမုၼ်းၽိတ်ႉသႃႇ သိၵ်ႈၼိူင်ႈ - ဢၼ်ပဵၼ်ႁၢင်ႊၸိမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

   ႁၢင်ႊၸိမ်လႅမ်ဢွၼ်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်မိူင်းပူဝ်ႇလႅၼ်ႇ(Poland)။ တီႈၼႂ်းမိူင်းပူဝ်ႇ လႅၼ်ႇၼၼ်ႉ မီးပၢင်ႇပဵင်းလူင်ယူးရူပ်ႉပွတ်းႁွင်ႇ ဢၼ်ယိုတ်ႈတႄႇဢဝ်မိူင်းၾရၢၼ်ႉ (France) ယၢဝ်းတေႃႇထိုင် လွၺ်ယူးရႃႇ(Urals)(ယိုတ်ႈယၢဝ်း ၁၀၀၀ လၵ်း တႄႇ ပွတ်း ၸၢၼ်းတေႃႇ ပွတ်းႁွင်ႇ၊ ပဵၼ်လႅၼ်ႊၶႅၼ်ႈၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ် ၼႂ်းၵႄႈလိုမ်ယူးရူပ်ႉ လႄႈ လိုမ်ဢေးသီးယႂ်း)သေ တၢင်းၵႂၢင်ႈမၼ်းၵူၺ်းမီး ၃၀၀ လၵ်းၵွၺ်း။ မၼ်းယိုတ်ႈ တႄႇဢဝ် ၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆၿေႃးတိၵ်ႉ(Baltic Sea) တီႈပွတ်းတၢင်းႁွင်ႇသေ ယၢဝ်းလူင် ၵႂႃႇၸူး တူၼ်းလွၺ်ႈၶႃႇၽႃႇတီးယၼ်း(Carpathian Mountains) တီႈတၢင်းၸၢၼ်း။ ပၢင်ႇပဵင်းလူင် ယူးရူပ်းပွတ်းႁွင်ႇ(North European Plain) ၼၼ်ႉ ပႃးမီးဝႆႉ မိူင်းၾ ရၢၼ်ႉပွတ်းတူၵ်း လႄႈ ပွတ်းတၢင်းႁွင်ႇတင်းမူတ်း၊ ပႃးမိူင်းပႄႇၵျီႇယမ်ႇ (Belgium)၊ မိူင်းၼႄးတႂ်ႇလႅၼ်ႇ (Netherlands)၊ ပႃးမိူင်းၸမ်ႇပၼီႇပွတ်းႁွင်ႇ လႄႈ ၶႂ်ႈဝႃႈပႃးမိူင်း ပူဝ်ႇလႅၼ်ႇတင်းမူတ်း မူတ်းယူႇယဝ်ႉ။

   ပေႃးယူႇၸဵင်ႇၽၢႆႇရတ်ႉသျႃးသေတူၺ်းတႄႉ ဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်လၢပ်ႇသွင် ၶူမ်း။ မိူင်းပူဝ်ႇလႅၼ်ႇ ပဵၼ်ၼင်ႇသဵၼ်ႈတၢင်းလဵၵ်ႉလဵၵ်ႉဢွၼ်ႇဝႆႉလႄႈ သင်ဝႃႈလူဝ်ႇမႃး ၸိုင် ရတ်ႉသျႃး ၸၢင်ႊဢဝ်တပ်ႉသိုၵ်းမၼ်းၶဝ်ႈၵႂႃႇလႆႈ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၸၢင်ႊပဵၼ်တီႈ ႁၢမ်ႈ ႁႄႉ ယႃႇႁႂ်ႈၽူႈၶဵၼ်ၶဝ်ႈၸူး ဝဵင်းလူင်ႇမွတ်ႇသၵူဝ်ႇ(Moscow) လႆႈ။ ၵူၺ်းၼႃႇ တႄႇ တီႈၼႆႉသေ ၸိမ်ဢွၼ်ႇၼၼ်ႉ သမ်ႉတႄႇၵႂၢင်ႈၵႃႇ။ ပေႃးထိုင်ၵႂႃႇတီႈလႅၼ်ႊမိူင်း ရတ်ႉ သျႃး ၼႆၸိုင် မၼ်းၵႂၢင်ႈယူႇ ၂,၀၀၀ လၵ်းပၢႆ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်ထုင်ႉပၢင်ႇပဵင်း တေႃႇ ပေႃးထိုင် ဝဵင်းလူင်ႇ မွတ်ႇသၵူဝ်ႇ လႄႈ ၽၢႆႇပုၼ်ႉပႃး။ တေႃႈၼင်ႇ မီးတပ်ႉသိုၵ်းလူင်ၵေႃႈ ယင်းတေ ယၢပ်ႇတႃႇ တေၵႅတ်ႇၶႄလႆႈ ၸွမ်းသၢႆၼၼ်ႉယူႇ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ဢမ်ႇတွၼ်ႉ မီးပိူၼ်ႈလုၵ်ႉ တၢင်း ၼႆႉသေ ၶဝ်ႈၸိင်းတိုၵ်းမိူင်းရတ်ႉသျႃးမႃးသေပွၵ်ႈၼင်ႇၵဝ်ႇ။ သူၼ်ႇ ၼိူင်ႈၵေႃႈ ပဵၼ်ယွၼ်ႉတၢင်း လိုၵ်ႉၾၢႆႇၽႅၼ်ၵၢၼ်လူင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ မီးတပ်ႉ သိုၵ်းဢၼ်ဢဝ် ၶဝ်ႈ ၸူးဝဵင်းလူင်ႇ မွတ်ႇသၵူဝ်ႇၵေႃႈ သမ်ႉပေႃးတေဢမ်ႇလႆႈၵမ်ႉ ထႅမ် သိုၵ်း၊ တၢင်း ၽိတ်း မဵဝ်းဢၼ်ၼပူဝ်ႇလျႅၼ်ႇ ယၢမ်ႈၽိတ်းမႃး ၼႂ်းပီႊ ၁၈၁၂ လႄႈ ဢၼ် ႁိတ်ႇ လႂ်ႇ(Hitler) သမ်ႉတၢင်းၽိတ်း ၼၼ်ႉၶိုၼ်းထႅင်ႈ ၼႂ်းပီႊ ၁၉၄၁ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

   ၼင်ႇၼၼ် တီႈပွတ်းတၢင်းဢွၵ်ႇၵႆၵႆမိူင်းရတ်ႉသျႃးၼၼ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လႅင်ႊ မိူင်းဢၼ်ၵႅဝ်ႇၶႄ မိူင်းရတ်ႉသျႃးဝႆႉ။ တႃႇတေဢဝ်တပ်ႉသိုၵ်း လုၵ်ႉတၢင်းဢေးသီးယႂ်း ပွတ်းၸိၵ်းသေ ၶဝ်ႈၵႂႃၸူး ရႃးသျႃးတွၼ်ႊဢေးသီးယႂ်းၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်ယၢပ်ႇဝႆႉ။ ဢမ်ႇမီး ဢီႈ သင်တႃႇတေၵႂႃႇတိုၵ်း၊ ၼွၵ်ႈသေ မူၺ်ႁႃ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၵႂႃႇလႆႈၵႂႃႈ ထိုင်လႆႈတီႈ လွၺ် ယူးရႃႇ (Urals)ၵွၺ်း။ တိုၵ်းလႆႈမႃးၵေႃႈ တေပဵၼ်လိၼ်ႊ ဢၼ်ငဝ်းလၢႆးမၼ်း ယၢပ်ႇ ၵိၼ်း၊ ဢၼ်သမ်ႉလူဝ်ႇလႆႈၵမ်ႉထႅမ်ယိုတ်ႈယၢဝ်းသေ သမ်ႉၸၢင်ႊၺႃးပိူၼ်ႈၶဝ်ႈတိုၵ်း တေႃးၶိုၼ်းလႆႈငၢႆႈငၢႆႈယူႇတႃႇသေႇၼၼ်ႉယဝ်ႉသႄႈ။

သၢႆပိုၼ်းၵၢၼ်ၶဝ်ႈၸိင်းတိုၵ်းမိူင်းရတ်ႉသျႃး

   သူလႅပ်ႈတေလွမ်ဝူၼ်ႉဝႃႈ ဢမ်ႇမီးၽႂ်တေဢၢၼ်းၶဝ်ႈၸိင်းတိုၵ်းမိူင်းရတ်ႉ သျႃးၼႆယူႇ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ရတ်ႉသျႃးၶဝ်သမ်ႉ ဢမ်ႇႁၼ်ၸိူင်ႉၼၼ်။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၶဝ်မီးလွင်ႈ တၢင်း ၶဝ်လီလီ။ မိူဝ်ႈ ၅၀၀ ပီႊပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉ လုၵ်ႉၼႃႈတၢင်းတူၵ်းသေ ၶဝ်လႆႈထုၵ်ႇ တၢင်းၶဝ်ႈ ၸိင်းတိုၵ်းမႃးလၢႆလၢႆပွၵ်ႈယူႇ။ ၸၢဝ်းပူဝ်း(Poles)ၶဝ် လုၵ်ႉတၢင်းပၢင်ႇပဵင်း လူင် ယူးရူပ်ႉ ပွတ်းႁွင်ႇသေ ၶဝ်ႈၸိင်းတိုၵ်းၼႂ်းပီႊ ၁၆၀၅ ၊ ၸၢဝ်းသႂိတ်ႉ(Swedes) ၽၢႆႇတႂ်ႈၵၢၼ်ၼၢမ်း ၸဝ်ႈၾႃႉၶျႃး တူၼ်ထီႈ ၇ ၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈၸိင်းတိုၵ်း ၼႂ်းပီႊ ၁၇၀၈၊ ၸၢဝ်းၾရင်ႇသဵတ်ႈၶဝ် ၽၢႆႇတႂ်ႈၵၢၼ်ၼၢမ်းႁူဝ် ၼပူဝ်ႇလျႅၼ်ႇသမ်ႉ ၶဝ်ႈၸိင်းတိုၵ်းၼႂ်း ပီႊ  ၁၈၁၂၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၸမ်ႇ မၼီႇၶဝ် ၶဝ်ႈၸိင်းတိုၵ်းပဵၼ်သွင်ပွၵ်ႈသွင်ၶႃး မိူဝ်ႈသိုၵ်း လုမ်ႈၾႃႉပွၵ်ႈၼိူင်ႈ လႄႈတင်း ပွၵ်ႈၵမ်းသွင် ၼႂ်းပီႊ ၁၉၁၄ ပွၵ်ႈၼိူင်ႈ လႄႈ ၼႂ်းပီႊ ၁၉၄၁ ပွၵ်ႈၼိူင်ႈ ၼၼ်ႉလူးၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ ပေႃးၶိုၼ်းတူၺ်းထႅင်ႈလၢႆးၼိူင်ႈ သင်ဝႃႈ ၼပ်ႉ တႄႇဢဝ် ဢၼ်ၼပူဝ်ႇလျႅၼ်ႇ ၶဝ်ႈ ၸိင်းတိုၵ်း မိူဝ်ႈ ၁၈၁၂ သေ ၵူၺ်းၼႃႇ သမ်ႉၼပ်ႉပႃး ပၢင်သိုၵ်းၶရၢႆးမီးယၼ်း (Crimean War) ၼႂ်းပီႊ ၁၈၅၃-၆ လႄႈ ဢိၵ်ႇတင်းသိုၵ်း လုမ်ႈ တင်းသွင်ပွၵ်ႈ ဢၼ်သုတ်းယဝ်ႉၵႂႃႇ ၼႂ်းပီႊ ၁၉၄၅ ၼၼ်ႉၼႆၸိုင် တေလႆႈဝႃႈ ရတ်ႉ သျႃးၶဝ် လႆႈတိုၵ်းတိုၵ်း တီႈႁိမ်းႁွမ်း ပၢင်ႇပဵင်းလူင်ယူးရူပ်ႉပွတ်းႁွင်ႇၼၼ်ႉ ၽတ်ႉၽဵင်ႇ မၼ်း သၢမ်သိပ်းပီႊယေႈပွၵ်ႈဝႆႉယူႇ။

ၸုမ်းၼေးထူဝ်း လႄႈ ၸုမ်းဝေႃးသေႃးၽႅၵ်ႉ

   မိူဝ်ႈသိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉပွၵ်ႈသွင် သုတ်းယဝ်ႉၵႂႃႇၼႂ်းပီႊ ၁၉၄၅ ၼၼ်ႉ ရတ်ႉသျႃး ၶဝ် သိမ်းဢဝ်လႆႈ လိၼ်လႅၼ်ႊ ဢၼ်ၸိင်းတိၵ်းမႃးတီႈၸမ်ႇမၼီႇၶဝ် တီႈယူးရူပ်ႉပွတ်း ၵၢင် လႄႈ ယူးရူပ်ႉပွတ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇယူႇ၊ မၢင်ႊပွၵ်ႈမၢင်ႊတွၼ်ႊ လိၼ်လႅၼ်ႊၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ယင်း ပဵၼ်မႃးပွတ်းတွၼ်ႊၶွင် မိူင်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈသူဝ်းဝီးယႅတ်ႉ(ယူႇဢႅသ်ႉဢႅသ်ႉဢႃႇ) လႄႈ မိူၼ် ႁၢင်ႊဝႃႈ တိူဝ်းမီးၾၢင်ႁၢင်ႊ ဢၼ်ငၢႆးၼင်ႇ မိူင်းတုမ်ႊၵႅၼ်ႇရတ်ႉသျႃး မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ၼၼ်ႉ ဝႆႉ လူးၵွၼ်ႇ။ ၼႂ်းပီႊ ၁၉၄၉ ၼၼ်ႉ ၸုမ်းၼေးထူဝ်း(NATO) လႆႈထုၵ်ႇၽွတ်ႈ တင်ႈမႃး ပုၼ်ႈ တႃႇၵႅတ်ႇၶႄယူးရူပ်ႉ လႄႈ တႃႇၵႅတ်ႇၵင်ႈပႅတ်ႈ မိူင်းၶွမ်ႇမိဝ်ႇၼိသ်ႉတင်း လၢႆ တီႈၼႂ်းယူး ရူပ်ႉ ဢၼ်ယူႇၽၢႆႇတႂ်ႈၵၢၼ်ၼၢမ်းရတ်ႉသျႃး။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ရတ်ႉသျႃးၵေႃႈ တင်ႈမႃးၸုမ်း ဝေႃးသေႃးၽႅၵ်ႉ(Warsaw Pact) ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ၼႂ်းပီႊ ၁၉၅၅ ။ ပဵၼ် ၸုမ်းဢၼ်လႆႈၸႂ်ၵၼ် ပုၼ်ႈတႃႇဢဝ်ၵၢၼ်သိုၵ်းသေ ၵႅတ်ႇၶႄ လႄႈ တႃႇၸွၺ်ႈထႅမ် ၵၼ်။ ၸုမ်းဝေႃးသေႃး ၽႅၵ်ႉၼၼ်ႉ တီႈတေႉမၼ်း ၵိုင်ႇလီၵႅၼ်ႇၶႅင်မိူၼ်လဵၵ်း၊ ၵူၺ်းၼႃႇ ပေႃးၶူၼ်ႉတူၺ်းၶိုၼ်း ၸိုင် ထိုင်မႃးၼႂ်းယၢမ်းၸဝ်ႉ ၸူဝ်ႊသိပ်းပီႊ ၁၉၈၀ ၼၼ်ႉ သမ်ႉပေႃးထုၵ်ႇႁေႃၶၢၼ်ႊၵိၼ် သေ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ဝၢႆးသေ ၽႃသၢင်ႉဝဵင်းပႂ်ႇလိၼ်ႇ(Berlin Wall) ပင်းၵႂႃႇၼႂ်းပီႊ ၁၉၈၉ ၼၼ်ႉ ၸုမ်းဝေႃးသေႃး လူမ်ႉပဵၼ်ၽဝ်ႇၽွင်ၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။

   ၸွမ်ၸိုင်ႈ ပူႇတိၼ်း ဢမ်ႇပေႃးၵျိူၵ်ႈ ၸွမ်ၸိုင်ႈၵဝ်ႇသူဝ်းဝီးယႅတ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် မီႇ ၶေး ၵေႃႇပႃႇၶျွပ်ႉ( Mikhail Gorbachev)။ မၼ်းၼေး ၵေႃႇပႃႇၶျွပ်ႉဝႃႈ ယႃႉလွင်ႈႁူမ်ႇ လူမ်ႈရတ်ႉသျႃး လႄႈ ၼေးဝႃႈ ပဵၼ်ၽူႈဢၼ်လူမ်ႉပင်းပႅတ်ႈ မိူင်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈသူဝ်းဝီး ယႅတ်ႉ ၼႂ်း ၽွင်းၸူဝ်ႊသိပ်းပီႊ ၁၉၉၀ သေ လၢတ်ႈဝႃႈ “ပဵၼ်ၽေးမူၺ်ႉပၢႆးလႅင်ႊမိူင်းၶွင် ၸူဝ်ႊ ပၢၵ်ႇပီႊ” ၼႆယူႇယဝ်ႉ။

   တႄႇဢဝ်ၼၼ်ႉမႃး ရတ်ႉသျႃးၶဝ်ၵေႃႈ မႆႈၸႂ်သေ လွမ်တူၺ်းဝႆႉ ၸွမ်းၼင်ႇ ၸုမ်း ၼေးထူဝ်းၶဝ် သုတ်ႉၵႂ်ႈၸမ်မႃးယူႇတိၵ်းတိၵ်း၊ ႁူမ်ႇငမ်းၼိူဝ် လၢႆလၢႆမိူင်း ဢၼ် မိူင်းရတ်ႉသျႃးလၢတ်ႈဝႃႈ မိူင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လႆႈပၼ်ၵႂၢမ်းမၼ်ႈဝႃႈ တေဢမ်ႇႁူမ်ႈၸွမ်း ၸုမ်းၼေး ထူဝ်း။ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ မိူင်းပွင်ႁင်းၶေႃႈ ၵူၼ်းမိူင်းၶျႅၵ်ႉ(Czech Republic)၊ မိူင်းႁင်ႇၵႃႇရီႇ (Hungary)၊ လႄႈ မိူင်းပူဝ်ႇလႅၼ်ႇၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၶဝ်ႈႁူမ်ႈၸုမ်းၼေးထူဝ်ႇ ၼႂ်းပီႊ ၁၉၉၉။ မိူင်းပူဝ်ႇၵေးရီးယႂ်း(Bulgaria)၊ မိူင်းဢႅတ်ႉသထူဝ်းၼီးယႂ်(Estonia)၊ မိူင်းလၢတ်ႉဝီးယႂ်း (Latvia)၊ မိူင်းလိတ်ႇတႂူၺ်းၼီးယႂ်း(Lithuania)၊ မိူင်းရူဝ်ႇမေးၼီး ယႂ်း(Romaia) လႄႈ မိူင်းသလူဝ်ႇဝၵ်းၵီးယႂ်း(Slovakia) ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၶဝ်ႈႁူမ်ႈၸုမ်း ၼေး ထူဝ်း ၼႂ်းပီႊ ၂၀၀၄ သေ မိူင်းဢႅဝ်ႇၿေးၼီးယႂ်း(Albania)သမ်ႉ ၶဝ်ႈႁူမ်ႈၼႂ်းပီႊ ၂၀၀၉။ ၸုမ်းၼေးထူဝ်းတႄႉ ၵေႃႈ ၶိုၼ်းလၢတ်ႈဝႃႈ ဢမ်ႇတွၼ်ႉပၼ်လွင်ႈႁပ်ႉႁွင်းၸိူင်ႉ ၼၼ် သေပွၵ်ႈ ၼႆယူႇ။

   မိူၼ်မိူင်းဢဵၼ်ႁႅင်းယႂ်ႇတင်းသဵင်ႈတင်းလူင်ၼင်ႇၵဝ်ႇ မိူင်းရတ်ႉသျႃးၵေႃႈ ဝူၼ်ႉၽႅၼ်ၵၢၼ်ထႅင်ႈ ၁၀၀ ပီႊ လႄႈ ႁူႉပွင်ႇထိုင်ပႃးဝႃႈ ၼႂ်းၸူဝ်ႊၶၢဝ်းၼၼ်ႉ ဢီႈ သင်ၵေႃႈ ၸၢင်ႊၵိူတ်ႇပဵၼ်ၶိုၼ်ႈမႃးလႆႈ ၼႆယူႇ။ မိူဝ်ႈပၢၵ်ႇပီႊပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉ ၽႂ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇတွၼ်ႉ ၶၢတ်ႈလၢမ်းဝႃႈ တပ်ႉသိုၵ်းဢမႄႇရီႇၵၼ်ႇၶဝ် တေမႃးပၵ်းတပ်ႉဝႆႉယူႇတီႈ ဢၼ်ႁၢင်ႈၵႆ လၢႆပၢၵ်ႇလၵ်းဢွၼ်ႇတင်း ဝဵင်းလူင်မွတ်ႇသၵူဝ်ႇ တီႈၼႂ်းမိူင်းပူဝ်ႇလႅၼ်ႇ လႄႈ တီႈၼႂ်း ၸိုင်ႈမိူင်းၿေႃႇတိၵ်ႉၶဝ်ၼႆမႃးလႃႇ? ထိုင်မႃးပီႊ ၂၀၀၄ ဝၢႆးသေ ၁၉၈၉ သိပ်းသီႇပီႊၵွၺ်း ၼၼ်ႉ ၸိုင်ႈမိူင်းၵဝ်ႇ ဢၼ်ယၢမ်ႈပႃးၼႂ်းၸုမ်းဝေႃးသေႃးၼၼ်ႉ ပေႃး ဝႃႈ ဢမ်ႇယူႇၼႂ်း ၸုမ်းၼေးထူဝ်းၵေႃႈ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ်ယူႇၼႂ်းၸုမ်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈယူးရူပ်ႉဝႆႉ ယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ သႄႈ။

   ၼႂ်းဢူၵ်းၼႂ်းၸႂ် ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ တီႈဝဵင်းလူင်ႇမွတ်ႇသၵူဝ်ႇၵေႃႈ ၵုမ်ဝူၼ်ႉ လွင်ႈၼၼ်ႉ လႄႈ ၵုမ်ႇဝူၼ်ႉလွင်ႈသၢႆပိုၼ်းမိူင်းရတ်ႉသျႃးဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။

ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈမိူင်းရတ်ႉသျႃး လႄႈ ၵၢၼ်မႄႇၶႂၢၵ်ႈလႅၼ်ႊမိူင်း

   ရတ်ႉသျႃးဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပေႃးတေၶႆႈႁွၺ်းမၼ်းထိုင်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ ထူၼ်ႈၵဝ်ႈ လႄႈ မိူင်ႈဢၼ်တိုၵ်ႉပဵၼ်မိူင်းၾႅတ်ႇတရႄႇရေးသျိၼ်းလူမ်လူမ်ၶွင် ၸၢဝ်း သလႃးဝိၵ်ႉပွတ်းဢွၵ်ႇၼၼ်ႉ ႁိၵ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ ၶီးဝၢၼ်ႇ ရုသ်ႉ(Kievan Rus)။ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ် ဢိင် တီႈၶိပ်း(Kiev) လႄႈ ဝဵင်းဢွၼ်ႇၸွမ်းၸိူဝ်းမႄႈၼမ်ႉၼိပ်းပႂ်ႇ(Dnieper River) ဢၼ် မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉႁူႉၸၵ်းၵၼ်ဝႃႈ ပဵၼ်မိူင်းယူႇၶရဵၼ်း ၼႆယဝ်ႉ။ ၸၢဝ်းမုၼ်ႇၵူဝ်းၶဝ် ဢၼ်မႄႇ ၶႂၢၵ်ႈမိူင်းတုမ်ႊၵႅၼ်ႇၶဝ်ၼၼ်ႉ သိုပ်ႇလုၵ်ႉတၢင်းၸၢၼ်း လႄႈ တၢင်းဢွၵ်ႇ တိုၵ်းတေႃးမႃး တိၵ်းတိၵ်းသေ ထိုင်မႃးၼႂ်းၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊသိပ်းသၢမ်ၼၼ်ႉ လႆႈတိုၵ်းပေႉ ၵႂႃႇ။ မိူင်းရတ်ႉ သျႃးမိူဝ်ႈၸဝ်ႉၸဝ်ႉ ဢၼ်ႁိၵ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ မိူင်းလူင်မုတ်ႇသၵူဝ်ႇဝီႇ(Grand Principality of Muscovy)ၵေႃႈ ဢမ်ႇၸင်ႈလႆႈႁႅင်းမုၼ်ႇၵူဝ်းၶဝ်။ ဢမ်ႇမီးလွၺ်၊ ဢမ်ႇ မီးပႃႇႁၢတ်ႇသၢႆး၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ မီးမႄႈၼမ်ႉဢွၼ်ႇဢိတ်းဢီႈၵွၺ်း။ ၵူႊပႃႈၵူႊၽၢႆႇ မီးလိၼ် ပၢင်ႇပဵင်းလူင်ဝႆႉ။ တႄႇဢဝ်ထုင်ႉယိူဝ်ႈလၢပ်ႈၵႂၢင်ႈလူင် ၼႃႈတၢင်းၸၢၼ်း လႄႈ ၼႃႈ တၢင်းဢွၵ်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်မုၼ်ႇၵူဝ်းၶဝ်လၢႆလၢႆ။ ၽူႈၶဵၼ်ဢၼ်ၸိင်းတိုၵ်းၶဝ် ၸၢင်ႊ လုၵ်ႉလႆႈ ၵူႊႁူးၵူႊတၢင်းသေ ၶဝ်ႈတိုၵ်းလႆႈ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ မီးဢွင်ႈတီႈႁႄႉၵင်ႈ ဢၼ်ပဵၼ် ၾိင်ႈ တိုၼ်းပဵၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉ လၢႆလၢႆ တီႈဢွၼ်ႇၵွၺ်း ၸၢင်ႊယိုတ်း သိမ်းဢဝ်လႆႈ။

   ထိုင်ၵၢပ်ႈ ၸဝ်ႈၾႃႉဢီႇဝၢၼ်ႇ ၽူႈႁၢႆႉမိူၵ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်ႁေႃၶမ်းၶိူဝ်းၸႃႇ တူၼ် ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း။ မၼ်းတႄႇၸႂ်ႉတိုဝ်း တၢင်းၶႆႈၸႂ်ဢၼ်ဝႃႈ လွင်ႈတိုၵ်းတေႃးၼႆႉ ပဵၼ် လွင်ႈႁႄႉၵင်ႈ။ ပွင်ႇသႃႈ လူဝ်ႇမႄႈၶႂၢၵ်ႈ လူၺ်ႈသၢင်ႈလွင်ႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈၼႂ်းမိူင်းသေ ၸင်ႇ ၵွၺ်ႈသိုပ်ႇဝၢတ်ႈဢွၵ်ႇတၢင်းၼွၵ်ႈ။ လုၵ်ႉၼႆႉသေ ၸင်ႇတေယိုင်ႈယႂ်ႇမႃး။ မၼ်းပဵၼ် ၵူၼ်း ၵေႃႉဢၼ်ၵမ်ႉထႅမ်ၽိင်ႈတႅတ်ႈဢၼ်ဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းၼႆႉ ၸၢင်ႊလႅၵ်ႈလၢႆႊသၢႆ ပိုၼ်း လႆႈၼႆယဝ်ႉ။ သင်ဝႃႈ မၼ်းဢမ်ႇမီးပိူင်ၾၢင်ႁၢင်ႊဢၼ်ႁုၵ်းႁၢႆႉ လႄႈ ပဵၼ်ၽူႈမီးတႃႈ မုင်ႈ ႁၼ်ၵႆ ၼႆၸိုင် သၢႆပိုၼ်းရတ်ႉသျႃးၶဝ်ၵေႃႈ လႅပ်ႈတေပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵႃႇယူႇတေႉတေႉ။

   မိူင်းရတ်ႉသျႃး ဢၼ်တိုၵ်ႇၸင်ႇၶိုၼ်ႈမႃးၼၼ်ႉၵေႃႈ တႄႇၶႂၢၵ်ႈလႅၼ်ႊမိူင်း ၼႂ်း ပၢၼ်ပူၶွင် ဢီႇဝၢၼ်ႇ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၸဝ်ႈလူင်ဢီႇဝၢၼ်ႇ(Ivan the Great)။ ၵူၺ်းၼႃႇ ၵၢၼ်မႄႇၶႂၢၵ်ႈမိူင်းၼၼ်ႉ တိူဝ်းႁၢဝ်ႈႁႅင်းလိူဝ်မႃး ဝၢႆးသေ ဢီႇဝၢၼ်ႇဢွၼ်ႇ ၶိုၼ်းမႃးမီးႁႅင်း ပွင်ႊၼႂ်းပီႊ ၁၅၃၃ ။ ႁူမ်ငမ်းဢဝ်ပွတ်းတၢင်းဢွၵ်ႇ တီႈတူၼ်းလွၺ် ယူးရႃႇ၊ ပွတ်းၸၢၼ်း သမ်ႉ ႁူမ်ႇငမ်းတေႃႇထိုင် ပၢင်ႇလၢႆႇၶႅတ်ႉသပီးယၼ်း(Caspian Sea) ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ပွတ်း တၢင်းႁွင်ႇသမ်ႉ ငမ်းထိုင် ႁိမ်းႁွမ်းလႅၼ်ႊဢၢၵ်ႈတိၵ်ႈ(Artic Circle)။ ၵွပ်ႈၶဝ်ႈထိုင် ပၢင်ႇ လၢႆႇၶႅတ်ႉသပီးယၼ်း လႄႈ ဢိၵ်ႇတင်းဝၢႆးမႃး ၶဝ်ႈထိုင်ပႃး ပၢင်ႇလၢႆႇလမ်(Black Sea) မႃး လႄႈ ၸင်ႇမီးလွၺ်လူင်ၵေႃးၵေးသသ်ႉ(Caucasus Mountains) ပဵၼ်လႅၼ်ႊၶႅၼ်ႈ ၼႂ်းၵႄႈမၼ်း လႄႈ တင်းမုၼ်ႇၵူဝ်းၶဝ်မႃး။ တႃႇႁႄႉ ႁၢမ်ႈလႆႈ ၽူႈတိုၵ်းတေႃးၶဝ် ၸဵမ်မုၼ်ႇ ၵူဝ်း ၸိူဝ်းၶီႇလင်မႃႉ၊ ၸဵမ်မိူင်းတုမ်ႊၵႅၼ်ႇ ဢွတ်ႇတူဝ်ႇမႅၼ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် ၸၢဝ်းပႂ်းသီး ယၼ်းၶဝ်ၼၼ်ႉ လႆႈတင်ႈထၢၼ်တပ်ႉသိုၵ်း ဢၼ်ၼိူင်ႈဝႆႉတီႈ ၶျႅတ်ႉၶျၼီးယႂ်း(Chechnya)။

   သမ်ႉမီးလွင်ႈၸႃႉမၼ်းယူႇ။ ၵူၺ်းၼႃႇ တႃႇထႅင်ႈၶၢဝ်းယၢမ်းၼိူင်ႈပၢၵ်ႈပီႊ ၼၼ်ႉ ရတ်ႉသျႃးၶဝ် တေၸၢင်ႊၸီးၶၢမ်ႈပူၼ်ႉလွၺ်ယူးရႃႇသေ ၶဝ်ႈၸူးထိုင် ပၢင်ႇလၢႆႇ သၢႆးသၢႆႇၿေးရီးယႂ်းလႆႈ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ တေၸၢင်ႊငမ်းလႆႈ လိၼ်လႅၼ်ႊတင်းမူတ်း တေႃႇ ပေႃးထိုင် ၵူတ်ႉၼမ်ႉသမုတ်ႉပသီးၾိၵ်ႉ တီႈပွတ်းတၢင်းဢွၵ်ႇသုတ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။

   ၵမ်းၼႆႉတႄႉ ရတ်ႉသျႃးၶဝ် မီးလႅၼ်ႊၶႅၼ်ႇပွတ်းဢွၼ်ႇတွၼ်ႊၼိူင်ႈ လႄႈ လိၼ်လႅၼ်ႊႁႄႉၵင်ႈဝႆႉဢၼ်ၼိူင်ႈ။ တေလႆႈဝႃႈ ပေႃးလႆႈၶၢမ်ႇၸိင်းတိုၵ်းၵေႃႈ မီးတီႈ ထွၺ်လင်ယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈတၢင်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇဢၢၵ်ႈတိၵ်ႈသေတႄႉၵေႃႈ တေ ဢမ်ႇမီး ၶဝ်ႈတိုၵ်းၶဝ်။ တႃႇဝႃႈတေလုၵ်ႉတၢင်းတူၼ်းလွၺ်ယူးရႃႇသေ ၶဝ်ႈတိုၵ်းၵေႃႈ ဢမ်ႇမီး တၢင်းမၼ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။ လိၼ်လႅၼ်ႊၶဝ်ၼၼ်ႉ တႄႇပဵၼ်မႃးဢၼ်ႁဝ်းႁူႉၸၵ်း ဝႃႈ မိူင်းရတ်ႉသျႃး ၼႂ်းဝၼ်းၸင်ႇၼႆႉ။ တႃႇတေၶဝ်ႈသိမ်းလႆႈမိူင်းရတ်ႉသျႃး ဢမ်ႇဝႃႈ လုၵ်ႉတၢင်း ၸၢၼ်းႁိုဝ် လုၵ်ႉတၢင်းၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇၵေႃႈယဝ်ႉ သူတေလႆႈမီးတပ်ႉ သိုၵ်းယႂ်ႇလူင်၊ တေလႆႈမီးၵၢၼ်ၵမ်ႉထႅမ်ဢၼ်ယိုတ်ႈယၢဝ်း၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ တေလႆႈတိုၵ်း တပ်ႉႁႄႉၵင်ႈ တင်း ၼမ်တင်းလၢႆယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

မိူင်းတုမ်ႊၵႅၼ်ႇရတ်ႉသျႃး လႄႈ မိူင်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈသူဝ်းဝီးယႅတ်ႉ

   မိူဝ်ႈၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊသိပ်းပႅတ်ႈ မိူင်းရတ်ႉသျႃး ပၢၼ်ၸဝ်ႈလူင်ပီးတႂ်ႇ(Peter the Great) ၽူႈၵေႃႇတင်ႈ မိူင်းတုမ်ႊၵႅၼ်ႇရတ်ႉသျႃး ၼႂ်းပီႊ ၁၇၂၁  လႄႈ သမ်ႉတင်း ၼၢင်း ဝွင်ႉလူင် ၶႅတ်ႉတႂ်းရိၼ်း(Empress atherine) မုင်ႈၼႃႈၸူးတၢင်းတူၵ်းသေ မႄႇၶႂၢၵ်ႈမိူင်း တုမ်ႊၵႅၼ်ႇ ႁႂ်ႈပေႃးပဵၼ်မႃး မိူင်းဢဵၼ်ႁႅင်းလူင်မိူင်းၼိူင်ႈ ၼႂ်းလိုမ်ယူး ရူပ်ႉ။ ႁႅင်းဢီးမၼ်း တႄႉၵေႃႈ ပိူင်လူင်မၼ်း ပဵၼ်ၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆ လႄႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉၸိူဝ်ႉ ၸၢတ်ႈ(nationalism)ၼႆ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူင်းရတ်ႉသျႃး ဢၼ်ပဵၼ်မိူင်းဢဵၼ်ႁႅင်းတိူဝ်း ယႂ်ႇ လႄႈ ႁူမ်ႇလူမ်ႈလီဝႆႉ ၼၼ်ႉၸမ်း မိူဝ်ႈလဵဝ် ၸၢင်ႊၶဝ်ႈသိမ်းဢဝ်လႆႈမိူင်းယူႇၶရဵၼ်း လႄႈ ၸၢင်ႊၶဝ်ႈထိုင် ၵႂႃႇလႆႈ တီႈလွၺ် ၶႃႇၽႃႇတီးယၼ်း(Carpathian Mountains) ပႃးယူႇယဝ်ႉ။ သိမ်းဢဝ် ၸိုင်ႈ မိူင်းၼႂ်းသၢပ်ႇၼမ်ႉၿေႃႉတိၵ်ႉတင်းလၢႆ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ မိူင်း တႂူၺ်းၼီးယႂ်း၊ မိူင်းလၢတ်ႈ ဝီး ယႂ်း၊ လႄႈ မိူင်းဢႅတ်ႇသတူဝ်ႇၼီးယႂ်း ၸိူဝ်းၼႆႉမႃး။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ပဵၼ်လွင်ႈႁႄႉၵင်ႈ တႃႇ တေလုၵ်ႉတၢင်းၽိုၼ်လိၼ်သေ ၶဝ်ႈၸိင်းတိုၵ်း ဢမ်ႇၼၼ် တႃႇတေလုၵ်ႉတၢင်း ပၢင်ႇလၢႆႇ ၿေႃႇတိၵ်ႉသေ ၶဝ်ႈၸိင်းတိုၵ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။

   ၵမ်းၼႆႉတႄႉၵေႃႈ မီးဝူင်းယႂ်ႇလူင်လွမ်ႉႁွပ်ႈ ဝဵင်းလူင်မွတ်ႇသၵူဝ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ် ႁူဝ် ၸႂ်ၶွင်မိူင်းရတ်ႉသျႃးဝႆႉယူႇ။ တႄႇဢဝ်တီႈလႅၼ်ႊဢၢၵ်ႈတိၵ်ႈ လတ်းၽၢၼ်ႇသေ လႅၼ်ႊတွၼ်ႊၿေႃႇတိၵ်ႉ(Baltic)၊ လတ်းမိူင်းယူႇၶရဵၼ်း၊ သိုပ်ႇၼၼ် လွၺ်ၶႃႇၽႃႇ တီးယၼ်း၊ ၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇလမ်၊ လွၺ်ၵေႃးၵေးသသ်ႉ လႄႈ ပၢင်ႇလၢႆႇၶႅတ်ႇသပီးယၼ်း၊ သမ်ႉၶိုၼ်း ပၼ်ႇလူင်ၵႂႃႇၸူးတင်း တူၼ်းလွၺ်ဢူးရႃႇ ဢၼ်သိုပ်ႇယိုတ်ႈဝူင်းလႅၼ်ႊ ဢၢၵ်ႈတိၵ်ႈ (Arctic Circle)ၶိုၼ်း ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

   ၼႂ်းၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ မိူင်းၶွမ်ႇမိဝ်ႇၼိသ်ႉရတ်ႉသျႃး သၢင်ႈမႃး မိူင်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈသူဝ်း ဝီးယႅတ်ႉ(Soviet Union)။ ၽၢႆႇလင်ၶေႃႈသူၼ်းတုမ်ႊဢၼ်ဝႃႈ ‘ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၶွင် မိူင်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈၵၼ်’  ၼၼ်ႉ မိူင်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈသူဝ်းဝီးယႅတ်ႉၼၼ်ႉ ၵူၺ်းပဵၼ်မိူင်းတုမ်ႊၵႅၼ်ႇ လူင်ရတ်ႉသျႃး ဢၼ်မီးၶေႃႈၸီႉသင်ႇၼၼ်ႉၵွၺ်း။ ဝၢႆးသေ သိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉပွၵ်ႈသွင်ယဝ်ႉ ၼၼ်ႉ မိူင်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈသူဝ်းဝီးယႅတ်ႈ ယိုတ်ႈတႄႇဢဝ်လႅၼ်ႊပသီးၾိၵ်ႉ တေႃႇထိုင်ဝဵင်း လူင်ပႂ်ႇလိၼ်ႇ(Berlin)၊ တႄႇဢဝ်လႅၼ်ႊဢၢၵ်ႈတိၵ်ႈ တေႃႇထိုၼ်လႅၼ်ႊမိူင်း ဢၾ်ႈၾ ၵၢၼ်ႇၼိတ်ႇသထၢၼ်ႇ။ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ်မီးဢဵၼ်ႁႅင်းယႂ်ႇ ၾၢႆႇပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း၊ ၾၢႆႇၵၢၼ် မိူင်း၊ လႄႈ ၾၢႆႇၵၢၼ်သိုၵ်းသေ မီးမိူင်းဢမႄးရီးၵႂ်းၵွၺ်း ဢၼ်သဵင်ႇတႃႉတေႃႇမၼ်း လႆႈ မႃး။

ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း လႄႈ လႅၼ်ႊၶႅၼ်ႈယူးရူပ်ႉ–ဢေးသီးယႂ်း

   ရတ်ႉသျႃး ပဵၼ်မိူင်းဢၼ်ယႂ်ႇထီႈသုတ်း ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉ။ တၢင်းယႂ်ႇမၼ်း မီး ပဵၼ် သွင်ပုၼ်ႈမိူင်းဢမႄႇရီးၵႂ်း ဢမ်ႇၼၼ် မိူင်းၶႄႇ၊ မီးပဵၼ်ႁႃႈပုၼ်ႈတၢင်း ယႂ်ႇၶွင် မိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်း၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ယႂ်ႇလိူဝ်သေ မိူင်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈႁေႃၶမ်း(မိူင်းဢိင်းၵလဵတ်ႈ) ပဵၼ်ၸဵတ်းသိပ်းပုၼ်ႈလူးၵွၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းမၼ်းတႄႉ လဵၵ်ႉ ဝႆႉတေႉတေႉ၊ မီးယူႇမွၵ်ႈ ၁၄၄ လၢၼ်ႉၵေႃႉၵွၺ်း၊ လႆႈဝႃႈ ဢေႇလိူဝ်သေ ႁူဝ်ၵူၼ်းမိူင်းၼၢႆႇ ၵျီးရီးယႂ်း (Nigeria) ဢမ်ႇၼၼ် မိူင်းပၢၵ်ႇၵိတ်ႇသထၢၼ်ႇ(Pakistan)လူးၵွၼ်ႇ။ ၾိင်ႈ ၶၢဝ်းတႃႇ ၽုၵ်ႇ သွမ်ႈမၼ်းၵေႃႈ ပွတ်းဝႆႉ ယဝ်ႉၵေႃႈ မီးတၢင်းယၢပ်ႇၽိုတ်ႇ တႃႇတေၸႅၵ်ႇ ၽႄၶူဝ်း ၶွင်ၽုၵ်ႇ သွမ်ႈဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃးၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈၵုမ်ႇထူၼ်ႈပုၼ်ႈတႃႇ မိူင်းဢၼ်မီး လႅၼ်ႊတွၼ်ႊၶၢဝ်းယၢမ်း(Time zones) သိပ်းဢဵတ်းလႅၼ်ႊ ဢၼ်ယူႇတီႈၸေႊ လူင်မွတ်ႇ သၵူဝ်ႇသေ ၽွင်း ငမ်းဝႆႉၼၼ်ႉဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။

   မိူင်းရတ်ႉသျႃး ဢၼ်ႁွတ်ႈထိုင်ၵႂႃႇတၢင်းတူၼ်းလွၺ်ယူးရႃႇ(Urals)ၼၼ်ႉ လႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ဢဵၼ်ႁႅင်းလိုမ်ယူးရူပ်ႉဝႆႉ ၊ ယွၼ်ႉဝႃႈ လႅၼ်ႊမိူင်းမၼ်း တိတ်းၸပ်းတင်း ၽႅၼ်ႇ လိၼ်ယႂ်ႇလိုမ်ယူးရူပ်ႉဝႆႉ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ တိတ်းၸပ်းတင်း မိူင်းၶႃႇသၵ်ႉ သထၢၼ်ႇ (Kazakhstan)၊ မိူင်းမုၼ်ႇၵူဝ်းလီးယႂ်း(Mongolia)၊ မိူင်းၶႄႇ လႄႈ မိူင်း ၵူဝ်းရီးယႂ်းႁွင်ႇ လႄႈ သမ်ႉပၢႆမီးမႃး လႅၼ်ႊၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇ တိတ်းၸပ်းတင်း လၢႆလၢႆၸိုင်ႈ မိူင်း ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ မိူင်းၸပ်ႇပၢၼ်ႇ လႄႈ ဢိၵ်ႇတင်း မိူင်းဢမႄးရီးၵႂ်းသေတႃႉၵေႃႈ မိူင်း ရတ်ႉ သျႃး ၼႆႉ သမ်ႉဢမ်ႇၸႂ်ႈဢဵၼ်ႁႅင်းပုၼ်ႈတႃႇ လိုမ်ဢေးသီးယႂ်း။

   ၼေႃႇၵႅမ်ၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်းဢမႄႇရီႇၵၼ်ႇၵေႃႉၵဝ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ် သႃႇရႃႇ ၽႃး လိၼ်း (Sarah Palin) ယၢမ်ႈလၢတ်ႈဝႃႈ ‘ယူႇတီႈၽိုၼ်လိၼ် ၼႂ်းဢႃႇလၢတ်ႈသၵႃႇသေ ၸၢင်ႊ တူၺ်းႁၼ်လႆႈမိူင်းရတ်ႉသျႃးလူးၵွၼ်ႇ’ ၼႆလႄႈ လႆႈထုၵ်ႇတၢင်းပိူၼ်ႈလၢတ်ႈ ၵိူဝ်ႉလဵၼ်ႈ မႃး။ ၵွပ်ႈမၼ်းဝႃႈၸိူင်ႉၼၼ်လႄႈ ၾၢႆႇသိုဝ်ႇၶဝ် ယင်းပၢႆၶိုၼ်းမႄးဢဝ်ၵႂႃႇ လၢတ်ႈဝႃႈ ‘ယူႇတီႈႁိူၼ်းၵဝ်သေ ယင်းၸၢင်ႊမုင်ႈႁၼ်လႆႈ မိူင်းရတ်ႉသျႃးလူးၵွၼ်ႇ’ ၼႆ ယဝ်ႉ။ ဢၼ် မၼ်းၼၢင်းလၢတ်ႈတေႉတေႉၸမ်း - ‘ယူႇတီႈဢႃႇလၢတ်ႈသၵႃႇသေ ၸၢင်ႊ တူၺ်းႁၼ်မိူင်း ရတ်ႉသျႃးလႆႈ၊ ပေႃးယူႇတီႈၵုၼ်ဢၼ်ၼိူင်ႈ ၼႂ်းဢႃႇလၢတ်ႈသၵႃႇသေ တူၺ်းၵႂႃႇ’ ၼႆ။ မၼ်းၼၢင်းမႅၼ်ႈတေႉတေႉသႄႈ။ ၵုၼ်ၼမ်ႉ မိူင်းရတ်ႉသျႃး ၵႃႈတီႈလီႈ ၼမ်ႉၿႄႇရိင်ႇ (Bering Strait)ၼၼ်ႉ ၵႆယၢၼ်ၵၼ်တင်း ၵုၼ်ၼမ်ႉမိူင်းဢမႄးရီးၵႂ်း ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၵုၼ် လိတ်းတႂ်း တၢႆးဢူဝ်ႇမိတ်ႉ (Little Diomede Island)ၼၼ်ႉ မွၵ်ႈ သွင်လၵ်း ၶိုင်ႈ ၵွၺ်း။ ပေႃးယူႇတီႈၵုၼ်ၼၼ်ႉသေတူၺ်းၵႂႃႇၸိုင် ဢဝ်သၢႆတႃၼိူဝ်ႉႁဝ်း ၼၼ်ႉ တူၺ်းႁၼ်လႆႈၵမ်းလဵဝ်ယဝ်ႉ။ ၼႆလႄႈ ယူႇတီႈမိူင်းဢမႄးရီးၵႂ်းသေ ၸၢင်ႊမုင်ႈ ႁၼ် မိူင်းရတ်ႉသျႃး ၼႆယူႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

   တီႈၼိူဝ်ၸိၵ်းသုင် သၼ်လွၺ်ယူးရႃႇ(Urals)ၼၼ်ႉ မီးလၵ်းမၢႆဝႆႉတီႈၼိူင်ႈ၊ ပဵၼ်တီႈဢၼ်မၵ်းမၢႆဝႆႉဝႃႈ လႅၼ်ႊလိုမ်ယူးရူပ်ႉသုတ်းတိူၵ်ႈၵႂႃႇတီႈလႂ်လႄႈ လႅၼ်ႊလိုမ် ဢေးသီးယႂ်းသမ်ႉ တႄႇတီႈလႂ် ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးတွင်ႉၾႃႉပၢင်ႇသႂ်လီၼႆႉ ယင်းပဵၼ် တီႈဢၼ်လုၵ်ႉၼႃႈတၢင်းဢွၵ်ႈသေ တူၺ်းယဵမ်ႈၵႂႃႇလႆႈၼႂ်းၵႄႈတူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်မီးတၢင်းၵႆ လၢႆလၢႆလၵ်းဢွၼ်ႇၼၼ်ႉလူးၵွၼ်ႇ။ ပေႃးၶၢဝ်းၵတ်းတႄႉၵေႃႈ မူၺ်ႁႃသုမ်ႇမုင်းဝႆႉ၊ ယွၼ်ႉ ၵွပ်ႈပဵၼ်ပၢင်ပဵင်းလူင်ၼႂ်းႁၢတ်ႇသၢႆးသၢႆၿေးရီးယႂ်းလႄႈ ပေႃးတူၺ်းလူင်းၵႂႃႇတၢင်းတႂ်ႈ ၼႆ လႆႈမၼ်းယိုတ်ႈယၢဝ်းလူင်ၵႂႃႇၸူး ဝဵင်းလူင်ယၶႅတ်းတရိင်းပိူၵ်ႉ (Yekaterinburg) ၼႆယူႇ။ ၵူၼ်းလႄႇမိူင်းၶဝ် လႆႈၸႂ်ၵႂႃႇဢႅဝ်ႇလႄႈသေ ဢဝ်တိၼ်ၶွၼ်ၼိူင်ႈတမ်း ၼႂ်း လႅၼ်ႊယူးရူပ်ႉ လႄႈ ၶွၼ်ႇၼိူင်ႈတမ်းၼႂ်းလႅၼ်ႊဢေးသီးယႂ်း။ မၼ်းပဵၼ်မိူၼ်ၼင်ႇ မဵတ်ႇမၢႆဢၼ် ပၼ်ၾၢင်ႉႁဝ်းဝႃႈ မိူင်းရတ်ႉသျႃးလူင် ယႂ်ႇလူင်တၢၼ်ႇလႂ်ၼႆယူႇ။ တူၺ်း တီႈဢၼ်လၵ်း မၢႆၼၼ်ႉ ပၵ်းဝႆႉတီႈဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၵႆသင်ၵၼ်တင်း မိူင်းရတ်ႉသျႃးၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။ သူဢွၵ်ႇ ၶၢဝ်းတၢင်း တၢင်းၵႆ ၁၅၀၀ လၵ်း တႄႇဢဝ်ဝဵင်းလူင် သဵၼ်ႉ ပီးတႂ်ႇပိူၵ်ႉ (St Petersburg)၊ လတ်းၽၢၼ်ႇသေ ရတ်ႉသျႃးပွတ်းတူၵ်း၊ ၶဝ်ႈၵႂႃႇၸူးတူၼ်းလွၺ် ဢူးရႃႇယဝ်ႉသေတႃႉၵေႃႈ ပေႃးဢမ်ႇသိုပ်ႇၵႂႃႇထႅင်ႈ ၄၅၀၀  လၵ်းၸိုင် သူယင်းပႆႇႁွတ်ႈ ထိုင်လႆႈ တီႈ လီႈၼမ်ႉ ၿႄးရိင်ႇ (Bering Strait) ဢၼ်လႅပ်ႈပဵၼ်တီႈဢွင်ႈဢၼ် ၼၢင်း ၽႃးလိၼ်း (Palin) ယူႇတီႈ ဢႃႇလၢတ်ႈသၵႃႇ မိူင်းဢမႄးရီးၵႂ်းသေ မုင်ႈတူၺ်းမႃး ၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။

   ဝၢႆးသေ မိူင်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈသူဝ်းဝီးယႅတ်ႉ လူမ်ႉပင်းၵႂႃႇဢမ်ႇပေႃးႁိုင်သင်ၼၼ်ႉ ၶႃႈ ၵႂႃႇမီးဝႆႉယူႇတီႈ လွၺ်ယူးရႃႇ။ ၵႂႃႇမီးဝႆႉတီႈဢၼ်လိုမ်ယူးရူပ်ႉ လႄႈ ဢေးသီးယႂ်း တိတ်း ၸပ်းၵၼ်။ ပႃးတင်းၸုမ်းၵွင်ႈထၢႆႇၸၢဝ်းရတ်ႉသျႃးၶဝ် ပဵၼ်ၵေႃႉပဵၼ်သႄႈသေၵႂႃႇ။ ၶႃႈ ထၢမ်ၵူၼ်းထၢႆႇၵွင်ႈႁဝ်းၼၼ်ႉဝႃႈ ‘ပေႃးၼႆ သူပဵၼ်ၸၢဝ်းယူးရူပ်ႉ ႁႃႉ ၸၢဝ်းဢေးသီးယႂ်း?” မၼ်းၶိုၼ်းဝူၼ်ႉတူၺ်းၵမ်းၼိူင်ႈသေယဝ်ႉ ၸင်ႇတွပ်ႇဝႃႈ - ‘ဢမ်ႇၸႂ်ႈသေဢၼ်၊ ႁဝ်း ပဵၼ် ၸၢဝ်းရတ်ႉသျႃးဢိူဝ်ႈ’ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။

သၢႆႇၿေးရီးယႂ်း၊ ၶူဝ်းတိုၼ်းၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ် လႄႈ မိူင်းၶႄႇ

   ၶႂ်ႈဝႃႈမိူင်းရတ်ႉသျႃး မီးၶေႃႈမုၼ်းလွင်ႈပဵၼ်ယူးရူပ်ႉၸိူင်ႉႁိုဝ်သေတႃႉၵေႃႈ ၵွပ်ႈ လွင်ႈတၢင်းလၢႆလၢႆလွင်ႈသေ မိူင်းရတ်ႉသျႃးတႄႉ တိုၼ်းဝႃႈဢမ်ႇၸႂ်ႈမိူင်းၼႂ်းဢေးသီး ယႂ်း။ ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ လိၼ်လႅၼ်ႊမိူင်းရတ်ႉသျႃး တႃႇ ၇၅ ဝၢၵ်ႈၼႆႉ မီးယူႇၼႂ်းလိုမ်ဢေးသီး ယႂ်းၼႆသေတႃႉၵေႃႈ ၵူၼ်းဢၼ်ယူႇတီႈၼႂ်းပွတ်းတွၼ်ႊဢေးသီးယႂ်းၼၼ်ႉသမ်ႉမီးယူႇ ၂၂ ဝၢၵ်ႈၵွၺ်း။ လႅၼ်ႊသၢႆႇၿေးရီးယႂ်း တေပဵၼ် ‘ႁူဝ်ဢူၵ်းၵႅဝ်ႈသႅင်မီးၵႃႊ’ ပုၼ်ႈတႃႇမိူင်း ရတ်ႉသျႃးသေ ပဵၼ်တီႈဢၼ်မီးမေႃႇႁႄႊ၊ မေႃႇၼမ်ႉမၼ်း၊ မေႃႇၵႂၼ်းထၢတ်ႈသေတႃႉ ၵေႃႈ မၼ်းပဵၼ်လိၼ်ဢၼ်ယၢပ်ႇယၢၵ်ႈ၊ ပဵၼ်လိၼ်လႅၼ်ႊဢၼ်ၵတ်းၶႅင်လၢႆလၢႆလိူၼ်၊ သမ်ႉ မီးထႅင်ႈပႃႇမႆႉၼမ်ႉၶႅင် ဢၼ်ၵႂၢင်ႈလႃးလူင်၊ လိၼ်ၵေႃႈ သမ်ႉဢမ်ႇလီတႃႇၽုၵ်ႇသွမ်ႈ၊ လႄႈ သမ်ႉမီးပႃးထႅင်ႈ လႅၼ်ႊၶၢႆးဢုင်ယႂ်ႇလူင်လူးၵွၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မီးသဵၼ်ႈ တၢင်းလူတ်ႉၾႆး သွင်သၢႆၵွၺ်း ဢၼ်လႅၼ်ႈလုၵ်ႉဢဝ်တၢင်းဢွၵ်ႇၸူးတၢင်းတူၵ်း။ ဢၼ် လုၵ်ႉတၢင်းႁွင်ႇ သူႇၸူးတၢင်းၸၢၼ်းတႄႉ မီးသဵၼ်ႈတၢင်းတေႃႉသူင်ႇ လၢႆသဵၼ်ႈဢွၼ်ႇ ၵွၺ်း။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ မၼ်းဢမ်ႇငၢႆႈငႅမ်ႈ တႃႇမိူင်းရတ်ႉသျႃး ပေႃးတေမေႇႁႅင်းပွင်ႊ သူႇ ၸူးတၢင်းၸၢၼ်းသေ ၶဝ်ႈထိုင်မုၼ်ႇၵူဝ်းလီးယႂ်းပၢၼ်ႇမႂ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် ၶဝ်ႈၸူးမိူင်းၶႄႇ လႆႈ။ မၼ်းဢမ်ႇမီးႁႅင်းၵူၼ်း လႄႈ ၶိူင်ႈၵမ်ႉၵႅမ် တႃႇတေႁဵတ်းပဵၼ်လႆႈ။

   ပေႃးၼႂ်းမိူဝ်းၼႃႈၶၢဝ်းယၢဝ်းၼႆႉ မိူင်းၶႄႇလႅပ်ႈတေၵုမ်းၵမ်လႆႈ မၢင်ႊပွတ်းမၢင်ႊ တွၼ်ႊၼႂ်းလႅၼ်ႊသၢႆႇၿေးရီးယႂ်းယူႇ၊ ၵူၺ်းၼႃႇၵေႃႈ တေပဵၼ်မႃးလႆႈ မိူဝ်ႈဢၼ်တၢင်ႉ ၵိူတ်ႇလုၵ်ႈလၢင်း မိူင်းရတ်ႉသျႃးၶဝ် ယွမ်းလူင်းမႃး လႄႈ ၵူၼ်းၶိူဝ်းၶႄႇၶဝ် ယၢၼ်မိူင်းၵႂႃႇ ၼႃႈတၢင်းႁွင်ႇၼႆလူးၵွၼ်ႇ။ မိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉၵွၺ်းၵေႃႈ ၵႃႈတီႈလႅၼ်ႊဢုင်ႇ ၸွမ်းပၢင်ႇပဵင်း လူင်သၢႆႇၿေးရီးၵႂ်း ပွတ်းတၢင်းတူၵ်း၊ ၼႂ်းၵႄႈလွၺ်ယူးရႃႇ ၼႃႈတၢင်းတူၵ်း လႄႈ မႄႈ ၼမ်ႉ ယၼ်ႇၼီးသႄး(Yenisei) ယၢၼ်ၵႆသေ ၁၀၀၀ လၵ်း ၼႃႈတၢင်းဢွၵ်ႇၼၼ်ႉၵေႃႈ သမ်ႉ ပေႃး မီးလႆႈႁၼ် လၢၼ်ႉၶဝ်ႈၽၵ်းၶႄႇၶဝ် ၼႂ်းဝဵင်းဢွၼ်ႇ ဝဵင်းလူင်ၵမ်ႈၼမ်ၼမ်ဝႆႉ ယူႇယဝ်ႉ။ တေ မီးၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီး လၢႆလၢႆမဵဝ်း ၶဝ်ႈမႃးတိၵ်းတိၵ်း။ မိူင်းရတ်ႉသျႃး တီႈပွတ်းတၢင်းဢွၵ်ႇ သုတ်းသုတ်း ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးမီးၵူၼ်းယူႇသဝ်းၼၼ်ႉ တေတိူဝ်းပဵၼ်ၽၢႆႇတႂ်ႈ ႁႅင်းၽိင်ႈငႄႈ ၶႄႇႁူမ်ႇငမ်းမႃး၊ လိုၼ်းသုတ်း တေပဵၼ်ၽၢႆႇတႂ်ႈႁႅင်းႁူမ်ႇငမ်း ၵၢၼ်မိူင်းမႃးလႆႈလူးၵွၼ်ႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

လွင်ႈႁူမ်ႇလူမ်ႈၽၢႆႇၼႂ်း လႄႈ လွင်ႈလူမ်ႉပင်းသူဝ်းဝီးယႅတ်ႉ

   ပေႃးယၢၼ်ဢွၵ်ႇၽၢႆႇၼွၵ်ႈ ၵႅၼ်ၵၢင်ႊႁူဝ်ၸႂ်မိူင်းရတ်ႉသျႃးၸိုင် ၵူၼ်းၵမ်ႈၼမ် ၼမ် ၼႂ်းမိူင်းၾႅတ်ႇတႂ်ႇရေးသျိၼ်းရတ်ႉသျႃးၼၼ်ႉ သမ်ႉပေႃးဢမ်ႇၸႂ်ႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းရတ်ႉ သျႃး၊ လႄႈ သမ်ႉပေႃးဢမ်ႇၵိူင်းတေႃႇ လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈမွတ်ႇသၵူဝ်ႇယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ၸင်ႇ သမ်ႉပေႃးလႆႈမီးပၵ်းပိူင်ၵၢၼ်ႁူမ်ႇလူမ်ႈ ဢၼ်ႁၢဝ်ႈႁႅင်း ငၢႆးမိူၼ်ၼင်ႇယၢမ်ႈမီးမႃး ၼႂ်းပၢၼ် မိူင်းသူဝ်းဝီးယႅတ်ႉ ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၵၢပ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၼႆႉ မိူင်းရတ်ႉသျႃး ပဵၼ်ၸဝ်ႈ မိူင်းႁၢႆးဢဵၼ်ႁႅင်းယႂ်ႇလူင် ၽွင်းငမ်းၼိူဝ်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ လႄႈ ၵူၼ်းတင်းလၢႆ ဢၼ်ၶဝ်ဢမ်ႇ ၶုၺ်ႉႁၼ်ဝႃႈ ၶဝ်မီးလွင်ႈတၢင်းဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်တင်းၸဝ်ႈမိူင်းႁၢႆး၊ ၸိူဝ်း ဢမ်ႇၶုၺ်ႉႁၼ်ဝႃႈ ၶဝ်ပဵၼ်ပွတ်းတွၼ်ႊ ၼႂ်းမိူင်းၾႅတ်ႇတႂ်ႇရေးသျိၼ်းရတ်ႉသျႃး ၼၼ်ႉ ယူႇယဝ်ႉ။ တူဝ်ယၢင်ႇ မၼ်းမိူၼ်ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ မိူင်းၶျႅတ်ႉၶျၼီးယႂ်း လႄႈ မိူင်းတႃႇၵီႇ သထၢၼ်ႇ(Dagestan) ၼႂ်းလႅၼ်ႊၵေႃးၵေးသသ်ႉၵေႃႈ ယင်းတိုၵ်ႉၶုၺ်ႉႁၼ်မိူၼ်ၼၼ် ဝႆႉယူႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

   မိူဝ်ႈၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊဢၼ်ပူၼ်ႉမႃး ၸမ်သုတ်းၼၼ်ႉ ၵွပ်ႈလွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းငိုၼ်း တွင်းလိူဝ်လူၼ်ႉသေ ဢၼ်မီးဝႆႉ၊ လွင်ႈပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း ဢမ်ႇမႅၼ်ႈတွၼ်ႊတႃႇၵူၼ်း မိူင်း၊ ၵွပ်ႈသုမ်းသိုၵ်း တီႈၼႂ်းလွၺ်မိူင်းဢၾ်ႈၾၵၢၼ်ႇၼိတ်ႇသထၢၼ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉသေယဝ်ႉ ႁဵတ်း ႁႂ်ႈမိူင်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈသူဝ်းဝီးယႅတ်ႉရတ်ႉသျႃး(USSR) လႆႈလူမ်ႉပင်းၵႂႃႇ။ မိူင်းတုမ်ႊၵႅၼ်ႇ လူင် မိူင်းရတ်ႉသျႃးၵေႃႈ ၽႅၼ်ႇလိၼ်မၼ်း ၶိုၼ်းငၢႆးမိူၼ်ၵႂႃႇၶိုၼ်း မိူဝ်ႈပၢၼ် ၵွၼ်ႇ ၼႃႈ မိူင်းၶွမ်ႇ မိဝ်ႇၼိသ်ႉရတ်ႉသျႃးပႅတ်ႈ။ ၼႃႈတၢင်းတူၵ်း သုတ်းတိူၵ်ႈၵႂႃႇတီႈ မိူင်းဢႅတ်ႇ သတူဝ်းၼီး ယႂ်း၊ လၢတ်ႈဝီးယႂ်း၊ ၿႄႇရႃႇရုသ်ႉ၊ ယူႇၶရဵၼ်း၊ ၵျေႃႇၵျီႇယႂ်ႇ (Georgia)၊ လႄႈ မိူင်းဢႃႇၸႃႇ ပၢႆႇၸၢၼ်ႇ(Azerbaijan)။ လွင်ႈဢၼ်မိူင်းသူဝ်းဝီးယႅတ်ႉ ၶဝ်ႈတိုၵ်းမိူင်း ဢၾ်ႈၾၵၢၼ်ႇ ၼိတ်ႇသထၢၼ်ႇ ၼႂ်းပီႊ ၁၉၇၉ လူၺ်ႈတၢင်းၵမ်ႉထႅမ်ၶွင် ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈဢၾ်ႈၾ ၵၢၼ်ႇၵိူင်းၶွမ်ႇမိဝ်ႇၼိသ်ႉ ဢၼ်ၶတ်းသၢၼ်တေႃႇ ၸုမ်းသိုၵ်းမုတ်းမုတ်ႇသလိမ်ႇ ဢၼ် သၢၼ် ၶတ်းၶွမ်ႇမိဝ်ႇၼိသ်ႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇႁွၼ်ႇတွၼ်ႉ သၢင်ႈလွင်ႈသိူဝ်းၸႂ်ပၼ် ၵူၼ်းမိူင်း ဢၾ်ႈၾၵၢၼ်ႇၶဝ်မႃးသေပွၵ်ႈ။ မၼ်းၵူၺ်းဝႃႈ တိုၼ်းပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၾၢႆႇမွတ်ႇ သၵူဝ်ႇ(ရတ်ႉသျႃး) ၶဝ်ႈၵုမ်းၵမ်တီႈၼၼ်ႉ ၼင်ႇႁိုဝ်ပိူၼ်ႈတၢင်ႇတီႈတေဢမ်ႇ ၸၢင်ႊၶဝ်ႈ မႃးသိမ်းဢဝ် ၼႆၵွၺ်း။

တႃႈႁိူဝ်းၼမ်ႉဢုၼ်ႇ လႄႈ သဵၼ်ႈတၢင်းၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆ

   ဢၼ်တိူဝ်းလမ်ႇလွင်ႈၸမ်း လွင်ႈဢၼ်မိူင်းရတ်ႉသျႃး ၶဝ်တိုၵ်းမိူင်းဢၾ်ႈၾ ၵၢၼ်ႇၼိတ်ႇသထၢၼ်ႇၼၼ်ႉၵေႃႈ မိူၼ်ပဵၼ်တၢင်းမုင်ႈမွင်းတေႃႇ တၢင်းၼွၼ်းၽၼ် လူင် ၸၢဝ်းရတ်ႉသျႃးၶဝ် ဢၼ်ဝႃႈ တပ်ႉသိၵ်းၶဝ် တေၸၢင်ႊ ‘သုၵ်ႉလၢင်ႉသွၵ်းတိၼ် ၼင်ႇၶဝ်လႆႈ တီႈၼႂ်းၼမ်ႉဢုၼ်ႇၶွင် ၼမ်ႉသမုတ်ႉဢိၼ်းတီးယႂ်း’ ၼႆယဝ်ႉ။ မၼ်းပဵၼ် ၵႂၢမ်း လၢတ်ႈ ၶွင်ၼၵ်ႉၵၢၼ်မိူင်းၸၢဝ်းရတ်ႉသျႃး ၽူႈႁၵ်ႉၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈပူၼ်ႉပႅၼ်၊ ၸိုဝ်ႈ မၼ်းႁွင်ႉဝႃႈ ဝလႅတ်ႇတီႇမီးယႂ်ႇ ၸီႇရွၼ်ႇၼွပ်းသၵီႇ( Vladimir Zhirinovsky)။ ပဵၼ် ၵႂၢမ်း လၢတ်ႈ ဢၼ် ယိူင်းဢၢၼ်းပုၼ်ႈတႃႇလႆႈမႃး လွင်ႈဢၼ်ဢမ်ႇတွၼ်ႉမီးမႃး သေပွၵ်ႈ။ ၼၼ်ႉၸမ်း တႃႈႁိူဝ်း ၼမ်ႉဢုၼ်ႇ ဢၼ်တီႈၼမ်ႉဢမ်ႇတွၼ်ႉၶႅင်သေပွၵ်ႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းၵတ်း၊ ဢၼ်တီႈ ပဵၼ်တႃႈ တႃႇၶဝ်ႈၸူးထိုင် သဵၼ်ႈတၢင်းၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆ ဢၼ်ယႂ်ႇလူင်သေပိူၼ်ႈ ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉ ၼႆႉ ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တႃႈႁိူဝ်း တီႈၼႂ်းလႅၼ်ႊဢၢၵ်ႈတိၵ်ႈ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ တႃႈႁိူဝ်း မိူဝ်းမူးမၢၼ်ႉသ် (Murmansk) ၼႆႉသမ်ႉ ၼိူင်ႈပီႊၼႆႉ ၼမ်ႉမၼ်းၵၢမ်ႈၶႅင်ၵႃႇ ပဵၼ်လၢႆလၢႆလိူၼ်။ တႃႈႁိူဝ်း ဝလႅတ်ႇတီႇဝူဝ်ႇသတွၵ်ႉ(Vladivostok) ဢၼ်ပဵၼ်ႈတႃႈ ႁိူဝ်းရတ်ႉသျႃး ဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈ တီႈၼႂ်းၼမ်ႉသမုတ်ႉပသီးၾိၵ်ႉၼၼ်ႉၵေႃႈ ၼမ်ႉၵၢမ်ႈၶႅင်ၵႃႇ တႃႇသီႇလိူၼ် လႄႈ သမ်ႉမီး ပၢင်ႇလၢႆႇၸပ်ႇပၢၼ်ႇ ဢၼ်ၸပ်ႇပၢၼ်ႇၶဝ်ၵုမ်း ငမ်းဝႆႉၼၼ်ႉ ဝႅတ်ႉလွမ်ႉဝႆႉ။ လွင်ႈၼႆႉ ဢမ်ႇ ၸႂ်ႈလႄႈဝႃႈ ယိုဝ်ႈယိုတ်းပႅတ်ႈ ၵၢၼ်ၵႃႉ ၶၢႆၵွၺ်း၊ ယင်းပၢႆပဵၼ်လွင်ႈႁႄႉႁၢမ်ႈတေႃႇ ၽုင် တပ်ႉသိုၵ်းႁိူဝ်းရတ်ႉသျႃး တႃႇတေတူင်ႉ ၼိုင်ပဵၼ်မိူင်းဢဵၼ်ႁႅင်းယႂ်ႇၸၼ်ႉ လုမ်ႈၾႃႉ ၼၼ်ႉ လူးၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼႆႉဢမ်ႇၵႃး ၵၢၼ်တေႃႉသူင်ႇတၢင်းၼမ်ႉၼႆႉ ၵႃႊၸႂ်ႉၸၢႆႇမၼ်း တိူဝ်းတူၵ်းထုၵ်ႇလိူဝ်သေ ၵၢၼ်တေႃႉ သူင်ႇတၢင်းသၢႆၵၢၼ်ဝိၼ်  ဢမ်ႇၼၼ် သၢႆတၢင်းၵွင်း ယူႇၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။

   လွင်ႈဢမ်ႇမီးတႃႈႁိူဝ်းၼမ်ႉဢုၼ်ႇ ဢၼ်ၸၢင်ႊၶဝ်ႈၸူးၼမ်ႉသမုတ်ႉလႆႈၵမ်း သိုဝ်ႈၼၼ်ႉ တိုၼ်းဝႃႈပဵၼ်တီႈဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇမိူင်းရတ်ႉသျႃးမႃးတႃႇသေႇတႃႇပၢၼ်။ မၼ်း ပဵၼ်မဵဝ်းဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈၾၢႆႇၽႅၼ်ၵၢၼ် မိူၼ်ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ပၢင်ႇပဵင်းလူင်ယူးရူပ်ႉပွတ်း ႁွင်ႇ ၼၼ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇယဝ်ႉ။ မိူင်းရတ်ႉသျႃးၼႆႉ ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ မီးၸုတ်ႇဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇၾၢႆႇ လႅင်ႊမိူင်းၼႆသေတႃႉ ဢၼ်ၵၢမ်ႇလီသေ ဢမ်ႇလႆႈပဵၼ်မိူင်းႁႅင်းပွင်ႊဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇၼႆႉ တႄႉ ပဵၼ်ယွၼ်ႉၵွပ်ႈမၼ်းမီးၼမ်ႉမၼ်းမဵၼ် လႄႈ ၵႂၼ်းထၢတ်ႈၼႆယဝ်ႉသႄႈ။ ၸင်ႇဝႃႈ ၼႂ်းလိၵ်ႈ ၵၢင်ၸႂ် ၸဝ်ႈလူင်ပီးတႂ်ႇ(Peter the Great) ၼႂ်းပီႊ ၁၇၂၅ ၼၼ်ႉ သမ်ႉ ပေႃးလႆႈတႅမ်ႈထိုင် ၶႆႇၾႃႉလုၵ်ႈလၢၼ်မၼ်းဝႃႈ ‘ႁႂ်ႈၵႂႃႇၵႂ်ႈၸမ် ၶွၼ်ႇသတႅၼ်ႇတီႇၼူဝ်းပႂ်ႇ လႄႈ မိူင်းဢိၼ်းတီး ယႂ်းၵႃႊၼင်ႇၸမ်လႆႈ။ ၽႂ်ၽူႈလႂ် ၽွင်းငမ်းလႆႈတီႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်ၽူႈၽွင်းငမ်းလူၵ်ႈ ဢၼ်မၢၼ်ႇမႅၼ်ႈယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ သိုပ်ႇႁၢင်ႈၼႃႈသိုၵ်းၵႂႃႇ။ ဢမ်ႇၵႃးတီႈမိူင်းတူႇရၵီႇ ၵွၺ်း၊ ႁႂ်ႈႁၢင်ႈသိုၵ်းၵႂႃႇထိုင် မိူင်းပႂ်းသီးယႂ်း… ႁႂ်ႈၸီးၶဝ်ႈၵႂႃႇထိုင် ဢၢဝ်ႇပၢင်ႇလၢႆႇပႂ်းသီး ယၼ်းသေ ႁႂ်ႈႁွတ်ႈထိုင်ၵႂႃႇတီႈမိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်း။’

ၸိုင်ႈမိူင်းၵဝ်ႇသူဝ်းဝီးယႅတ်ႉ လႄႈ ၸုမ်းဢူၺ်းလီ

   မိူဝ်ႈၽွင်းမိူင်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈသူဝ်းဝီးယႅတ်ႉ လူမ်ႉပင်းၼၼ်ႉ မၼ်းတႅၵ်ႈယၢႆႈပဵၼ်ၵႃႇ သိပ်းႁႃႈမိူင်း။ ပၢႆးလႅင်ႊမိူင်း တွပ်ႇတႅၼ်းၼိူဝ်ပၢႆးဝူၼ်ႉၶွင်ၸၢဝ်းသူဝ်းဝီးယႅတ်ႉၶဝ်သေ ၶႅပ်းႁၢင်ႊဢၼ်တိူဝ်းမီးလွင်ႈမီးတၢင်းမၼ်းၵေႃႈ ပေႃႇမႃးၼိူဝ်ၽႅၼ်ႇတီႈ။ ၼႂ်းၼၼ်ႉ ဢၼ် ၼိူင်ႈတႄႉၵေႃႈ တူၼ်းလွၺ်၊ မႄႈၼမ်ႉ၊ ၼွင်လူင် လႄႈ ပၢင်ႇလၢႆႇ ဢၼ်ပဵၼ် တီႈသဝ်း ၵူၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈၽၢတ်ႇၽႄၵၼ်။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ၸိူဝ်းၶဝ်ၼၼ်ႉ ၸင်ႇႁုၼ်ႈမုၼ်း ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ လႄႈ ၽိင်ႈငႄႈႁိတ်ႈႁွၺ်း ဢၼ်ပိူင်ႈပႅၵ်ႇၵၼ်ၵႃႇ ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ၶေႃႈၸၢႆႇဝၢႆႇတေႃႇ ၽိင်ႈပိူင်ၶေႃႈၼႆႉတႄႉ တေလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ် ၸိုဝ်ႈမိူင်း သုတ်းတင်း ‘သထၢၼ်ႇ’ ၼႆတင်းလၢႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူၼ်ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ မိူင်းထႃႇ ၸိၵ်ႇၶိတ်ႇသထၢၼ်ႇ (Tajikistan) ၼႆႉ ၶွပ်ႇလႅၼ်ႊမိူင်းမၼ်း ပဵၼ်သတႃႇလိၼ်ႇ(Stalin) ၵေႃႉပဵၼ်ၵူၼ်းတဵမ်ႈပၼ် ပုၼ်ႈတႃႇတေႁဵတ်းႁႂ်ႈၸေႊမိူင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉမီးတၢင်းဢူၼ်ႈ ဢွၼ်ႇ၊ လူၺ်ႈဢဝ်လၢႆး ၵူၼ်းသူၼ်ႇဢေႇ တၢင်ႇၸေႊမိူင်းၵႂႃႇယူႇသဝ်းၸွမ်း ၼႆၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။

   သင်တူၺ်းၶိုၼ်း သၢႆပိုၼ်းဢၼ်ယၢဝ်းယဵတ်ႇလူင် - ယဝ်ႉၵေႃႈ ဢၼ်ၼၵ်ႉၵၢၼ် မိူင်း လႄႈ ၽူႈၽႅၼ်ၵၢၼ်သိုၵ်းၶဝ်ႁဵတ်းမႃးၼၼ်ႉၸိုင် တိုၵ်ႉမီးလွၵ်းလဵၼ်ႈပုၼ်ႈတႃႇ ၸေႊမိူင်းတင်းလၢႆ ဢၼ်ယၢမ်ႈပဵၼ်မိူင်းႁွမ်းပွမ်း မိူင်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈသူဝ်းဝီးယႅတ်ႉရတ်ႉသျႃး ၼၼ်ႉယူႇ။ ဢိၵ်ႇတင်း မၢင်ႊမိူင်း ဢၼ်ယၢမ်ႈပႃးၼႂ်းၸုမ်းဢူၺ်းလီၵၢၼ်သိုၵ်း ဝေႃးသေႃး ၽႅၵ်ႉ။ မိူင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊၸၵ်းပဵၼ်သၢမ်ၸုမ်းသေ တူၺ်းလႆႈယူႇ။ ၾၢႆႇၼိူင်ႈ ပဵၼ် မိူင်းၸိူဝ်းယူႇၵၢင်ႊ၊ ထႅင်ႈၸုမ်းၼိူင်ႈသမ်ႉ ပဵၼ်ၸုမ်းဢၼ်ၵိူင်းမိူင်းဝၼ်းတူၵ်း၊ လႄႈ ထႅင်ႈၸုမ်းၼိူင်ႈသမ်ႉ ပဵၼ်ၸုမ်းၵိူင်းမိူင်းရတ်ႉသျႃး ၼႆယဝ်ႉ။

   မိူင်းဢၼ်ယူႇၵၢင်ႊၸမ်ႉ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ မိူင်းဢူႇပေႇၵိတ်ႇသထၢၼ်ႇ (Uzbekis-tan)၊ မိူင်းဢႅတ်ႇၸႂ်ႇပၢႆးၸၢၼ်း(Azerbaijan)၊ လႄႈ မိူင်းထိူၵ်ႉမႅၼ်ႇၼိတ်ႇသထၢၼ်ႇ (Turkmenistan) ၸိူဝ်းၼႆႉၼႆႉ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးမီးလွင်ႈတၢင်း တႃႇတေပဵၼ် ဢူၺ်းလီတင်း မိူင်းရတ်ႉသျႃး ဢမ်ႇၼၼ် မိူင်းဝၼ်းတူၵ်း။ ၼႆႉၵေႃႈ ပဵၼ်ယွၼ်ႉဝႃႈ တင်း သၢမ်ၸိုင်ႈမိူင်းၼႆႉ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇသၢႆႁႅင်း(energy)ႁင်းၵွၺ်းၶဝ်၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇထုၵ်ႇၼီႈ ၵေးၸူးၾၢႆႇလႂ် ပုၼ်ႈတႃႇလွင်ႈႁူမ်ႇလူမ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆၶဝ် ၼႆၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။

   ၾၢႆႇဢၼ်ၵိူင်းရတ်ႉသျႃးၸမ်း ပဵၼ်မိူင်းၶႃႇသၵ်ႉသထၢၼ်ႇ(Kazakhstan၊ မိူင်း ၶီးၵိတ်ႇသထၢၼ်ႇ( Kyrgyzstan)၊ မိူင်းထႃႇၸိၵ်ႇၵိတ်ႇသထၢၼ်ႇ(Tajikistan)၊ မိူင်းၿႄႇ လႃႇရုသ်ႉ(Belarus)၊ လႄႈ မိူင်းဢႃႇမေးၼီးယႂ်း(Armenia)။ လွင်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၸိုင်ႈ မိူင်းၶဝ်ၼႆႉ ၵမ်ႈၼမ်ၼမ် မီးသၢႆၼွင်ႇတင်းမိူင်းရတ်ႉသျႃး မိူၼ်ငၢႆးၼင်ႇ ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း မိူင်းယူႇၶရဵၼ်းပွတ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ(လွင်ႈတၢင်းထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်လႆႈမီး ၵၢၼ်ၽိုၼ်ႉဝၢႆႇ တီႈၼၼ်ႉ)။ မိူင်းဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈသုတ်း ဢၼ်ပဵၼ်မိူင်းၶႃႇသၵ်ႉသ ထၢၼ်ႇၸမ်း ဢဝ်ၵၢၼ်မိူင်းဝႃႈၵေႃႈ တိူဝ်းၵိူင်းၸူးတေႃႇမိူင်းရတ်ႉသျႃး လႄႈ ႁူဝ်ၵူၼ်း ရတ်ႉသျႃးၵူၼ်းသူၼ်ႇဢေႇၶဝ်ၵမ်ႈၼမ်ၼမ်ၵေႃႈ ၶဝ်ႈၸိမ်ဝႆႉလီငၢမ်း။ ၼႂ်းၵႃႊႁႃႈမိူင်း ၼၼ်ႉ ၼွၵ်ႈသေမိူင်းထႃႇၸိၵ်ႇၵိတ်ႇသထၢၼ်ႇယဝ်ႉၼၼ်ႉတႄႉ ၶဝ်တင်းမူတ်းဢွၼ် ၵၼ်ႁူမ်ႈပႃးၼႂ်း ၸုမ်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းယူႇရေးသီးယၼ်း (Eurasian Ecnomic Union) (တေလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸုမ်းဢီးယူႇၽၢၼ်ၽၢၼ်ဢွၼ်ႇၵေႃႉၼိူင်ႈ) ဢၼ်တိုၵ်ႉၸင်ႇ ႁႃ ႁဵတ်းပၢင်ပွၺ်းၶွပ်ႈၶူပ်ႇၼိူင်ႈပီႊ ၼႂ်းလိူၼ်ထူၼ်ႈၼိူင်ႈပီႊ ၂၀၁၆ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယဝ်ႉ ၵေႃႈ တင်းႁႃႈမိူင်းၼႆႉ ပဵၼ်ဢူၺ်းလီၵၢၼ်သိုၵ်းတင်း မိူင်းရတ်ႉသျႃး ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ၸုမ်း သီႇ ဢႅသ်ႉထီႇဢူဝ်ႇ(CSTO) ။ လွင်ႈယၢပ်ႇၸုမ်းသီႇဢႅသ်ႉထီႇဢူဝ်ႇၼႆႉၸမ်း ပဵၼ် လွင်ႈ ဝႃႈ ၸိုဝ်ႈၶဝ်ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸၢင်ႊႁူမ်ႈသေ ဢွၵ်ႇသေၶေႃႈၵႂၢမ်းမႃးလႆႈ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ် ၸုမ်းဝေႃး သေႃးၽႅၵ်ႇၵဝ်ႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူင်းရတ်ႉသျႃး တိုၵ်ႉပၵ်းတပ်ႉသိုၵ်းမၼ်းဝႆႉ ယူႇတီႈၼႂ်းမိူင်းၶီးၵိတ်ႇသထၢၼ်ႇ၊ မိူင်းထႃႇၸိၵ်ႇၵိတ်ႇသထၢၼ်ႇ လႄႈ မိူင်းဢႃႇမေး ၼီးယႂ်းဝႆႉ။

   သမ်ႉမီးထႅင်ႈ မိူင်းၸိူဝ်းဢၼ်ၵိူင်းၸူးမိူင်းဝၼ်းတူၵ်း။ မိူင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈ ၵွၼ်ႇတႄႉ ပဵၼ်ၼႂ်းၸုမ်းဝေႃးသေႃး။ ၵူၺ်းၼႃႇ ၵမ်းၼႆႉ သမ်ႉမႃးမီးၼႂ်းၸုမ်းၼေးထူဝ်း လႄႈ/ဢမ်ႇၼၼ် မီးၼႂ်းၸုမ်းဢီးယူႇ။ မိူင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉၸမ်း မိူင်းပူဝ်ႇလႅၼ်ႇ၊ မိူင်း လၢတ်ႈ ဝီးယႂ်း၊ မိူင်းလိတ်ႇတႂူၺ်းၼီးယႂ်း(Lithuania)၊ မိူင်းဢႅတ်ႇသထူဝ်းၼီး ယႂ်း (Estonia)၊ မိူင်းပွင်ႁင်းၶေႃႈ ၵူၼ်းမိူင်းၶျႅၵ်ႉ(Czech Republic)၊ မိူင်းပူဝ်ႇၵေး ရီး ယႂ်း (Bulgaria)၊ မိူင်းႁင်ႇၵႃႇရီႇ(Hungary)၊ မိူင်းသလူဝ်ႇဝၵ်းၵီးယႂ်း (Slovakia)၊ မိူင်း ဢႅဝ်ႇပေးၼီးယႂ်း (Albania) လႄႈ မိူင်းရူဝ်ႇမေးၼီးယႂ်း (Romania)။ လိူၵ်ႈလိူၵ်ႈသမ်ႉ မိူင်းၵမ်ႈၼမ်ၼမ် ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ယၢမ်ႈလႆႈထူပ်းၺႃး တၢင်းႁၢႆႉတူႈမိူင်းသူဝ်းဝီးယႅတ်ႉ လၢႆလၢႆ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼွၵ်ႈသေ မိူင်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉၵေႃႈ သမ်ႉမီးထႅင်ႈ မိူင်းၵျေႃႇၵျႃႇ(Georgia)၊ မိူင်းယူႇၶရဵၼ်း (Ukraine) လႄႈ မိူင်းမူဝ်းတူဝ်ႇဝႃႇ (Moldova)။ မိူင်းၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ်ၶႂ်ႈ ႁူမ်ႈၸွမ်းၸုမ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉလၢႆလၢႆ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ယွၼ်ႉၵွပ်ႈလႅင်ႊမိူင်းၶဝ် ဢၼ်ၸမ်တင်း မိူင်းရတ်ႉသျႃးယူႇလႄႈ တႃႇတေႁူမ်ႈတင်းမုၵ်ႉၸုမ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵႆယူႇမွၵ်ႈၼိူင်ႈ သွၵ်ႈၼိူင်ႈၶိုပ်ႈဝႆႉ။ လိူဝ်ၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး ၼႂ်းမိူင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉၼႆႉ သမ်ႉတိုၵ်ႉမီးတပ်ႉသိုၵ်း ရတ်ႉသျႃး ဢမ်ႇၼၼ် သိုၵ်းၵူၼ်းမိူင်း ဢၼ်ၵိူင်းရတ်ႉသျႃး ဝႆႉယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ သေမိူင်းမိူင်း ၼႂ်းသၢမ်မိူင်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်းၼေးထူဝ်းၼႆၸိုင် ၸၢင်ႊၵိူတ်ႇပဵၼ် သိုၵ်းလူင်ဢၼ်ၼိူင်ႈလႆႈယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

မိူင်းယူႇၶရဵၼ်း ၼႂ်းၵႄႈရတ်ႉသျႃး လႄႈ မိူင်းဝၼ်းတူၵ်း

   လွင်ႈတၢင်းၸိူဝ်းပႃႈၼိူဝ်ၼႆႉ သပ်းလႅင်းၼႄပၼ်ဝႃႈ ၵွပ်ႈသင်လႄႈ မိူဝ်ႈၼႂ်းပီႊ ၂၀၀၃ ၼၼ်ႉ ပၢင်တိုၵ်းပၢႆးမိူင်း ပုၼ်ႈတႃႇယိူင်းဢၢၼ်းမိူင်းယူႇၶရဵၼ်း ၸိုင်ႈပေႃးလႆႈ လိူတ်ႇလူင်မႃး၊ ၸိုင်ပေႃးလႆႈပဵၼ်တီႈပၵ်းတႃႇၶွင် ဝဵင်းလူင်မွတ်ႇသၵူဝ်ႇမႃး ၼႆယူႇၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။

   ၸူဝ်ႊၵႃႊ ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ ဢၼ်ၵိူင်းၸူးရတ်ႉသျႃး တိုၵ်ႉၵုမ်းၵမ်တီႈ ဝဵင်း လူင်ၶီးယိပ်း(Kiev) ဢၼ်ပဵၼ်ၸေႊလူင် မိူင်းယူႇၶရဵၼ်းတႄႉၵေႃႈ ရတ်ႉသျႃးၶဝ် တိုၵ်ႉ တေမၼ်ႈၸႂ်လႆႈဝႃႈ လႅၼ်ႊၶႅၼ်ႇၵႄႈမၼ်း တိုၵ်ႉတေမီးတဵမ်ထူၼ်ႈ လႄႈ ယင်းတိုၵ်ႉတေ ပဵၼ်လွင်ႈၵႅတ်ႇၶႄ ပၢင်ႇပဵင်းလၢပ်ႈၵႂၢင်ႈလူင် ယူးရူပ်ႉပွတ်းႁွင်ႇဝႆႉယူႇၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တေႃႈၼင်ႇ လွင်ႈမိူင်းယူႇၶရဵၼ်းဢၼ်ပဵၼ်ၵၢင်၊ ဢၼ်ပၼ်ၵႂၢမ်းမၼ်ႈဝႃႈ တေဢမ်ႇႁူမ်ႈ တင်း ၸုမ်းဢီးယူႇ ဢမ်ႇၼၼ် ၸုမ်းၼေးထူဝ်း၊ လႄႈ ဢၼ်ၵမ်ႉထႅမ်လိၵ်ႈၶေႃႈလႆႈၸႂ် ၶၢတ်ႈ ယိမ်ႊ တႃႈႁိူဝ်းၼမ်ႉဢုၼ်ႇ တီႈသေးဝၢတ်းထူဝ်းပူဝ်း(Sevastopol) ၼႂ်းၶရၢႆႇမီး ယႂ်း (Crimea)ၵေႃႈ တိုၵ်ႉပဵၼ်တီႈယွမ်းႁပ်ႉလႆႈယူႇ။ ဢၼ်မိူင်းယူႇၶရဵၼ်း ၼႆဢိင်ပိုင်ႈ သၢႆႁႅင်းမိူင်းရတ်ႉသျႃးၼၼ်ႉၵေႃႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈလွင်ႈယူႇၵၢင်ႊ မိူင်းယူႇၶရဵၼ်း ပဵၼ်တီႈတိုၵ်ႉ ႁပ်ႉလႆႈ၊ သမ်ႉဝႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈၵဝ်းဝႆႉယူႇၵေႃႈလၢႆး ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ပေႃးသင် သမ်ႉ ပဵၼ်မိူင်းယူႇၶရဵၼ်း ဢၼ်ၵိူင်းမိူင်းဝၼ်းတူၵ်းသေ မီးယိူင်းဢၢၼ်းတႃႇႁူမ်ႈတင်း ၸုမ်း ဢူၺ်းလီမိူင်းဝၼ်းတူၵ်းလူင်သွင်ၸုမ်းလူး၊ ၶေႃႈလႂ်ၼၼ်ႉ တေပဵၼ်လွင်ႈဢၼ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈ မိူင်းရတ်ႉသျႃး မီးၶေႃႈထၢင်ႇထိူမ်တေႃႇ လွင်ႈမၼ်းတေၶဝ်ႈၸူးထိုင်လႆႈ တႃႈႁိူဝ်း တီႈပၢင်ႇလၢႆႇလမ်လႃႇ? ပေႃးဝႃႈ ဝၼ်းၼိူင်ႈ မိူင်းယူႇၶရဵၼ်း ပဵၼ်ၸဝ်ႈႁိူၼ်း ႁပ်ႉဝႆႉ တပ်ႉသိုၵ်းၼမ်ႉ ၸုမ်းၼေးထူဝ်းသေတပ်ႉတပ်ႉလူး? ပေႃးပဵၼ်ၼၼ်တႄႉ မိူင်းရတ်ႉ သျႃး ႁပ်ႉဢမ်ႇလႆႈ ယဝ်ႉလေႃႇ။

   ၸွမ်ၸိုင်ႈ ဝိၵ်းတႂ်ႇ ယႃႇၼူၶူဝ်းဝိတ်ႉၶျ်( Viktor Yanukovych) မိူင်းယူႇၶရဵၼ်း ဢၢၼ်းလဵၼ်ႈတင်းသွင်ၾၢႆႇ။ မၼ်းပၢၼ်းၸူးမိူင်းဝၼ်းတူၵ်းသေ သမ်ႉပၢႆႈၸူးမွတ်ႇသ ၵူဝ်ႇ။ ၼႆလႄႈ ပူႇတိၼ်း တိုၵ်ႉယိူၼ်ႉတေႃႇမၼ်းလႆႈယူႇ။ မိူဝ်ႈမၼ်းၸမ်တေလူင်း လၢႆးမိုဝ်း ၶေႃႈလႆႈၸႂ်ၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆယႂ်ႇလူင်တင်းၸုမ်းဢီးယူႇ ဢၼ်တေလႅပ်ႈၸၢင်ႊသိုပ်ႇ ပဵၼ်မိူင်းၽူႈ ၶဝ်ႈၸုမ်းဢီးယူႇၼၼ်ႉ ပူႇတိၼ်း တႄႇလိမ်ႇသႄႈမၼ်းဝႆႉယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

   ပုၼ်ႈတႃႇၸုမ်းၽူႈၼၢမ်း ၾၢႆႇၵၢၼ်ၼွၵ်ႈမိူင်းၶွင်ရတ်ႉသျႃးၸမ်း ၵၢၼ်ပဵၼ်ၽူႈ ၶဝ်ႈၸုမ်းဢီးယူႇၼႆႉ မၼ်းမိူၼ်ပဵၼ်မႃႉဢၼ်တေသိုပ်ႇလႅၼ်ႈၵႂႃႇပဵၼ် ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်းၼေး ထူဝ်း။ ၼႆလႄႈ ပုၼ်ႈတႃႇရတ်ႉသျႃးၸမ်း လွင်ႈဢၼ်ၸၢဝ်းယူႇၶရဵၼ်းၶဝ် တေပဵၼ်ၽူႈ ၶဝ်ႈၸုမ်းၼေးထူဝ်းၼၼ်ႉ မၼ်းမိူၼ်ပဵၼ်သဵၼ်ႈၶိတ်ႇမၢႆလႅင်ၵမ်းလဵဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပူႇ တိၼ်းၵေႃႈ ဢဝ်ႁႅင်းႁိပ်ႇတဵၵ်းပၼ် ၸွမ်ၸိုင်ႈ ယႃႇၼူၶူဝ်းဝိတ်ႉၶျ်၊ ပၼ်တၢင်းလိူၵ်ႈမၼ်း ဢၼ်မၼ်းဢမ်ႇၸၢင်ႊထဵင်။ ၼႆလႄႈ ၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်းယူႇၶရဵၼ်းၵေႃႈ လႆႈသဵၼ်ဢွၵ်ႇၼႂ်း ၶေႃႈလႆႈၸႂ်တင်းၸုမ်းဢီးယူႇသေ လႆႈႁွမ်းတင်း မွတ်ႇသၵူဝ်ႇ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ၸင်ႇသိုပ်ႇ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵိူတ်ႇပဵၼ်လွင်ႈလုၵ်ႉႁိုၼ်ႇၼေၵၢင်ၸႂ်သၢၼ်ၶတ်းမၼ်းသေ လိုၼ်းသုတ်း ထိုင် တီႈပေႃးပူတ်းပႅတ်ႈမၼ်းယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

   ၸမ်ႇမၢၼ်ႇ လႄႈ ဢမႄႇရီႇၵၼ်ႇၶဝ် ၵမ်ႉထႅမ်ၸုမ်းပႃႇတီႇၾၢႆႇသၢၼ်ၶတ်း။ ပိူင် လူင်မၼ်း ၾၢႆႇၸမ်ႇမၢၼ်ႇၶဝ် ႁပ်ႉႁၼ်ဝႃႈ ဝိတ်ႇထႃးလီႇ ၶလိတ်းၶူဝ်ႇ ၵေႃႉဢၼ်လုၵ်ႉ တီႈ ထႅၼ်ႈတီမူၺ်းၸၼ်ႉလုမ်ႈၾႃႉၵဝ်ႇသေ ပဵၼ်ၼၵ်ႉၵၢၼ်မိူင်းမႃးၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵူၼ်း ၾၢႆႇၶဝ်ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၾၢႆႇမိူင်းဝၼ်းတူၵ်းၶဝ် ဢဝ်ၵၢၼ်ပၢႆးႁူႉမေႃ လႄႈ ပၢႆးမၢၵ်ႈ မုၼ်းသေ ၸၼ်ႁႂ်ႈမိူင်းယူႇၶရဵၼ်းၵိူင်းၸူးၶဝ်၊ ယၢမ်းၼၼ် ၸၢဝ်းယူႇၶရဵၼ်း ၸိူဝ်းၵိူင်း မိူင်းဝၼ်းတူၵ်းၼၼ်ႉသမ်ႉ ဢီးႁႂ်ႈမိူင်းယူႇၶရဵၼ်း ၵိူင်းၸူးမိူင်းဝၼ်းတူၵ်း လူၺ်ႈတင်း လၢႆၽိုၵ်းၽွၼ်ႉ လႄႈ လၢႆးၵမ်ႉထႅမ်ငိုၼ်းတွင်းပၼ် ၸုမ်းတီႇမူဝ်ႇၶရႅတ်ႉတိၵ်ႉ ၾၢႆႇ သၢၼ်ၶတ်း ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၶဝ် ၼႆယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

   လွင်ႈၽိတ်းၽႅၵ်ႇၵၼ်ၸွမ်းတႃႈၸွမ်းတၢင်း ၵိူတ်ႇပဵၼ်မႃးတီႈ ဝဵင်းလူင်ၶီးယိပ်း၊ လွင်ႈလုၵ်ႉၼေၵၢင်ၸႂ်ၵေႃႈ ၸွတ်ႈတူဝ်ႈမိူင်းၵႂႃႇ။ ၾၢႆႇပွတ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇသမ်ႉ မီးၽုင်ၵူၼ်း ဢွၵ်ႇမႃးၵမ်ႉထႅမ် ၸွမ်ၸိုင်ႈ၊ ၽၢႆႇပွတ်းတၢင်းတူၵ်းမိူင်း ၼႂ်းဝဵင်းလူင် ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ဝဵင်းလူင် လႃႈဝိပ်ႉ( L’viv)(ဢၼ်ယၢမ်ႈပဵၼ်ၼႂ်းမိူင်းပူဝ်ႇလႅၼ်ႇမႃး) ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၶဝ်မၢင်ႉၶတ်းႁႂ်ႈ ပူတ်းပွၺ်ႇတူဝ်ၵဝ်ႇ ႁႂ်ႈပူၼ်ႉတႂ်ႈႁႅင်းႁူမ်ႇငမ်း ၾၢႆႇဢၼ်ၵိူင်းရတ်ႉသျႃးတင်းလၢႆ။

ၶရၢႆႇမီးယႂ်း လႄႈ တႃႈႁိူဝ်းသေးဝၢတ်းထူဝ်းပူဝ်း

   ထိုင်မႃးၼႂ်းၵၢင်လိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် ပီႊ ၂၀၁၄ ၼၼ်ႉ ဝဵင်းလူင်လႃႈဝိပ်ႉ လႄႈ ဝဵင်း လၢႆလၢႆဝဵင်းၵေႃႈ ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ ဢမ်ႇၵုမ်းၵႂၢၼ်းလႆႈယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈလိူၼ် ထူၼ်ႈသွင် ဝၼ်းထီႈ ၂၂ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉၼႆႉ ဝၢႆးသေၵူၼ်းသိပ်းပၢႆ လႆႈတၢႆၵႂႃႇ တီႈဝဵင်း လူင် ၶီးယိပ်းယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၸွမ်ၸိုင်ၵေႃႈ ၵူဝ်တၢႆသေ လႆႈပၢႆႊၵႂႃႇ။ ၾၢႆႇဢၼ်သၢၼ် ၶတ်းရတ်ႉ သျႃး ဢၼ်မၢင်ႊၸိူဝ်းၵေႃႈ ယၢမ်ႈပဵၼ်ၵိူင်းမိူင်းဝၼ်းတူၵ်း လႄႈ မၢင်ႊၸိူဝ်းပဵၼ်ၵိူင်း ၾႅတ်ႉသိတ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉ လႆႈၵုမ်းၵမ်ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈပႅတ်ႈ။ တႄႇမိူဝ်ႈၼၼ်ႉမႃး ၵႂၢမ်း တၼ်ႇတေႇလွင်ႈ တၢင်းတၢႆၵေႃႈ တႄႇမႃးၸွမ်း။ ၸွမ်ၸိုင်ႈ ပူႇတိၼ်းၵေႃႈ ဢမ်ႇမီးတၢင်း လိူၵ်ႈသင်လူင်လၢႆ။ မၼ်းၵႃႊလႆႈ ၶဝ်ႈတိုၵ်းသိမ်းဢဝ် ၸေႊတွၼ်ႊၶရၢႆႇမီးယႂ်း။ ၼႂ်း ၸေႊ တွၼ်ႊၶရၢႆႇမီးယႂ်း ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၵွမ်ႉဝႃႈ မီးၵူၼ်းမိူင်းယူႇၶရဵၼ်း ဢၼ်လၢတ်ႈၵႂၢမ်း ရတ်ႉသျႃးၵွၺ်း၊ ပိူင်လူင်မၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်တီႈဢၼ်မီးတႃႈႁိူဝ်း သေးဝၢတ်းထူဝ်းပူဝ်း (Sevastopol)ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

   လွင်ႈၸမ်ပဵၼ်ၾၢႆႇပၢႆးလႅင်ႊမိူင်း၊ လႄႈ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ၶွင်ၸုမ်းၼေးထူဝ်း ဢၼ်ၶၢႆႉသူႇၸူးပွတ်းတၢင်းဢွၵ်ႇမႃးတိၵ်းတိၵ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်မီးၼႂ်းၸႂ်ပူႇတိၼ်း လီလီယဝ်ႉ မိူဝ်ႈဢၼ်မၼ်းမွၵ်ႇလၢတ်ႈ တူၵ်ႇထိုင် လွင်ႈလႆႈၶဝ်ႈတိုၵ်းသိမ်းဢဝ်ၶရၢႆႇမီး ယႂ်း။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ မၼ်းလၢတ်ႈဝႃႈ -‘မိူင်းရတ်ႉသျႃႉ လႆႈတူၵ်းယူႇၼႂ်းဢွင်ႈ ဢၼ်ဢမ်ႇ ၸၢင်ႊထွၺ်ၶိုၼ်း၊ သင်သူတဵၵ်းသႆႈမူ(သပြိင်ႇ) လူင်းတိူၵ်ႈတိူၵ်ႈၼႆၸိုင် မၼ်းတေသဵၼ် ၶိုၼ်းႁႅင်းႁႅင်း။ သူတိုၼ်းတေလႆႈတွင်းဝႆႉလွင်ႈၼႆႉလီလီဢိူဝ်ႈ’ ၼႆယဝ်ႉ။

လီႈၼမ်ႉ လႄႈ လွင်ႈၶွင်ႈၶမ်တပ်ႉသိုၵ်းႁိူဝ်းရတ်ႉသျႃး

   သေးဝၢတ်းထူဝ်းပူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်တႃႈႁိူဝ်းၼမ်ႉဢုၼ်ႇပိူင်လူင်တီႈလဵဝ် ပုၼ်ႈတႃႇ မိူင်းရတ်ႉသျႃး။ ၵူၺ်းၼႃႇ တႃႇၶဝ်ႈၸူးထိုင် ပၢင်ႇလၢႆႇလမ်သေ ၶဝ်ႈထိုင်ပၢင်ႇလၢႆႇၵႄႊ လိုမ် (မႅတ်ႇတိတ်ႇတႂ်ႇရေးၼီးယၼ်း) ၼၼ်ႉသမ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇတၢင်း ၶေႃႈလႆႈၸႂ်မွၼ်း ထြူဝ်း (Montreux Convention) မိူဝ်ႈ ၁၉၃၆ ၼၼ်ႉ ႁေႉႁမ်ႈဝႆႉ။ ၶေႃႈလႆႈၸႂ်ၼၼ်ႉ ပၼ်ႁႂ်ႈမိူင်းတူႇရၶီႇ ဢၼ်မိူဝ်ႈလဵဝ်ၵေႃႈ ပဵၼ်မိူင်းလုၵ်ႈၸုမ်းၼေးထူဝ်းဝႆႉၼၼ်ႉ မီး သုၼ်ႇလႆႈၵုမ်း ၵႂၢၼ်းပွတ်ႉသပေႃးရသ်ႉ(Bosporus)။ တပ်ႉႁိူဝ်းရတ်ႉသျႃးၶဝ် လတ်း ၽၢၼ်ႇလီႈၼမ်ႉ ၼၼ်ႉယူႇ၊ ၵူၺ်းၼႃႇ ဢမ်ႇလတ်းၽၢၼ်ႇလႆႈၼမ်။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ပေႃး ပဵၼ်ၼႂ်းၶၢဝ်းသုၵ်ႉ ယုင်ႈၼႆ လႅပ်ႈတေဢမ်ႇၸၢင်ႊမီးၶႂၢင်ႉၽၢၼ်ႇလႆႈလူးၵွၼ်ႇ။ တေႃႈ ၼင်ႇ ဝၢႆးသေလတ်း ၽၢၼ်ႇသေ ပွတ်ႉသပေႃးရသ်ႉယဝ်ႉသေတႃႉၵေႃႈ တႃႇၶဝ်ႈၸူးထိုင် ပၢင်ႇလၢႆႇၵႄႊလိုမ်ၼၼ်ႉ ရတ်ႉသျႃး ယင်းတိုၵ်ႉတေလူဝ်ႇလႆႈလွင်ႈႁိူဝ်းထႅင်ႈၼႂ်း ပၢင်ႇ လၢႆႇဢေးၵျိၼ်း (Aegean)ယူႇ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ တႃႇသိုပ်ႇၶဝ်ႈၸူးထိုင် ၼမ်ႉသမုတ်ႉဢႅတ်ႈ လႅၼ်းတိၵ်ႈၼၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလူဝ်ႇလႆႈ လတ်းၽၢၼ်ႇလီႈၼမ်ႉၸိပ်ႉပြႃးတႂ်ႇသထြဵတ်ႉ (Gibraltar Straits) လူးၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ တႃႇတေသိုပ်ႇလႆႈၶႂၢင်ႉၶဝ်ႈၸူး ထိုင်လႆႈ ၼမ်ႉသမုတ်ႉဢိၼ်းတီးယႂ်း(Indian Ocean) ၼၼ်ႉၵေႃႈ သမ်ႉတိုၵ်ႉတေလႆႈ လတ်း ႁွင်ႊမိူင်သူးဢဵတ်ႉ (Suez Canal)ယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

   ရတ်ႉသျႃးၶဝ် မီးတပ်ႉသိုၵ်းႁိူဝ်းၶဝ်ဢိတ်းဢိတ်း တီႈထႃးထုသ်ႉ(Tartus) ၼိူဝ် ၵူတ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇမႅတ်ႇတိတ်ႇတႂ်ႇရေးၼီးယၼ်း ၼႂ်းသီးရီးယႂ်း (ၸင်ႇဝႃႈ ၵွပ်ႈသင်လႄႈ မိူင်း ရတ်ႉသျႃး ၵမ်ႉထႅမ်ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈသီးရီးယႂ်း မိူဝ်ႈဢၼ်လွင်ႈၽိတ်းၽႅၵ်ႇၵၼ်ၵိူတ်ႇ ၶိုၼ်ႈမႃး ၼႂ်းပီႊ ၂၀၁၁)၊ ၵူၺ်းၼႃႇ ပဵၼ်တပ်ႉဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၼမ် လႄႈ ပဵၼ်တပ်ႉၵမ်ႉ ထႅမ်ဢွၼ်ႇၵွၺ်း၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈတပ်ႉပိူင်လူင်။

   လွင်ႈၶွင်ႈၶမ်ၾၢႆႇၽႅၼ်ၵၢၼ်လူင် ထႅင်ႈလွင်ႈၼိူင်ႈၸမ်း ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ဝႃႈ ပေႃး ၶၢဝ်းယၢမ်းသိုၵ်းသိူဝ်မႃးၸိုင် တပ်ႉသိုၵ်းႁိူဝ်းရတ်ႉသျႃးၶဝ် တေဢမ်ႇၸၢင်ႊဢွၵ်ႇလႆႈ ၼႂ်း ၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၿေႃးတိၵ်ႉ(Baltic Sea) ယွၼ်ႉၵွပ်ႈလီႈၼမ်ႉ သၵႄးၵိူဝ်ႇရၵ်ႉ ( Skagerrak Strait) ဢၼ်ၵွင်ႉတင်း ပၢင်ႇလၢႆႇႁွင်ႇ(North Sea)ဝႆႉ။ လီႈၼမ်ႉၵႅပ်ႈၵႅပ်ႈ ဢွၼ်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်မိူင်းတဵၼ်းမၢၵ်ႉ(Denmark) လႄႈ မိူင်းၼေႃႇဝူၺ်း(Norway) ဢၼ် ပဵၼ်မိူင်းလုၵ်ႈ ၸုမ်းၼေးထူဝ်းၶဝ် ၵုမ်းၵမ်ဝႆႉ။ သမ်ႉဝႃႈ တပ်ႉႁိူဝ်းလတ်းၽၢၼ်လႆႈ လီႈ ၼမ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ သေတႃႉၵေႃႈ သဵၼ်ႈတၢင်းတႃႇသူႈၸူး ၼမ်ႉသမုတ်ႉဢႅတ်ႈလႅၼ်း တိၵ်ႈၼၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉ တေလႆႈလတ်း ဢၼ်ႁွင်ႉႁိၵ်ႈဝႃႈ ဝွင်ႇ GIUK (မိူင်းၵရိၼ်း လႅၼ်း/ မိူင်းဢၢႆႉသ်လႅၼ်း/ လႄႈ မိူင်းယူႇၶေႇ) ပၢင်ႇလၢႆႇႁွင်ႇဝႆႉယူႇ။ လွင်ႈၼႆႉ တေၶႆႊၼေၵႂႃႇတင်းၼမ် ပေႃးထိုင်ၼႂ်း ၵၼ်ႊတွၼ်ႊလွင်ႈယူးရူပ်ႉပွတ်းဝၼ်းတူၵ်းမႃး ယူႇ။

   ၽိူဝ်ႇဝႃႈ သိမ်းဢဝ်လႆႈ ၶရၢႆႇမီးယႂ်းယဝ်ႉၵေႃႈ ရတ်ႉသျႃးၶဝ် ဢမ်ႇပႂ်ႉမိူဝ်ႈပႂ်ႉ ယၢမ်းသင်။ ၶဝ်သၢင်ႈၽုင်ႁိူဝ်းပၢင်ႇလၢႆႇလမ် တီႈတႃႈႁိူဝ်းသေးဝၢတ်းထူဝ်းပူဝ်းသေ ဢမ်ႇၵႃး သၢင်ႈပႃးတႃႈတပ်ႉသိုၵ်းႁိူဝ်း တီႈဝဵင်းၼူဝ်းဝူဝ်းရွတ်ႉသီးယၵ်ႉ( Novorossiysk) ၼႂ်းမိူင်း ရတ်ႉသျႃး။ သမ်ႉဝႃႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႈတႃႈႁိူဝ်းလိုၵ်ႉၸွမ်းၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်သေတႃႉၵေႃႈ တေပဵၼ် ဢဵၼ်ႁႅင်းၽိူမ်ႉထႅမ်ပုၼ်ႈတႃႇ ရတ်ႉသျႃးၶဝ်ယူႇ။ မီးလွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈ ႁိူဝ်းသၢင်း ၽေႃးမႂ်ႇမႂ်ႇ ပႅတ်ႇသိပ်းလမ်း၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ဢိၵ်ႇပႃးထႅင်ႈတင်း ႁိူဝ်းလမ်ႊၼမ်ႉတင်းၼမ် တင်းလၢႆ။ ၽုင်ႁိူဝ်းသၢင်းၽေႃးၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တေဢမ်ႇၵႅၼ်ၶႅင်ပေႃး တႃႇတေၸီးဢွၵ်ႇ ၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇလမ် ၽွင်းယၢမ်းသိုၵ်းလႆႈၼႆသေတႃႉ ၵူၺ်းၼႃႇ လမ်ႉၵတ်ႉမၼ်းတႄႉၵေႃႈ တိူဝ်းၶိုၼ်ႈမႃးဝႆႉ ယူႇတိၵ်းတိၵ်း။

   တႃႇတေတေႃႈသူႈၶတ်းၶိုၼ်းလွင်ႈၼႆႉၼၼ်ႉ ၼႂ်းၸူဝ်ႊသိပ်းပီႊၼႃႈတေမႃး ၼႆႉ ႁဝ်းၸၢင်ႊမုင်ႈမွင်းလႆႈဝႃႈ မိူင်းဢမႄႇရီႇၵၼ်ႇ တေဢီးသူၼ်းႁႂ်ႈၸုမ်းဢူၺ်း လီၼႂ်း ၼေးထူဝ်းမၼ်း ဢၼ်ပဵၼ်မိူင်းရူဝ်ႇမေးၼီးယႂ်းၼၼ်ႉ သူင်ႇၽုင်ႁိူဝ်းမၼ်း ၶဝ်ႈၵႂႃႇၼႂ်း ပၢင်ႇ လၢႆႇလမ်၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ တေဢီးႁႂ်ႈမိူင်းတူႇရၶီႇ ပၵ်းဝႆႉယူႇၸွမ်းပွတ်ႉသပေႃးရသ်ႉ။

သၢႆပိုၼ်းၶရၢႆႇမီးယႂ်း လႄႈ ပၢႆးလႅင်ႊမိူင်း

   ၶရၢႆႇမီးယႂ်း ယၢမ်ႈပဵၼ်ပွတ်းတွၼ်ႊၶွင် မိူင်းရတ်ႉသျႃးမႃး တႃႇသွင်ပၢၵ်ႇပီႊ မိူင်း။ ဝၢႆးမႃးၸင်ႇၵွၺ်ႈဢူၼ်းပၼ်ၵႂႃႇၼႂ်း ယူႇၶရဵၼ်းမိူင်းပွင်ႁင်းၶေႃၸၢဝ်းသူဝ်းဝီးယႅတ်ႉ (Soviet Republic of Uraine) ၼႂ်းပီႊ ၁၉၅၄ လူၺ်ႈၸွမ်ၸိုင် ၶရုတ်းၶျႅပ်ႉ (Khrushchev)။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉတႄႉၵေႃႈ ယွၼ်ႉႁၼ်ဝႃႈ ၵူၼ်းသူဝ်းဝီးယႅတ်ႉၶဝ် တေယူႇ တႂ်ႈၵုမ်းၵမ်ၶွင်မွတ်ႇသၵူဝ်ႇၵႂႃႇတႃႇသေႇတႃႇပၢၼ် ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵမ်းၼႆႉ မိူင်းယူႇ ၶရဵၼ်းၵေႃႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၶွင်သူဝ်းဝီးယႅတ်ႉ၊ ဢမ်ႇၼၼ် ဢမ်ႇၸႂ်ႈမိူင်းဢၼ်ၵိူင်းၸူးရတ်ႉ သျႃးယဝ်ႉ လႄႈ ပူႇတိၼ်းၵေႃႈ ႁူႉဝႃႈ ငဝ်းလၢႆးမၼ်းလူဝ်ႇလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ၼႆယဝ်ႉ။ ၸွင်ႇ ၵူၼ်းႁဵတ်း ၵၢၼ်မိူင်း ၾၢႆႇမိူင်းဝၼ်းတူၵ်းၶဝ်ႁူႉလွင်ႈၼႆႉႁိုဝ်? ပေႃးၶဝ်ဢမ်ႇႁူႉတႄႉ တေ လႆႈဝႃႈ ၶဝ် ဢမ်ႇၾၢင်ႉမႅၼ်ႈ ပိူင်မၢႆ A ၵၼ်ႊႁဵၼ်းၼိူင်ႈ ‘လွင်ႈၵၢၼ်ၽွင်းၶဵဝ် ပုၼ်ႈတႃႇ ၵူၼ်းတႄႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်း’ ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉသႄႈ။ ၼႂ်းၵၼ်ႊႁဵၼ်းၼၼ်ႉ လၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈ ပေႃး ထူပ်းၺႃး ၽေးလွၵ်ႇငိူတ်ႈယႂ်ႇလူင်ၼႆၸိုင် မိူင်းတၢင်ႉႁႅင်းယႂ်ႇၼႆႉ မၼ်းတေၸႂ်ႉတိုဝ်း ဢဵၼ်ႁႅင်းၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးသမ်ႉ ၶဝ်ၾၢင်ႉမႅၼ်ႈယူႇၼႆၸိုင် ၶဝ်တေသွၼ်ႇဝႃႈ လွင်ႈဢၼ်ပူႇတိၼ်း ၶဝ်ႈသိမ်းဢဝ်ၶရၢႆႇမီးယႂ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵႃႊၶၼ်ၵိုင်ႇထိူၵ်ႈလႅၵ်ႈ ဢၼ် ၸၼ်ဢဝ်ယူႇၶရဵၼ်း ၶဝ်ႈမႃးၼႂ်းယူးရူပ်ႉ လႄႈ ၶဝ်မႃးၼႂ်းလႅၼ်ႊဝူင်းႁႅင်းႁူမ်ႇငမ်း မိူင်း ဝၼ်းတူၵ်းၼႆၼၼ်ႉ ယူႇယဝ်ႉ။

ပေႃးတေယူႇၸဵင်ႇၾၢႆႇၸႂ်လီသေတူၺ်းတႄႉၵေႃႈ တေလူဝ်ႇလႆႈဝႃႈ မိူင်းဢမႄႇရီး ၵႂ်း လႄႈ မိူင်းယူးရူပ်ႉၶဝ် ႁႃလၢႆးတႃႇတေႁပ်ႉတွၼ်ႈ မိူင်းယူႇၶရဵၼ်းၶဝ်ႈသူႇပဵၼ်မိူင်းတီႇ မူဝ်ႇၶရေသီႇ ပဵၼ်ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်းၸုမ်းၾၢႆႇလွတ်ႈလႅဝ်းတဵမ်တူဝ်လီငၢမ်း လႄႈ ႁႂ်ႈမီးလွင်ႈ ၽိင်ႈမိူင်းသုမ်ႇငမ်းလီငၢမ်းသေယဝ်ႉလႄႈ မိူင်းရတ်ႉသျႃး ဢမ်ႇၸၢင်ႊႁဵတ်းဢီႈသင်ၸွမ်း ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပဵၼ်တၢင်းႁၼ်ဢၼ်ဢမ်ႇၼပ်ႉသွၼ်ႇပႃး ၶေႃႈဢၼ်ဝႃႈ ပၢႆးမိူင်းၾၢႆႇ လႅင်ႊမိူင်းတိုၵ်ႉမီးဝႆႉယူႇ ၼႂ်းၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊထူၼ်ႈသၢဝ်းဢဵတ်း၊ ဢမ်ႇၼၼ် ဢမ်ႇၼပ်ႉ သွၼ်ႇလွင်ႈဝႃႈ မိူင်းရတ်ႉသျႃးၼႆႉ ဢမ်ႇလဵၼ်ႈၸွမ်းၼင်ႇပိူင်ၽိင်ႈမိူင်း ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၸၢဝ်းၶိူဝ်းရတ်ႉသျႃး လႄႈ ၵၢၼ်ၶဝ်ႈသိမ်းၶရၢႆႇမီးယႂ်း

တင်းတၢင်းဢွင်ႇပေႉလူင်သေ လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၸူဝ်ႊၶၢဝ်း မိူင်းယူႇၶရဵၼ်းၵေႃႈ သမ်ႉ ၵိုင်ႉၵၢင်ႉသေ ႁဵတ်းၶေႃႈပိုၼ်ႊၽၢဝ်ႇဢၼ်ယွင်ႇမႃႈလူင်ၵမ်ႈၽွင်ႈ၊ ၼၼ်ႉၸမ်း ပဵၼ် လွင်ႈတင်ႈၸႂ်သေ ပူတ်းယႃႉပႅတ်ႈၵႂၢမ်းရတ်ႉသျႃး ဢၼ်ပဵၼ်ၵႂၢမ်းလုမ်းၸၢႆး ၶဝ်ႈ တၢင်းၵၢၼ် ထီႈသွင်ၼၼ်ႉပႅတ်ႈ ၼႂ်းလႅၼ်ႊတွၼ်ႊလၢႆလၢႆတီႈ။ လႅၼ်ႊတွၼ်ႊၸိူဝ်း ၼၼ်ႉၼႆႉ သမ်ႉ ပဵၼ်တီႈဢၼ်မီးၵူၼ်းလၢတ်ႈၵႂၢမ်းရတ်ႉသျႃးၼမ်သေပိူၼ်ႈ လႄႈ ပဵၼ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ် ၵိူင်းၸူးရတ်ႉသျႃးၶဝ်ယူႇသဝ်း၊ တေႉတေႉၸိုင် ပႃးတင်းၸေႊ တွၼ်ႊၶရၢႆႇမီးယႂ်းဝႆႉ။ လွင်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ၶႆႇၾႆးဢၼ်ၽူင်ႉၶိုၼ်းႁႅင်းတေႉတေႉ။ လိူဝ် ၼၼ်ႉ ၵေႃႈ ပဵၼ်တိုဝ်ႉတၢင်း ဢၼ်ၸွမ်ၸိုင်ႈပူႇတိၼ်း ၸၢင်ႊဢဝ်ႁဵတ်းပဵၼ်ၶေႃႈ သူၼ်းတုမ်ႊ ႁူၺ်းယုမ်ႇၼင်ႇမၼ်း လူဝ်ႇသေ ႁဵတ်းပဵၼ်လိူင်ႈဝႃႈ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းရတ်ႉသျႃးၶဝ် တီႈၼႂ်းမိူင်း ယူႇၶရဵၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈ လႆႈႁပ်ႉလွင်ႈၵႅတ်ႇၶႄ ၼႆၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။

ၾၢႆႇၶြိမ်းလိၼ်း(Kremlin)  သမ်ႉ မီးၽိင်ႈမိူင်းၶေႃႈၼိူင်ႈ ဢၼ်ဢီးႁႂ်ႈၸုမ်းလူင် ပွင်ႊၸိုင်ႈၶဝ် ၵႅတ်ႇၶႄ ‘ၸၢဝ်းၶိူဝ်းရတ်ႉသျႃး’။ ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ ‘ၸၢဝ်းၶိူဝ်းရတ်ႉသျႃး’ ၼႆႉ သမ်ႉပဵၼ်ၶေႃႈဢၼ်ပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇယၢပ်ႇဝႆႉ။ ယွၼ်ႉသင်လႃႇၼႆၸိုင် ဢိင်ၼိူဝ်လွင်ႈ သုၵ်ႉသူၼ်ဢၼ်ၸၢင်ႊတေၵိူတ်ႇပဵၼ်မိူင်းၵဝ်ႇၵဝ်ႇ မိူင်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈသူဝ်းဝီးယႅတ်ႉၼၼ်ႉ သေ ၶေႃႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇမၼ်းၵေႃႈ မိူင်းရတ်ႉသျႃး လိူၵ်ႈပိုတ်ႇဢဝ်ႁင်းၵွၺ်းလႆႈၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။ ပေႃးလူဝ်ႇမႃးၸိုင် ယူႇတီႈၾၢႆႇၶြိမ်းလိၼ်းၸမ်း ‘ၸၢဝ်းၶိူဝ်းရတ်ႉသျႃး’ ဢၼ်ဝႃႈ ၼၼ်ႉ ၶဝ်တေၽုၺ်ႇတီႈပွင်ႇဝႃႈ ပဵၼ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ်လၢတ်ႈၵႂၢမ်းရတ်ႉသျႃး ပဵၼ်ၵႂၢမ်း ငဝ်ႈၶဝ်။ မၢင်ႊပွၵ်ႈသမ်ႉ ၽိင်ႈမိူင်းလွင်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်း ၶေႃႈမႂ်ႇၼၼ်ႉၵေႃႈ သမ်ႉဢဝ်ၸႂ်ႉ တိုဝ်းဝႆႉ။ ၼႂ်းၽိင်ႈမိူင်းၼၼ်ႉသမ်ႉလၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈ သင်ပူႇမွၼ်ႇသူ ယူႇမႃးၼႂ်းမိူင်း ရတ်ႉသျႃး၊ လႄႈ သင်ဝႃႈ ၵႂၢမ်းရတ်ႉသျႃး ပဵၼ်ၵႂၢမ်းငဝ်ႈသူၼႆၸိုင် သူၸၢင်ႊႁပ်ႉဢဝ် လွင်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်း ရတ်ႉသျႃးလႆႈ ၼႆယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ပေႃးဝႃႈ ၵိူတ်ႇပဵၼ်လွင်ႈသုၵ်ႉ သူၼ်ယုင်ႈယၢင်ႈမႃး ၼႆၸိုင် ၵူၼ်းမိူင်သမ်ႉ ၵႆႉၵိူင်းၸူး လွင်ႈႁပ်ႉဢဝ်ဝႂ်ၶၢမ်ႈမိူင်း ရတ်ႉ သျႃး တႃႇပဵၼ်ၽွၼ်းလီ သူၼ်ႇတူဝ်ၶဝ်။ လွင်ႈၼႆႉသမ်ႉ မၼ်းတိူဝ်းပဵၼ်သိၵ်ႈၶူလႆ တႃႇ ရတ်ႉသျႃးၶဝ် ၶဝ်ႈပႃးမႃး ၸွမ်း ၼႂ်းလွင်ႈၶွင်ႈၶမ်ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။

ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းတီႈၸေႊတွၼ်ႊ ၶရၢႆႇမီးယႂ်းမွၵ်ႈ ၆၀ ဝၢၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ် ‘ၸၢဝ်းၶိူဝ်း ရတ်ႉသျႃး’ဝႆႉ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ၾၢႆႇလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈရတ်ႉသျႃးၶဝ် ၸင်ႇႁႃလၢႆၸီးၶဝ်ႈ။ ပူႇ တိၼ်း ၸွၺ်ႈထႅမ် ၵၢၼ်ဢွၵ်ႇၼေၵၢင်သၢၼ်ၶတ်း လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈယူႇၶရဵၼ်း၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ယူင်းပၼ် လွင်ႈၶွင်ႈၶမ်တင်းလၢႆသေ ထိုင်တီႈလိုၼ်းသုတ်းမႃး မၼ် ‘သမ်ႉပေႃး’ လႆႈသူင် တပ်ႉသိုၵ်းမၼ်း ဢၼ်မီးဝႆႉယူႇတီႈၼႂ်းတပ်ႉႁိူဝ်းၼၼ်ႉ လူင်းၵႂႃႇၼႂ်းသဵၼ်ႈတႃႈသၢႆတၢင်း သေ ၵႅတ်ႇၶႄႇၵူၼ်းမိူင်း ဝႃႈၼႆ။ တပ်ႉသိုၵ်းယူႇၶရဵၼ်းၶဝ် ဢၼ်မီးတီႈပိုၼ်ႉတီႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီးႁႅင်းတႃႇၸင်ႈလႆႈတေႃႇတင်းၵူၼ်းမိူင်း လႄႈ ဢိၵ်ႇတပ်ႉသိုၵ်းရတ်ႉသျႃး၊ ၼႆလႄႈ လႆႈထွၺ်ဢွၵ်ႇၵႂႃႇပႅတ်ႈဝႆးဝႆး။ ၸေႊတွၼ်ႊၶရၢႆႇမီးယႂ်းၵေႃႈ ၶိုၼ်းပဵၼ်ပွတ်းတွၼ်ႊၶွင် မိူင်း ရတ်ႉသျႃးလူၺ်ႈတင်း ႁႅင်းပွင်ႊၸိင်းသၢင်ႈ(de facto) ဢဝ်ယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

သူသမ်ႉတေၸၢင်ႊထဵင်လႆႈၶိုၼ်းဝႃႈ ၸွမ်ၸိုင်ႈ ပူႇတိၼ်း မီးတၢင်းလိူၵ်ႈယူႇတၢင်း ၼိူင်ႈလူး။ မၼ်းၸၢင်ႊၼပ်ႉထိုဝ် လိၼ်လႅၼ်ႊၶွင်မိူင်းယူႇၶရဵၼ်းယူႇၼႃႇ ၼႆ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ယွၼ်ႉၵွပ်ႈ မၼ်းသမ်ႉလႆႈထူပ်းၺႃးတင်း မိုဝ်းပၢႆးလႅင်ႊမိူင်း ဢၼ်ၾႃႉၸဝ်ႈဝၢင်းတမ်း ၸူးမိူင်းရတ်ႉသျႃးမႃးယဝ်ႉလႄႈ တၢင်းလိူၵ်ႈၼင်ႇဝႃႈၼၼ်ႉ မၼ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈတၢင်းလိူၵ်ႈ လႆႈယဝ်ႉ။ မၼ်းတိုၼ်းဝႃႈ တေဢမ်ႇဢၢၼ်းပဵၼ် ၵူၼ်းၵေႃႈ ‘သုမ်းၶရၢႆႇမီးယႂ်း’ လႄႈ သုမ်း ပႃးတႃႈႁိူဝ်းၼမ်ႉဢုၼ်ႇတႃႈလဵဝ် ဢၼ်မိူင်းရတ်ႉသျႃးၶဝ်ႈၸူးထိုင်လႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ သႄႈ။

ဢမ်ႇမီးၽႂ်ၵႂႃႇၽူတ်ႇၸွၺ်ႈဢဝ်မိူင်းယူႇၶရဵၼ်း ၽွင်းမိူဝ်ႈမၼ်းလႆႈသုမ်းလိၼ် လႅၼ်ႊမၼ်း ဢၼ်ပဵင်းၼင်ႇတၢင်းၵႂၢင်ႈမိူင်းၿႄႇၵျီႇယမ်ႇ၊ ဢမ်ႇၼၼ် ပဵင်းတင်းၸေႊ မိူင်း မႄႇရီႇလႅၼ်း(Maryland)ၶွင် မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ႊဢမႄးရီးၵႂ်း။ မိူင်းယူႇၶရဵၼ်း လႄႈ မိူင်းႁိမ်း ႁွမ်းမၼ်း တိုၼ်းႁူႉထိုင်လွင်ႈပိူင်ပဵၼ်တေႉၾၢႆႇလႅင်ႊမိူင်းဝႆႉယူႇလွင်ႈၼၼ်ႉ။ ၼၼ်ႉၸမ်း ပေႃးသူဢမ်ႇၸႂ်ႈလုၵ်ႈၸုမ်းၼေးထူဝ်းၼႆႉၸိုင် မွတ်ႇသၵူဝ်ႇတေၸမ်သေ ဝေႃႇသျိင်ႇတၼ်ႇ ၻီႇ သီႇ (Wanshington DC) တေႁၢင်ႇၵႆ ၼႆယဝ်ႉ။ တွၼ်ႊတႃႇ မိူင်း ရတ်ႉသျႃးၸမ်း မၼ်းပဵၼ်လွင်ႈတႃႇသိုပ်ႇၶီးသိုပ်ႇမီး။ ပေႃးသုမ်းၶရၢႆးမီးယႂ်းတႄႉ တိုၼ်း ဢမ်ႇယူႇလွတ်ႈ လႆႈလႃးလႃး။ ၵူၺ်းၼႃႇ မိူင်းဝၼ်းတူၵ်းၶဝ်တႄႉ သုမ်းၶရၢႆႇမီးယႂ်းၵေႃႈ ဢမ်ႇပႆႇပဵၼ်သင် ၼႆယဝ်ႉ။

သၢႆႁႅင်း၊ ရတ်ႉသျႃးမႂ်ႇ လႄႈ ယူႇၶရဵၼ်းပွတ်းဢွၵ်ႇ

ၾၢႆႇၸုမ်းဢီးယူႇၶဝ်ၵေႃႈ ဝၢင်းၵၢၼ်ဢိုတ်းႁပ်းလွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီး ဢၼ် မီးတၢင်းမၵ်းၶၢၼ်းတေႃႇ မိူင်းရတ်ႉသျႃး။ ဢၼ်လႆႈဝႃႈ ‘မၵ်းၶၢၼ်း’ ၼႆၼၼ်ႉၵေႃႈၵေႃႈ ယွၼ်ႉၵွပ်ႈဝႃႈ ၸိုင်ႈမိူင်းၼႂ်းၸုမ်းဢီးယူႇၶဝ်ၵမ်ႈၼမ်ၼမ် - ၼႂ်းၼၼ်ႉ ပႃးမိူင်းၸမ်ႇမၼီႇ မိူင်းၼိူင်ႈၼၼ်ႉ - လႆႈပိုင်ႈဢိင်သၢႆႁႅင်းတီႈမိူင်းရတ်ႉသျႃး ပုၼ်ႈတႃႇတေႁဵတ်းႁႂ်ႈႁိူၼ်း ယေးၶဝ် ဢုၼ်ႇဝႆႉယူႇၼႂ်းၽွင်းၶၢဝ်းၵတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တေႃႈလွတ်ႈ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈပွတ်း ဢွၵ်ႇလိူၼ်ႈၸူးပွတ်းတူၵ်းၼၼ်ႉ ၾၢႆႇရတ်ႉသျႃးၶဝ် တဵၵ်းၼဵၼ်ပိုတ်ႇၽုၺ်ႇလႆႈၵမ်းလဵဝ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

သၢႆႁႅင်းၵေႃႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼႃႈမႃးၼႆႉ လႄႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းလၢႆလၢႆပီႊၼႃႈမႃးၼႆႉ တေဢဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းပဵၼ်ႁႅင်းပွင်ႊၵၢၼ်မိူင်း။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၶေႃႈႁပ်ႉႁၼ်ဢၼ်ဝႃႈ ‘ၸၢဝ်းၶိူဝ်း ရတ်ႉသျႃး’ ၼႆၼၼ်ႉ တေလႆႈထုၵ်ႇတၢင်းဢဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၵႂႃႇ ၵႃႊၼင်ႇတူၵ်းထုၵ်ႇ ၸွမ်း ၼင်ႇ လွၵ်းလဵၼ်ႈဢၼ်ရတ်ႉသျႃးၶဝ်တူင်ႉၶၢႆႉၼၼ်ႉဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။

ၼႂ်းၶေႃႈမွၵ်ႇလၢတ်ႈမၼ်း ၼႂ်းပီႊ ၂၀၁၄ ၼၼ်ႉ ၸွမ်ၸိုင်ႈ ပူႇတိၼ်းလၢတ်ႈႁုပ်ႈ ႁုပ်ႈၽၢတ်ႈၽိတ်ႈပႃးဝႃႈ ‘ၼူဝ်းဝူဝ်းရူဝ်းသီးယႂ်း’ ဢမ်ႇၼၼ် ‘ရတ်ႉသျႃးမႂ်ႇ’ ၼႆ။ ၵူၼ်းပၵ်း တႃပႂ်ႉတူၺ်း ၶြိမ်းလိၼ်းၶဝ်တႄႉ လွမ်လွမ်ထူၺ်ႈၸႂ်လိုၵ်ႉလူင်ဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ မၼ်းၶူၼ်ႉ ၶိုၼ်း ႁိၵ်ႈဢူလႅင်ႊမိူင်း ဢၼ်ႁိၵ်ႈႁွင်ႉၸူးတေႃႇ ယူႇၶရဵၼ်းပွတ်းၸၢၼ်း လႄႈ ပွတ်းဢွၵ်ႇ ယၢမ်းၸင်ႇၼႆႉ၊ ဢၼ်မိူင်းရတ်ႉသျႃး သိမ်းလႆႈမႃးတီႈ မိူင်းတုမ်ႊၵႅတ်ႇ ဢွတ်ႇတူဝ်ႇမႅၼ်ႇ မိူဝ်ႈၵၢပ်ႈပၢၼ် ၼၢင်းၾႃႉလူင် ၶႅတ်ႇတႂ်းရိင်း(Catherine the Great) မိူဝ်ႈယၢမ်းပၢႆ ၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊသိပ်းပႅတ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼၢင်းၾႃႉၶႅတ်ႉတႂ်းရိၼ်း ဢဝ်ၵူၼ်း ရတ်ႉသျႃးၶဝ် ၶၢႆႉၵႂႃႇယူႇသဝ်းၼႂ်းလိၼ်ႊတွၼ်ႊၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေ တိုၵ်းယွၼ်းႁႂ်ႈၵႂၢမ်း ရတ်ႉသျႃး ပဵၼ်မႃးၵႂၢမ်းမၢႆၼိူင်ႈ။ ‘ၼူဝ်းဝူဝ်းရူဝ်းသီးယႂ်း’ ၼႆႉ လႆႈထုၵ်ႇမွပ်ႈပၼ် မိူင်း ပွင်ႁင်းၶေႃ သူဝ်ႇသျလ်ႇ လိသ်ႉသူဝ်းဝီးယႅတ်ႉ ယူႇၶရဵၼ်း(Ukrainian Soviet Socialist Republic) ဢၼ်ၸင်ႇ ႁႃၵေႃႇတင်ႈမႃးမႂ်ႇမႂ်ႇ မိူဝ်ႈပီႊ ၁၉၂၂ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တင်းသဵင်ဢၼ် ၸုင်ၸၼ်ၸႂ်သေ ပူႇတိၼ်းထၢမ်ႈဝႃႈ ‘ၵွပ်ႈသင်လႃႇ?’၊ ‘ပၼ်ႁႂ်ႈၾႃႉၸဝ်ႈတႅပ်းတတ်း ပၼ်လႄႈ’။ မိူဝ်ႈပႆႇလၢတ်ႈဝႃႈ ‘မိူင်းရတ်ႉသျႃး လႆႈသုမ်းလိၼ်လႅၼ်ႊၸိူဝ်းၼႆႉၵႂႃႇ ၵွပ်ႈ လၢႆလွင်ႈလၢႆးတၢင်းသေတႃႉ၊ ၵူၼ်းမိူင်းတႄႉ တိုၵ်ႉသိုပ်ႇပဵၼ်ရတ်ႉသျႃးယူႇ’ ၼႆၼၼ်ႉ မၼ်းလၢတ်ႈထိုင် ၸိုဝ်ႈလႅၼ်ႊ တွၼ်ႊၼႂ်းမိူင်းယူႇၶရဵၼ်း ၸိူဝ်းပဵၼ် လႅၼ်ႊတွၼ်ႊ ၶႃးၶိပ်ႉ(Kharkive)၊ လူးႁၢၼ်ႉ (Luhansk)၊ တူဝ်ႇၼႅတ်းသိၵ်ႉ(Donetsk)၊ ၶႄးသွၼ်း (Kherson)၊ မၢႆးၶူဝ်ႇလဵပ်ႈ (Mykolaiv)၊ ဢူဝ်ႇတႅတ်းသႃႇ(Odessa) ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉဝႆႉယူႇ ယဝ်ႉ။

ၸၢဝ်းၶိူဝ်းရတ်ႉသျႃး ၼပ်ႉလၢၼ်ႉၵေႃႉ တိုၵ်ႉမီးဝႆႉယူႇၼႂ်းလိၼ်လႅၼ်ႊဢၼ် ယၢမ်ႈ ပဵၼ်ၼႂ်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈသူဝ်းဝီးယႅတ်ႉရတ်ႉသျႃး(USSR)၊ ၵူၺ်းၼႃႇ သမ်ႉပဵၼ်ၼွၵ်ႈ မိူင်းရတ်ႉ သျႃးဝႆႉ။

ၸင်ႇဝႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈဢမ်ႇလီဢၢမ်းဢေႃးသင် ဝၢႆးသေ သိမ်းဢဝ်လႆႈလႅၼ်ႊတွၼ်ႊ ၶရၢႆႇမီးယႂ်းယဝ်ႉၼၼ်ႉ ရတ်ႉသျႃးၶဝ် သိုပ်ႇဢီးသူၼ်းႁႂ်ႈ ၾၢႆႇၸိူဝ်းၵိူင်းရတ်ႉသျႃးၶဝ် လုၵ်ႉ ၼေၵၢင်ၸႂ်သၢၼ်ၶတ်း တီႈသုၼ်ၵၢင်ႊၾၢႆႇႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈမိူင်းယူႇၶရဵၼ်း ၸိူဝ်ႉ ၼင်ႇ တီႈ လူးႁၢၼ်ႉ လႄႈ တူဝ်းၼႅတ်းသိၵ်ႉၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ရတ်ႉသျႃး ၸၢင်ႊ ဢဝ်ႁႅင်း သိုၵ်းသေ ၵႂႃႇၸူးၾင်ႇၼမ်ႉပွတ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ မႄႈၼမ်ႉၼိပ်းပႂ်း(Dnieper River) တီႈ ဝဵင်းလူင်ၶီးယိပ်း(Kiev) လႆႈ။ ၵူၺ်းၼႃႇ မၼ်းၵေႃႈ ဢမ်ႇၶႂ်ႈႁူဝ်ႈၸွမ်း လွင်ႈဢၼ် တေသိုပ်ႇ ပဵၼ်ၸွမ်းမႃး။ တေဢမ်ႇပေႃးၸဵပ်းႁႅင်း လႄႈ တေတူၵ်းထုၵ်ႇဢိတ်းၼိူင်ႈ သင်ဢီးသူၼ်း ႁႂ်ႈၵိူတ်ႇလွင်ႈဢမ်ႇၼိမ်သဝ်း တီႈလႅၼ်ႊမိူင်းပွတ်းဢွၵ်ႇၶွင်မိူင်းယူႇ ၶရဵၼ်း လႄႈ ပဵၼ်တၢင်းပၼ်ၾၢင်ႉတိူၼ်ပႃးဝႃႈ ၽႂ်တေႉတေႉ ပဵၼ်ၽူႈၵုမ်းၵႂၢၼ်းလွင်ႈ သၢႆႁႅင်း။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈလပ်ႉလွင်းဝႃႈ လွင်ႈဢၼ်ယူႇၶရဵၼ်းပၢၼ်းၸူးမိူင်းဝၼ်း တူၵ်းယူႇၼၼ်ႉ ယႃႇႁႂ်ႈ ပဵၼ်မႃးလွင်ႈသွၼ်ႉမိင်ႈၵၼ်တေႉတေႉ တီႈၼႂ်းႁွင်ႈၸုမ်ႈဢီးယူႇ ဢမ်ႇၼၼ် ၸုမ်းၼေး ထူဝ်း ၼႆယူႇယဝ်ႉ။

လွင်ႈလၵ်ႉလၵ်ႉလွမ်လွမ်သေ ၵမ်ႉထႅမ်ၵၢၼ်လုၵ်ႉႁိုၼ်ႇၼေၵၢင်ၸႂ် တီႈယူႇၶ ရဵၼ်း ပွတ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇၼၼ်ႉ လွင်ႈတၢင်းမၼ်းၵေႃႈ ပဵၼ်ဢၼ်မီးလွင်ႈတၢင်း ယွၼ်ႉ တွၼ်းၽဵင်ႈၽဵင်ႈဝႆႉလႄႈ သမ်ႉၸၢင်ႊထဵင်တီႈၼႂ်းၶႂၢင်ႇၵူႊမိူင်းမိူင်းပႃးဝႆႉယူႇ။ လွင်ႈ လႅၼ်ႇလိင်ႉသိုဝ်ႈ ၼႃႈသိုဝ်ႈတႃ တီႈၼႂ်းႁွင်ႈလူင်ၶွင်ႇသီႇၾၢႆႇႁူမ်ႇလူမ်ႈၸုမ်းၸၢတ်ႈၸိုင်ႈ လုမ်ႈၾႃႉၼၼ်ႉ မၼ်းငၢႆႈငၢႆၵွၺ်း သင်ဝႃႈ ၾၢႆႇသၢၼ်ၶတ်းႁဝ်း ဢမ်ႇမီးလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်ယိပ်းၵမ်လႆႈ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈတၢင်းႁဵတ်းႁဝ်း၊ ဢမ်ႇၼၼ် သင်ဝႃႈၶဝ်ဢမ်ႇၶႂ်ႈလႆႈ လၵ်းထၢၼ်ဢၼ်ယိပ်းၵမ်လႆႈ ယွၼ်ႉဝႃႈ ၶဝ်ၵေႃႈ ပႃးၸွမ်းသေၸိူဝ်ႉသေလွင်ႈ ၼႂ်း တၢင်းႁဵတ်းၼၼ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။ ၼၵ်ႉ ၵၢၼ်မိူင်းတင်းၼမ်တင်းလၢႆ ၼႂ်းမိူင်းဝၼ်းတူၵ်းၶဝ် လွမ်လွမ်သေထူၺ်ႈၸႂ်လူင်ၸွမ်းသေ လၢတ်ႈသီႉသီႉသေႃႉသေႃႉဝႃႈ -‘ၵတ်ႉၵႃႊ မိူင်း ယူႇၶရဵၼ်း ဢမ်ႇယူႇၼႂ်းၸုမ်းၼေးထူဝ်းလႃႈ၊ ပေႃးဢမ်ႇၼၼ် ႁဝ်းၵႃႊတေလႆႈတူင်ႉ ၼိုင်ယဝ်ႉဢိူဝ်ႈ’ ၼႆယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

လွင်ႈၶဝ်ႈသိမ်းဢဝ်ၶရၢႆႇမီးယႂ်းၼၼ်ႉ မၼ်းၼႄဝႃႈ မိူင်းရတ်ႉသျႃးၼႆႉ လႆႈႁၢင်ႈ ႁႅၼ်းၵၢၼ်သိုၵ်း တႃႇၵႅတ်ႇၶႄၽွၼ်းလႆႈပုၼ်ႈပၢင်မၼ်းဢၼ်မၼ်းႁပ်ႉႁၼ်ဝႃႈ မီးဝႆႉတီႈ ဢၼ်မၼ်းႁိၵ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ ‘ၼွၵ်ႈမိူင်းဢၼ်ၵႂ်ႈၸမ်’ ၼႆၼၼ်ယဝ်ႉ။ မိူင်းရတ်ႉသျႃး လႆႈ ၸၢမ်းလွင်း(ဢၼ်မႅၼ်ႈလွင်ႈမႅၼ်ႈတၢင်း)ဝႃႈ ႁႅင်းပွင်ႊၽၢႆႇၼွၵ်ႈ တေဢမ်ႇၶဝ်ႈမႃး ၵႅဝ် ၸွမ်း၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၶရၢႆႇမီးယႂ်းတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ် ‘ပွင်ပဵၼ်လႆႈ’ ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶရၢႆႇမီး ယႂ်းၼႆႉ မီးၸမ်တင်းမိူင်းရတ်ႉသျႃး၊ ၸၢင်ႊယူႇတီႈ ပၢင်ႇလၢႆႇလမ် လႄႈ ပၢင်ႇလၢႆႇဢေး ၸွပ်ႉ(Azov) သေ သူင်ႇတၢင်းၵမ်ႉၵႅမ်ထႅမ်ၸွၺ်ႈ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၸၢင်ႊလႆႈႁပ်ႉတၢင်းၵမ်ႉ ၸွၺ်ႈၽၢႆႇၼႂ်း ၵႃႈတီႈႁူဝ်ၵူၼ်းတင်းၼမ်တင်းလၢႆၶွင် တီႈၵုၼ်ပႅၼ်(ၶရၢႆႇမီးယႂ်း)ၼၼ်ႉ ထႅင်ႈ။

ၸုမ်းၼေးထူဝ်း၊ ၸိုင်ႈမိူင်းၿေႃႇတိၵ်ႉ လႄႈ ၶေႃႈတမ်းထီႈႁႃႈ

မိူင်းရတ်ႉသျႃး ယင်းပႆႇယဝ်ႉတူဝ်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈမိူင်းယူႇၶရဵၼ်း၊ ဢမ်ႇၼၼ် တင်း တၢင်ႇတီႈတၢင်ႇလႅၼ်ႊလူးၵွၼ်ႇ။ သင်ဝႃႈ ဢမ်ႇယိၼ်းႁူႉတၢင်းလွၵ်ႇငိူတ်ႈၸိုင် မိူင်းရတ်ႉ သျႃးတေဢမ်ႇလႅပ်ႈသူင်ႇတပ်ႉသိုၵ်းမၼ်းၶဝ်ႈၵႂႃႇထိုင် ၸိုင်မိူင်းၿေႃႇၶၢၼ်ႇ၊ ဢမ်ႇၼၼ် ဢမ်ႇသိုပ်ႇၶဝ်ႈၵႂႃႇလိုၵ်ႉလိူဝ်သေ ဢၼ်မၼ်းထိုင်ဝႆႉတီႈၼႂ်းမိူင်းၵျေႃးၵျီႇယႂ်ႇ။ ၵူၺ်းၼႃႇ မၼ်း တေဢီးႁႅင်းပွင်ႊမၼ်း တီႈၼႂ်းမိူင်းၵျေႃးၵျီႇယႂ်ႇယူႇ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၼႂ်းငဝ်းလၢႆး ဢၼ် လႅၵ်ႈ လၢႆႊၶၼ်ၽႂ်းယူႇၼႆႉၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႊတတ်းဢွၵ်ႇပႅတ်ႈ လွင်ႈၵၢၼ်သိုၵ်း ၼင်ႇ ၵဝ်ႇ။

ၵူၺ်းၼႃႇ ၼင်ႇတၢင်းႁဵတ်းသၢင်ႈမိူင်းရတ်ႉသျႃး ၼႂ်းၽွင်းၼႃႈသိုၵ်းမၼ်းတင်း မိူင်းၵျေႃးၵျီႇယႂ်ႇ ၼႂ်းပီႊ ၂၀၀၈ ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၶေႃႈၾၢင်ႉတိူၼ်တေႃႇ ၸုမ်းၼေးထူဝ်းၶဝ် ယႃႇ ႁႂ်ႈသိုပ်ႇၶဝ်ႈမႃးၵႂ်ႈၸမ်ၼႆၼၼ်ႉသေ ၾၢႆႇၸုမ်းၼေးထူဝ်းၶဝ်ၵေႃႈ သမ်ႉမီးၶေႃႈ ၵႂၢမ်း ၸူး ထိုင်မိူင်းရတ်ႉသျႃးယူႇ ၼႂ်းၶၢဝ်းမႆႈ ပီႊ ၂၀၁၄- ၼၼ်ႉၸမ်း ‘ၵႆတၢင်းတူၵ်း ၵႃႊ ၼႆႉၵွၺ်း၊ ပေသိုပ်ႇမႃးထႅင်ႈ’ ၼႆယဝ်ႉ။ ႁိူၼ်းဝိၼ်သိုၵ်း ၸုမ်းၼေးထူဝ်းၶဝ် တင်းၼမ် ဝိၼ်ၶဝ်ႈၵႂႃႇ ၼႂ်း ၸိုင်ႈမိူင်းၿေႃႇတိၵ်ႉသေ မီးလွင်ႈပိုၼ်ႊၽၢဝ်ႇ လွင်ႈၽိုၵ်းၵၢၼ် သိုၵ်းတီႈ ၼႂ်းမိူင်းပူဝ်ႇလႅၼ်ႇ လႄႈ ၾၢႆႇဢမႄႇရီႇၵၼ်ႇၶဝ် တႄႇၽႅၼ်ၵၢၼ်ႁႅၼ်းလူင်ၼႃႈသေ သူင်ႇၶိူင်ႈၵွင်ႈ ၵၢင်ႇဢၼ်လိူဝ်ဢၼ်လူၼ်ႉ ၶဝ်ႈၵႂ်ႈၸူးမိူင်းရတ်ႉသျႃးမႃးယူႇတိၵ်းတိၵ်း။ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢဝ်း လဵဝ်ၵၼ်ၵေႃႈ သမ်ႉပၢႆမီးလွင်ႈလႄႇယဵမ်ၾၢႆႇၵၢၼ်ၽွင်းၶဵဝ် ၶုၼ်ၽွင်း မိူင်းၾၢႆႇၼွၵ်ႈမိူင်း လႄႈ ၾၢႆႇၵႅတ်ႇၶႄႇ(Defence and Foreign Ministers)ၶဝ် ႁွတ်ႈၸူး ထိုင် ၸိုင်ႈမိူင်း ၼႂ်းၿေႃႇတိၵ်ႉတင်းလၢႆ၊ မိူင်းၵျေႃးၵျီႇယႂ်ႇ လႄႈ မိူင်းမူဝ်းတူဝ်ႇဝႃႇ (Moldova) ႁႂ်ႈပဵၼ်ၵၢၼ် သွၼ်ႉႁႅင်းလွင်ႈတၢင်းၵမ်ႉထႅမ်ၶဝ် ၼႆယူႇ။

ၽူႈထတ်းသၢင် မၢင်ႊၵေႃႉၶဝ်တႄႉၵေႃႈ ထၢင်ႇလဵၵ်ႉတေႃႇ တၢင်းႁဵတ်းၼၼ်ယူႇ။ လၢတ်ႈဝႃႈ ႁိူဝ်းဝိၼ်ၵျႅတ်ႉ RAF Eurofighter Typhoon ႁူၵ်းလမ်း ဢၼ်ၵႂႃႇဝိၼ်ယူႇၼိူဝ် ၼႃႈၾႃႉလႅၼ်ႊၿေႃႇတိၵ်ႉၼၼ်ႉ တေဢမ်ႇၸၢင်ႊၵႂႃႇၶတ်းၶႂၢင်ၽုင်ႁိူဝ်းဝိၼ်ရတ်ႉသျႃး လႆႈၼႆယူႇ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ၵၢၼ်တုမ်ႉတွပ်ႇၶိုၼ်းၼၼ်ႉ မၼ်းၵူၺ်းပဵၼ်မဵတ်ႇမၢႆၾၢႆႇၵၢၼ် ၽွင်းၶဵဝ် ၵူၺ်း၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ မဵတ်ႇမၢႆမၼ်းၵေႃႈ ထၢင်ႇၸႅင်ႈလီယူႇဝႃႈ ၾၢႆႇၸုမ်းၼေးထူဝ်း ၶဝ် ႁၢင်ႈႁႅၼ်းတႃႇတေတိုၵ်း။ တေႉတေႉၼႆႉ မၼ်းတိုၼ်းႁူႉတေလႆႈတိုၵ်းယူႇဢမ်ႇႁၢင်ႉ၊ ယွၼ်ႉဝႃႈ သင်မၼ်းဢမ်ႇတုမ်ႉတွပ်ႇၶိုၼ်း လွင်ႈၵၢၼ်ၶဝ်ႈတိုၵ်းၸိုင်ႈမိူင်းလုၵ်ႈၸုမ်း မၼ်း သေမိူင်းမိူင်းၼႆၸိုင် ၸုမ်းၼေးထူဝ်းၵေႃႈ တေဢမ်ႇပွင်ႇလွင်ႈတၢင်းသင်ၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။ ၾၢႆႇဢမႄႇ ရီႇၵၼ်ႇၶဝ်ၵေႃႈ  ဢမ်ႇပေႃးၸူဝ်ႈၸႂ်မႅၼ်ႈ လွင်ႈတၢင်းမုင်ႈမၼ်ႈ တင်ႈၸႂ် မိူင်းယူးရူပ်ႉၶဝ် တင်းလၢႆ ၵဵဝ်ႇၵပ်းလူၺ်ႈငိုၼ်းၸႂ်ႉၸၢႆႇၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၶႄ။

ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈလိူင်ႈတၢင်းၶွင် ၸိုင်ႈမိူင်းၿေႃႇတိၵ်ႉသၢမ်မိူင်းၼၼ်ႉတႄႉ တီႈၸုၵ်း မၼ်ႈၸုမ်းၼေးထူဝ်းၶဝ် တိုၼ်းၸႅင်ႈလႅင်းဝႆႉယူႇ။ ၸွမ်းၼင်ႇဝႃႈ တင်းသၢမ်ၸိုင်ႈမိူင်း ပဵၼ်ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်းဢူၺ်းလီၼႆလႄႈ ပေႃးဝႃႈ မိူင်းရတ်ႉသျႃး ဢဝ်ၶိူင်ႈၵွင်ႈ ၵၢင်ႇသေ ႁၢဝ်ႈႁၢႆႉ ၶတ်းတေႃႉတေႃႇသေမိူင်းမိူင်းမႃးၼႆၸိုင် မိူၼ်တင်းၵႂႃႇလၼ်ႇၼဵၼ် ၶေႃႈတမ်း ထီႈႁႃႈ ၶွင်ပိူင်ၵေႃႇတင်ႈ ၸုမ်းၼေးထူဝ်းယူႇ။ ၼႂ်းၶေႃႈတမ်းၼၼ်ႉ လၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈ ‘ပေႃးမီး လွင်ႈတိုၵ်း တေႃးတေႃႇ သေမိူင်းမိူင်း (ၼႂ်းမိူင်းၸုမ်းၼေးထူဝ်း) တီႈယူးရူပ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် တီႈလိုမ်ဢ မႄးရီးၵႂ်းၼိူဝ်(ႁွင်ႇ)ၼႆၸိုင် လူဝ်ႇလႆႈသွၼ်ႇၼပ်ႉဝႃႈ ပဵၼ်ၵၢၼ်တိုၵ်းတေႃး တေႃႇၶဝ်တင်းမူတ်း’၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ သမ်ႉသိုပ်ႇလၢတ်ႈဝႃႈ ၸုမ်းၼေးထူဝ်းတေမႃးၽူတ်ႇ ဢဝ်ၵမ်းလဵဝ် သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈၸမ်ပဵၼ်။ ၶေႃႈတမ်းမၢႆထီႈႁႃႈၼႆႉ တႄႇလႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်းမႃး ဝၢႆးသေ လွင်ႈၵေႃႇၵၢၼ် ႁၢႆႉ တီႈမိူင်းဢမႄးရီးၵႂ်း မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႈ ၁၁ လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႂ်ႇ ပီႊ ၂၀၀၁ ၼၼ်ႉသေ၊ မိူၼ် ပဵၼ်ၵၢၼ်ပိုတ်ႇၾၵ်းတူသိူဝ်ႇတၢင်းပၼ် တႃႇႁႂ်ႈၸုမ်းၼေး ထူဝ်းၶဝ် ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်းၼႂ်းလိူင်ႈ မိူင်းဢၾ်ႈၾၵၢၼ်ႇၼိတ်ႇသထၢၼ်ႇမႃးယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၸွမ်ၸိုင်ႈ ပူႇတိၼ်းၵေႃႈ မၼ်းပဵၼ်ၵူၼ်းႁဵၼ်းသၢႆပိုၼ်းၵေႃႉၼိူင်ႈ။ မိူၼ်ႁၢင်ႊ မၼ်းလႆႈႁဵၼ်းႁူႉတွၼ်ႊသွၼ်ၶွင် မိူဝ်ႈပၢၼ်မိူင်းသူဝ်းဝီးယႅတ်ႉ ဢၼ်မိူင်းရတ်ႉသျႃး ယိုတ်ႈတူဝ်ၵဝ်ႇလူၼ်ႉလိူဝ်ႁႅင်းသေ ထိုင်တီႈပေႃးလႆႈထုၵ်ႇတဵၵ်းဝွပ်ႈယေႃႈၵႂႃႇၶိုၼ်းၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။ လွင်ႈပိုတ်ႇပၢင်ႇသေ တိုၵ်းတေႃးတေႃႇ ၸိုင်ႈမိူင်းၿေႃႇတိၵ်ႉတင်းလၢႆၼၼ်ႉ မိူၼ် တင်းပဵၼ်ၵၢၼ်ယိုတ်ႈတူဝ်ႁႅင်းၼႃႇလႄႈ လႅပ်ႈတေဢမ်ႇပဵၼ်လႆႈ၊ ပိူင်လူင်မၼ်း သင် ၸိူဝ်ႉဝႃႈ ၸုမ်းၼေးထူဝ်း လႄႈ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇၵၢၼ်မိူင်းၶဝ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈလပ်ႉလွင်းလီဝႃႈ ၸွမ် ၸိုင်ႈပူႇတိၼ်းႁူႉပွင်ႇထိုင် မဵတ်ႇမၢႆဢၼ်ၶဝ်ၼေၵႂႃႇၼၼ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ၼႂ်းႁူဝ်ပီႊ ၂၀၁၆ ၼၼ်ႉ ၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်းရတ်ႉသျႃးၵေႃႈ သူင်ႇမဵတ်ႇမၢႆႇၶွင်မၼ်းၵႂႃႇယူႇ။ မၼ်းလၢႆႊၶေႃႈ ၵႂၢမ်းမၼ်း ၼႂ်းၽိုၼ်လိၵ်ႈၽႅၼ်ၵၢၼ်လူင်ၵၢၼ်သိုၵ်းမိူင်းရတ်ႉသျႃး လႄႈ သမ်ႉသိုပ်ႇယၢဝ်း ၵႆလိူဝ်သေ ၽိုၼ်လိၵ်ႈၽႅၼ်ၵၢၼ်လူင်တပ်ႉသိုၵ်းၼမ်ႉ ၼႂ်းပီႊ ၂၀၁၅ ၼၼ်ႉထႅင်ႈ။ ပဵၼ် ပွၵ်ႈဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ဢၼ်မိူင်းဢမႄႇရီႇၵၼ်ႇ လႆႈထုၵ်ႇႁိၵ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ ပဵၼ် ‘ၽေးလွၵ်ႇ ငိူတ်ႈၽၢႆႇၼွၵ်ႈ’ တေႃႇမိူင်းရတ်ႉသျႃး ၼႆယဝ်ႉ။

မိူင်းရတ်ႉသျႃး ဢမ်ႇတပ်ႉလူဝ်ႇလႆႈသူင်ႇ တပ်ႉၵႃးၵၢပ်ႇလဵၵ်းလူင်မၼ်း ၶဝ်ႈၵႂႃႇ ၼႂ်းမိူင်းလၢတ်ႈဝီးယႂ်း၊ မိူင်းလိတ်ႇတႂူၺ်းၼီးယႂ်း ဢမ်ႇၼၼ် မိူင်းဢႅတ်ႇသထူဝ်းၼီးယႂ်း ပုၼ်ႈတႃႇၵႂႃႇႁူမ်ႈငမ်းလွင်ႈၵိူတ်ႇပဵၼ်တီႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ။ ၵူၺ်းၼႃႇ သင်ဝႃႈမၼ်းတေသူင်ႇ ၵႂႃႇၵေႃႈ မၼ်းတေဢဝ်လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ဝႃႈ တူင်ႇၵူၼ်းၸၢဝ်းရတ်ႉသျႃးၵမ်ႈၼမ်ၼမ်တီႈ ၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇတၢင်းၸႅၵ်ႇၽႄသေ ၵပ်းသိုပ်ႇၵပ်းသၢၼ်ဝႆႉ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ ၸဵမ်တီႈမိူင်း ဢႅတ်ႇသထူဝ်းၼီးယႂ်း လႄႈ မိူင်းလၢတ်ႈဝီးယႂ်းၼၼ်ႉ ႁူဝ်ၵူၼ်းၼိူင်ႈပုၼ်ႈ ၼႂ်းသီႇပုၼ်ႈ ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းရတ်ႉသျႃး၊ တီႈမိူင်းလိတ်ႇတႂူၺ်းၼီးယႂ်းသမ်ႉ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းရတ်ႉ သျႃး မီးဝႆႉယူႇမွၵ်ႈ  ၅.၈ ဝၢၵ်ႈ။ တီႈမိူင်းဢႅတ်ႇသထူဝ်းၼီးယႂ်းၼၼ်ႉ ၵူၼ်းၸိူဝ်းလၢတ်ႈ ၵႂၢမ်းရတ်ႉသျႃးၶဝ် မွၵ်ႇလၢတ်ႈဝႃႈ ၸိူဝ်းၶဝ်လႆႈဢမ်ႇပေႃးမီးသဵင်သင် ၼႂ်းၸုမ်းလူင်ပွင်ႊ ၸိုင်ႈ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၵူၼ်းၼပ်ႉလၢႆႁဵင်ၵေႃႉၵေႃႈ ဢမ်ႇမီးပိူင်ၾၢင်ၵၢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်းသင် ၼႆ ယဝ်ႉ။ ဝႃႈၸိူင်ႉၼႆၵေႃႈ ဢမ်ႇပွင်ႇဝႃႈ ၸိူဝ်းၶဝ် ၶႂ်ႈပဵၼ်ပွတ်းတွၼ်ႊမိူင်းရတ်ႉသျႃး၊ ၵူၺ်းၼႃႇ ၸိူဝ်းၶဝ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်သိၵ်ႈၶူလႆႈသိၵ်ႈၼိူင်ႈ ဢၼ်တေၸၢင်ႊၸၼ်ႁႂ်ႈမိူင်း ရတ်ႉ သျႃး မႃးႁူမ်ႇငမ်းၼိူဝ် လွင်ႈၵိူတ်ႇပဵၼ်တင်းလၢႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ်လၢတ်ႈၵႂၢမ်းရတ်ႉသျႃး တီႈၼႂ်းမိူင်းၿေႃႇတိၵ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊ ယူင်းႁႂ်ႈၵိူတ်ႇပဵၼ်လွင်ႈၶွင်ႈၶမ်လႆႈ။ တီႈမိူင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉၼႆႉ မီးဝႆႉပႃႇတိႇၵၢၼ်မိူင်း ဢၼ် ၽွတ်ႈတင်ႈဝႆႉတဵမ်တူဝ်သေ တႅၼ်းတၢင်ႁူဝ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉဝႆႉယူႇ။ မိူင်းရတ်ႉသျႃးၵေႃႈ သမ်ႉၵုမ်းၵႂၢၼ်းပႃး သမ်ႉပၼ်ငိုၼ်းၸၢႆႇ ၵႃႊၼမ်ႉၵႃႊၾႆးပၼ်တီႈႁိူၼ်း ၵူၼ်းၸိူဝ်းယူႇ ၼႂ်းမိူင်းၿေႃႇတိၵ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉဝႆႉ။ မၼ်းၸၢင်ႊ မၵ်းၵႃႊၶၼ် ၾႆးၾႃႉ ၵူႊလိူၼ်လႆႈ၊ ယဝ်ႉ ၵေႃႈ သင်ၸိူဝ်ႉမၼ်းၶႂ်ႈႁဵတ်းၸိုင် ၸၢင်ႊဢိုတ်းၼဵၼ်မၼ်းပႅတ်ႈလႆႈပႃးလူးၵွၼ်ႇၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။

မိူင်းရတ်ႉသျႃး တေသိုပ်ႇသေ ဢီးသူၼ်းၽွၼ်းလႆႈပုၼ်ႈပၢင်ႈတႃႇမၼ်း တီႈၼႂ်း ၸိုင်ႈမိူင်းၿေႃႇတိၵ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉဝႆႉယူႇ။ ၸိုင်ႈမိူင်းၿေႃႇတိၵ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉၼႆႉ ပဵၼ်သၢႆ ၼွင်ႇ ဢူၼ်ႈဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇဢၼ်ၼိူင်ႈ ၼႂ်းၾၢႆႇၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၶႄမိူင်းရတ်ႉသျႃး တင်ႈတႄႇ မိူင်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈသူဝ်းဝီးယႅတ်ႉ(USSR) လူမ်ႉလႅဝ်ၵႃႇ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်ႁွၺ်းၸတ်ႉထႅင်ႈ ဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်ၶဝ်ၶႂ်ႈႁၼ်မၼ်းငၢၵ်ႈမႃး တႄႇဢဝ်ပၢင်ႇလၢႆႇၿေႃႇတိၵ်ႉပွတ်းတၢင်း ၸၢၼ်း၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ သိုပ်ႇၸူးၵႂႃႇတၢင်းၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းဢွၵ်ႇတေႃႇထိုင် သၼ်လွၺ်ဢူးရႃႇ ၵႂႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

မိူင်းမူဝ်းတူဝ်ႇဝႃႇ လႄႈ လႅၼ်ႊတွၼ်ႊထြၢၼ်ႇၼိတ်ႇထရီးယႂ်း

လွင်ႈၼႆႉ ၸင်ႇႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးမႃး လွၵ်းပဝ်ႇတီႈတီႈၼႂ်းၽႃထႅင်ႈလွၵ်ႈၼိူင်ႈလႄႈ လႅၼ်ႊတွၼ်ႊထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်ၾၢႆႇမွတ်ႇသၵူဝ်ႇ(ရတ်ႉသျႃး)ၶဝ် တူၺ်းႁၼ်ဝႃႈ ၸၢင်ႊပဵၼ်လႆႈၸိုင်ႈမိူင်းၶႅၼ်ႇၵၢင်(buffer state) ထႅင်ႈမိူင်းၼိူင်ႈၼႆယူႇ။ ပေႃးယူႇၾၢႆႇ ၶြိမ်းလိၼ်း(ရတ်ႉသျႃး)တႄႉၵေႃႈ တိုၼ်းဝႃႈပဵၼ်မိူင်းမူဝ်းတူဝ်ႇဝႃႇ(Moldova) ၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။

မိူင်းမူဝ်းတူဝ်ႇဝႃႇၼႆႉ မီးလွင်ႈၶွင်ႈၶမ်ႈလၢႆလၢႆမဵဝ် ပုၼ်ႈတႃႇလၢႆလၢႆၽၢႆႇ။ ပေႃးဝႃႈ ရတ်ႉသျႃး တေၶဝ်ႈတိုၵ်းမိူင်းမူဝ်းတူဝ်ႇဝႃႇၼႆၸိုင် တေလူဝ်ႇလႆႈလတ်းၶၢမ်ႈ မိူင်းယူႇၶ ရဵၼ်း ၽၢၼ်ႇၶၢမ်ႈၼမ်ႉၼိပ်းပႂ်း(Dnieper River)၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၸင်ႇသိုပ်ႇၶဝ်ႈလႅၼ်ႊမိူင်း မူဝ်းတူဝ်ႇဝႃႇၵႂႃႇ။ ၸၢင်ႊပဵၼ်လႆႈယူႇ။ တေလႆႈၶၢမ်ႈသုမ်း သၢႆၸႂ်ၼမ်လၢႆ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ဢဝ် ၸေႊမိူင်းဢူဝ်ႇတႅတ်းသႃႇ ပဵၼ်တီႈတင်ႈ- ၵူၺ်းၼႃႇ တေဢမ်ႇမီးလွင်ႈတေၸၢင်ႊထဵင် လႆႈ။ ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ တေဢမ်ႇႁႂ်ႈၵိူတ်ႇပၢင်သိုၵ်းတင်းၸုမ်းၼေးထူဝ်း (မိူင်းမူဝ်းတူဝ်ႇဝႃႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႈ မိူင်းလုၵ်ႈၸုမ်း) သေတႃႉ သမ်ႉတေၸၢင်ႊယူင်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈ ဢိုတ်းႁပ်းၵၢၼ် မၢၵ်ႈမီးတေႃႇ မိူင်းရတ်ႉသျႃး ဢၼ်ဢမ်ႇတွၼ်ႉမီးမႃး၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ပေႃးတူၺ်းမိူဝ်ႈလဵဝ် သမ်ႉပေႃးလၢတ်ႈ လႆႈဝႃႈ ၼႂ်းၵႄႈမိူင်းရတ်ႉသျႃးၼၼ်ႉႉ သမ်ႉပေႃးတႄႇၵၢပ်ႈသိုၵ်းယဵၼ်ႊ ဢၼ်မႂ်ႇဝႆႉယူႇ။

ရတ်ႉသျႃးၶဝ် သမ်ႉတေၶႂ်ႈလႆႈမိူင်းမူဝ်းတူဝ်ႇဝႃႇႁဵတ်းသင်လႃႇ? ယွၼ်ႉဝႃႈ သၼ် လွၺ်ႈလူင်ၶႃႇၽႃႇတီးယၼ်းၼၼ်ႉ ၵူင်ႇႁွပ်ႈ ၽၢႆႇၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းတူၵ်းသေ ပဵၼ်မႃး သၼ်လွၺ်ထြၢၼ်ႇသီႇဝေးၼီးယႂ်း(Transylvanian Alps)၊ ၽၢႆႇတၢင်းၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်း ဢွၵ်ႇၼၼ်ႉသမ်ႉ မီးပၢင်ႇပဵင်းလူင်ဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်ၶဝ်ႈၸူးပၢင်ႇလၢႆႇလမ်။ ပၢင်ႇပဵင်းလူင် ၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊသွၼ်ႇလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်သဵၼ်ႈတၢင်းပဵင်းလူင် တႃႇသူႇၸူးမိူင်းရတ်ႉသျႃး။ မိူၼ် ရတ်ႉသျႃးၶဝ် ၶႂ်ႈၵုမ်း ပၢင်ႇပဵင်းလူင်ယူးရူပ်ႉပွတ်းႁွင်ႇ လႄႈ သဵၼ်ႈတၢင်းၵႅပ်ႈၵႅပ်ႈၼႂ်းမိူင်း ပူဝ်ႇလႅၼ်ႇၼၼ်ႉၼႆ ပၢင်ႇပဵင်းဢၼ်သူႇၸူးပၢင်ႇလၢႆႇလမ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၶဝ်ၶႂ်ႈၵုမ်းပႃးယူႇ။ ပၢင်ႇပဵင်းလူင်ၼၼ်ႉၸမ်း ႁိၵ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ ‘မိူင်းမူဝ်းတူဝ်ႇဝႃႇ’ ၼႆယဝ်ႉ။ မိူင်းမူဝ်းတူဝ်ႇဝႃႈၼႆႉ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇပဵၼ်လႅၼ်ႊတွၼ်ႊဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၿႅတ်ႇသႃႇရႃးပီးယႂ်း (Bessarabia) ၼႆ ယဝ်ႉ။

          ၸိုင်ႈမိူင်းလၢႆလၢႆမိူင်း ဢၼ်ယၢမ်ႈပဵၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းလုၵ်ႈၸုမ်းမိူင်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈသူဝ်း ဝီးယႅတ်ႉၼၼ်ႉ သမ်ႉမီးၸႂ်ၶႂ်ႈသၢင်ႈသၢႆၼွင်ႇတင်းမိူင်းယူးရူပ်ႉ။ ၵူၺ်းၼႃႇ မၢင်ႊလႅၼ်ႊ တွၼ်ႊ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ထြၢၼ်ႇၼိတ်ႈထရီးယႂ်း (Transnistria)ၼႂ်းမိူင်းမူဝ်းတူဝ်ႇဝႃႇတႄႉ ၵေႃႈ သမ်ႉတိုၵ်ႉသိုပ်ႇၵိူင်းၾၢႆႇရတ်ႉသျႃးဝႆႉႁႅင်းႁႅင်းယူႇလႄႈ မီးငဝ်းလၢႆး ၸၢင်ႊၵိူတ်ႇပဵၼ် လွင်ႈၶွင်ႈၶမ်ၼႂ်းဝၼ်းမိူဝ်းၼႃႈမႃးယူႇ။

          ဝၢႆးသေ ပၢင်သိုၵ်းၶရၢႆမီးယႂ်း(ဢၼ်ပဵၼ်ပၢင်သိုၵ်းၼႂ်းၵႄႈ ရတ်ႉသျႃး လႄႈ ၸုမ်း ဢူၺ်းလီယူးရူပ်ႉမိူင်းဝၼ်းတူၵ်းၶဝ် တႃႇၵႅတ်ႇဢဝ်မိူင်းတူႇရၶီႇဢွတ်ႇတူဝ်ႇမႅၼ်ႇ တီႈၼႂ်း ဢူင်ႈမိုဝ်းရတ်ႉသျႃး)ယဝ်ႉၼၼ်ႉ လိၵ်ႈၶေႃႈလႆၸႂ်ႈ ဝဵင်းလူင်ပႃႇရီႇ မိူဝ်ႈပီႊ ၁၈၅၆ ၼၼ်ႉ မီးၶေႃႈလႆႈၸႂ် တႃႇဢဝ်မၢင်ႊတွၼ်ႊၶွင် လႅၼ်ႊၿႅတ်ႇသႃႇရႃးပီးယႂ်း( Bessarabia) ပၼ် မိူင်းမူဝ်းတူဝ်ႇဝႃႇၵႃႇ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ၸင်ႇတတ်းမိူင်းရတ်ႉသျႃး ၶၢတ်ႇပႅတ်ႈတင်း မႄႈၼမ်ႉ တႅၼ်းၼုပ်း(River Danube)မႃး။ ဢဝ်ၶၢဝ်းယၢမ်းၸမ်ၸမ်ၼိူင်ႈပၢၵ်ႇပီႊ တႃႇရတ်ႉသျႃး တေလႆႈၶိုၼ်း သုၼ်ႇၶဝ်ႈထိုင်မၼ်း၊ ၵူၺ်းၼႃႇ ၵွပ်ႈမိူင်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈသူဝ်းဝီးယႅတ်ႉရတ်ႉ သျႃး (USSR) လူမ်ႉပင်းၵႂႃႇလႄႈ ရတ်ႉသျႃးၵေႃႈ ၶိုၼ်းလႆႈထွၺ်မႃးၸူးတၢင်ႇဢွၵ်ႇၶိုၼ်း ထႅင်ႈ ပွၵ်ႈၼိူင်ႈယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

          ၵူၺ်းၼႃႇ ၽွၼ်းယွၼ်ႈ ဢၼ်မိူင်းရတ်ႉသျႃးႁဵတ်းၼၼ်ႉ သမ်ႉပေႃးၵုမ်းၵႂၢၼ်း မၢင်ႊပွတ်းမၢင်ႊတွၼ်ႊၶွင် မိူင်းမူဝ်းတူဝ်ႇဝႃႈ ၵႃႈတီႈလႅၼ်ႊတွၼ်ႊဢၼ်ႁိၵ်ႈဝႃႈ ထြၢၼ်ႇ ၼိတ်ႇထရီးယႂ်း၊ မၼ်းပဵꧣ်လႅၼ်ႊတွၼ်ႊမိူင်းမူဝ်းတူဝ်ႇဝႃႇ ဢၼ်မီးပွတ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇၶွင် မႄႈၼမ်ႉၼိတ်းသတႂ်ႇ(Dniester River) ဢၼ်ပဵၼ်လႅၼ်ႊလိၼ်တိတ်းၸပ်းတင်းမိူင်း ယူႇၶရဵၼ်း။ မိူဝ်ႈၵၢပ်ႈပၢၼ်သတႃႇလိၼ်ႇ(Stalin)ၼၼ်ႉ မၼ်းဢဝ်ႁူဝ်ၵူၼ်းရတ်ႉသျႃး ၶၢႆႉ ၵႂႃႇယူႇတီႈၼၼ်ႉတင်းၼမ်တင်းလၢႆ၊ မိူၼ်ၼင်ႇမၼ်းဢဝ်ၶၢႆႉၵႂႃႇယူႇတီႈ ၶရၢႆႇမီးယႂ်း ဝၢႆးသေ သူင်ႇၵူၼ်းၸၢဝ်းတႃႇတႃႇ(Tartar)ၶဝ်ဢွၵ်ႇၼွၵ်ႈမိူင်းၵႂႃႇတင်းၼမ် ၼၼ်ႉယူႇ ယဝ်ႉ။

          တီႈၼႂ်းလႅၼ်ႊတွၼ်ႊထြၢၼ်ႇၼိတ်ႇထြီးယႂ်း(Transnistria)ၼႆႉ ယၢမ်းလဵဝ်မီး ၸၢဝ်းၶိူဝ်းရတ်ႉသျႃးယူႇ ၅၀ ဝၢၵ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ၵူၼ်းဢၼ်လၢတ်ႈၵႂၢမ်းယူႇၶရဵၼ်း၊ ယဝ်ႉ ၵေႃႈ ၵူၼ်းၸိူဝ်း ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ်ၵိူင်းၸူးမိူင်းရတ်ႉသျႃး။ မိူဝ်ႈဢၼ်မိူင်းမူဝ်း တူဝ်ႇဝႃႇ(Moldova )လႆႈ လွတ်ႈလႅဝ်းၵွၼ်းၶေႃ ၼႂ်းပီႊ ၁၉၉၁ ၼၼ်ႉ ၵူၼ်းမိူင်းဢၼ် လၢတ်ႈၵႂၢမ်းရတ်ႉသျႃးၶဝ် ဢွၼ်ၵၼ်ၽိုၼ်ႉဝၢႆႇ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ဝၢႆးသေ တိုၵ်းတေႃးၵၼ်ႁိုင် လႆႈတၢၼ်ႇတၢၼ်ႇယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၶဝ်ပိုၼ်ႊၽၢဝ်ႇ ၽၢတ်ႈဢွၵ်ႇၼႂ်း မိူင်းပွင်ႁင်းၶေႃ ထြၢၼ်ႇ ၼိတ်ႉထြီးယႂ်း(Republic of Transnistria)။ မၼ်းပဵၼ်လွင်ႈၸွၺ်ႈထႅမ် ႁႂ်ႈရတ်ႉသျႃး တမ်းဝၢင်းသိုၵ်းမၼ်းတီႈၼၼ်ႉသေဢမ်ႇၵႃး တေႃႇဝၼ်းၸင်ႇၼႆႉၵေႃႈ တိုၵ်ႉမီးဝႆႉဢဵၼ် ႁႅင်းတပ်ႉသိုၵ်း ၂၀၀၀ ၵေႃႉ ပၵ်းဝႆႉယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

          တႃႇဝႃႈ တပ်ႉသိုၵ်းရတ်ႉသျႃး တေၶိုပ်ႈလၢမ်းၶဝ်ႈၼႂ်း မိူင်းမူဝ်းတူဝ်ႇဝႃႇၼၼ်ႉ တႄႉ ဢမ်ႇလႅပ်ႈပဵၼ်လႆႈ၊ ၵူၺ်းၼႃႇ ၾၢႆႇၶြိမ်းလိၼ်း(မၢႆထိုင်လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈရတ်ႉသျႃး) တႄႉၵေႃႈ ၸၢင်ႊႁဵတ်းလႆႈသေဢမ်ႇၵႃး သမ်ႉပေႃးၸႂ်ႉတိုဝ်းဢဵၼ်ႁႅင်းပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းမၼ်း လႄႈဢိၵ်ႇပႃးတင်း ၸႂ်ႉတိုဝ်းငဝ်းလၢႆးဢၼ်ဢမ်ႇၼိမ်သဝ်းၼႂ်းမိူင်းထြၢၼ်ႇၼိတ်ႇထြီးယႂ်း သေ ဢၢၼ်းၶတ်းၸႂ်ႁူမ်ႇငမ်းၼိူဝ် လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈမိူင်းမူဝ်းတူဝ်ႇဝႃႇၶဝ် ၼင်ႇႁိုဝ်ပေႃးတေ ဢမ်ႇၵႂႃႇႁူမ်ႈၸွမ်းတင်း ၸုမ်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈယူးရူပ်ႉ(ဢီးယူႇ) ဢမ်ႇၼၼ် ၸုမ်းၼေးထူဝ်းဝႆႉ ဝႆႉယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

          မိူင်းမူဝ်းတူဝ်ႇဝႃႇၼႆႉ ဢိင်ႈပိုင်ႈတၢင်းလူဝ်ႇသၢႆႁႅင်းမၼ်း တီႈမိူင်းရတ်ႉသျႃး၊ မၢၵ်ႇၶဝ်ႈတဝ်ႈၼမ်ႉမၼ်းၵေႃႈ သူင်ႇၵႂႃႇၼႃႈဝၼ်းဢွၵ်ႇ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ရတ်ႉသျႃးၶဝ် သိုဝ်ႉဢဝ် လဝ်ႈဝႂၢႆႇ မိူင်းမူဝ်ႇတူဝ်ႇဝႃႇဝႆႉလႄႈ၊ ၵၢၼ်သိုဝ်ႉၵၢၼ်ၶၢႆ တေၶိုၼ်ႈႁိုဝ်တေလူင်း ဢၼ်ဝႃႈ ၼၼ်ႉ မၼ်းဢိင်ၼိူဝ် လွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇဢဵၼ်ႈၵေႃႉၵၼ် ၼႂ်းၵႄႈသွင်ႈၸိုင်ႈမိူင်း ဝႆႉယူႇ။

မိူင်းၵျေႃးၵျႃႇ လႄႈ ႁႅင်းႁူမ်ႇငမ်းရတ်ႉသျႃး

          ပေႃးလုၵ်ႉတီႈ မိူင်းမူဝ်းတူဝ်ႇဝႃႇသေ လတ်းပၢင်ႇလၢႆႇလမ်(Black Sea)ၸိုင် ၽၢႆႇ ပုၼ်ႉၼၼ်ႉ မီးမိူင်းဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇလဝ်ႈဝႂၢႆႇမိူင်းၼိူင်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်မိူင်းၵျေႃးၵျႃႇ (Geor-gia)။ မိူင်းၵျေႃးၵျေႃႇၼႆႉ ဢမ်ႇပေႃးယူႇၼႂ်းသဵၼ်ႈဢၼ်မိူင်းရတ်ႉသျႃး တေၶႂ်ႈၵုမ်းၵမ်ဢဝ် ၼၼ်ႉၵေႃႈ လွင်ႈတၢင်းမၼ်းမီးယူႇသွင်လွင်ႈ။ ၶေႃႈထီႈၼိူင်ႈ ပၢင်သိုၵ်းၼႂ်းၵႄႈ မိူင်းၵျေႃး ၵျႃႇ လႄႈ မိူင်းရတ်ႉသျႃး ဢၼ်ပဵၼ်မိူဝ်ႈ ၼႂ်းပီႊ ၂၀၀၈ ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈလၢႆလၢႆ ပွတ်း တွၼ်ႊ ၶွင်မိူင်းၵျေႃးၵျႃႇၼၼ်ႉ မီးတပ်ႉရတ်ႉသျႃးၶဝ် မႃးၵုမ်းၵမ်ဝႆႉ၊ တပ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈလဵဝ် တႄႉၵေႃႈ ၵုမ်းၵႂၢၼ်းလႆႈတဵမ်တဵမ် ၼိူဝ်လႅၼ်ႊတွၼ်ႊ ဢႅပ်ႈၶေးသျႃႇ (Abkhazia) လႄႈ ဢွတ်ႈသီးသျႃႇ ပွတ်းၸၢၼ်း (South Ossetia)။ ၶေႃႈထီႈသွင် - မိူင်း ၵျေႃးၵျႃႇၼႆႉ မီးယူႇ ပွတ်းတၢင်းၸၢၼ်း သၼ်လွၺ်ၵေႃးၵေးသသ်ႉ (Caucasus Mountains) ဝႆႉ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ တီႈမိူင်းႁိမ်းႁွမ်းဢၼ်ပဵၼ်မိူင်းဢႃႇမေးၼီးယႂ်း(Armenia) ၼၼ်ႉၵေႃႈ မိူင်းရတ်ႉသျႃး လႆႈဢဝ်တပ်ႉၵႂႃႇပၵ်းဝႆႉယူႇ။ မိူင်းရတ်ႉသျႃး ၶႂ်ႈမီးလႅၼ်ႊ ၶႅၼ်ႈမိူင်းၶဝ် ထႅင်ႈၸၼ်ႉၼိူင်ႈယူႇ၊ ၵူၺ်းၼႃႇ ဢမ်ႇလူဝ်ႇသိုပ်ႇၵုမ်းဢဝ်ၵမ် လႅၼ်ႊ မိူင်းၵျေႃးၵျႃႇဢၼ်ၵိုတ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ သမ်ႉတိုၵ်ႉယူႇလႆႈယူႇ။ ငဝ်းလၢႆးလွင်ႈၼႆႉ ၸၢင်ႊ လႅၵ်ႈလၢႆႊလႆႈယူႇ ပေႃးႁၼ်ဝႃႈ မိူင်းၵျေႃးၵျႃႇ တေလႅပ်ႈပဵၼ်မႃး ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်းၼေး ထူဝ်း(NATO)။ ၵွပ်ႈၼႆႉၼင်ႇၵဝ်ႇယဝ်ႉ လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၸုမ်းၼေးထူဝ်းၶဝ် ၸင်ႇလႆႈ ပၢၵ်ႈထဵင်ဝႆႉ ဢၼ်ယိူင်းမုင်ႈတႃႇဝႄႈ လွင်ႈၶွင်ႈၶမ် တင်းရတ်ႉသျႃး ဢၼ်ဢမ်ႇၸၢင်ႊဝႄႈ လႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၵူၼ်းမိူင်းၵျေႃးၵျႃႇၵမ်ႈၼမ်ၼမ်ၵေႃႈ ၶႂ်ႈမီးတၢင်းၼွင်ႇၵၢႆႇၵႂ်ႈၸမ်ၵၼ်တင်း မိူင်း ၼႂ်းၸုမ်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈယူးရူပ်ႉယူႇ၊ ၵူၺ်းၼႃႇ လွင်ႈတိုၼ်ႇတူၵ်းၸႂ်တေႃႇ ပၢင်သိုၵ်းလူင် ၼႂ်း ပီႊ ၂၀၀၈ မိူဝ်ႈဢၼ် ၸဝ်ႈၸွမ်ၸိုင်ႈ Mikheil Saakashvili လပ်းႁူလပ်းတႃသေ ဝူၼ်ႉ ဝႃႈ ဢမႄႇရီႇၵၼ်ႇၶဝ် တေမႃးၸွၺ်ႈမၼ်း ဝၢႆးသေမၼ်းၵႂႃႇၵဝ်းၸၢဝ်းရတ်ႉသျႃးၼၼ်ႉ ယဝ်ႉတႄႉၵေႃႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈတင်းၼမ်ၶိုၼ်းလႆႈၶႆႈၸႂ်ၶိုၼ်းဝႃႈ ယိုဝ်ႈယိုတ်းဝႆႉတၢင်းဝူၼ်ႉ လွင်ႈ ၵိူင်းၸူးမိူင်းဝၼ်းတူၵ်းၼၼ်ႉ တေတိူဝ်းလွတ်ႈၽေးယူႇ ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းပီႊ ၂၀၁၃ ၼၼ်ႉ ၶဝ်လိူၵ်ႈတင်ႈမႃးၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ လႄႈ ၸဝ်ႈၸွမ်ၸိုင်ႈ Giorgi Margvelashvili ဢၼ်တိူဝ်းၵိူင်းၸူးတေႃႇ မိူင်းရတ်ႉသျႃးမႃး။ တီႈၼႂ်းမိူင်းယူႇၶရဵၼ်း ၸမ်း ၵူၼ်းမိူင်းၶဝ်လွမ်လွမ်ႁူႉလွင်ႈပိူင်ပဵၼ်တေႉ ဢၼ်မိူင်းႁိမ်းႁွမ်ၵေႃႈ လွမ်ႁူႉမိူၼ် ၵၼ် ဝႃႈ… ဝေႃႇသျိင်ႇတၼ်ႇ(ဢမႄႇရီႇၵၼ်ႇ)ၼႆႉ ယူႇၵႆ၊ ၵူၺ်းၼႃႇ မွတ်ႇသၵူဝ်ႇ (မိူင်း ရတ်ႉသျႃး) တႄႉ သမ်ႉၵႂ်ႈဝႆႉ ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉသႄႈ။

ၼမ်ႉမၼ်းမဵၼ် လႄႈ ၵႂၼ်းထၢတ်ႈ — လၢၵ်ႈၼၢၵ်ႈရတ်ႉသျႃး

ၼွၵ်ႈၼိူဝ်လိူဝ်သေ ၼူၾႆးၼိဝ်းၶလီးယႂ်းယဝ်ႉၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉ လၢၵ်ႈၼၢၵ်ႈ ဢၼ်ဢဵၼ်ႁႅင်းယႂ်ႇထီႈသုတ်းမိူင်းရတ်ႉသျႃးတႄႉၵေႃႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႈတပ်ႉသိုၵ်းလိၼ် လႄႈ တပ်ႉသိုၵ်းၵၢင်ႁၢဝ် မိူင်းရတ်ႉသျႃးသႄႈ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ပဵၼ်ၵႂၼ်းထၢတ်ႈ လႄႈ ၼမ်ႉမၼ်း မဵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူင်းရတ်ႉသျႃးၼႆႉ ပေႃးဝႃႈ မိူင်းဢမႄရီးၵႂ်းယဝ်ႉၵေႃႈ ၶဝ်ပဵၼ်ထီႈသွင် ပိူၼ်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၵႂၼ်းထၢတ်ႈ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၸႂ်ႉတိုဝ်းႁႅင်းပွင်ႊဢၼ်ၼႆႉပဵၼ်လွင်ႈ ပေႉ ပုၼ်ႈပိူၼ်ႈဝႆႉယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးမီးတၢင်းၵပ်းသိုပ်ႇလီလီတေႃႇမိူင်းရတ်ႉသျႃး လႆႈၼမ် လီတၢၼ်လႂ်ၵေႃႈ ယိုင်ႊဢမ်ႇပေႃးလႆႈပၼ်ၵႃႊပၼ်ႁူဝ်တေႃႇ လွင်ႈသၢႆႁႅင်းသင် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်းၸိုင် မိူင်းၾိၼ်ႇလႅၼ်ႇၼႆႉ တိူဝ်းလႆႈၵႃႊၶၼ် ဢၼ် ထုၵ်ႇလိူဝ်သေ ၸိုင်ႈမိူင်းၼႂ်းၿေႃႇတိၵ်ႉတင်းလၢႆဝႆႉသႄႈ။ လၵ်းၼမ်းဢၼ်ၼႆ လႆႈထုၵ်ႇ ဢဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းတေႉ တေႉဝႃႈဝႃႈဝႆႉ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ မိူင်းရတ်ႉသျႃးၵေႃႈ သမ်ႉမီးႁႅင်းပွင်ႊ ယိပ်း ၵမ်ၼိူဝ် တၢင်းလူဝ်ႇလွင်ႈသၢႆႁႅင်း တီႈၼႂ်းယူးရူပ်ႉဝႆႉတေႉၼင်ႇဝႃႈ။ လၢႆလၢႆမိူင်း ၼႂ်း ယူးရူပ်ႉၵေႃႈ ႁႃလၢႆးတႃႇ တေလူတ်းယွမ်းတၢင်းပိုင်ႈဢိင်ၼိူဝ် သၢႆႁႅင်းမိူင်းရတ်ႉသျႃးဝႆႉ ယူႇ။ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလႄႈဝႃႈ လၢႆးႁဵတ်းတေႃႇတေႃႈလွတ်ႈဢဝ်တီႈမိူင်းဢၼ်ပေႃးႁၢဝ်ႈႁႅင်း၊ ၵူၺ်းၼႃႇ လူၺ်ႈတင်းလၢႆးတၢင်း ၵေႃႇသၢင်ႈတႃႈႁိူဝ်းဢဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၵမ်ႈၼမ်ၼမ်တႄႉ ၵႂၼ်းထၢတ်ႈ လႄႈ ၼမ်ႉမၼ်းမဵၼ် တီႈယူးရူပ်ႉ တႃႇ ၂၅ ဝၢၵ်ႈ ၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈမိူင်းရတ်ႉသျႃးၵႂႃႇ။ ၵူၺ်းၼႃႇ မိူင်းဢၼ်တိူဝ်းၵႂ်ႈတင်းမွတ်ႇသၵူဝ်ႇၼၼ်ႉ တိူဝ်းလႆႈပိုင်ႈဢိင်ယႂ်ႇလူင်ဝႆႉယူႇ။ ၵွပ်ႈလႆႈပိုင်ႈဢိင်ၼိူဝ်မိူင်းရတ်ႉသျႃးဝႆႉလႄႈ သမ်ႉ လူတ်းယွမ်းပႅတ်ႈတၢင်းလိူၵ်ႈ လၵ်းၼမ်းၾၢႆႇၼွၵ်ႈမိူင်းၶွင်မိူင်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇဝႆႉ။ မိူင်းလၢတ်ႈ ဝီးယႂ်း (Latvia)၊ မိူင်းသလူဝ်ႇဝၵ်းၵီးယႂ်း(Slovakia)၊ မိူင်းၾိၼ်ႇလႅၼ်ႇ(Finland)၊ လႄႈ မိူင်း ဢႅတ်ႇသထူဝ်းၼီးယႂ်း(Estonia) ၸိူဝ်းၼႆႉတႄႉၵေႃႈ တိုၼ်းဝႃႈ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇတဵမ် ပိုင်ဢိင် ၼိူဝ် ၵႂၼ်းထၢတ်ႈမိူင်းရတ်ႉသျႃ။ မိူင်းပွင်ႁင်းၶေႃ ၵူၼ်းမိူင်းၶျႅၵ်ႉ(Czech Republic)၊ မိူင်းပူဝ်ႇၵေးရီးယႂ်း(Bulgaria)၊ လႄႈ မိူင်းလိတ်ႇတူႇၼီးယႂ်း(Lithuania) သမ်ႉ မွၵ်ႈ ၈၀ ဝၢၵ်ႈၼႆႉ ပိုင်ႈဢိင်ၼိူဝ်ၵႂၼ်းထၢတ်ႈမိူင်းရတ်ႉသျႃး။ မိူင်းၵရိၵ်ႉ(Greece)၊ မိူင်းဢွတ်ႈသထြီးယႂ်း(Austria) လႄႈ မိူင်းႁင်ႇၵႃႇရီႇ(Hungary) ၸိူဝ်းၼႆႉသမ်ႉ ပိုင်ႈဢိင်တႃႇ ၆၀ ဝၢၵ်ႈ။ ၵၢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၵႂၼ်းထၢတ်ႈ မိူင်းၶိုင်ႈၼိူင်ႈၶွင်မိူင်းၸမ်ႇမၼီႇ (Germany)သမ်ႉ လုၵ်ႉတီႈ မိူင်းရတ်ႉသျႃးၵႂႃႇ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ဢိၵ်ႇထႅင်ႈတင်း ၶေႃႈလႆႈၸႂ် ၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆယႂ်ႇယႂ်ႇလူင်လူင် တင်းၼမ်တင်းလၢႆ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ၵူၼ်းၵၢၼ်မိူင်းၸမ်ႇ မၼီႇၶဝ်ၼႆႉ ပေႃးၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈတၢင်း ႁဵတ်းၾၢႆႇၶြိမ်းလိၼ်း(မိူင်းရတ်ႉသျႃး) ဢၼ်ႁၢဝ်ႈႁႅင်း ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၶဝ်တုမ်ႉတွပ်ႇထတ်း သၢင်ထိူင်း၊ ပေႃးၼိူင်းတင်း မိူင်းဢိင်းၵလဵတ်ႈ ဢၼ်ပိုင်ႈဢိင်ၼိူဝ်မိူင်းရတ်ႉသျႃး တႃႇ ၁၃ ဝၢၵ်ႈၵွၺ်းသေဢမ်ႇၵႃး၊ သမ်ႉပၢႆမီးပႃး ႁူင်း ၵၢၼ်ဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၵႂၼ်းထၢတ်ႈ လႄႈ ဢိၵ်ႇတင်းဢၼ်ၵဵပ်းၶင်ဝႆႉ တႃႇၸႂ်ႉလႆႈ ၶၢဝ်း ယၢမ်းၵဝ်ႈလိူၼ်လူးၵွၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

သဵၼ်ႈတၢင်းတေႃႈလွတ်ႇၵႂၼ်းထၢတ်ႈ လႄႈ ယူးရူပ်ႉ

လုၵ်ႉတၢင်းဢွၵ်ႇလတ်းၸူးတၢင်းတူၵ်းသေ မီးတေႃႈလွတ်ႇယႂ်ႇလူင် လၢႆလၢႆသၢႆ ဢွၵ်ႇမိူင်းရတ်ႉသျႃးဝႆႉယူႇ။ မၢင်ႊၸိူဝ်းၵေႃႈ ပဵၼ်တေႃႈၼမ်ႉမၼ်း၊ မၢင်ႊၸိူဝ်းၵေႃႈ ပဵၼ် တေႃႈၵႂၼ်းထၢတ်ႈ။ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈထီႈသုတ်းတႄႉၵေႃႈ ပဵၼ်တေႃႈၵႂၼ်းထၢတ်ႈၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။

ၽၢႆႇၼႃႈတၢင်းႁွင်ႇ ဢၼ်လတ်းသေ ပၢင်ႇလၢႆႇၿေႃႇတိၵ်ႉၼၼ်ႉၸမ်း ပဵၼ်သဵၼ်ႈ တၢင်းၼွတ်ႉသထြိမ်း(Nord Stream)။ သဵၼ်ႈၼႆႉပဵၼ်ဢၼ်ၵွင်ႉၸူးတင်းမိူင်းၸမ်ႇမၼီႇ ၵမ်းသိုဝ်ႈ။ ၽၢႆႇတႂ်ႈသဵၼ်ႈတၢင်းသဵၼ်ႈၼၼ်ႉၸမ်း လတ်းသေ မိူင်းၿႄႇရႃႇရုသ်ႉ (Belarus)ၼၼ်ႉသမ်ႉ ပဵၼ်တေႃႈလွတ်ႇၵႂၼ်းထၢတ်ႈယႃးမႃး(Yamal pipeline)၊ လုၵ်ႉ တီႈတေႃႈလွတ်ႇၼႆႉသေယဝ်ႉ သူင်ႇၸူးထိုင် မိူင်းပူဝ်ႇလႅၼ်ႇ(Poland) လႄႈ မိူင်းၸမ်ႇမ ၼီႇ(Germany)။ ၽၢႆႇၼႃႈတၢင်းၸၢၼ်းသမ်ႉ မီးပလူးသထြိမ်း(Blue Stream)သေ ပဵၼ် သဵၼ်ႈတၢင်းဢၼ်ဢဝ်ၵႂၼ်းထၢတ်ႈ လတ်းသေ ပၢင်ႇလၢႆႇလမ် (Black Sea) ၵႂႃႇၸူး မိူင်းတူႇရၵီႇ။ တေႃႇထိုင်မိူဝ်ႈၸဝ်ႉပီႊ ၂၀၁၅ ၼၼ်ႉၸိုင် မီးၶူင်းၵၢၼ်ဢၼ်တမ်းၽႅၼ် ၵၢၼ်ဝႆႉလီငၢမ်း ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ သၢဝ်ႉႀ်သထြိမ်း(South Stream)၊ ယိူင်းတႃႇတေၸႂ်ႉ သဵၼ်ႈတၢင်းလဵဝ်သေ ၸင်ႇသိုပ်ႇၽႄၵႂႃႇၸူး မိူင်းႁင်ႇၵႃႇရီႇ၊ မိူင်းဢွတ်ႈသထြီးယႂ်း၊ မိူင်း သိူဝ်းပီးယႂ်း၊ မိူင်းပူဝ်ႇၵေးရီးယႂ်း၊ လႄႈ မိူင်းဢိတ်ႇတလီႇ။ သဵၼ်ႈသၢႆသၢဝ်ႉႀ်သထြိမ်း ၼၼ်ႉ ရတ်ႉသျႃးမီးယိူင်းဢၢၼ်းဝႃႈ သမ်ႉဝႃႈ မီးလွင်ႈၶွင်ႉၶမ်တင်းမိူင်းယူႇၶရဵၼ်းသေ တႃႉ ႁႂ်ႈတိုၵ်ႉၸၢင်ႊမီးသဵၼ်ႈတၢင်းတႃႇသူႇၸူး ပၢင်ၵၢတ်ႇလူင်လုမ်ႈၾႃႉ တီႈလႅၼ်ႊ တွၼ်ႊ ယူးရူပ်ႉပွတ်းတူၵ်း လႄႈ ၸိုင်ႈမိူင်းၿေႃႇၶၢၼ်ႇ(Balkans)တင်းလၢႆ ၼႆၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။ မိူင်းယူးရူပ်ႉ လၢႆလၢႆမိူင်း တဵၵ်းဢီးႁႂ်ႈမိူင်းႁိမ်းႁွမ်းၶဝ် သၢၼ်ၶတ်းၽႅၼ်ၵၢၼ် လွင်ႈၼၼ်ႉ။ မိူင်းပူဝ်ႇၵေးရီးယႂ်းတႄႉၵေႃႈ တိုၼ်းသၢၼ်ၶတ်းဝႃႈ တေႃႈလွတ်ႇၼၼ်ႉ တေဢမ်ႇလႆႈ လတ်းၽၢၼ်ႇလိၼ်လႅၼ်ႊမိူင်းမၼ်း။ ၸွမ်ၸိုင်ႈ ပူႇတိၼ်းၵေႃႈ တုမ်ႉ တွပ်ႇၶိုၼ်းလူၺ်ႈ ၶေႃႈယိုၼ်ႈယွၼ်းမႂ်ႇ ယိုၼ်ႈၸူးတေႃႇမိူင်းတူႇရၵီႇ။ မၢင်ႊပွၵ်ႈ ႁိၵ်ႈႁွင်ႉ ဝႃႈ တိူၵ်ႉသထြိမ်း (Turk Stream) ၼႆယဝ်ႉ။

ၶူင်းၵၢၼ် သၢဝ်ႉႀ်သထြိမ်း လႄႈ တိူၵ်ႉသထြိမ်းၶွင်မိူင်းရတ်ႉသျႃး ဢၼ်ယိူင်း တႃႇဝႄႈမိူင်းယူႇၶရဵၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈဢဝ်တင်း လွင်ႈၽိတ်းၽႅၵ်ႇၵၼ်ၼႂ်းၵႄႈသွင် ၸိုင်ႈမိူင်း ၼႂ်းပီႊ ၂၀၀၅ - ၁၀ ၊ ၵွပ်ႈလွင်ႈၼႆႉသေ လႆႈမီးၵၢၼ်တတ်းၶၢတ်ႈ လွင်ႈ သူင်ႇ ၵႂၼ်းထၢတ်ႈၸူးတေႃႇ သိပ်းပႅတ်ႈၸိုင်ႈမိူင်းမႃးယူႇ လၢႆလၢႆပွၵ်ႈလၢႆလၢႆၶႃး။ မိူင်းယူး ရူပ်ႉလၢႆလၢႆ မိူင်းဢၼ်ၸုၵ်းၸင်ႈလႆႈၼမ်ႉတွၼ်းၸွမ်းတီႈ သၢဝ်ႉႀ်သထြိမ်း(South Stream) တႄႉၵေႃႈ ၶဝ်ဢမ်ႇပေႃးၸၢင်ႊထတ်းသၢင်ၸွမ်းမိူင်းရတ်ႉသျႃး ၽွင်းမိူဝ်ႈလွင်ႈ သုၵ်ႉသူၼ်ႇၶရၢႆႇ မီးယႂ်း(Crimea) ၼႂ်းပီႊ ၂၀၂၄ ၼၼ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၵႂၼ်းထၢတ်ႈလၢႆႊၼမ်ႉ (LNG) လႄႈ တၢင်းလိူၵ်ႈသၢႆႁႅင်း

ဢမႄႇရီႇၵၼ်ႇၶဝ်ၵေႃႈ ၶဝ်ႈပႃးမႃးၸွမ်း လူၺ်ႈတင်းၽႅၼ်ၵၢၼ် ပေႉတေႃႇပေႉ တွၼ်ႊတႃႇမိူင်းဢမႄးရီးၵႂ်း လႄႈ တွၼ်ႊတႃႇယူးရူပ်ႉဝႆႉယူႇ။ ၸွမ်းၼင်ႇၾၢင်ႉႁူႉထိုင် လွင်ႈမိူင်းယူးရူပ်ႉၶႂ်ႈလႆႈၵႂၼ်းထၢတ်ႈ လႄႈ လွင်ႈဢမ်ႇၶႂ်ႈႁႂ်ႈႁၼ်ဢူၼ်ႈဢွၼ်ႈၼႂ်းသၢႆတႃ လၵ်းၼမ်းၾၢႆႇၼွၵ်ႈမိူင်းရတ်ႉသျႃးသေယဝ်ႉလႄႈ ဢမႄႇရီႇၵၼ်ႇၶဝ်ၵေႃႈ ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ၶဝ်မီးၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းဝႆႉယူႇ ၼႆယဝ်ႉ။ ဢၼ်မိူင်းဢမႄးရီးၵႂ်း မီးၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၵႂၼ်း ထၢတ်ႈလႆႈယႂ်ႇယႂ်ႇၼမ်ၼမ်ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၵႃးဝႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈၵမ်ႉထႅမ်ၵုမ်ႇထူၼ်ႈတႃႇမိူင်း ဢမႄးရီးၵႂ်းၵွၺ်း၊ ၵူၺ်းၼႃႇ ယင်းပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ၸၢင်ႊၶၢႆၸူး ဢၼ်လိူဝ်ဢၼ်လူၼ်ႉ တင်းလၢႆ ၸူးတေႃႇ မိူင်းၸႂ်ႉတိုဝ်းသၢႆႁႅင်းယႂ်ႇလူင်ပိူၼ်ႈသုတ်းဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်ယူး ရူပ်ႉၼၼ်ႉလူးၵွၼ်ႇ။

တႃႇႁဵတ်းၼၼ်လႆႈသမ်ႉ လူဝ်ႇဢဝ်ၵႂၼ်းထၢတ်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၼမ်ႉသေ တေႃႉ လတ်းၽၢၼ်ႇၼမ်ႉသမုတ်ႉဢႅတ်ႈလႅၼ်းတိၵ်ႈ။ လွင်ႈၼႆႉၵေႃႈ သမ်ႉၶိုၼ်းလူဝ်ႇမီး တီႈ ဢၼ်ဢဝ်ၵႂၼ်းထၢတ်ႈပဵၼ်ၼမ်ႉ(LNG) လႄႈ ဢိၵ်ႇသမ်ႉလူဝ်ႇသၢင်ႈတႃႈႁိူဝ်းၸွမ်းၸိူဝ်း ၵူတ်ႉ ပၢင်ႇလၢႆႇမိူင်းယူးရူပ်ႉ တႃႇတေႁပ်ႉဢဝ်ၵုၼ်ႇၼၼ်ႉ သိုပ်ႇၶိုၼ်းပဵၼ်ၵႂၼ်းထၢတ်ႈ ၵႂႃႇၶိုၼ်း။ ၾၢႆႇဝေႃႇသျိင်ႇတၼ်ႇၵေႃႈ မၵ်းမၼ်ႈၶႂၢင်ႉတႃႇတေသူင်ႇၶၢႆဢွၵ်ႇယဝ်ႉယဝ်ႉ။ ၾၢႆႇယူးရူပ်ႉ ၵေႃႈ တႄႇႁၢင်ႈႁႅၼ်းၶူင်းၵၢၼ်ၶၢဝ်းယၢဝ်း တႃႇၵေႃႇသၢင်ႈ ဢွင်ႈလၢႆႊၵႂၼ်း ထၢတ်ႈပဵၼ် ၼမ်ႉ(LNG)ဝႆႉယဝ်ႉယဝ်ႉယူႇ။ မိူင်းပူဝ်ႇလႅၼ်ႇ လႄႈ မိူင်းလိတ်ႇတူႇၼီး ယႂ်း ၶဝ် တိုၵ်ႉၵေႃႇ သၢင်ႈ ဢွင်ႈလၢႆႊၵႂၼ်းထၢတ်ႈပဵၼ်ၼမ်ႉ(LNG)ဝႆႉယူႇ။ တၢင်ႇၸိုင်ႈတၢင်ႇ မိူင်း ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ မိူင်းပွင်ႁင်း ၶေႃႈ ၶျႅၵ်ႉ(Czech Republic)  တႄႉၵေႃႈ ၶႂ်ႈၵေႃႇသၢင်ႈ တေႃႈလွတ်ႇ ၵႂႃႇၸူး ဢွင်ႈတီႈ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉဝႆႉယူႇ။ ၵွပ်ႈၶဝ်ႁူႉဝႃႈ ၶဝ်တေၸၢင်ႊလႆႈၼမ်ႉ တွၼ်း တီႈၵႂၼ်း ထၢတ်ႈလၢႆႊၼမ်ႉ(LNG)ၶွင်ဢမႄႇရီႇၵၼ်ႇၶဝ်ၵွၺ်းဢမ်ႇၵႃး တေပႃး ၵႂၼ်းထၢတ်ႈ ဢၼ်သူင်ႇမႃး တၢင်းဢၾ်ႈ ၾြီးၵႂ်းႁွင်ႇ(North Africa)  လႄႈ လႅၼ်ႊ တွၼ်ႊဝၼ်းဢွၵ်ႇ ၵၢင်(Middle East)ပႃး ၼႆ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၾၢႆႇၶြိမ်းလိၼ်း (ရတ်ႉ သျႃး)ၶဝ် တေဢမ်ႇမီး တၢင်း ဢိုတ်းၼဵၼ်မၼ်းပႅတ်ႈ လႆႈလႃးလႃးယဝ်ႉသႄႈ။

ၾၢႆႇရတ်ႉသျႃးၵေႃႈ ၸွမ်းၼင်ႇမုင်ႈႁၼ်ၽေးၼႂ်းၶၢဝ်းယၢဝ်းသေယဝ်ႉ ၸင်ႇဢွၵ်ႇ မႃးၸီႉၸႅင်ႈၼႄဝႃႈ ၵႂၼ်းထၢတ်ႈဢၼ်သူင်ႇၸွမ်းတေႃႈလွတ်ႇၼႆႉ ၵႃႊၶၼ်တိူဝ်းထုၵ်ႇ သေ ၵႂၼ်းထၢၼ်ႈ LNG။ သမ်ႉထႅင်ႈ ၸွမ်ၸိုင်ႈပူႇတိၼ်းၵေႃႈ တင်းသီၼႃႈဢၼ် လၢတ်ႈ ဝႃႈ “ၵဝ်တွၼ်ႉႁဵတ်းၽိတ်းဢီႈသင်” ၼႆသေ လၢတ်ႈဝႃႈ မိူင်းယူးရူပ်ႉ သမ်ႉပေႃးငိူၼ်ႈ ငဝ်ႈၵႂၼ်းထၢတ်ႈ ဢၼ်ပိုင်ႈဢိင်လႆႈ လႄႈ ဢၼ်ၵႃႊၶၼ်တိူဝ်းတူၵ်းထုၵ်ႇ ၵႃႈတီႈမိူင်း မၼ်းယဝ်ႉယဝ်ႉလူး ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ ၵႂၼ်းထၢတ်ႈ LNG  ၼႆႉ လႅပ်ႈတေဢမ်ႇၸၢင်ႊမႃး ပုတ်ႈတႅၼ်းလႆႈ ၵႂၼ်းထၢတ်ႈရတ်ႉသျႃး တင်းမူတ်းတင်းပိတ်း၊ ၵူၺ်းၼႃႇ မၼ်းတေ ၸၢင်ႊမႃးႁဵတ်းႁႂ်ႈ မိုဝ်းယူးရူပ်ႉဢၼ်ဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇၼႂ်းၵၢၼ်ငူပ်ႉငီႉ လႄႈ ဢၼ်ဢူၼ်ႈ ဢွၼ်ႇၼႂ်းလၵ်းၼမ်းၾၢႆႇ ၼွၵ်ႈမိူင်းၼၼ်ႉ တိူဝ်းပဵၼ်မႃး မိုဝ်းဢၼ်ၵႅၼ်ႇၶႅင်မႃးလႆႈယူႇ။ တႃႇႁၢင်ႈႁႅၼ်းထႃႈ တီႈ လွင်ႈငိုၼ်းၶဝ်ႈ တေယွမ်းလူင်ၼၼ်ႉ မိူင်းရတ်ႉသျႃးၶဝ် တႄႇတမ်းဝၢင်းဝႆႉ သၢႆတၢင်း တေႃႈလွတ်ႇၵႂၼ်းထၢတ်ႈ ဢၼ်မုင်ႈၼႃႈပွတ်းၸၢၼ်း တေႃႇပွတ်းဢွၵ်ႇ၊ လႄႈ ဢၼ်မုင်ႈ မွင်း ဢၢၼ်းၽိူမ်ႉၵၢၼ်ၶၢႆၸူးတေႃႇ မိူင်းၶႄႇဝႆႉယူႇ။

ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း လႄႈ ၶၼ်ၼမ်ႉမၼ်း

လွင်ႈၼႆႉၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ၼႃႈသိုၵ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ်ပၢႆးလႅင်ႊမိူင်း လႄႈ ပဵၼ်တူဝ်ယၢင်ႇၼႂ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်မႂ်ႇဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်မီးလွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းပၢႆးၸၢင်ႊသေ ဢၢၼ်း ဢဝ်ပေႉတေႃႇ လွင်ႈမၵ်းၶၢၼ်းၾၢႆႇလႅင်ႊမိူင်း ၸိူဝ်ႉၼင်ႇယၢမ်ႈမီးမႃး မိူဝ်ႈၵၢပ်ႈ ယၢမ်းပၢၼ် ၵွၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းမိူင်းရတ်ႉသျႃး လႆႈတိူဝ်ႉသၢင်ႊ မႃးတင်းၼမ်တင်း လၢႆ ၼႂ်းပီႊ ၂၀၁၄ ၽွင်းမိူဝ်ႈၶၼ်ၼမ်ႉမၼ်း တႅမ်ႇလူင်းၵႂႃႇပႃႈတႂ်ႈ ၅၀ တေႃႇ တေႃႇယေႈထၢင်၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ထိုင်မႃးပီႊ ၂၀၁၅ ၼၼ်ႉၵေႃႈ ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇတႅမ်ႇ လိူဝ်သေ ၅၀ တေႃႇ လႃႇဝႆႉယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ငိုၼ်းဢၢၼ်းၸႂ် လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈမွတ်ႇသၵူဝ်ႇ ဢၼ်တမ်းဝၢင်းမႃး ၼႂ်းပီႊ ၂၀၁၆ ၼၼ်ႉ လႄႈ ငိုၼ်းၸႂ်ႉၸၢႆႇ ဢၼ်ၶၢတ်ႈလၢမ်း ဝႆႉတႃႇပီႊ ၂၀၁၇ ၼၼ်ႉ လႆႈ ဢိင်ၼိူဝ်ၶၼ်ၼမ်ႉမၼ်း ၼိူင်ႈထၢင်လႂ် ၅၀ တေႃႇလႃႇဝႆႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ရတ်ႉ သျႃးၶတ်းၸႂ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၼမ်ႉမၼ်းၼမ်ၼမ်သေတႃႉၵေႃႈ မၼ်းဢမ်ႇႁူမ်ႇတူမ်းလႆႈ ၵႃႊၸႂ်ႉ ၸၢႆႇ။ ပေႃးၶၼ်ၼမ်ႉမၼ်းတူၵ်းယေႈတေႃႇလႃႇၼႆၸိုင် ရတ်ႉသျႃးသုမ်းၵႂႃႇငိုၼ်းၶဝ်ႈၶဝ် တႃႇ ၂ လၢၼ်ႉတေႃႇလႃႇ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ဢၼ်လႆႈတိူဝ်ႉ သၢင်ႊသမ်ႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်းၵူၼ်း ရတ်ႉသျႃးၶဝ်။ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်းၽဵင်ႈၽဵင်ႈ လႆႈ ထူပ်းတၢင်းယၢပ်ႇယႂ်ႇလူင်၊ ၵူၺ်းၼႃႇ လွင်ႈၶေႃႈၶၢတ်ႈလၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ ဝၢၼ်ႈမိူင်းတေ လူမ်ႉပင်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉတႄႉၵေႃႈ ဢမ်ႇမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈမႃးၼင်ႇၵဝ်ႇ။ မိူင်းရတ်ႉသျႃး တေ လႆႈယၢပ်ႇၽိုတ်ႇ တႃႇၵမ်ႉထႅမ်ငိုၼ်းတွင်း လွင်ႈၵႃႊၸႂ်ႉၸၢႆႇၵၢၼ်တပ်ႉသိုၵ်း ဢၼ်ၶိုၼ်ႈ သုင်မႃးယူႇ။ ၵူၺ်းၼႃႇ သမ်ႉဝႃႈ တေထူပ်း တၢင်းယၢပ်ႇၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈယဝ်ႉ ယေးငိုၼ်း လုမ်ႈၾႃႉ(World Bank) တႄႉ ၶၢတ်ႈလၢမ်းဝႃႈ ပေႃးထႅင်ႈႁႃႈသိပ်းပီႊၼႃႈမႃးၼႆႉ ၵၢၼ် မၢၵ်ႈမုၼ်းတေၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးယူႇတၢၼ်ႇတၢၼ်ႇဝႃႈ ၼႆ။ သင်ဝႃႈ ၼမ်ႉမၼ်းတင်းၼမ် တင်းလၢႆ ဢၼ်ထူပ်းႁၼ်မႂ်ႇမႂ်ႇ တီႈပၢင်ႇလၢႆႇၶႃႇရႃႇ တီႈလႅၼ်ႊဢၢၵ်ႈတိၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊ ဢဝ်မႃးထိုင်ၾင်ႇလႆႈၸိုင် လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇတေတိူဝ်းၶႅမ်ႉ တွၼ်းလိူဝ်မႃးလႆႈလူး ၵွၼ်ႇ။

ႁႅင်းႁူမ်ႇငမ်းလုမ်ႈၾႃႉ လႄႈ ၵၢၼ်ႁူမ်ႈမိုဝ်းရတ်ႉသျႃး–ၶႄႇ

တီႈဢၼ်ၵႆယၢၼ်တင်းၵႅၼ်ၵၢင်မိူင်းၼၼ်ႉ မိူင်းရတ်ႉသျႃးၵေႃႈ သမ်ႉမီးဝႆႉႁႅင်း ႁူမ်ႇငမ်းၵၢၼ်မိူင်းၸၼ်ႉလုမ်ႈၾႃႉ လႄႈ သမ်ႉၸႂ်ႉတိုဝ်းႁႅင်းႁူမ်ႇငမ်းမၼ်းဝႆႉယူႇ။ ဢၼ် ထၢင်ႇၸႅင်ႈတႄႉၵေႃႈ ပဵၼ်တီႈဢမႄးရီးၵႂ်းလႅတ်ႇတိၼ်ႇ(Latin America)။ တီႈၼၼ်ႉ ၼၼ်ႉ မိူင်းလႂ်သေဢမ်ႇဝႃႈ ပေႃးဢမ်ႇမီးလွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇဢူၺ်းလီတင်းမိူင်းဢမႄးရီးၵႂ်း ၸိုင် မိူင်းရတ်ႉသျႃးၵႂႃႇႁဵတ်းၵေႃႉဝႆႉယူႇ။ တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း မိူၼ်ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ မိူင်းဝႅၼ်ႇၼီႇ ၸွၺ်းလႃး(Venezuela)။ ရတ်ႉသျႃး ၶတ်းၸႂ်ၵႂႃႇငွၺ်းတူၺ်း လွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ဢမႄႇရီႇ ၵၼ်ႇၶဝ် တီႈလႅၼ်ႊတွၼ်ႊဝၼ်းဢွၵ်ႇၵၢင်(Middle East)၊ ဢမ်ႇသင်ၵေႃႈ ပေႃး ပဵၼ်လွင်ႈ ပဵၼ်တၢင်းသေမဵဝ်းမႃး မၼ်းၵေႃႈ မီးသူပ်းမီးပၢၵ်ႇၸၢင်ႊလၢတ်ႈၸွမ်း လႆႈၽွင်ႈ ၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။ မိူင်းရတ်ႉသျႃး လႆႈၸႂ်ႉၸၢႆႇႁႅင်းသိုၵ်းပၵ်းသဝ်းဝႆႉတီႈလႅၼ်ႊ ဢၢၵ်ႈတိၵ်ႈ ၼၼ်ႉ ယႂ်ႇလူင်ဝႆႉတေႉတေႉ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၵမ်းၵမ်းၵႆႉၵႆႉ ၵႂႃႇသႂ်ႇၸႂ်ၸွမ်း လွင်ႈဢၼ် မိူင်းၵရိၼ်းလႅၼ်း (Greenland) ပႂ်ႉပႃးလိၼ်လႅၼ်ႊ ဢၼ်ဝႃႈ ပဵၼ်လိၼ်လႅၼ်ႊၶွင် မိူင်းၵရိၼ်းလႅၼ်း ၼႆၼၼ်ႉဝႆႉယူႇ။ တႄႇၸဵမ်မိူဝ်ႈ ပိူင်ၶွမ်ႇမိဝ်ႇၼိသ်ႉလူမ်ႉလႅဝ်ၵႂႃႇ ယဝ်ႉၼၼ်ႉ မိူင်းရတ်ႉသျႃး ဢမ်ႇပေႃးလႆႈသႂ်ၸႂ်ၼိူဝ် လိုမ်ဢၾ်ႈၾြီးၵႂ်း၊ ၵူၺ်းၼႃႇၵေႃႈ ပႂ်ႉပႃးဝႆႉႁႅင်းႁူမ်ႇငမ်းမၼ်း ၵႃႊၼင်ႇမၼ်းပဵၼ်လႆႈဝႆႉယူႇ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ဢမ်ႇၶႄႉလႆႈၼႃႈ သိုၵ်းတင်းမိူင်းၶႄႇ တီႈလိုမ်ဢၾ်ႈ ၾြီးၵႂ်း။

သမ်ႉဝႃႈ တင်းသွင် လႅပ်ႈပဵၼ်ၽူႈၶႄႉသဵင်ႇၵၼ်ဝႆႉယူႇဝႃႈၼႆသေတႃႉၵေႃႈ မိူင်း လူင် သွင်မိူင်းၼႆႉသမ်ႉ ႁူမ်ႈမိုဝ်းၵၼ်ဝႆႉယူႇ လၢႆလၢႆၸၼ်ႉထၢၼ်ႈ။ ၾၢႆႇမွတ်ႇသၵူဝ်ႇ (မၢႆထိုင် ရတ်ႉသျႃး)ၵေႃႈ ႁူႉဝႃႈ ၾၢႆႇမိူင်းယူးရူပ်ႉၶဝ် မီးၽႅၼ်ၵၢၼ်ၶၢဝ်းယၢမ်း တႃႇ ယၢင်ႈဢွၵ်ႇ လွင်ႈဢိင်ပိုင်ႈၼိူဝ် သၢႆႁႅင်းမိူင်းရတ်ႉသျႃးဝႆႉယူႇၼႆလႄႈ ၸင်ႇသမ်ႉပေႃး မုင်ႈႁႃ လုၵ်ႈၵႃႉတၢင်း လိူၵ်ႈမၼ်း ဢၼ်ပဵၼ်မိူင်းၶႄႇၼၼ်ႉဝႆႉယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ ၼႂ်းပၢင်ၵၢတ်ႇ ၽူႈသိုဝ်ႉၼၼ်ႉၸမ်း ၾၢႆႇမိူင်းၶႄႇ ပေႉပုၼ်ႈဝႆႉ၊ ၵူၺ်းၼႃႇ သၢႆၵၢၼ် ၵပ်းသိုပ်ႇၵပ်းသၢၼ်တေႃႇၵၼ် တႄႉၵေႃႈ ပဵၼ်ၵၢၼ်ၵပ်းသိုပ်ႇၵၼ်တင်းယဵၼ်ႇငႄႈ လႄႈ လီငၢမ်းၵၼ်ဝႆႉယူႇ။ တႄႇပီႊ ၂၀၁၈ မႃး မိူင်းရတ်ႉသျႃး တႄႇၶၢႆၵႂၼ်းထၢၼ်ႈ ၃၈ ႁဵင်လၢၼ်ႉတုမ်မီးတႂ်း (cubic metre) ပၼ်မိူင်းၶႄႇတေႃႈယေႈပီႊသေ မီးၶေႃႈလႆႈၸႂ် ၵၼ်ဝႆႉ တႃႇၵႃႉၶၢႆတေႃႇၵၼ် ၄၀၀ ႁဵင်လၢၼ်ႉ တေႃႇလႃႇ တႃႇၶၢဝ်းယၢမ်း ၃၀ ပီႊဝႆႉယူႇ။

ဝၼ်းဢၼ် မိူင်းရတ်ႉသျႃး လႆႈထုၵ်ႇဝူၼ်ႉသွၼ်ႇပဵၼ်ၽေးလွၵ်ႇငိူတ်ႇၵၢၼ်သိုၵ်း တေႃႇမိူင်းၶႄႇၼၼ်ႉၵေႃႈ ၽၢၼ်ႇပူၼ်ႉမႃးယဝ်ႉယဝ်ႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ လွင်ႈဢၼ်သိုၵ်းရတ်ႉ သျႃးၶဝ် သိမ်းဢဝ်မႅၼ်ႇၶျူးရီးယႃး ၸိူဝ်ႉၼင်ႇၶဝ်ယၢမ်ႈႁဵတ်းမႃးမိူဝ်ႈပီႊ ၁၉၄၅ ၼၼ်ႉ ၵေႃႈ မိူၼ်ႁၢင်ႊပေႃးလိုမ်းဝွၺ်းဝွၺ်းၵႂႃႇ။ ဝႃႈၼႆသေတႃႉၵေႃႈ တင်းသွင်ၾၢႆႇတိုၵ်ႉမီးသၢႆ တႃႇၾၢင်ႉတူၺ်းတေႃႇၵၼ်ဝႆႉယူႇ ပေႃးဝႃႈၵဵဝ်ႇတင်းဢွင်ႈတီႈ ဢၼ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇၶႂ်ႈမီးဢဵၼ် ႁႅင်းႁူမ်ႇငမ်း။ မိူၼ်ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ တီႈမိူင်းၶႃႇသၵ်ႇသထၢၼ်ႇ(Kazakhstan)။ ၵူၺ်းၼႃႇ တင်းသွင် ဢမ်ႇလႆႈၶႄႉၵၼ် တႃႇပဵၼ်ၽူႈၼၢမ်းပၢႆးဝူၼ်ႉပိူင်ၶွမ်ႇမိဝ်ႇၼိသ်ႉ ၸၼ်ႉလုမ်ႈ ၾႃႉ။ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ တင်းသွင်ၾၢႆႇၵေႃႈ ၸင်ႇႁူမ်ႈမိုဝ်းၾၢႆႇၵၢၼ်သိုၵ်းၵၼ်မႃးလႆႈ တီႈဢၼ် တၢင်းယိူင်းဢၢၼ်းၶဝ်မိူၼ်ၵၼ်။ တူဝ်ယၢင်ႇ ဢၼ်လၢၵ်ႇလၢႆးဢၼ်ၼိူင်ႈ ၸမ်း ပဵၼ်မိူဝ်ႈၼႂ်းလိူၼ်ထူၼ်ႈ ၅ ပီႊ ၂၀၁၅ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ တင်းသွင်မိူင်း ႁူမ်ႈၵၼ်သေ ၽိုၵ်း ၵၢၼ်ယိုဝ်းသိုၵ်း တီႈၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇၵႄႊလိုမ်(ပၢင်ႇလၢႆမႅတ်ႇတိတ်ႇ တႂ်ႇ ရေးၼီး ယၼ်း)။ ၾၢႆႇမိူင်းၶႄႇၵေႃႈ မႄႇၶႂၢၵ်ႈတပ်ႉသိုၵ်းၼမ်ႉမၼ်း ၸၼ်ႉလုမ်ႈၾႃႉ လူၺ်ႈၶႂၢၵ်ႈ ၶဝ်ႈၵႂႃႇၼႂ်းၼႃႈ ၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇထႅင်ႈ ၉၀၀၀ လၵ်း။ ၾၢႆႇမိူင်းရတ်ႉသျႃးၵေႃႈ ၶဝ်ႈၸႂ်ၼိူဝ် မေႃႇၵႂၼ်းထၢတ်ႈ တီႈၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇၵႄႊလိုမ်။ ၼႆလႄႈ လႆႈၶဝ်ႁႃႁဵတ်းဢူၺ်းလီတင်း မိူင်း ၵရိၵ်ႉဝႆႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ယိူင်းမုင်ႈတႃႇပႂ်ႉပႃးတႃႈႁိူဝ်းတပ်ႉသိုၵ်း တီႈၵူတ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇသီးရီး ယၼ်းပႃး။ လိူဝ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ တင်းသွင်ၾၢႆႇ ၸူမ်းၸိူဝ်းတႃႇၵႅဝ်ႊၵဝ်း ႁႅင်းပွင်ႊၸုမ်းၼေး ထူဝ်းၶဝ် တီႈၼႂ်း လႅၼ်ႊတွၼ်ႊၼၼ်ႉဝႆႉ။ ပႃးၸဵမ်တင်း ၽုင်ႁိူဝ်းသိုၵ်းဢမႄႇရီႇၵၼ်ႇ မၢႆ (၆) တီႈ ဝဵင်းလူင် ၼႅပ်းပႂ်း(Naples)မိူင်းဢိတ်ႇတလီႇ။

လွင်ႈသဵင်ႇတႃႉႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း လႄႈ လွင်ႈၶွင်ႈၶမ်ၾၢႆႇလႅင်ႊမိူင်း

ၾၢႆႇၼႂ်းမိူင်းရတ်ႉသျႃၵေႃႈ သမ်ႉထူပ်းၺႃး လွင်ႈသဵင်ႇတႃႉတင်းၼမ်တင်းလၢႆဝႆႉ။ ၼႂ်းၵႃႊတင်းလၢႆၼၼ်ႉၸမ်း လွင်ႈၼိူင်ႈတႄႉ ပဵၼ်လွင်ႈႁူဝ်ၵူၼ်းမိူင်း။ လွင်ႈႁူဝ်ၼပ်ႉ ၵူၼ်းယွမ်းဢေႇလူင်းၼၼ်ႉ သမ်ႉဝႃႈ လႆႈၵေႈလိတ်ႈၵႂႃႇယဝ်ႉသေတႃႇၵေႃႈ ယင်းတိုၵ်ႉ ပဵၼ်ဝႆႉလွင်ႈၶွင်ႈၶမ်ယူႇ။ ၽတ်ႉၽဵင်ႇၸူဝ်ႊၶူပ်ႇၵူၼ်းၸၢႆး ၸၢဝ်းရတ်ႉသျႃးၶဝ်ၼႆႉ ယူႇ ၽၢႆႇတႂ်ႈ ၆၅ ပီႊဝႆႉ။ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမိူင်းရတ်ႉသျႃး တူၵ်းယူႇၽၢႆႇတႂ်ႈၶိုင်ႈၼိူင်ႈၶွင် မိူင်းလုၵ်ႈ ၸုမ်း ၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉ ဢၼ်မီး ၁၉၃ မိူင်း။ ၼႆလႄႈ မိူဝ်ႈလဵဝ် ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ရတ်ႉသျႃး မီး ယူႇ ၁၄၄ လၢၼ်ႉ (ၸၢႆႇဝၢႆႇပႅတ်ႈ ၶရၢႆႇမီးယႂ်း)။

တႄႇၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်လႂ်ပၢၼ်ၵွၼ်ႇမႃး တေႃႇထိုင်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉၼၼ်ႉ ၽူႈ ၼၢမ်း မိူင်းရတ်ႉသျႃးၵေႃႈ လႆႈထူပ်းၺႃးလွင်ႈၶွင်ႈၶမ်မဵဝ်းၵဝ်ႇမဵဝ်းလဵဝ်ယူႇတိၵ်းတိၵ်း။ ဢမ်ႇဝႃႈ ၽူႈၽွင်းငမ်းမၼ်း မီးပၢႆးဝူၼ်ႉႁေႃၶမ်းၸႃႇ၊ မီးပၢႆးဝူၼ်ႉၶွမ်ႇမိဝ်ႇၼိသ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် ပၢႆး ဝူၼ်ႉၸဝ်ႈတိုၼ်းလၢင်းၶြူဝ်ႇၼီႇႁိုဝ်ၵေႃႈယဝ်ႉ - ၼမ်ႉတီႈတႃႈႁိူဝ်းတႄႉ တိုၵ်ႉၵၢမ်ႈၶႅင်၊ ပၢင်ႇပဵင်းလူင်ယူးရူပ်ႉပွတ်းႁွင်ၵေႃႈ တိုၵ်ႉပၢင်ႇပဵင်းဝႆႉယူႇၵွၺ်းၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။