ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းထၢၼ်ႈယႂ်ႇ
ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းထၢၼ်ႈယႂ်ႇ (Macroeconomics)
ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းထၢၼ်ႈယႂ်ႇၼႆႉသမ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းတေႃႇ ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းတင်းလုမ်ႈ ၼႂ်းဝၢၼ်ႈ မိူင်းၼိူင်ႈလုၵ်ႈယဝ်ႉ။ မၼ်းပဵၼ်လွင်ႈဢၼ် ၶတ်းၸႂ်ႁႃလၢႆး ၶၢတ်ႈလၢမ်းတူၺ်း ႁုပ်ႈလုမ်းလွင်ႈႁႅင်းၽႂ်ႇသိုဝ်ႉတင်း ႁႅင်းၽႂ်ၶၢႆ၊ လွင်ႈၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ (production)၊လႄႈ လွင်ႈၸၢင်ႈၵၢၼ် (employment) တင်းလွင်ႈငိုၼ်းၵႂ်ႊ (inflation) ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်ၼၼ်ႉ ယင်းလဵပ်ႈႁဵၼ်းပႃးထႅင်ႈဝႃႈ လွင်ႈသိုဝ်ႉသိုဝ်ႉၶၢႆၶၢႆၶူဝ်းၵုၼ်ႇသိၼ်လႄႈ လွင်ႈၸွင်းၸေးၼပ်ႈႁူဝ်မိုၼ်ႇႁူဝ်လၢၼ်ႉတင်းၼမ်တင်းလၢႆၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်းၼိူင်ႈလုၵ်ႈၼၼ်ႉ မၼ်းမီးလွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉတေႃႇၶၼ်ၵၢတ်ႇ(price) ၸိူင်ႉႁိုဝ်လၢႆလၢႆ ၼႆယဝ်ႉ။
ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းထၢၼ်ႈယႂ်ႇၼႆႉ လႆႈႁုၼ်ႈမုၼ်းမႃး ပဵၼ်ပၢႆးႁဵၼ်းဢၼ်ၼိူင်ႈၼႂ်းမၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၵေႃႈ တႄႇမႃး မိူဝ်ႈဝၢႆးၵၢပ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းတူၵ်းလူင်း (Great Depression) မိူဝ်ႈပီႊ ႑႙႓႐ ပၢႆပၢႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ( တူၺ်းၶႅပ်းႁၢင်ႊ ပႃႈတႂ်ႈ)။ ၸဝ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၶဝ် ၸင်ႇႁႃလၢႆးၵဵပ်းတွမ်ႊၶေႃႈမုၼ်းသေ ႁႃလၢႆးပွင်ႇၸႂ်တႃႇႁူႉထိုင်ငိူၼ်ႈငဝ်ႈဢၼ် ႁႂ်ႈပဵၼ်မႃး လွင်ႈသုၵ်ႉသူၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း လႄႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်း လႆႈႁၢမ်းၵၢၼ်ငၢၼ်းၼၼ်ႉမႃးယူႇယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈ ပိူဝ်ႈၼႆႉလႄႈ ၸင်ႇႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၶဝ် တိူဝ်းၶဝ်ႈမႃးၵႅဝ်ၸွမ်းၼႂ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၸိုင်ႈမိူင်းယူႇၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။
ပၵ်းပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း (Economic System)
လွင်ႈဢၼ်ဝႃႈ မိူင်းၼိူင်ႈမိူင်းၼၼ်ႉ ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း ၵိုင်ႇလီလႆႈၶပ်ႉၶိုင်ၶွတ်ႇၽွတ်ႈၸိူင်ႉႁိုဝ်လၢႆလၢႆ၊ ၵိုင်ႇလီ လႆႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇဢီႈသင်လၢႆလၢႆ၊ ၵိုင်ႇလီလႆႈႁဵတ်းႁိုဝ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ၊ လႄႈ ၵိုင်ႇလီလႆႈၸႅၵ်ႇၽႄမႅင်ႇၵၼ် ၼမ်ႉတွၼ်း ဢၼ်လႆႈမႃးၸိူဝ်းၼၼ်ႉၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆၼၼ်ႉ မီးမႃးတၢင်းၶႆႈၸႂ် တင်းၼမ်တင်းလၢႆဝႆႉယူႇ။ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈလူင် ၼႂ်း ၵႄႈပၵ်းပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းလၢႆလၢႆဢၼ် ဢၼ်မီးဝႆ့ၼၼ်ႉတႄႉၵေႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈၸိူင်ႉၼင်ႇ ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းပၢင်ၵၢတ်ႇ (market economic) လႄႈ ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းဢၼ်ဝၢင်းၽႅၼ်ဝႆႉ (planned economy) ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းပၢင်ၵၢတ်ႇ ၸဝ်ႈတိုၼ်းလၢင်း (capitalist market economy) တႄႉၵေႃႈ ႁဵတ်းၸွမ်းၼင်ႇ တၢင်းၶႆႈၸႂ်ဢၼ်ဝႃႈ “ပၢင်ၵၢတ်ႇလွတ်ႈလႅဝ်း”( free market) ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းပၵ်းပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းမဵဝ်းၼႆႉ တႄႉ ထၢၼ်ႈငၢမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၼၼ်ႉ မီးဢေႇတေႉတေႉ။ “ၶိူင်ႈပိူင် ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင်” (means of production) ၸိူင်ႉၼင်ႇ တီႈလိၼ် (land ) လႄႈႁူင်းၵၢၼ် (factory)ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ယူႇတီႈသူၼ်ႇၵေႃႉၵူၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၸုမ်းသူၼ်ႇလဵဝ်ၶဝ်သေ ပိူင်ႇငဝ်းဝႆႉ။ လွင်ႈၼမ်ႉတွၼ်း၊ လွင်ႈၶႄႉသဵင်ႇၵၼ် ၊ လႄႈ လွင်ႈႁႅင်းၽႂ်ႇသိုဝ်ႉ တင်းႁႅင်းၽႂ်ၶၢႆ(ဢၼ်ပဵၼ် "မိုဝ်းတိပ်ႉ "ၼႂ်းပၢင်ၵၢတ်ႇ)ၼၼ်ႉ တေတႅပ်းတတ်းပၼ်ၵႂႃႇၵွၺ်းဝႃႈ တေလႆႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ဢီႈသင်၊ တေႁဵတ်းႁိုဝ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ၊ လႄႈ တေႁဵတ်းႁိုဝ်ပိုၼ်ႊၽႄ၊လႄႈ ဢိၵ်ႇတင်း တေပၼ်ၵႃႊၸၢင်ႈၵူၼ်း ၵႃႊ ႁိုဝ် ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၸူဝ်ႊပၢၵ်ႈပီႊ 19 လႄႈ ၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ 20 ၼၼ်ႉ ပၵ်းပိူင်ၸဝ်ႈတိုၼ်းလၢင်း ၾၢႆႇပၢင်ၵၢတ်ႇလွတ်ႈလႅဝ်း တီႈမိူင်းဢမႄႇရီးၵႂ်းလႄႈ တီႈမိူင်းယူးရူပ်ႉပွတ်းတူၵ်းၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း မီးတၢင်းမူႈယႂ်ႇဝႆးဝႆးမႃးဝႆႉယူႇ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ၵၢပ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းမူႈယႂ်ႇ (periods of economic growth) ဢၼ်ၶဝ်ႁွင်ႉဝႃႈ “economic booms” ၼၼ်ႉၵေႃႈ သမ်ႉမီးၵၢပ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းလူမ်ႉပင်း (periods of collapse)ဢၼ်ၶဝ် ႁွင်ႉဝႃႈ “economic busts”ၸိူင်ႉၼင်ႇ ၵၢပ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းတူၵ်းလူင်း (the great Depression) ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈ သုၵ်ႇသူၼ်ၵၢၼ်ငိုၼ်းလုမ်ႈၾႃႉ ( Glabal Financial Crisis) မိူဝ်ႈပီႊ 2008 ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ သိုပ်ႇၸွမ်းမႃးယူႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶွင်ႈၶမ်ထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈ ၼႂ်းပၵ်းပိူင်ဢၼ်ဢိင်ပၢင်ၵၢတ်ႇ (market-based systems) ၶဝ်ၼႆႉၸမ်း ၶူဝ်းၵုၼ်ႇသိၼ်လႄႈ လွင်ႈၸွင်းၸေးလိူၺ်ႈၵူၼ်းမိူင်း (public goods and services) ၸိူင်ႉၼင်ႇ ၸုမ်းလႅၼ်ႇ (ပလိၵ်ႈ) ဢမ်ႇၼၼ် ၸုမ်းၶႄၾႆး(fire fighters) ၼႆႉ ယူႇတီႈပၢင်ၵၢတ်ႇဢၼ်လွတ်ႈလႅဝ်းသေ သမ်ႉဢမ်ႇထႅမ်ပၼ် လႆႈႁႅင်းၽႂ်ႇၶၢႆမၼ်းလီလီလႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တူဝ်ယၢင်ႇ- သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ ပေႃးၾႆးမႆႈႁိူၼ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇဝႆႉယူႇၼႆသေ သင် သမ်ႉဝႃႈတေလႆႈပၼ်ၵႃႊမႃးၶႄၾႆးဢွၼ်တၢင်းၵွၼ်ႇ ၵႃးၶႄၾႆးၸင်ႇမႃးၼႆတႄႉ ႁူႉတေပဵၼ်လွင်ႈၶွင်ႈၶမ်ဢမ်ႇ ႁၢင်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းဢၼ်ဝၢင်းၽႅၼ်ဝႆႉ ( planned economy) ၼႆၸမ်း ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ မီးထၢၼ်ႈငၢၼ်း ပဵၼ်ငဝ်ႈၵၼ်းၵၢင်ႊမၼ်းဝႆႉယဝ်ႉ။ ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ ပဵၼ်ၾၢႆႇဢၼ်ပိူင်ႇငမ်းဝႆႉ ၶိူင်ႈပိူင်ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင် (means of production) လႄႈ ပဵၼ်ၾၢႆႇ ဢၼ်တမ်းဝၢႆးၽႅၼ်ၵၢၼ်ဝႃႈ တေႁဵတ်းႁိုဝ်လႅၼ်ႈပၼ်ႇပၼ်ႁႂ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈ မုၼ်းလူင်ႁႂ်ႈပဵၼ်ၵၢၼ်လီၼႆယဝ်ႉ။ တေႁဵတ်းဢွၵ်ႇဢီႈသင်၊ တေႁဵတ်းဢွၵ်ႇၸိူင်ႉႁိုဝ်၊ တေႁဵတ်းဢွၵ်ႇၼမ်တၢၼ်ႇ လႂ်၊ တေႁဵတ်းႁိုဝ်ပိုၼ်ႊၽႄ၊ လႄႈ တေပၼ်ၵႃႊၸၢင်ႈ ၵႃႊႁိုဝ်ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ ပဵၼ်ၾၢႆႇတႅပ်းတတ်း ။ ၶူဝ်းၵုၼ်ႇသိၼ်လႄႈ လွင်ႈၸွင်းၸေးလိူၺ်ႈၵူၼ်းမိူင်း ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ လွင်ႈပၢႆးယူႇလီလႄႈ လွင်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ ၸိူဝ်း ၼႆႉသမ်ႉ ၸွင်းၸေးပၼ်ၵူၼ်းမိူင်းလၢႆႊလၢႆႊယူႇယဝ်ႉ။ ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းဢၼ်ဝၢင်းၽႅၼ်ဝႆ့ၼႆႉ ၵမ်ႉၼမ်ၼမ် ၵႆႉၵိုၵ်း ႁွမ်းတင်း ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ သူဝ်ႇသျလ်ႇလိသ်ႉ လႄႈ ၶွမ်ႇမိဝ်ႇၼိသ်ႉၶဝ် မိူဝ်ႈၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ 20 ( ၸိူင်ႉၼင်ႇ တီႈ မိူင်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈသူဝ်းဝီးယႅတ်ႉ Soviet Union တင်းတႄႇမိူဝ်ႈပီႊ 1917-1991) ဢၼ်ဢဝ်တၢင်းဝူၼ်ႉၸဝ်ႈပၢႆး ဝူၼ်ႉၶပ်ႉၾၢႆႇၵၢၼ်မိူင်း ( political philosopher)လႄႈ ၸဝ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း ( economist)ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ၶႃးမၢၵ်ႉ ( Karl Max ) မႃးၸႂ်ႉတိုဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝၼ်းၸင်ႇၼႆႉတႄႉ ပၵ်းပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း လၢႆလၢႆမိူင်းၼႆႉ လႆႈဝႃႈပဵၼ်ပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းလေႃးလႄးၵၼ်ဝႆႉ ( mixed economies ) ၼႆယဝ်ႉ။ ၶဝ်ဢဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းဝႆ့ ၸဵမ်ပိူင်ပၢင်ၵၢတ်ႇလွတ်ႈလႅဝ်း လႄႈ ၸဵမ်ပိူင်တင်းလွင်ႈ ၸွင်းၸေး ဢၼ်ယူႇတီႈလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ တမ်းဝၢင်ႈမႃး ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယူႇတီႈၾၢႆႇလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈသမ်ႉ ထႅမ်ပၼ်ႁႅင်း ၽႂ်ႇၶၢႆ ၸိူဝ်းပၼ်ၵုၼ်ႇသိၼ် လႄႈ လွင်ႈၸွင်းၸေးလိူၺ်ႈၵူၼ်းမိူင်း ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ၸုမ်းလႅၼ်ႇ၊ ၸုမ်းၵႅတ်ႇၶႄ (သိုၵ်း) ၊လွင်ႈပၢႆးယူႇလီ လႄႈ သဵၼ်ႈတႃႈသၢႆတၢင်း ၸိူဝ်းၼႆ့ယဝ်ႉ။ လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ ယင်းပၢႆႁဵတ်းပႃး ပိူင်လၢႆး ( regulations) ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈမူးတၢင်း ( issus) ၸိူဝ်ႉၼင်ႇဝႃႈ ပိူင်လၢႆး တွၼ်ႊတႃႇငဝ်းလၢႆးတီႈႁဵတ်းၵၢၼ် ဢမ်ႇ ၼၼ် ပိူင်လၢႆး တႃႇပႂ်ႉပႃးၵႅတ်ႇၶႄသိုင်ႇဝႅတ်ႇလွမ်ႉ ၸိူဝ်းၼႆ့ယဝ်ႉ။ မၢင်ႊပွၵ်ႈ လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၶဝ် ယင်ႈပၢႆပိူင်ႇမီး ႁုၼ်ႈ(share )ၼႂ်းတွၼ်ႊပၢႆးမၢၵ်ႈမီး တီႈၼႂ်းႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈၶဝ် ဢမ်ႇၼၼ် တီႈၼႂ်းၵၢၼ်ၽုၵ်ႇ သွမ်ႈလႂ် ၸိူဝ်းၼႆႉလူးၵွၼ်ႇ။ ယၢမ်းၼင်ႇၼၼ် ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမုၼ်း ဢၼ်ယူႇတီႈၾၢႆႇသူၼ်ႇလဵဝ်ၶဝ်ပိူင်ႇငမ်းၼၼ်ႉ ၵေႃႈ သမ်ႉယင်းတိုၵ်ႉၸၢင်ႊႁဵတ်းဢွၵ်ႇလႄႈ ၶၢႆလႆႈၵုၼ်ႇသိၼ် လႄႈ လွင်ႈၸွင်းၸေး ဢၼ်ၸႂ်ႈတိုဝ်းၵၼ်ၵူႊဝၼ်း ဝၼ်းၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ၶူဝ်းၼုင်ႈတၢင်းမႆႊ၊ တၢင်းၵိၼ်တၢင်းယႅမ်ႉ၊ ႁိူၼ်းယေး၊လူတ်ႉၵႃး၊လွင်ႈၸွင်ၸေး ႁဵတ်းလွင်ႈ မူတ်းသႂ်၊ ၶိူင်ႊၶွမ်း လႄႈ တၢင်ႇၸိူဝ်ႉတၢင်ႇလွင်ႈၸိူဝ်းၼႆ့ယဝ်ႉ။
လွင်ႈလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၶဝ် ၵႅဝ်ၸွမ်းၼမ်ႁိုဝ်ဢေႇ တီႈၼႂ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၼၼ်ႉတႄႉ မိူင်းၼိူင်ႈတင်းမိူင်း ၼိူင်ႈမၼ်းဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။ မၢင်ႊၸိုင်ႈမိူင်း ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ တီႈမိူင်းဢမႄးရီးၵႂ်းလႄႈ တီႈမိူင်းဢိင်းၵလႅၼ်ႇၶဝ်တႄႉ ၶဝ်တိူဝ်းမီးပၵ်းပိူင်ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ်ပၢင်ၵၢတ်ႇ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ၸုမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၶဝ် ယင်းတိုၵ်ႉယိပ်းၵမ်ဝႆႉ လွင်ႈၸွင်း ၸေးၸိူဝ်ႉၼင်ႇ လွင်ႈပၢႆးယူႇလီ လႄႈ ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉဝႆ့ယူႇ။ လွင်ႈၸွင်းၸေး လိူၺ်ႈၵူၼ်းမိူင်း (public service )တၢင်ႇမဵဝ်းၸိူဝ်ႉၼင်ႇ ၼမ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် ၾႆးၾႃႉ ၸိူဝ်းၼႆႉတႄႉၵေႃႈ ယူႇတီႈၶွမ်ႇပၼီႇသူၼ်ႇလဵဝ်ၶဝ် ပဵၼ်ၾၢႆႇၸွင်းၸေးပၼ် ဢဝ်ယဝ်ႉ။
မၢင်ႊၸိုင်ႈမိူင်း တီႈယူးရူပ်ႉပွတ်းႁွင်ႇၶဝ် ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ မိူင်းသႂိတ်ႇတိၼ်ႇ ( Sweden) ဢမ်ႇၼၼ် မိူင်း တဵၼ်းမၢၵ်ႉ (Denmark) ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉၸမ်းလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ တိူဝ်းမီးထၢၼ်ႈငၢၼ်းယႂ်ႇသုင်ဝႆႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈလွင်ႈၸွင်း ၸေးလိူၺ်ႈၵူၼ်းမိူင်းၸိူင်ႉၼင်ႇ လွင်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇထၢၼ်ႈသုင် ( higher education) ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉသမ်ႉ ၸွင်း ၸေးပၼ်လၢႆႊလၢႆႊ။ၵူၺ်းၼႃႇ ၸိုင်ႈမိူင်း ၸိူဝ်းဢၼ်ပၼ် ၶူဝ်းၵုၼ်ႇသိၼ် လႄႈ လွင်ႈၸွင်းၸေးလိူၺ်ႈၵူၼ်းမိူင်း လၢႆႊလၢႆႊၼၼ်ႉ ၵူၼ်းမိူင်းၶဝ်ၵေႃႈ သမ်ႉလူဝ်ႇလႆႈသႂ်ႇၶွၼ်ႇသုင်သုင် ပၼ်လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ တႃႇပၼ်ၵႃႊၸၢင်ႈ ဢၼ် ၸွင်းၸေးပၼ်လၢႆႊလၢႆႊတေႃႇၵူၼ်းမိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄ ႁႅင်းၵၢၼ် (Division of Labour)
လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄႁႅင်းၵၢၼ်ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပွင်ႇဝႃႈ ၶိူင်ႈပိူင်ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၵုၼ်ႇသိၼ်ၼႆႉ ၸႅၵ်ႇပၼ် ၼႂ်းၵႄႈၵူၼ်းတင်းလၢႆ ၼႆယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းႁူင်းၵၢၼ်ၼၼ်ႉ တေဢဝ်ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၶဝ် ၶပ်ႉယႆၵၼ်သေ ႁဵတ်း ၵၢၼ်မဵဝ်းလႂ်မဵဝ်းၼၼ်ႉ ၼႂ်းတွၼ်ႊၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၵုၼ်ႇသိၼ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးဢဝ်လၢႆးၼႆႉသေ ႁဵတ်း ဢွၵ်ႇၸိုင် ၸၢင်ႊတိူဝ်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇလႆႈ ဝႆးဝႆးယဝ်ႉ။ တူဝ်ယၢင်ႇ တႃႇတေႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၼုင်ႈၼၼ်ႉ ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ် တႃႇၵေႃႉၼိူင်ႈၼႆႉ တေယွမ်ႉသီၽႅၼ်ႇ၊ တႃႇၵေႃႉၼိူင်ႈသမ်ႉ ၵေႃႉၵႅတ်း၊ တႃႇၵေႃႉၼိူင်ႈသမ်ႉ ၵေႃႉယဵပ်ႉၼႆယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄႁႅင်းၵၢၼ်လႄႈ ၸင်ႇႁဵတ်းႁႂ်ႈၸၢင်ႊႁဵတ်းဢွၵ်ႇလႆႈၼမ်ၼမ် ၶူဝ်းၵုၼ်ႇ ဢၼ်ၸိူဝ်းႁဝ်းၸႂ်ႉ တိုဝ်း မိူၼ်ၸိူဝ်ႉၼင်ႇ လူတ်ႉၵႃး၊ ၶူဝ်းၼုင်ႈတၢင်းမႆႊ၊ ၶိူင်ႊၶွမ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၾူၼ်းတီႉလၢႆႉ ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ 19 လႄႈ 20 ၼၼ်ႉ လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄႁႅင်းၵၢၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈတွၼ်ႊတႃႇႁူင်း ၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈဝႆႉတေႉတေႉယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ဢၼ်ႁူမ်ႇငမ်းၼိူဝ် ပၢႆးဝူၼ်ႉ Karl Max မိူဝ်ႈၽွင်းၸူဝ်ႊပၢၵ်ႇပီႊ 19 ၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။ မၼ်းယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄႁႅင်းၵၢၼ်ၵူၼ်း တီႈၼႂ်းႁူင်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈၼႆ့ မိူၼ်တင်းဝႃႈ ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ် ၶဝ်တေဢမ်ႇပေႃးမီးၼမ်ႉၵတ်ႉၼမ်၊ ယွၼ်ႉဝႃႈ ၶဝ်ၵွၺ်းၵုမ်ႇလႆႈႁဵတ်းဢၼ်ၵဝ်ႇဢၼ်လဵဝ်တိၵ်းတိၵ်း၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ၸဝ်ႈတိုၼ်းလၢင်းၶဝ် ၸၢင်ႊၵိၼ်ႁူဝ်ၶဝ်သေ ဢဝ်ၼမ်ႉတွၼ်းၼိူဝ်ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၶဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်ဢၢင်ႈဢိင်
- Jagger, S., & Simpson, M. (2019). Social science and the humanities: Student’s book. Mote Oo Education.